GOSSE JURJENS ( )

Transcriptie

1 GOSSE JURJENS ( ) 1. PLAATS IN DE STAMBOOM VADER-LIJN BROERSMA-LIJN Ocke Gerritsen Pier Ockes Ockema Eelcke Reiners Reiner Eelckes Jelle Reiners Ocke Piers Pier Ockes Broersma Hylck Piersdr Broersma Reiner Jelles Broersma Jurjen Reiners Jelle Jurjens Nauta Gosse Jurjens 1

2 2. INLEIDING Het tijdperk waarin Gosse leeft, vindt de opkomst van de Woudsender zeescheepvaart plaats. Eerst varen de schippers, buiten Holland, in het zeegebied tussen Duitsland, Denemarken en Noorwegen. Vanaf het begin van de 18 e eeuw begeven de zij zich verder van huis. Na 1713 worden allerlei vaardocumenten zichtbaar, die ons in staat stellen om zeevarenden te traceren, zoals zeebrieven, notariële vrachtcontracten (chertepartijen), Sonttol-registers, scheepsverslagen, Galjootsgelden, schade- en assurantiepapieren. Alleen in 1729 gaat Gosse door de Sont (twee maal heen en twee maal terug) op een notarieel contract van de beurs van Amsterdam. We zijn maar weinig te weten gekomen over Gosse s leven, hij blijft door gebrek aan nagelaten sporen een relatieve onbekende. Gosse is één van de 14 Woudsender schippers, die in 1716 betrokken raakt bij een rechtszaak na de kaping van drie Woudsender schepen in Zweden, eerst bij het nedergerecht van Wymbritseradeel in 1717 en daarna bij het Hof van Friesland in Leeuwarden. We hebben de meer uitgebreide beschrijving van dit Conventieproces in dit hoofdstuk ondergebracht. 2

3 BESCHRIJVING Gosse Jurjens is het vierde kind en de derde zoon uit het huwelijk van Jurjen Reiners en Beeuw Jelles. Hij wordt op 16 april 1676 gedoopt. Over zijn jeugdjaren is geen informatie bekend. Gosse Jurjens kiest net als zijn vader voor een loopbaan op zee. We weten niet exact wanneer en hoe hij begonnen is, maar een gangbare leeftijd om als jongen (jongste matroos) naar zee te gaan, ligt rond het 15e levensjaar. Voor Gosse zal dit rond 1691 hebben plaatsgevonden. Vader Jurjen Reiner zal wel de nautisch-maritieme opleiding van zijn zonen hebben geleid en gestimuleerd. En dan met name in de praktijk, want de zonen zijn theoretisch mogelijk al snel beter geschoold dan de vader. In het oprichtingsdocument van de Woudsender onderlinge scheepsverzekering Het Compact (1705) zien we o.a. de namen van de deelnemers en de geldsbedragen die in de verzekeringspot gestort zijn. De oprichting wordt geformaliseerd met de ondertekening door de deelnemers. Gosse tekent met een eigen handtekening, hij heeft dus leren lezen en schrijven Op 16 april van het jaar 1698 kondigen Gosse en Frouckjen Jans van Langelille hun huwelijksvoornemen in Woudsend aan. Drie weken later treden ze in het huwelijk. Op 2 februari 1699 doen Gosse en Frouckjen belijdenis. Uit hun huwelijk worden vier kinderen geboren, twee dochters met de naam Beeuw en twee zonen, Jan en Jurjen Gosses. Jan Gosses (uit 1704) wordt kortstondig zeeman en trouwt in 1732 met Ymkjen Aukes uit Sneek en in 1734 met Martjen Lieuwes uit Oosterlittens. Bij Martjen krijgt hij acht kinderen. Hij is later koopman. Beeuw Gosses (uit 1706) trouwt in 1725 met schoenmaker Gerrit Joukes uit Woudsend en krijgt 9 kinderen. 3

4 Jurjen Gosses (uit 1709) wordt ook zeeman, hij trouwt in 1735 met zijn nichtje Leeuwk Jelles Hollander, maar sterft in Dit huwelijk eindigt kinderloos De Grote Noordse Oorlog, deze woedde tussen Zweden enerzijds en Rusland, Polen, Denemarken en Saksen, en later ook Pruisen en Hannover anderzijds. Hollandse Oostzeevaarders zijn geregeld slachtoffer van Zweedse kaperschepen op verdenking van hulp aan de vijand De Spaanse Successie Oorlog. De uitbreiding van de Franse invloedssfeer wordt de inzet van een bloedige oorlog, die ook voor een deel op zee wordt uitgevochten.... DE OPRICHTING VAN HET WOUDSENDER COMPACT VAN 1705 Het varen op zee is niet zonder gevaar, onvoorziene stormen beuken schip en bemanning, in oorlogstijd wordt de scheepvaart veelvuldig gehinderd als gevolg van beperkingen of kapingen door de oorlogvoerenden. Zeerovers zijn een permanent gevaar. Het verzekeren van risico s en gevaren op zee kan van groot belang zijn voor het voortbestaan van een rederij. Het verminderen van het eigen risico vindt plaats door het afsluiten van een verzekering, het spreiden door aandelen (parten) te nemen in meerdere schepen of combinaties daarvan. Op die manier kan het verlies van een schip door meerdere schouders gedragen worden en is de betreffende schipper niet meteen bankroet. In Amsterdam zijn op het terrein van de scheepvaart al vroeg talrijke assuradeurs, cargadoors en makelaars actief, zij speelden een grote rol bij de ontwikkeling van de stad als middelpunt van handel, scheepvaart en financiering. Dat ook Friese schippers zich te Amsterdam verzekeren staat vast, in 1689 wordt een overeenkomst gesloten tussen 81 burgers en wijdschippers binnen Harlingen, om zich onderling te verzekeren van behoorlijke vergoedingen bij schade aan hun schepen. Ze zijn niet altijd tevreden met de behandeling van de assuradeuren, die hoge premies vragen en lastig zijn bij het uitkeren van opgelopen schade. Ze vormen in Harlingen een Buidel, een Contract van 4

