B-Fit eindverslag Doesburg 2015

Transcriptie

1 B-Fit eindverslag Doesburg 2015 Arnhem, augustus 2015 Daan Henningheim Bewegingsconsulent

2 Voorwoord Voor u ligt het eindverslag 2015 van het project B-Fit binnen de gemeente Doesburg. Hierin worden de resultaten beschreven die met het programma B-Fit bereikt zijn in de projectperiode van augustus 2013 tot juli De volgende scholen namen deel aan het programma B-Fit: De Ark Beinum De Ark Stad Anne Frankschool De Wetelaar De Horizon Stad De Horizon Ooi Basisschool De Ark is inmiddels gesloten, ze hebben tot de sluiting mee gedaan aan het traject. 2

3 Inhoud 1. Inleiding 4 2. Beschrijving activiteiten Algemeen Lijv project Promotiefilm Ark Beinum en Ark Stad Horizon Ooi Horizon Stad Wetelaar Anne Frank 8 3. Onderzoeksopzet B-Fit testen Doelgroep Doel en vraagstelling van het onderzoek Onderzoeksopzet Definities Analyses Resultaten van de leerlingen Respons Achtergrondkenmerken onderzoekspopulatie Gewicht Conclusie Pers en communicatie 15 3

4 1. Inleiding De gemeente Doesburg heeft in het kader van de NASB-regeling besloten de strijd tegen overgewicht aan te gaan door te starten met het meerjarige actieprogramma tegen overgewicht B-Fit. In augustus 2010 is het programma B-Fit van de Gelderse Sport Federatie (GSF) van start gegaan in de gemeente Doesburg. Alle zes de scholen in het basisonderwijs zijn onder begeleiding van een bewegingsconsulent van de GSF actief bezig geweest om gezonde leefstijl een structurele plek te geven binnen hun organisatie. Zij hebben in deze jaren veel aandacht besteed aan bewegen, voeding en inactiviteit. Samen met een bewegingsconsulent van de GSF is de aandacht hiervoor verankerd in het schoolbeleid van de scholen. Met als doel dat er na het programma B-Fit ook nog voldoende aandacht is voor bewegen, voeding en inactiviteit. Alle scholen konden verschillende onderdelen van een B-Fit menukaart kiezen. Per school is gekeken naar de wensen en mogelijkheden. Zo kon een ouderworkshop over bewegen op de ene school een doolhofspel zijn waar ouders en kinderen vrij aan deelnemen. Op de andere school werd dezelfde workshop gegeven in een compleet andere vorm, bijvoorbeeld via een informatiemarkt. Uitgangspunt is altijd geweest om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de mogelijkheden van de school, zodat er op een relatief gemakkelijke manier veel draagvlak ontstaat voor het gehele project. Na de eerste drie jaar was er al een bijzonder goed resultaat bereikt, namelijk 11% minder kinderen met (ernstig) overgewicht. Dit verslag gaat over de twee jaar daarop volgend. De nadruk heeft voornamelijk gelegen op de onderdelen van het project die, volgens de scholen, nog extra hulp nodig hadden. Een veel gehoorde uitspraak is dat je het project levend moet houden. In dit eindverslag beschrijven we de resultaten die we met het programma B-Fit bereikt hebben in de periode augustus 2013 tot juli

5 2. Beschrijving activiteiten 2.1 Algemeen Alle scholen hebben wederom een startworkshop gehad waarin het B-Fit programma werd herhaald en ingepland. In overleg met de scholen is er gekeken naar de acties die ingezet konden worden om het thema Gezonde leefstijl blijvend op de agenda te houden. Tevens is er gekeken naar de beste inzet van de bewegingsconsulent. 2.2 Lijv (Lekker in je vel) project Tijdens de uitvoering van het B-Fit project is er een samenwerking aangegaan met de werkgroep van het Doesburgse Lijv project. Deze werkgroep, bestaande uit onder andere de GGD, diëtiste en kinderfysiotherapeut, probeert het overgewicht van de kinderen aan te pakken door ook de ouders intensief te begeleiden. Voorwaarde was wel dat de ouders zélf naar de projectgroep toe gingen. Er moest een intrinsieke motivatie zijn voor ouders en kind om hier aan deel te nemen. De bewegingsconsulent heeft daarom in alle uitingen met ouders dit project uitvoerig gepromoot. Aangezien op alle scholen minimaal één keer een ouderworkshop/oudercontact is geweest was dit goed te combineren. Uiteindelijk zijn er drie kinderen (gezinnen) via deze ouderbijeenkomsten naar de Lijv groep gegaan. Een bijkomend voordeel is dat alle leerkrachten nu ook weten wat het Lijv project is en dat een verwijzing nu nog directer en sneller gemaakt kan worden. 2.3 Promotiefilm B-Fit De GSF heeft op de Anne Frank school een promotiefilm voor het B-Fit project opgenomen. Hieraan hebben o.a. de toenmalige wethouder Henk Westra, een aantal leerkrachten van de Anne Frank school en de directrice van de Gelderse Sport Federatie, Tjienta van Pelt aan meegewerkt. Deze film wordt nu gebruikt om bij nieuwe scholen/ gemeentes het project te introduceren. De link naar de film en tevens de B-Fit portal is: 5

