Inhoud Woord vooraf 7 1 Diverse aspecten van de controle 9 1.1 Doelstelling van de controle van de jaarrekening 9 1.1.1 Basisprincipes 9 1.1.2 De specifieke Belgische context 10 1.2 Andere controleopdrachten 13 1.2.1 De opdrachten zoals bepaald in het Wetboek van Vennootschappen 14 1.2.2 Controle van welbepaalde ondernemingen 16 1.2.3 Controle van bepaalde rubrieken of delen van de jaarrekening 17 1.2.4 Een beperkte controle 17 1.2.5 Het onderzoek van de interne controlemaatregelen 17 1.2.6 Andere controleopdrachten 17 1.3 Controle en beheer 18 1.4 Fraude 18 1.4.1 Hoe worden vergissingen, fraude en andere onwettige handelingen gedefinieerd? 19 1.4.2 Boekhoudkundige fraude 19 1.4.3 Soorten van fraude 20 1.4.4 Te volgen procedure bij aanwijzingen van fraude 20 1.4.5 Meldingen door de revisor 22 1.5 Strijd tegen het witwassen 25 1.6 Het onderscheid tussen de verantwoordelijkheid van de onderneming, de interne auditor en de externe auditor 26 1.7 Controlenormen 27 1.7.1 Inleiding 27 1.7.2 Algemeen aanvaarde controlenormen 27 1.7.3 Algemene controlenormen 28 1.7.4 De normen bij de controlewerkzaamheden 29 1.7.5 De normen voor de verslaggeving 29 1.7.6 De bevestigingsbrief (letter of representation) 33 1.8 Interne controle 38 1.8.1 Inleiding 38 1.8.2 Begripsomschrijving 38 1.8.3 De voornaamste karakteristieken van de interne controle 39 1
1.8.4 De functie van de interne auditafdeling 40 1.8.5 De studie van het interne controlesysteem 41 1.8.6 Het verband tussen interne controle, onregelmatigheden en de externe revisor 41 1.9 Technologie in de controle 42 1.9.1 Inleiding 42 1.9.2 De complexiteit van IT-systemen 43 1.9.3 Technische complexiteit 43 1.9.4 De inherente risico s van een IT-systeem voor de organisatie 44 1.9.5 Interne controles binnen een IT-omgeving 45 1.9.6 Audit met behulp van de computer 49 1.9.7 Audit rond de computer 50 2 Controle van de jaarrekening 51 2.1 Auditrisico en controledoelstellingen 52 2.1.1 Auditrisico 52 2.1.2 Controledoelstellingen 53 2.1.3 Verband tussen de controledoelstellingen en controlewerkzaamheden 55 2.2 Tijdsspanne van de controlewerkzaamheden 56 2.3 Risicoprofiel van de onderneming 57 2.3.1 Belangrijkste bekommernissen bij de controle 57 2.3.2 Referentiekader voor risico-identificatie 58 2.4 Verwerven van het inzicht in de omgeving en kenmerken van de onderneming 59 2.4.1 Materialiteitsprincipe 59 2.4.2 Initiële risicobepaling 60 2.4.3 Begrijpen van de omgeving van de onderneming 61 2.4.4 Inzicht verwerven in de financiële positie van de onderneming 62 2.4.5 Begrijpen van de effectiviteit van het management van de onderneming 63 2.5 Verwerven van inzicht in de informatiestromen en procedures van de onderneming 63 2.6 Bepalen van de uit te voeren controlewerkzaamheden 67 2.6.1 Proceduretesten 68 2.6.2 Substantieve testen 69 2.7 Bijkomende voorafgaande controlewerkzaamheden 70 2.8 Eindejaarscontrolewerkzaamheden 71 3 Organisatie van de controle 73 3.1 Controleprogramma 73 3.2 Controledossier 75 3.2.1 Het permanente dossier 76 3.2.2 De werkdossiers per jaar 78 2
4 Testen van de basisprocedures 91 4.1 Inleiding 91 4.2 De test van de verkoopprocedures 91 4.2.1 Interne controleaspecten 92 4.2.2 Doelstellingen van de controle 93 4.2.3 Controlewerkzaamheden 94 4.3 De test van de uitgavenprocedures 96 4.3.1 Interne controleaspecten 96 4.3.2 Doelstellingen van de controle 98 4.3.3 Controlewerkzaamheden 98 4.4 De test van de procedure voor wedden en lonen 100 4.4.1 Interne controleaspecten 101 4.4.2 Doelstellingen van de controle 103 4.4.3 Controlewerkzaamheden 103 5 Controle van de balans 107 5.1 Oprichtingskosten en immateriële vaste activa 107 5.1.1 Oprichtingskosten 107 5.1.2 Immateriële vaste activa 108 5.1.3 Interne controleaspecten 108 5.1.4 Doelstellingen van de controle 109 5.1.5 Controlewerkzaamheden 109 5.2 Materiële vaste activa 110 5.2.1 Elementen van de jaarrekening 111 5.2.2 Interne controleaspecten 112 5.2.3 Doelstellingen van de controle 113 5.2.4 Controlewerkzaamheden 114 5.2.5 Modelbrief voor de aanschrijving van de hypotheekbewaarder 119 5.3 Financiële vaste activa en geldbeleggingen 120 5.3.1 Financiële vaste activa 120 5.3.2 Geldbeleggingen 121 5.3.3 Interne controleaspecten 122 5.3.4 Doelstellingen van de controle 122 5.3.5 Controlewerkzaamheden 122 5.4 Vorderingen 126 5.4.1 Elementen van de jaarrekening 126 5.4.2 Interne controleaspecten 127 5.4.3 Doelstellingen van de controle 129 5.4.4 Controlewerkzaamheden 129 5.4.5 Modelbrief voor de aanschrijving van klanten voor saldobevestiging 137 5.5 Voorraden 138 5.5.1 Elementen van de jaarrekening 138 5.5.2 Interne controleaspecten 140 Inhoud 3