5 Sociëteit. Een uitgebreid pakket aan regels vormt de basis, drie bewindhebbers krijgen de bestuurlijke leiding. Dit contract zal ongetwijfeld bij collega-schippers in Friesland bekend zijn geweest en een voorbeeld geweest zijn als in 1705 schippers van Woudsend met eenigen van Hommerts en Heeg hun eigen Compact sluiten. Een aantal regels en bepalingen is herkenbaar gelijk aan de Harlinger regels. De Woudsenders houden het eenvoudig, ze hebben als bestuurders geen Bewindhebbers, maar Oudermannen en formuleren iets minder juridisch. Opvallend in de toon van Het Compact is dat de indruk wordt gewekt dat deze overeenkomst het risico aanmerkelijk vermindert, terwijl het toch gaat om een beperkte verzekering. Niemand mag intekenen voor meer dan 1000 gulden en dat betekent bij een ratio van 6 stuivers per gulden een uitkering van ten hoogste 300 gulden. Terwijl een schip ook toen al enkele duizenden guldens kostte. Zo verkoopt Gosse s broer Jelle Jurjens van Woudsend volgens het Notarieel Archief te Amsterdam op 28 februari 1715, bij notaris P. van der Meulen te Amsterdam zijn gebruikte smakschip de Koning Salomon met toebehoren aan Cornelis Gerrits Rotgans en zijn gemene (= mede-) reders voor f 4000,-. Om het duidelijk te stellen: de Compacts- vergoeding is dus een beperkt bedrag, gedekt door de eigen schippersgemeenschap, als aanvulling op zakelijke, individueel afgesloten assurantiecontracten over schip en lading elders. Een bedrag echter, dat ook bij ouderdom en dood enig soelaas bood en dat mede daarom als belangrijk werd ervaren. De tekst van de oprichtingsovereenkomst op 23 februari 1705 luidt als volgt: Copia 5

6 Besoignes en resp e Compact van de Zee-vaerendende Schippers en ingesetenen van de Dorpen Wouds Endt, Heegh ende Hommerts Op Huyden den 23 Februari 1705 zijn vrijwillig bij malckander gecompareert de gesamentlijcke zeevaerende Schippers en resp e ingesetenen van de dorpen Wouds Endt, Heegh en de Hommerts omme in dese conjucture tijden van oorlogh en veel vallende stormwinden te overwegen wat tot conservatie en standhoudinge van ons gewoone zeevaert en respective kostwinningen nodigh en dienstigh mochte zijn, in welcx doende zijn wij te raede geworden om des te beter in staat te kunnen blieven, met advijs en consent van onsen Hoogh Ed. Heere Grietman Jr Siuck Gerrolt Juckema van Burmania te celebreren en aengaen mitsgaders op te richten een compact onder ons ondergeschr: schippers van voorsz): plaetzen, en dat op sodane konditien en artyculen als hier nae geexprimeert en uytgedruct zijn, wes volcht: oftewel: 6

7 Heden de 23 e februari 1705 zijn vrijwillig bijeen gekomen de gezamenlijke zeevarende schippers en respectievelijke bewoners van de dorpen Woudsend, Heeg en (de) Hommerts, teneinde in deze tijden van oorlog en stormweer te bezien wat tot behoud en instandhouding van onze zeevaart en werkgelegenheid nodig en dienstig zou zijn, reden waarom wij ons in staat willen stellen op advies en aanbeveling van de Hoogedele Heer Grietman, Jonkheer Sjuck Gerolt Juckema van Burmania een Compact te bespreken en op te richten met de ondergetekende schippers van vorengenoemde plaatsen, op zulke voorwaarden en regelingen, als volgt uitgesproken en uitgedrukt zijn. In de oprichtingsvergadering in 1705 zijn 37 ondertekenaars bijeen, de meesten (31) komen uit Woudsend, 5 komen uit de Hommerts en één, Fookle Hijlckis, komt uit Heeg. Gosse is één van de ondertekenaars, net als zijn vader Jurjen Reiners en zijn broers Jelle en Oebele Jurjens. Ze doneren alle vier een bedrag van fl 1000,- in de kas, dat duidt niet bepaald op een armoedige status van de familie! Vader Jurjen tekent met het merkteken ( self gesette merk): Ћ, de zonen zetten een eigen, geschreven handtekening. 7

8 BESTEMMINGEN EN PREMIES De Compact-premies worden vastgesteld op basis van bestemming, het al dan niet in konvooi varen en de ingeschatte risico s en gevaren. Voor varen in konvooi geldt steeds een lagere premie, het schip wordt geacht beter beschermd te zijn tegen het risico van kapers en zeerovers. Waarschijnlijk hebben hier ook de tarieven van oudere Compacten, zoals dat van Harlingen, een voorbeeldfunctie gehad. Als bestemmingen worden havens vermeld, die al door de Woudsenders bevaren worden of kansrijk worden geacht het in de nabije toekomst te worden. Een schipper, die in konvooi op Hamburg zal varen, op iedere verzekerde 100 gulden aan het kantoor van Het Compact 5 stuivers moet betalen. En zonder de bescherming van een konvooi moet hij 7 stuivers betalen. Gevolgd door: Naar de Eijder of de Hever (de grensrivieren tussen resp. Sleeswijk en Holstein), te betalen 6 mét konvooi 6 en zonder 8 strs (stuivers). Boven Dordt en Breda ijder reijs 4 strs Op Zeelandt, Geertruitenbergh en Oosterhout 3 strs en ijder reijs van Holland op Brabant ofte hoger aen 4 strs Van ijder Lichtingh (overslag ivm te grote diepgang) buiten Enckhuysen soo van koe en paardevrachten als andersints geen uitgesondert 2 strs. Van ijder Lichtingh van Pampus 1 stuiver 8

9 Van Hamburg op Embden sonder convoij ijder reijs 3 strs 8 penn. En met Convoij 2 strs 8 penn. Van Embden op Holland sonder convoij 3 strs 8 penn. En met Convoij 2 strs 8 penn. Boven de Eijder en op Jutland sampt (met) Noorwegen ijder reijs 8 stuivers. Op Engelandt, Londen, Vranckrijck en Duinkerken ijder reijs 10 stuivers Op de Oostzee ijder reijs 15 stuivers. Verder worden er 21 gedragsregels toegevoegd, veelal over op te leggen straffen (poena) in geval van overtreding van een regel. Aan het einde van het vaarjaar worden alle reizen van de deelnemende schippers geadministreerd en de bijbehorende premies ingevuld, opgeteld en ter betaling aangeboden. Op een vergadering in de winter, als veel schippers thuis zijn, leggen de Oudermannen verantwoording af en melden ze hoe Het Compact er financieel voorstaat. Uit de tekst lezen we dat het daar niet altijd vredig en zachtzinnig aan toe gaat. Er wordt soms een hartig woord gesproken, zeker wanneer de glaasjes vaak gevuld en geledigd worden. In de loop van de beschrijving bij Gosse komen we veel Compact -schippers uit het dorp tegen. Het zijn buren, kerkgenoten, (aangetrouwde) familie, zakenpartners, concurrenten in de breedste zin of anderszins nauw met elkaar verweven. We noemen hier Sijmen Lolles, Rintje Johannes, Sijtse Sijtses (tweemaal, de Oude en de Jonge), Age Ruerds (Bouma), de broers Hijlcke, Hoijte en Holle Wallis, Douwe Ages en Ype Mellis. In 1706 komen Jelle Cornelis Hollander (met als merkteken een zandlopertje) en Melle Ypes (vertekening) als lid bij Het Compact, de eerste voor fl 500,- inleg, de laatste voor fl 1000,- Rintje Johannes vermindert zijn inleg van fl 800,- naar fl 700,-, Sijmen Lolles van fl 1000,- naar fl 600,-. Voor het jaar 1707 verminderen o.a Gosse Jurjens en Ype Melles de inleg van fl 1000,- naar fl 800,-. Ze hebben het geld vast nodig voor andere doelen. Voor 1708 verlaagt o.a. Oebele Jurjens het bedrag van fl 1000,- naar fl 600,-. 9