6 2.4 Ark Stad en Ark Beinum In augustus 2013 was het nog niet bekend dat de beide Arken gingen stoppen met bestaan. We zijn daarom gewoon van start gegaan met het volledige programma. Gaandeweg het schooljaar kwam het nieuws dat de scholen gingen sluiten en in overleg met de gemeente en de scholen is toen besloten om het programma gewoon door te laten gaan zoals gepland. We wilden de kinderen van deze scholen niet benadelen door ineens te stoppen. Daarnaast was de uitvoering al gewoon begonnen (denk bijvoorbeeld aan het feit dat er al op beide Arken B-Fit testen waren uitgevoerd) en hadden de scholen, en bewegingsconsulent, alle interventies al ingepland. Uiteindelijk zijn op beide Arken de eerste B-Fit testen uitgevoerd. Daarvan zijn de resultaten gewoon meegenomen in ons onderzoek aangezien de meeste kinderen bij de tweede test op een andere school in dezelfde gemeente zaten. Op beide scholen is een volledig Pauze activiteiten traject gedaan waarbij de leerkrachten 8 weken op het schoolplein zijn begeleid in het geven van spelletjes op het plein. Deze kennis zullen zij nu ook meenemen naar een eventuele nieuwe baan. Als laatste is er op beide scholen een Ga Voor Gezond projectweek georganiseerd. In deze (drie) weken zijn er in alle klassen meerdere lessen uit de Ga Voor Gezond methode ingepland, uitgevoerd en geëvalueerd. De ouderbijeenkomsten zijn in overleg met de school niet door gegaan, de focus lag voornamelijk op de sluiting van de school bij deze bijeenkomsten. Het zou vreemd overkomen als B-Fit ineens een groot onderdeel van het programma zou worden als er zoveel onduidelijkheid en vragen over andere zaken zijn. De ruimte (uren) die hierdoor overbleven zijn gebruikt om in het tweede jaar de andere scholen wat extra s te kunnen bieden. Meer daar over bij de andere scholen. 2.5 Horizon Ooi De Horizon Ooi was de eerste school die gebruik maakten van het aanbod voor pauzeactiviteiten. Daarnaast waren alle interventies behoorlijk snel achter elkaar geplakt. Hierdoor leek het alsof ze in het eerste jaar intensief en het tweede jaar veel minder zijn begeleid. Omdat de school dit aangaf en er nog ruimte was om wat extra s te bieden is de bewegingsconsulent aan het einde van het tweede jaar nog een moment extra geweest om pauze-activiteiten te begeleiden. Een bijzonder groot succes was de ouderavond waarbij de bewegingsconsulent meer dan 40 ouders heeft bereikt met een interactieve workshop met stellingen en veel discussie. Het deed een hoop stof opwaaien en daar is nog lang (in de positieve zin) over door gepraat. Er is zelfs een speciaal persbericht uit gegaan na deze avond vanwege de hoge opkomst. De Horizon Ooi heeft natuurlijk ook twee B-Fit testen gehad, een Ga Voor Gezond - projectweek en ze hebben via B-Fit het Healthy Play spel aangeschaft. Dit bordspel is gemaakt door HAN studenten die voor hun eigen bedrijf dit spel verkopen. Het spel wordt in de bovenbouw en middenbouw ingezet als de kinderen het reken- en taal werk af hebben. 6