4 5.5.3 Doelstellingen van de controle 144 5.5.4 Controlewerkzaamheden 144 5.5.5 Modelbrief voor de aanvraag tot opgave van goederen bij derden 155 5.6 Liquide middelen 156 5.6.1 Elementen van de jaarrekening 156 5.6.2 Interne controleaspecten 156 5.6.3 Doelstellingen van de controle 159 5.6.4 Controlewerkzaamheden 159 5.6.5 Modelbrief voor de aanschrijving van banken 161 5.6.6 Attest 162 5.7 Overlopende rekeningen van het actief 164 5.7.1 Elementen van de jaarrekening 165 5.7.2 Interne controleaspecten 165 5.7.3 Doelstellingen van de controle 165 5.7.4 Controlewerkzaamheden 166 5.8 Eigen vermogen 167 5.8.1 Elementen van de jaarrekening 167 5.8.2 Interne controleaspecten 167 5.8.3 Doelstellingen van de controle 168 5.8.4 Controlewerkzaamheden 168 5.8.5 Modelbrief met opgave van de vergaderingen van de aandeelhouders en van de Raad van Bestuur 170 5.9 Schulden op meer dan een jaar en ontvangen kapitaalsubsidies 171 5.9.1 Elementen van de jaarrekening 171 5.9.2 Interne controleaspecten 172 5.9.3 Doelstellingen van de controle 172 5.9.4 Controlewerkzaamheden 172 5.9.5 Modelbrief voor de aanvraag tot bevestiging van leningen 176 5.10 Schulden op ten hoogste één jaar 177 5.10.1 Elementen van de jaarrekening 177 5.10.2 Interne controleaspecten 178 5.10.3 Doelstellingen van de controle 178 5.10.4 Controlewerkzaamheden 179 5.10.5 Modelbrief voor de aanvraag van saldo-opgave aan leveranciers 183 5.11 Voorzieningen voor risico s, kosten en overlopende rekeningen 183 5.11.1 Elementen van de jaarrekening 184 5.11.2 Interne controleaspecten 185 5.11.3 Doelstellingen van de controle 185 5.11.4 Controlewerkzaamheden 185 5.12 Controle van de verschuldigde en terugvorderbare vennootschapsbelasting 187 5.12.1 Elementen van de jaarrekening 188 5.12.2 Interne controleaspecten 189
5.12.3 Doelstellingen van de controle 189 5.12.4 Controlewerkzaamheden 189 5.13 Controle van de resultatenrekening 192 5.13.1 Elementen van de jaarrekening 192 5.13.2 Interne controleaspecten 193 5.13.3 Doelstellingen van de controle 193 5.13.4 Controlewerkzaamheden 193 6 Het controleverslag 197 6.1 Inleiding 197 6.2 Het controleverslag en het Wetboek van Vennootschappen 197 6.3 De eisen gesteld aan een degelijk controleverslag 198 6.4 De inhoud van het controleverslag 199 6.4.1 Inleiding van het controleverslag 199 6.4.2 Verklaring over de jaarrekening 199 6.4.3 Bijkomende verklaringen en inlichtingen 201 6.5 Goedkeurende verklaring 203 6.6 Het toevoegen van een toelichtende paragraaf 206 6.7 Voorbeelden van teksten voor andere dan goedkeurende verklaringen 208 6.7.1 Verklaring met voorbehoud 209 6.7.2 Afkeurende verklaring 209 6.7.3 De onthoudende verklaring 210 7 Bijzondere controlewerkzaamheden bij een eerste of eenmalige controleopdracht 211 7.1 Inleiding 211 7.2 De bijkomende controlewerkzaamheden 211 7.2.1 Het onderzoek van de werkpapieren van de vroegere revisor 211 7.2.2 De controle van bepaalde openingssaldi 212 8 De controle van de geconsolideerde jaarrekening 215 8.1 Inleiding 215 8.2 De bepaling van de uit te voeren controlewerkzaam heden betreffende de afzonderlijke jaarrekeningen 215 8.3 Interne controleaspecten 217 8.4 De controlewerkzaamheden betreffende de consolidatie 217 8.5 Het controleverslag over de geconsolideerde jaarrekening 219 8.5.1 Het controleverslag en het Wetboek van Vennootschappen 219 8.5.2 Voorbeeld van een tekst voor een goedkeurende verklaring over een geconsolideerde jaarrekening 221 8.5.3 Voorbeeld van een verklaring als ondernemingen door een andere revisor gecontroleerd zijn 223 Inhoud 5