10 De boekhouding van het Compact is verdwenen. Daardoor zijn tot 1713 weinig documenten overgebleven, die de zeereizen van Woudsenders in aantal en bestemmingen tonen. Slechts uit een paar kopieën wordt een beeld zichtbaar van reizen naar bij Het Compact genoemde bestemmingen, met een nadruk op reizen naar De Kleine Oost, ruwweg tussen Emden en Hamburg, Denemarken en Noorwegen. DE WOUDSENDER CONVENTIE VAN 1711 Een aantal schippers van Het Compact toont zich niet tevreden met de hoogte van de uit te keren schadebedragen. Dit leidt op 21 februari 1711 tot de oprichting van de zogenaamde Conventie van Woudsend. In het Hypotheekboek nr. 96 van Wymbritseradeel, folio 327 en volgende, is een overeenkomst te vinden, waarbij 12 schippers (allen ook behorend tot Het Compact ) een aanvullende regeling treffen. Het zijn overwegend jongere schippers, die behoefte hebben aan nog meer financiële zekerheid na opgelopen schade, ze spreken af: dat soo het mochte gebeuren ( t geene den Almogenden God wel verhoeden) dat een ijder van ons sijn schip door stormwinden, capers, zeerovers of andersints mochte komen te verliezen, sal een ijder van ons aen den geenen die t verlies van zijn schip gehadt heeft, voldoen en betalen een suma van vijfentwintig car gls.. Detail uit de oprichtingsakte van 21 februari

11 We hebben hier opnieuw met een aanvullende uitkering te maken. De Conventie -afspraak is, dat een deelnemer met verlies van het schip van de anderen elk een bedrag van fl 25,- ontvangt. Een verschil met Het Compact is, dat hier geen sprake is van een echte organisatie, bestuurders ontbreken, er wordt vooraf geen premie betaald en dus geen fonds gevormd. We hebben ook geen uitvoeringspapieren of reglementen gevonden, er blijkt een wat losser verband uit dan bij Het Compact bestaat. Belangrijk is de afspraak, waarin wordt gesteld, dat een schipper die een schadeclaim toegewezen krijgt en vergoeding voor geleden schade ontvangt ( hier wordt bedoeld: uit assurantie of Het Compact ) niet automatisch in de uitbetalingsregeling van de fl 25,- van De Conventie valt. Over deze clausule zal nog hard gevochten worden. TERUG NAAR GOSSE JURJENS PRIVÉ Oebele Jurjens heeft een verbroken verloving in 1710, er komt een ruzie en een rechtszaak uit voort. Gosse speelt hierin een beperkte rol. Zie voor meer informatie het hoofdstuk 30.6 over Oebele Jurjens TWEEDE HUWELIJK Ergens tussen de geboortedatum van Gosse s zoon Jurjen (13 november 1709) en midden van het jaar 1712 is Gosse s vrouw Frouckjen overleden. Op 7 oktober 1712 treedt Gosse opnieuw in het huwelijk. Hij heeft zijn tweede vrouw Sjuwkjen (Sjoukje) Jans Feitema mogelijk in haar woonplaats Emden ontmoet tijdens één van zijn vaartochten naar De Kleine Oost. Zij is een schippersdochter, haar vader Jan Jans Feitema is in Emden gaan wonen. Het paar trouwt er voor de wet. Uit het stadsarchief lezen we: Stadt archiv Emden Ehe protokolle nr 8 fol 171 no Schiffer Gosse Jurjens aus Friesland und Sjoukje Jansen Feitema, nach geburt. tochter von Schiffer Jan Jansen Feitema Testes (getuigen): Otto Gubler und Abraham Abrahams 11

12 Gosse en Sjoukje vestigen zich in Woudsend, waar ze op 8 januari 1713 in de Hervormde kerk trouwen. Ze is meteen moeder van de kinderen uit Gosse s eerste huwelijk. RUNDERPEST De boeren hebben in het begin van de 18 e eeuw te maken met zware omstandigheden. Het is een tijd met lage opbrengsten, veroorzaakt door dalende prijzen, stijgende kosten, veeziekten, strenge winterseizoenen en misoogsten. Het leidt ertoe dat sommige boeren geen winst meer uit hun bedrijf kunnen behalen. In het ergste geval, bij jarenlang aanhoudend verlies, worden stukken land door de boeren in de steek gelaten, deze zgn. insolvente landen vallen dan terug aan de Provincie, die ze periodiek weer in de verkoop doet. Driemaal wordt de Republiek in de 18 e eeuw getroffen door een uitbraak van runderpest. Ook in Friesland slaat de ziekte genadeloos toe, de eerste epidemie woekert van 1712 voort tot Er bestaan nog geen vaccinaties om grootschalige ziektes succesvol te voorkomen of adequate medicijnen om zieke beesten te genezen. Door het ongrijpbare karakter gaat al snel de mare rond dat de ziekte een straf van God zou zijn. François Halma uit Leeuwarden beweert in 1714 dat. Godts wraakzwaardt over Nederlandt (zich) vertoont in de zwaare sterfte onder 't rundtvee... (Wumkes Kroniek). Johannes Sluiter uit Steenwijk laat zich in 1715 op eendere wijze uit. De Staten van Holland en Friesland vaardigen een plakkaat uit met de boodschap Soo ist, dat wy ons verplight vindende, tot weeringe, ende stuytinge van de voorschreve sieckte... verbieden by desen, gestorvene ossen, koeyen, kalveren... te werpen in de Zuyderzee... of eenige wateren... De runderpest slaat Woudsend en omstreken niet over. Heere Lieuwes uit Indijk is zijn runderen kwijt geraakt en wordt door buren, waaronder Jurjen Reiners c.s., bijgestaan. Op 20 september 1715 staat in het hypotheekboek 95 Wymbr. (folio 236) vermeld dat : Heere Lieuwes, wonende op de hegemer Indijk op de vrouwe Anske van Douwes Zathe, verklaart dat Jurjen Reiners, Jelle Jurjens sampt (met) Gosse en Uble Jurjens, alle woonachtig in Woudsend, mij overmits mijn beesten aan de pestentiale ziekte hebbend verloren uit commiseratie ( mededogen ) ende precarie ( tijdelijk, tot wederopzeggens 12