7 2.6 Horizon Stad Op de Horizon Stad is er veel aan herhaling gedaan. Om de ouders te bereiken hebben we wederom (net als twee jaar daarvoor) een gezonde traktatie workshop georganiseerd. Vorige keer was dit al een succes en deze keer weer. Het enige verschil was dat er nieuwe traktaties gemaakt werden. De ouders die zich hiervoor opgaven mochten hun eigen kind uit de klas halen en samen aan de gezonde traktaties knutselen. Na de morgen waarin we met een groep van ongeveer 15 ouders en net zoveel kinderen meer dan 100 traktaties hebben gemaakt, zijn we de klassen rond gegaan. Alle kinderen kregen zo te zien en te proeven wat je allemaal met gezonde traktaties kan. Na de workshop hebben de 15 aanwezige ouders ook nog een ideeën boekje met gezonde traktaties mee gekregen. Naast deze workshop heeft alle B-Fit info ook met een stand op de info avond gestaan om de ouders te bereiken. Voor de pauze-activiteiten is er in overleg gekozen voor zes keer regulier (groep 3 t/m 8) en twee keer voor begeleiding van de kleuters. Op de twee dagen dat de kleuters pauze-activiteiten kregen hielp groep 8 mee als spelbegeleider. Natuurlijk heeft de Horizon Stad ook twee B-Fit testen gehad, een Ga voor Gezond - projectweek en een Healthy Play -spel. Als laatste heeft de bewegingsconsulent ook nog een morgen geholpen met het (over) schilderen van het schoolplein. Vanwege de verbouwing waren het goochelveld en het twisterveld behoorlijk afgesleten. We hebben hier een begin meegemaakt, maar hebben dit nog niet kunnen afronden. Een van de aandachtspunten voor het komende half jaar is om dit z.s.m. weer netjes te krijgen. 2.7 Wetelaar De Wetelaar is helemaal aan het begin van het traject ingepland. Door miscommunicatie is de start (pas in het tweede jaar) wat stroef verlopen. Gelukkig hebben de bewegingsconsulent en de school snel stappen kunnen maken en het volledige programma toch nog kunnen aanbieden. Er is gebruik gemaakt van een aantal collega s van de vaste bewegingsconsulent om ervoor te kunnen zorgen dat alles naar wens uitgevoerd kon worden. Dit was natuurlijk niet ideaal, neem bijvoorbeeld het feit dat niet het vertrouwde gezicht van Daan op de ouderavond aanwezig was. Hetzelfde gold voor de tweede B-Fit test die door een andere collega is begeleid. Inhoudelijk was dit verder geen enkel probleem. Halverwege is er ook een nieuwe contactpersoon vanuit de school gekomen. Waar dit eerder Tineke (directie) was werd het nu een van de juffen. Acht keer pauze-activiteiten, twee B-Fit testen, een informatie avond en het schilderen van het plein (in plaats van de workshops, op verzoek van de school) zijn de behaalde resultaten. 7

8 2.8 Anne Frank Bij de Anne Frank staat het onderwerp gezonde leefstijl zeer hoog in het vaandel. Dit konden we bijvoorbeeld zien aan de zeer pro actieve houding van de school. Nog voordat de eerste gesprekken/ workshops waren gegeven over de invulling van het programma kwam de school al met begeleidingsschema s voor de pauze-activiteiten inclusief coaching momenten. Daarnaast besteden ze, vanwege de Montessori aanpak, op veel losse momenten tijd aan dit thema. Het Healthy play -spel was bij hen dan ook een groot succes. Als de kinderen klaar zijn met het werk mogen ze zelf kiezen en dit spel werd zeer vaak gespeeld. Een ander aspect wat erg goed ging op deze school was het betrekken van de ouders. Na een gezonde discussie over hoe krijgen we meer ouders naar de ouderavond/ middag hebben we besloten om de ouders de school in te krijgen door de kinderen aan de ouders de pauze-activiteiten te laten uitleggen. We hebben achter het reguliere traject van 8 keer een extra moment gekozen waarin we een soort sportdag rondom de school hebben georganiseerd. Er waren 16 spelletjes uitgezet en de kinderen waren vooraf in groepjes ingedeeld. Het fijne was dat ze alle spelletjes in de weken ervoor al hadden geleerd. Er was dus geen instructie nodig. Alle ouders werden uitgenodigd om te komen kijken naar dit festijn. Na ongeveer 8 rondes (halverwege alle spelletjes) heeft de bewegingsconsulent alle aanwezige ouders mee naar binnen gevraagd waar hij wederom een interactieve presentatie/workshop heeft gegeven. Bij deze workshop waren, door de opzet via de kinderen, meer dan 60 ouders aanwezig. Al met al erg geslaagd voor alle partijen. Naast dit geheel hebben ze Ga voor Gezond omgetoverd in leskaarten waardoor de kinderen het hele jaar zelf hierin konden werken volgens de Montessori methode. 8

