Inpassing fort Beneden Lent in de Citadel

Transcriptie

1 Inpassing fort Beneden Lent in de Citadel

2 Inpassing fort Beneden Lent in de Citadel Een historisch kenmerk van vrijwel alle forten is hun situering in een open landschap. Fort beneden Lent vormt daarop geen uitzondering. De historische kaart van rond 1850 laat zien dat het landschap voor de aanleg van het fort in 1863 open was en overwegend agrarisch gebruikt werd met een onregelmatige blokvormige kavelstructuur. Op de kavelgrenzen treffen we lijnvormige beplanting aan in de vorm van meidoornhagen, knot- en opgaande bomen. fig. 1: historische kaart circa 1850 Op de topografische kaart van 1905 is het fort ingetekend. Maar de omgeving is niet of nauwelijks gewijzigd. Dezelfde verkavelings- en beplantingsstructuur maar ook hoofdontsluiting en afwatering zijn intact gebleven. De Zaligestraat heette toen Lange Straat en de Rietgraaf de Zeeg.

3 fig. 2: historische kaart circa 1905 In grote lijnen heeft deze situatie zich kunnen handhaven tot in onze tijd. Op onderdelen zien we weliswaar aanpassingen, maar de structuur van het landschap is nog intact. Een uitzonderlijke ontwikkeling die we in ons land in vergelijkbare omstandigheden weinig aantreffen. Dit maakt dat fort Beneden Lent niet alleen op zichzelf van bijzondere betekenis is maar ook vanwege de unieke landschappelijke context. Met dit gegeven dient rekening gehouden te worden bij inpassing van het fort in de nieuwe woonwijk. Uitgangspunt is dan ook dat het fort in samenhang met een relevant deel van het omringende landschap behouden en daardoor ook in de toekomst leesbaar blijft. Een historisch verantwoorde manier om dat te doen is het open en dus onbebouwd laten van de vroegere schootsvelden. Ons beperkend tot de eerste kring zou dat betekenen dat een halfcirkelvormige zone ter breedte van 300 m open moet blijven. Een andere benadering is het open laten van een zone om het fort die begrensd wordt vanuit de landschappelijke structuur. Daarbij zijn, net als bij de kringen, verschillende afstanden te onderscheiden. Vooralsnog wordt uitgegaan van de smalste zone, dat wil zeggen dat vanaf het fort de eerste landschappelijke grens of lijn opgepakt wordt. Uiteraard is dit een arbitraire keuze en zou