13 toe ) om de melk, hebben geleend en bijgezet na gespecificeerde hoornbeesten als namelijk 2 roodgrieme en 1 bonte koe aan welks haar latend het recht van retentie enz... Het is de eerste aanwijzing dat Jurjen Reiners en familie over een boerenbedrijf met runderen beschikt. Waarschijnlijk is Jurjen met varen opgehouden. Hij is nu 65 jaar oud. Het is in deze tijd niet ongebruikelijk dat een uitgevaren schipper uit de Zuidwesthoek op zijn oude dag boer wordt om aan de kost te komen en nog wat omhanden te hebben. ( De ergste runderpest in de Republiek moet nog komen, die vindt plaats in De helft van de veestapel komt om. Ook in 1769 breekt een veepest uit.) 1714 Op 28 februari 1714 krijgen de broers Goosen (Gosse) en Jelle Jurjens elk een Amsterdamse zeebrief. Gosse voor het schip genaamd De Propheet Moses, Jelle voor De Propheet Daniel. De tekst van de zeebrief van Gosse luidt: Schipper Goosen Jurriaensz van Woudsend in Vriesland heeft bij eede solemneel verklaard, dat het schip genaamd de Propheet Daniel, groot omtrent 27lasten, in deze geunieerde (=verenigde) Provincien thuishoort 13

14 GOSSE ONZICHTBAAR IN VAARDOCUMENTEN In 1713 gaat broer Jelle Jurjens voor de eerste maal voor de beurs van Amsterdam varen en gaat hij als eerste Woudsender schipper door de Sont. Gosse is in jaar en een ervaren grootschipper. Oebele volgt Jelle (na diens laatste passage door de Sont in november 1717) in 1718 op als Oostzeevaarder. Tot 1732 vinden we Oebele 32 keer (16 keer heen en 16 keer terug) ingeschreven in de Sonttolregisters. Gosse blijft onzichtbaar tot 1729, dan gaat hij in korte tijd vier maal door de Sont, twee keer heen en twee keer terug. Daarbuiten treffen we van hem geen chertepartijen aan, geen Sonttol-inschrijvingen, zeebrieven of Galjootsgelden. We nemen aan dat zijn vaargebied beperkt is tot Holland, De Kleine Oost, Denemarken en Noorwegen, varend voor andere dan aan de beurs van Amsterdam gerelateerde klanten, bedrijven of instanties. De vraag naar bij voorbeeld hout in Holland en Friesland is onverminderd groot CRISIS IN DE CONVENTIE In 1715 telt De Conventie 14 deelnemers. Gosse en Oebele hebben zich erbij aangemeld is het jaar waarop de regels en afspraken beproefd gaan worden. De Grote Noordse oorlog tussen o.a. Zweden, Denemarken en Rusland zorgt in 1715 (en tot het einde in 1721 toe) nog steeds voor gevaar om door de commissievaarders, maar vooral door Zweden, op zee te worden gevisiteerd en te worden opgebracht. (Commissievaarders zijn door de regering geautoriseerde, officiële kapers, die uit de commissiebrief het recht verkrijgen om (vermeende) vijanden of heulenden met de vijand, op te brengen en te interneren) In de Woudsender schippersgemeenschap treedt in 1715 tweemaal een kaping op, beiden worden uitgevoerd door Zweedse commissievaarders, eenmaal bij Jutland met twee schepen en de andere keer met één schip in de Oostzee. KAPING 1. MET WYBE JOUCKES EN AGE RUURDS Zweden is nog steeds in staat van oorlog met Denemarken. Blijkens een chertepartij van 6 mei 1715, getekend bij notaris Hilbrand van der Heijden in Amsterdam, moet Wybe met De Drie Koningen een partij zout van Amsterdam vervoeren naar Hobrö, aan het einde van de Mariagerfjord in Jutland. Er is van tevoren geen vracht voor de terugreis naar Amsterdam 14

15 voorzien. Het Amsterdamse vrachtcontract zal daardoor eindigen in Hobrö. De overtocht heen verloopt zonder problemen. In Hobrö regelt Wybe vervolgens bij een lokale instantie vracht, het schip wordt met graan geladen, dat naar Drammen in de Oslofjord moet worden gebracht. Dat traject verloopt ook zonder problemen. Aan de reis wordt nog een volgend segment toegevoegd: een partij hout uit Drammen moet afgeleverd worden in Hobrö. Alles gaat goed, tot het laatste stukje. (het is nu september 1715). Bijna aangekomen bij de ingang van de Mariagerfjord, wordt Wybe door een Zweedse commissievaarder gevisiteerd, gevangen genomen en opgebracht naar Gotenburg. Reden hiervoor is, dat Wybe goederen transporteert tussen Noorwegen en Denemarken. Aangezien beide landen in deze tijd nog één natie vormen, is dat in de opvatting van de Zweedse regering een binnenlandse bevoorrading van een vijandelijk land in oorlog, derhalve voor haar onacceptabel en reden tot inbeslagneming. Age Ruurds maakt met het gaffelschip (!) De Jonge Tobias dezelfde reis als Wybe Jouckes, hij vaart tezamen met hem op en hem overkomt hetzelfde lot om dezelfde reden, op dezelfde plaats en tijd. Tijdens het voorgaande houtladen in Drammen is ter plaatse, op 26 augustus 1715, een verzekering voor de lading op het Noors-Deense traject van De Drie Koningen en De Jonge Tobias afgesloten. Een verzekering werd onderweg geregeld door de correspondent en de akte meegegeven aan een schip met bestemming Amsterdam of verzonden via de landpost. Het is een redelijk snelle manier van communiceren. Het toont de efficiëntie en slagvaardigheid bij de organisatie van de zeevarende schepen en hun boekhouders (reders), ook op afstand in het buitenland. Financiële zaken konden op deze wijze ook slagvaardig en doelmatig afgewikkeld worden. Dit alles droeg ertoe bij dat Amsterdam zijn voorname rol als de stapelmarkt van Europa kon uitvoeren en handhaven. Al op 2 oktober 1715 weet het Rechterlijk Archief van Amsterdam ( Assurantien en Abandonnementen ) van de kapingen af en stuurt een akte naar de assuradeurs, die de verzekering hadden afgesloten op 26 augustus 1715 en schrijven (over Wybe Jouckes): 15