9 3. Onderzoeksopzet B-Fit testen 3.1 Doelgroep Het onderzoek is uitgevoerd op de zes deelnemende basisscholen in Doesburg, namelijk: basisschool Anne Frank, Ark Stad, Ark Beinum, Horizon Stad, Horizon Ooi en de Wetelaar. Van deze scholen worden de leerlingen, ouders/verzorgers en leerkrachten drie jaar lang gevolgd. In deze eindmeting gaat het om de leerlingen van groep 3 tot en met Doel en vraagstelling van het onderzoek B-Fit heeft als doel om overgewicht onder jeugd en jongeren in de leeftijd van 2 tot en met 15 jaar in de provincie Gelderland te voorkomen en te stabiliseren. Overgewicht en obesitas komt door een verstoorde balans tussen energiegebruik (lichamelijke activiteit) en energie-inname (voeding). B-Fit wil stabilisatie van overgewicht dan ook bereiken door het bevorderen van positieve veranderingen in de BOFT gedragingen: het bevorderen van voldoende Beweging en dagelijks Ontbijten en het beperken van het Frisdrankgebruik en sedentair gedrag (Tv kijken en computeren). Vraagstelling - Is op de scholen sprake van een stabilisatie van het percentage leerlingen met overgewicht? 3.3 Onderzoeksopzet Het onderzoek naar het programma B-Fit bestond uit een fysieke meting (fittest). De fittest is twee keer afgenomen bij leerlingen. De eerste fittest is in het voorjaar van 2014 afgenomen en de tweede fittest in het voorjaar van Definities Gewicht Eén van de testen uit de fittest is het meten van lengte en gewicht. Hiermee wordt de Body Mass Index (BMI) van de leerlingen uitgerekend. Zo kan in beeld worden gebracht hoeveel kinderen gezond gewicht, ondergewicht of (ernstig) overgewicht hebben. 9

10 3.5 Analyses Om veranderingen over de tijd te kunnen meten zijn alleen de leerlingen, die tijdens de nul- én de eindmeting de fittestmeting hebben gedaan, meegenomen in de onderzoeksgroep. Op deze groep zijn analyses met het statistische programma SPSS gedaan tussen de twee meetmomenten om te kijken of er significante verschillen zijn ontstaan op gewicht, gedrag en determinanten van gedrag. Er is gebruik gemaakt van drie verschillende toetsen. 1 De gepaarde t-toets is gebruikt voor normaal verdeelde continu variabelen. De p-waarde bij deze test geeft aan hoe groot de kans is dat de gevonden verschillen op toeval berusten. Een p-waarde kleiner of gelijk aan 0,05 (ofwel: 5%) wordt in dit rapport als statistisch significant beschouwd. In de tabellen zijn deze p-waarden aangegeven met één sterretje (*). Daarnaast wordt in de tabellen met twee sterretjes (**) een p- waarde van kleiner of gelijk aan 0,01 aangegeven. Bij deze p-waarde is de kans dat de uitkomst op toeval berust nog kleiner (namelijk: 1%). Om te bepalen of de resultaten representatief zijn voor alle leerlingen die hebben meegedaan met B-Fit, is de groep leerlingen met volledige gegevens vergeleken met de leerlingen die geen volledige gegevens hadden. Door deze twee groepen met elkaar te vergelijken op achtergrondkenmerken kan worden bepaald of de groepen zich onderscheiden elkaar. Hiervoor is de Chi-kwadraat toets gebruikt. 1 Voor meer informatie over de verschillende toetsen en variabelen die gebruikt zijn zie: 10

11 4. Resultaten van de leerlingen In dit hoofdstuk zijn de resultaten van de leerlingen weergegeven. Eerst wordt ingegaan op de respons en de achtergrondkenmerken van de onderzoeksgroep. Daarna worden de resultaten beschreven ten aanzien van gewicht. 4.1 Respons Voor het onderzoek van de leerlingen maken we gebruik van de gegevens uit de vragenlijst en de fittest van de leerlingen uit groep 7 en 8 van de eindmeting. Tijdens de nulmeting zaten deze leerlingen in groep 5 en 6. Het aantal leerlingen dat mee heeft gedaan aan het onderzoek is weergegeven in figuur 4.1. Hierin is te zien dat niet iedereen twee keer aan de vragenlijst en fittest meting heeft mee gedaan. Omdat we bij dit onderzoek veranderingen over de tijd willen weergeven, hebben we in dit onderzoek alleen gebruik gemaakt van leerlingen die alle metingen hebben gedaan. De bestanden zijn daarvoor aan elkaar gekoppeld. Uiteindelijk zijn er 229 leerlingen die gekoppeld konden worden en dus twee keer aan de fittest hebben deelgenomen. De resultaten in dit hoofdstuk gaan over deze 229 leerlingen. Fittest metingen Nulmeting (n= 437) Eindmeting (n= 445) Metingen volledig: 2x fittest (n= 229) Figuur 4.1 stroomdiagram respons leerlingen (n= 229) Doordat de resultaten van de leerlingen die niet aan alle metingen hebben deelgenomen niet verschilden op achtergrondkenmerken, zijn de resultaten te generaliseren naar de gehele groep (bijna 600 leerlingen) die mee heeft gedaan aan B-Fit. 11