4 je ook 1 of 2 slagen extra kunnen maken. Gelet echter op de omvang van de nieuwbouw lijkt dat niet realistisch. Vanuit deze benadering kom je tot de volgende begrenzing: - aan de westkant van het fort ligt een perceel met een huis erop en vrij veel opgaand geboomte. Het is logisch om de westgrens van dit perceel aan te houden en door te trekken in noordoostelijke richting tot voorbij het fort. - naar het noorden toe is de openheid het grootst. De Zeeg is hier een vanzelfsprekende en historisch harde grens. Afstand en openheid zijn hier zodanig dat het fort vanuit het landschap optimaal beleefbaar is. - aan de oostzijde leidt deze benadering tot het openhouden van 2 aansluitende percelen waardoor een verspringende grens ontstaat. - aan de zuidzijde ligt het fort vrijwel tegen de dijk aan en is ook in het Citadelplan geen bebouwing gedacht. Genoemde variabele begrenzing sluit vrijwel geheel aan bij de historische landschapsstructuur en doet zowel recht aan de beleving van het landschap vanuit het fort als omgekeerd de beleving van het fort vanuit het omringende landschap. De gekozen benadering is primair gebaseerd op cultuurhistorische en ruimtelijke overwegingen. Daar moet echter een secondaire beoordeling vanuit het natuurbelang aan toegevoegd worden. Immers: het fort heeft zijn militaire functie al meer dan een halve eeuw verloren en sindsdien een natuurlijke ontwikkeling doorgemaakt waardoor het natuurbelang in betekenis is toegenomen. Uit een inventarisatie uit het begin van deze eeuw blijkt dat door het voorkomen van soorten als: ijsvogel, sperwer, groene specht steenuil, nachtegaal en koekoek, bunzing, marter en groene kikker het fort faunistisch van groot belang is. Op grond van genoemde waarden is het fort is opgenomen in de ecologische hoofdstructuur. Een aantal van de aanwezige soorten heeft ecologische relaties met het omringende landschap dat als foerageergebied fungeert. Dat geldt met name voor vogels, vleermuizen en zoogdieren. Voor behoud en verdere ontwikkeling van deze soorten is het openhouden van het omringend landschap van levensbelang. Nader onderzoek op grond van de Flora-en Faunawet moet uitwijzen welke randvoorwaarden aan de inrichting van het gebied gesteld moeten worden met het oog op behoud van de aanwezige soorten. Daar komt nog bij dat het fort twee in dit verband relevante omgevingskwaliteiten bezit, namelijk rust en duisternis. Ook uit oogpunt van behoud van deze kwaliteiten is een redelijke afstand tussen bebouwing en het fort noodzakelijk. Inrichting en gebruik van de bufferzone Belangrijkste randvoorwaarden voor inrichting van de bufferzone zijn behoud van voldoende openheid en van de onregelmatige blokvormige verkavelingstructuur. Zoals eerder is uiteengezet maakt het fort deel uit van een eeuwenoud cultuurlandschap dat aanvankelijk een extensief en recent een intensief agrarisch gebruik heeft gekend. Hierdoor zijn allerlei veranderingen opgetreden in het natuurlijke reliëf, de bodemopbouw, waterhuishouding etc.

5 Het perspectief voor natuurontwikkeling is daardoor niet groot. En zou op gespannen voet staan met het behoud van de aanwezige cultuurhistorische waarden. Het ligt daarom meer voor de hand als referentie voor inrichting en gebruik van de bufferzone de situatie te nemen ten tijde van de aanleg van het fort in Waarbij niet gestreefd wordt naar restauratie maar naar een eigentijdse vertaling vanuit de historische context. Het gebied kende indertijd een extensief agrarisch gebruik overwegend als grasland, met enkele akkers en boomgaarden. Opgaande beplanting komt uitsluitend voor op de perceelsgrenzen. Vanuit deze historische inrichting wordt voorgesteld om de bufferzone overwegend weer uit grasland te laten bestaan. Bij een extensief beheer van de graslanden, bestaande uit begrazen, maaien en afvoeren kunnen bloemrijke graslanden ontwikkeld worden. Om de noodzakelijke verschraling te versnellen zou overwogen kunnen worden van enkele percelen de bouwvoor te verwijderen. Nader onderzoek is nodig om het perspectief van deze maatregel goed te kunnen inschatten. Voor amfibieën is de aanleg van enkele poelen de moeite waard. Op hoger gelegen delen zouden 1 of 2 kruidenrijke graanakkers aangelegd kunnen worden. Ook de aanplant van enkele boomgaardjes, in aanvulling op de al aanwezige kersenboomgaard, met name in de omgeving van bestaande bebouwing past in het plaatje. Voor het aanbrengen van perceelsrand beplanting zoals hagen, knotwilgen e.d. zou de topografische kaart van rond 1900 uitgangspunt kunnen zijn. De kleinschaligheid van het Nederlandse cultuurlandschap bereikte toen haar hoogtepunt. Omdat het om relatief lage en transparante beplanting gaat, staat ze niet op gespannen voet met de historisch-militaire functie van het fort. Aan de buitenkant van de bufferzone is eventueel plaats voor meer stedelijke recreatievoorzieningen als een speelveldje, volkstuintjes e.d. Een dergelijke inrichting is niet alleen ecologische kansrijk maar ook recreatief aantrekkelijk. Door een passende ontsluiting kan het gebied voor wandelaars opengesteld worden voor onder andere de nieuwe bewoners van de Citadel. De padenstructuur kan desgewenst gekoppeld worden aan een doorgaande route van Lent naar Oosterhout. Middels burgerparticipatie zouden bewoners van de nieuwe wijk een bijdrage kunnen leveren aan inrichting en beheer. Met betrekking tot de waterhuishouding zou onderzocht kunnen worden of de bufferzone mede in te richten is voor de opvang en inzijging van regenwater uit de aangrenzende wijk. Het water zou tevens gebruikt kunnen worden voor het op peil houden van het water in de fortgracht. Nader onderzoek moet uitwijzen wat wel en wat niet mogelijk is. In zijn algemeenheid is het gebied weinig geschikt voor het ontwikkelen van vochtige / natte natuur. De gemiddelde grondwaterstand is laag en de fluctuaties groot. Mede onder invloed van waterstandsschommelingen in de Waal. Genoemde inrichting zal erin resulteren dat er een halfnatuurlijke overgangszone ontstaat tussen de Citadel en de uiterwaarden van de Waal.