16 .. is ons bekend gemaakt dat het voornoemd schip De Drie Koningen op dese reis door de Sweed is genomen en opgebracht. Zo is t dat wij autoriseren alle middelen aan te wenden het schip te reclameren met recht behoud op de verzekerde som. Was getekend: Jasper Blom. (Age Ruurds is ook verzekerd op 26 augustus, voor hem wordt een zelfde akte verstuurd.) Aangekomen in Gotenburg krijgen de twee schippers een aanbod om hun schepen met de lading hout vrij te kopen. Ze accepteren de prijs. Om welk bedrag het gaat, wordt nog langdurig in het ongewisse gelaten. Als er betaald is, mogen ze Gotenburg weer verlaten, met de clausule, dat het hout uit Drammen in Amsterdam gelost moet worden (en zeker niet in Denemarken). KAPING 2. AUKE DOUWES De andere kaping overkomt schipper Auke Douwes met Het Vrouwtje van Overspel. Auke vaart voor het eerst met het schip van zijn oom Yde Feijkes, hij is net als schipper aangesteld. Hij sluit op 2 oktober 1715 met de bevrachters David Oker en Gerrit Storm een chertepartij bij notaris Karreman in Amsterdam af. Het Vrouwtje moet een lading wijn en haring naar Stettin vervoeren. Auke en bevrachter veranderen het contract (van de 2 e ) op 4 oktober. De bestemming wordt veranderd, het wordt Dantzig in plaats van Stettin. Hij vertrekt uit Amsterdam en vaart op 19 oktober door de Sont. OOSTZEE zwart: route naar Stettin, blauw: route naar Dantzig 16

17 Er moet in de Oostzee verder in konvooi gevaren worden, maar dat heeft de haven van Stettin als bestemming. Auke vaart enige tijd mee in de dekking van het konvooi, maar verlegt na verloop van tijd in zijn eentje de koers naar het oostelijker gelegen Dantzig. Daar moet hij immers naar toe. Zo onbeschermd varend wordt hij door een Zweedse commissievaarder aangehouden en opgebracht naar Gotenburg. Het schip met lading wordt in beslag genomen. Oom Yde Feijkes is zijn schip kwijt. Naar (later) eigen zeggen dwaalde hij af van de koers. Zijn Woudsender collega s van Het Compact en De Conventie geloven zijn verhaal niet en verdenken hem ervan dat hij bewust en met opzet naar zijn bestemming Dantzig stuurde. Na vrijkopen en terugkeer hier te lande doen de drie schippers een beroep op de maatschappij waarbij ze zich verzekerd hadden, waarschijnlijk in Amsterdam. De assuradeurs betalen hen de wettelijke vergoeding. De beide kapingen worden meer in detail beschreven in Hoofdstuk pagina 34 en verder BEROEP OP DE CONVENTIE, PROCES BIJ HET NEDERGERECHT VAN WYMBRITSERADEEL Terug in Woudsend, het is ondertussen 1716 geworden, overleggen de drie gekaapte schippers onderling hoe ze het niet-vergoede deel van de schade verder kunnen claimen. Ze zijn alle drie deelnemer in zowel Het Compact als De Conventie. Na ampel beraad, besluiten ze alleen een beroep op vergoeding te doen bij De Conventie, niet bij Het Compact. Ze zullen een beroep doen op de clausule dat ze fl 25,- van de andere deelnemers mogen claimen. De impact van deze beslissing is vast groot geweest. De bedoelde volgorde van claimen, namelijk eerst bij Het Compact en pas daarna bij De Conventie, wordt gepasseerd. Er zijn tijdens de kapingen in 1715 vijftien schippers lid van De Conventie, één overlijdt in 1716, de andere veertien geraken in twee kampen, elf tegen drie. Is er sprake van het uithollen van de regels en verregaand opportunisme? Het wordt door de elf schippers wel als zodanig gezien. Daarnaast vinden ze, dat de 17

18 drie schippers een te groot risico hebben genomen, dat daardoor eigen schuld, dikke bult geldt en dat voor deze schade daarom niet door Conventie -leden hoeft te worden betaald. Verder heeft de assurantiemaatschappij al uitgekeerd, dus de schade is maar gering. Gedurende 1716 doen Age, Yde en Wybe een beroep op de Conventie-vergoeding, maar ze krijgen geen gehoor. Daarop besluiten ze om de zaak via de dorpsrechter voor te leggen aan het nedergerecht van de Grietenij Wymbritseradeel. Dit is een lagere rechtbank, die naast een juridische ook een aantal bestuurlijke taken in de Grietenij vervult, het nedergerecht moet in Friesland o.a. ook besluiten van de Staten van Friesland bekend stellen ( plakkaten ), belastingkohieren opstellen, toezicht houden op de kerkelijke en Grietenijeigendommen en op het familierecht en het familiegoederenrecht. De twee kapingen worden voor het praktische gemak juridisch bij elkaar gevoegd tot één casus, wat later een complicerende factor zal blijken te zijn. Het proces vormt opnieuw het begin van een conflict van langere duur tussen dorpsgenoten, die elkaar als collega s, in de kerk, in de buurt, als familielid en anderszins veelvuldig ontmoeten. Emoties in gevecht met de ratio en het vermeende gelijk. De drie bedenken het volgende plan van aanpak. Om te vermijden dat er een complexe rechtszaak tegen elf collega s moet worden gevoerd, klagen ze maar één deelnemend Conventie -lid aan. Als de rechter van het nedergerecht hen gelijk geeft, zullen de drie met verwijzing naar dit vonnis ook de tien anderen tot betaling manen. Ze kiezen uit de elf kandidaten voor schipper Rintje Johannes uit Woudsend, de schoonvader van Oebele Jurjens. Als gevolg van de aankondiging van de rechtszaak, laten op 17 februari leden van De Conventie zich uitschrijven, ook Gosse en Oebele trekken zich terug, maar dit onttrekt hen niet aan het proces. De definitieve en onomkeerbare schade aan de groepssolidariteit is een feit. De Conventie zal nooit meer de zelfde zijn of worden. 1717/18 Het proces gaat van start op 1 maart 1717 met.. de informatien van de bijsitter van het nedergerecht te Wymbritseradeel... Uit de aanhef van het stuk blijkt Rintje Johannes ondertussen te zijn overleden. In plaats van een andere schipper aan te wijzen, wordt de rechtszaak voortgezet met als beklaagde Popke Johannes, 18