12 4.2 Achtergrondkenmerken onderzoekspopulatie Tabel 4.1 Achtergrond onderzoekspopulatie Achtergrond Nulmeting 2010 Eindmeting 2013 Leeftijd (in jaren, gemiddelde) 8,5 9,5 Geslacht (%) Jongen Meisje 46,9% 53,1% 4.3 Gewicht Het percentage overgewicht is afgenomen van 14,7% in 2014 naar 11,3% in 2015 (zie tabel 3.2). Het percentage obesitas is eveneens afgenomen, van 3,8% in 2014 naar 2,7% in Tabel 3.2 BMI-categorie van de onderzoekspopulatie leerlingen van B-Fit bij de nulmeting en de eindmeting (n=229). Gewicht Nulmeting 2014 Eindmeting 2015 p-waarde BMI in 2 categorieën <0,001* - Gezond gewicht (inclusief ondergewicht) - Ondergewicht - Gezond gewicht - Overgewicht of obesitas - Overgewicht - Obesitas * significant verschillend: p 0,01. 8,9% 72,6% 14,7% 3,8% 18,5% 67,5% 11,3% 2,7% In tabel 4.3 is te zien waar de verschuivingen hebben plaatsgevonden. Van de 19 kinderen die in 2014 overgewicht hadden, hebben dat in 2015 niet meer. Bij de leerlingen die in 2014 obesitas hadden, zijn er 5 in BMI op vooruit gegaan en hebben nu overgewicht. Er zijn in 2015 echter wel meer kinderen met ondergewicht, de meeste hiervan hadden in 2014 een gezond gewicht (34). De meeste kinderen hiervan zitten echter wel op de grens met gezond gewicht. Van de leerlingen die in 2014 gezond gewicht hadden, hebben er zes leerlingen overgewicht ontwikkeld. 12

13 Tabel 3.3 Verschuivingen in BMI categorie tussen 2014 en 2015 BMI categorieën nulmeting 2014 BMI categorieën eindmeting 2015 Ondergewicht (n=26) Gezond gewicht (n=212) Overgewicht (n=43) Obesitas (n=11) Ondergewicht n=19 n=34 n=1 - (n= 54) Gezond gewicht n=7 n=175 n=18 - (n=197) Overgewicht - n=6 n=22 n=5 (n=33) Obesitas - - n=2 n=6 (n=8) 4.4 Conclusie Uit de resultaten is gebleken dat overgewicht en obesitas bij de leerlingen die deel hebben genomen aan het programma B-Fit is afgenomen. De hoofddoelstelling van B-Fit is dus ruimschoots gehaald. Landelijk is nog steeds een negatieve trend te zien. Het percentage kinderen tussen de 4 en 12 jaar is in 2014 weer toegenomen. 12,6% van deze kinderen heeft overgewicht of obesitas. 13

14 5. Pers en communicatie Het B-Fit project is meerdere malen in het nieuws geweest. Er zijn minimaal vijf persberichten uit gegaan met als onderwerpen: resultaten drie jaar B-Fit, vervolg B-Fit Doesburg, start pauze activiteiten, persbericht Horizon Ooi opkomst ouders, persbericht gezonde traktatie workshop Horizon Stad. Deze berichten hebben voornamelijk in de lokale kranten en de Gelderlander gestaan. B-Fit is sinds begin 2015 aangemerkt als bewezen effectief door de Erkenningscommissie Interventies van het Centrum Gezond Leven (CGL). Dit betekent dat B-Fit hoog aangeschreven staat en is opgenomen op verschillende landelijke databases, onder andere het Loket Gezond Leven van het RIVM. Eerder werd B-Fit al bestempeld als officiële Gezonde-School-activiteit en becijferde onderzoeksbureau TNO dat B-Fit overgewicht en obesitas laat dalen. Deze erkenning heeft geleid tot diverse publicaties over het programma B-Fit in landelijke en regionale media. 14