6 Belangrijk is verder een zorgvuldige invulling en vormgeving van de stadsrand rondom de bufferzone. Bebouwing mag vanuit de bufferzone wel zichtbaar zijn (geen schaamgroen) maar niet dominant. Dat betekent bij voorkeur lage stijlvolle bebouwing. Liefst vrijstaande woningen of woonblokken met groene doorkijkjes diep de wijk in. Specifieke aandachtspunten 1 Het gronddepot op het perceel ten noordoosten van het fort dient verwijderd te worden. Het verkleint het markante hoogteverschil tussen het fort en haar omgeving. 2 Ook bij een zorgvuldige inpassing van het fort in de nieuwe woonwijk treedt toch een wezenlijk verandering op in de relatie fort-omgeving. Een wijziging die onvermijdelijk ook consequenties heeft voor functie, inrichting en beheer van het fort. De eigenaar van het fort (Staatsbosbeheer) is bereid een visie te ontwikkelen op de toekomstige inrichting en het gebruik. Ze wil dat doen in overleg met direct betrokkenen, in het bijzonder de erfpachters / bewoners van het fort. In de visie zal onder andere aandacht besteed worden aan de volgende aspecten: - op welke wijze kunnen bewoners van de Citadel al of niet gebruik maken van het fort. - herstel / restaureren van de aanwezige bebouwing - schoonmaken van de gracht - beheer aanwezige beplanting

7 Beoordeling plan Citadel In algemene zin valt op dat het stedenbouwkundig plan niet of nauwelijks rekening houdt met het aanwezige landschap. Het zou op menig andere locatie ook uitgerold kunnen worden. Een gemiste kans! Want de landschapshistorische context leent zich wel degelijk voor een daarop geënte stedenbouwkundige invulling. Het fort wordt weliswaar gespaard maar de bufferzone is marginaal waardoor de samenhang met het omringende landschap grotendeels verloren gaat. De bebouwing dringt nog niet het fort binnen maar dringt zich wel hinderlijk op. In deze opzet kan het fort functioneel en ruimtelijk niet veel meer zijn dan een stadsparkje. Hoogbouw is grotendeels op enige afstand geplaatst, met uitzondering van een "landmark" ten oosten van het fort. Uit oogpunt van zonering zowel ten opzichte van het fort als ten opzichte van de natuurzone langs de dijk is deze locatie ongewenst. Geraadpleegde literatuur: 1 G.M. Kwak; Inventarisatie van de flora en fauna in 2002 en 2003"De Waalsprong" gemeente Nijmegen. Alterra rapport 569 R Foto verantwoording Foto omslag: Hans Aarns Bijlagen: 1 Historische kaart fort Beneden Lent 2 stedenbouwkundig plan de Citadel

8

9

10 Bijlage 1: Historische kaart fort Beneden-Lent

11 Bijlage 2: Stedenbouwkundig plan de Citadel

12