19 de weduwe van Rintje. Popke en diverse getuigen worden gehoord en het duurt ruim een jaar voordat de rechter tot een vonnis komt. Op 10 mei 1718 stelt de rechter van het nedergerecht dat de klagers niet ontvankelijk zijn. Hij volgt de gedachte van de verdediging en onderbouwt zijn uitspraak met als voornaamste argumenten: dat de genomen schepen zijn teruggekocht voor een redelijke prijs, er een uitkering van de assurantiemaatschappij heeft plaats gevonden en dat het verlies van de schepen in grote mate te wijten was aan eigen schuld, door bekend gestelde regels of voorschriften te overtreden. In het geval van Wybe en Age, door het binnenlands vervoeren van vracht voor een land in oorlog met Zweden, en Auke door het van de koers afwijken naar Dantzig met een konvooi naar Stettin. Weduwe Popke wint het in haar eentje tegen de drie aanklagers! BEROEP BIJ HET HOF VAN FRIESLAND De drie klagers zijn het er niet mee eens en gaan in beroep. De stukken worden al op 28 mei 1718 door het nedergerecht naar Leeuwarden gestuurd, waar ze op 8 juni bij de Griffie van het Hof worden ingeschreven. Op 25 oktober van hetzelfde jaar begint het proces bij het Hof tegen weduwe Popke Johannes. Er worden verzoeken ingediend om stukken en getuigenissen uit de zaak van het nedergerecht bij het Hof te kunnen gebruiken. Het proces wordt opnieuw voornamelijk, in de traditie van Friesland, in de geschreven vorm afgewerkt. Weinig plaaydooyen. De advocaten nemen de verklaringen op van de cliënten en verwoorden deze in de juridische vereiste vormen en procedures. Het Hof zorgt dat alle stukken gereed zijn en tijdig bij de partijen terecht komen. Een deel van de geschriften worden in juristen-latijn geschreven In het voorjaar van 1719 worden de stukken van repliek en dupliek aangeleverd. In november wordt een verklaring opgenomen van twee mannen die tijdens de kaping bij Age Ruurds aan boord waren, te weten Age s stuurman Tjeerd Haentjes en oom Sjoerd Ages. Ook wordt rechtspraak en jurisprudentie van schade na kapingen van Harlinger schippers opgevoerd. Na de afhandeling van diverse stukken, waaronder de reprobatoire en contra-reprobatoire positien, komt het Hof op 21 mei 1721 tot haar uitspraak: de drie eisers worden nu in het 19

20 gelijk gesteld. Het vonnis van het nedergerecht (1718) wordt vernietigd. Popke Johannes wordt veroordeeld tot het betalen van fl 25,- aan Yde, Wybe en Age, met daarbij opgeteld de proceskosten en rente. De zaak loopt nu ruim 4 jaar! Popke betaalt nog niet! 1721/24 Op 20 september 1721 dienen de drie winnende schippers een verzoek in bij het Hof om, met verwijzing naar het vonnis van februari, ook fl 25,- te eisen van de tien andere Conventie -leden. Tevens wordt het document bijgeleverd, waarin de uiteenzetting van de rechter van het Hof staat over de rechtmatigheid van de eis, cf. het vonnis tegen Popke. Op 7 oktober verklaren Oebele en Gosse zich in een dupliek niet ontvankelijk vanwege, zoals zij het uitdrukken eigen schuld en gevaren hebben op verbodene plaatsen met ondeugende passen en cognossementen (vrachtbrief) en beklagen zich er o.a. over dat ze niet schaden kunnen dat een ander met quade middelen als defensie heeft gebruikt. Ze voelen zich niet aangesproken en weigeren de driemaal fl 25,- te betalen, het proces gaat de volgende fase in. De anderen zetten zich ook schrap en weigeren te betalen. De rechtszaak moet opnieuw gevoerd worden tegen de 10. Popke tekent appel aan en zo blijft het aantal aangeklaagden elf. De papierwinkel gaat nu op volle toeren draaien, alle stukken moeten nu in elfvoud geleverd worden, allen met de hand geschreven. Iedereen krijgt een eigen procesnummer van het Hof. Gosse krijgt nummer 11417, Oebele Het komt de tien schippers slecht uit dat ze actief moeten deelnemen aan (diverse stappen in) het proces, door hun professie zijn ze vaak op zee en lang van huis. En meestal zijn ze niet gedurende gelijke perioden thuis. Meerdere malen moeten de echtgenoten (huisvrouwen) voor de ontvangst van Hof-poststukken tekenen. De praktische oplossing wordt gezocht in het aanwijzen van één of meer gemachtigde vertegenwoordigers. Twee aangeklaagde schippers, Sietse Sietses de Oude uit IJlst en Ype Mellis, woonachtig in Woudsend, zijn sinds de aanvang van de rechtszaak gestopt met varen. Sietse is nu burger geworden, terwijl Ype Mellis voortaan als huisman (boer) beschreven staat. Op 9 februari 1722 worden de twee gemachtigd om voor de hele groep de zaak voort te zetten en af te handelen. Ze hebben ongetwijfeld hun handen vol aan o.a. het coördineren 20

21 van de stukken en verklaringen. Welke stukken van de ene mag ook gebruikt worden in de zaak van de ander etc. Het vergt een zeer nauwkeurige boekhouding om administratief bij te blijven. Op 23 maart 1722 krijgen de partijen (aangeklaagden en getuigen) een oproep om op 28 april voor de rechter van het Hof van Friesland te verschijnen, het is de eerste keer dat ze naar Leeuwarden moeten komen. De zaak gaat weer verder, vijf jaren zijn verstreken vanaf de aanvang van het proces met Popke in het nedergerecht! De procesgang verloopt nog steeds uitermate serieus, zorgvuldig en gedegen, maar door de nieuwe grootte en complexiteit wordt het tempo er niet hoger op. De toonzetting bij de partijen wordt grimmiger. In 1722 en 1723 komen opnieuw vele (oude en nieuwe) stukken langs, repliek, dupliek, (conta-)reprobatoire positien, remonstranties en getuigenissen. Zelfs bekendmakingen van de Zweedse regering en de Staten Generaal en jurisprudentie van gevoerde kapingprocessen uit Harlingen completeren de stukken. Yde Feijkes maakt het einde van zijn strijd om het gelijk niet meer mee, hij overlijdt in Als opvolger verschijnt zijn weduwe Froukje Meinerts in het proces. Op 30 mei 1724 komt de alsmaar voortslepende kwestie na 7 jaar tot een eind. 21

22 Detail uit de uitspraak van het Hof van Friesland op 30 mei 1724 Het Hof van Friesland oordeelt cf. het vonnis tegen Popke Johannes uit De elf aangeklaagden moeten elk fl 25,- aan de drie eisers betalen, plus de kosten van het proces, vermeerderd met rente. Daarmee is het juridische deel van dit drama eindelijk opgelost, de impact op de gemeenschap van schippers en dorpelingen zal vast nog lang doorklinken. Wat bij de bestudering van deze zaak zeker opvalt, is de buitengewone ernst, zorgvuldigheid en gedegenheid, waarmee de juristen, aanklagers, rechters, advocaten en hun assistenten, te werk zijn gegaan. Een dispuut over een claim van (drie maal) fl 25,- wordt zeven jaar lang op waarheid en inhoud onderzocht, juridisch tot op de bodem uitgeplozen en levert uiteindelijk een (verwachtbaar) oordeel op: de door de 14 schippers afgesloten Conventie -regeling blijft overeind. Als er aanvullende, nadere bepalingen of situaties zouden zijn bedoeld, dan hadden die als zodanig beschreven moeten zijn en dat is niet gebeurd. Dus, als er sprake is van eigen schuld, dan is dit niet als uitsluitinggrond opgenomen in de onderlinge regeling van 21 februari 1711 of later bijgevoegd. Je kunt je (met 21 e -eeuwse ogen) ook afvragen of het verstandig is dat een dergelijke zaak zolang heeft kunnen duren. Helaas hebben we niet de eindafrekening kunnen inzien van 14 personen, die zeven jaar lang procederen. Die gegevens zijn niet nagelaten, maar het geheel zal een aardige duit gekost 22

23 hebben. Zeker afgezet tegen het bedrag van de (drie maal) fl 25,- aan de gekaapte schippers! Tot slot nog wat details uit de discussies van de afgelopen zeven jaar: 1. eigen schuld, Age en Wybe overtraden de regels, uitgevaardigd door de Zweedse regering en ook (in bedekte termen) door de Staten Generaal van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Auke verliet het verplichte konvooi. 2. foute passen en cognossementen, met getuigen wordt in het proces aangetoond, dat Zweden in voorkomende gevallen ook schepen met goede paspoorten en documenten opbracht, soms werd een net vrijgelaten Hollands schip binnen de kortste keren opnieuw genomen en weer naar binnen gebracht! Wybe en Age bezaten papieren voor meerdere bestemmingen (ook bij voorbeeld voor Lubeck). 3. Beroep op De Conventie, maar niet op Het Compact Deze keuze van de drie lijkt te zijn ingegeven door enerzijds het feit dat Age Ruurds op het moment van de kapingen in 1715 één van de Oudermannen (bestuurders) van Het Compact was en hij in die functie mogelijk de kaperspublicaties van de Zweedse regering niet voldoende aan de Woudsender schippers bekend heeft gesteld. Anderzijds zouden de drie berekend kunnen hebben, dat de opbrengst van de vergoeding van 11 maal fl 25,- = fl 275,- hoger uitviel dan de te verwachten uitkering (30% van fl 700,- = fl 210,- ) van Het Compact. De opmerking van een beklaagde dat het onderlinge bijstandssysteem niet voor deze situatie bedoeld en ontworpen was, was misschien wel de facto (feitelijk) juist, maar was de iure (rechtens) niet vastgelegd. 4. Nog wat opmerkingen uit het dossier: a. De kapingen van Age en Wybe bij de ingang van de Mariagerfjord domineren de dossiers. De meeste onderzoeken en getuigen richten zich op deze kaping. Auke Douwes wordt in het proces vervangen door oom Yde Feijkes, scheepseigenaar van Het Vrouwtje van Overspel. De 23

24 bijdrage van Auke in de jaren van procesvoeren beperkte zich tot de uitspraak: ik dwaalde af van de koers. b. Opvallend is dat een belangrijk aspect niet helder uit de verf komt, namelijk: hoeveel schade hebben de drie gekaapte schippers nou precies geleden? De prijs om de schepen in Gotenburg vrij te kopen, wordt in het proces niet openlijk genoemd, maar verbloemd tot zou geen groot bedrag zijn. (De lading hout van Age en Wybe uit Noorwegen is voor de Zweden geen vette buit, ze hebben zelf ook uitgebreide bossen om hout te kappen) Voor de rechter blijkt dit aspect geen issue te zijn. c. Schipper en latere gemachtigde Sietse Sietses de Oude is op dezelfde dag bij Jutland door dezelfde Zweedse kapers in een aangrenzend gebied gevisiteerd, gecontroleerd en weer vrijgelaten. De passen en de papieren klopten en de (ballast-)lading kwam uit Holland TERUG NAAR HET LEVEN VAN GOSSE Hervormde kerk (in zwart), kerkhof en omliggende huizen Uit de Reëelkohieren van 1718 vinden we Vader Jurjen Reiners en de zonen Jelle, Gosse en Oebele naast elkaar wonend in het zuidwestelijke stuk van het dorp, tegenover de Hervormde kerk (in de blauwe ellips). Gosse bezit en bewoont huis nr. 39. In 1722 zijn de zaken niet meer hetzelfde. Jurjen Reiners is overleden, zijn huis met nr. 37 wordt nu bewoond door zijn weduwe, Idske Ynses. Gosse is verhuisd naar Sloten, hij heeft zijn huis aangehouden en verhuurd aan Aege Syds en Yge Douwes. 24

25 Over de jaren tussen 1718 en 1723, behoudens de Conventie -rechtszaak, hebben we weinig informatie over Gosse. Hij vervolgt zijn leven van zeevarende op een moeilijk traceerbare wijze. We denken dat hij steeds in zijn bekende vaargebied opereert. In hypotheekboek Wymbr. 96 (folio 351) van 20 februari 1723 levert Gosse hout aan Marten Solkes, mr. scheepstimmerman en zijn vrouw Trijntie Gerryts uit Woudsend,. zijn schuldig aan Gosse Jurjens, schipper onder de klokslag van Sloten (de somma van) Cg 664,- herkomend van koop en leverantie van 13 eijken balken door Gosse verkocht en gelevert.. Gosse s volgende transactie staat in hypotheekboek 97 (folio 148), hij voldoet op 10 juli 1727 samen met zijn broer Jelle Jurjens en Pyter Ruirdts (kooplieden) een bijlbrief voor het nieuwe kofschipshol van schipper Hette Haentjes uit Sloten aan Dirk Tjeerds, scheepstimmerman te Woudsend. De bijlbrief kost Cg 450,- en er wordt een nader op te geven rente genoemd:.. onder rabat van behoorlijke intereste. (Een bijlbrief is een verklaring van de scheepsbouwmeester dat een schip op zijn werf is gebouwd en opgeleverd) 1729 GOSSE WORDT SONTVAARDER In 1729 gebeurt het toch nog. Gosse is al zeker 24 jaar schipper van professie en gaat nu voor het eerst naar de Oostzee, op een chertepartij afgesloten met Johannes Drogenham bij notaris Karreman in Amsterdam. Op 9 maart tekent D eersaame Gosse Jurrians van Woutsend schipper op t smackschip genaamd d Lieffde, groot circa 44 of 45 rogge lasten.. een contract om met ballastlading heen naar Koningsbergen te varen. Gosse is dus weer uit Sloten terug verhuisd naar Woudsend. De Liefde moet daar binnen veertien dagen beladen worden met rogge of garst of een van die beijden alleen te zeijner keuze. De vracht moet worden afgeleverd in Amsterdam. Gosse krijgt voor iedere last 21 gulden en 10 penningen betaald. 25

26 Handtekening van Gosse Jurjens 6 april 1729 Op 6 april 1729 gaat Gosse door de Sont, hij wordt in Helsingør ingeschreven in het Sonttol-register. 26

27 Gosse Jurians is afkomstig uit Amsterdam, vaart met een ballastlading en is onderweg naar Koningsbergen. Het is een drukke dag, er gaan deze dag alleen al 20 Nederlandse schippers door de Sont, de winter is voorbij, een nieuw vaarjaar is weer begonnen. Het wordt een voorspoedige reis. Nog geen vier weken later, op 1 mei, is Godze Jurians van Woudsendt heen en weer gevaren naar Koningsbergen, heeft hij de 1 mei 1729 ballast uitgeladen, het schip schoon gemaakt en De Lieffde doen beladen met 20 lasten rogge (rug) en 20 lasten gerst (byg), zoals opgedragen was bij notaris Karreman. De bestemming is Amsterdam, hij vaart samen op met Lolle Sietses uit Woudsend, die ook uit Koningsbergen komt en als bestemming Amsterdam heeft. Zodra Gosse in Amsterdam aankomt, gaat hij opnieuw vracht zoeken voor de Oostzee. Dat lukt al op 14 mei Bij notaris Maten de Jonge tekent hij een contract met Dirk Hagen, van de firma Hendrik en Dirk Hagen. Er is weer geen (betaalde) vracht voor De Liefde op de heenreis, het schip vaart heen in ballast, de bestemming wordt Dantzig. Daar aangekomen moet hij het schip vol laden met graan en zal hij te horen krijgen of de lading in Hamburg of in Amsterdam moet worden gelost. Gosse krijgt per last graan fl 20,- betaald, plus nog een bonus voor de schipper ( caplaken ) van fl 17,50. Gosse komt op 3 juni weer aan bij de Sonttol-ambtenaren. Op 30 juni is hij weer terug bij de Sont. Godse Juriansen heeft in Dantzig 38 lasten rogge ingeladen en de bestemming blijkt Amsterdam te zijn. Hij vervolgt zijn weg noordwaarts naar de Noordzee. 27

28 En dan is het afgelopen. Nadat Gosse in 1729 na elkaar twee reizen van Amsterdam naar de Oostzee vice versa maakt, blijken ze zowel de eerste als de laatste keren te zijn geweest. Gosse verdwijnt opnieuw en nu voorgoed uit de vaardocumenten. Geen reizen meer voor de beurs van Amsterdam. Gosse treedt in 1729 op in een transactie, waarin hij samen met Jelle Jurjens en Pyter Ruirdts een lening aangaat. De details staan vermeld in Hypotheekboek 97 (folio 245) van 5 april De crediteuren zijn Claas Bruiningh en Stijntie Sysses cooplieden op de Jour, het bedrag is Cg 2.000,- Gosse is op deze dag nog onderweg naar de Sont (op de heenreis naar Koningsbergen) en zal broer Jelle wel gemachtigd hebben om zijn deelname te regelen en te ondertekenen. (In marge: op is het part van Pyter Ruirdts afgelost en heeft Jelle de portie van Gosse overgenomen, op is alles afgelost) We weten niet wanneer Gosse is gestopt met varen. In 1734 is Gosse Jurjens, samen met Yde Dooitzes, ouderman bij het Woudsender schipperscompact. Dat zou er op duiden dat Gosse nog steeds op zee vaart, aangezien oudermannen actiefdienende Compact -leden zijn. Op 25 januari lenen zij tweeën uit de kas van het Compact Cg 150,- ( verschoten geld ) uit aan de echtelieden Hendrik Jelles en Fetje Aukes uit Woudsend tegen 4% rente. Het aantal akten met een rol voor Gosse raakt meer en meer beperkt Gosse s zoon schipper Jurjen Gosses trouwt met zijn nichtje Leeuwk Cornelis Hollander Jurjen Gosses overlijdt In 1737 zijn zowel Gosse Jurjens (hij is altijd zonder achternaam gebleven) als zijn vrouw overleden. 28

29 We vinden hun overlijden in het lidmatenboek (boven) en uit een akte uit de Koopbrieven nr. 65 (folio 82) van 11 november Daarin verkopen Solke Sijtses en Beeuw Jelles Hollander hun huis met hiem en bleekveld aan Jelle Cornelis de Koe. Het is het huis in Woudsend met nr. 39, waar Jelle Jurjens Nauta vroeger woonde, tegenover de kerk en het kerkhof. We lezen in de akte dat het huis ernaast van de erven van Gosse Jurjens is, dat is huis nr. 38. Gosse heeft op het eind van zijn leven nog het huis nr. 84 gekocht, dat in 1734 eigendom was van Ysbrand Freerks. In de Reëelkohieren van 1738 zien we dat Leeuwk, weduwe van Jurjen Gosses eigenaar is van het huis met nr. 38, ze verhuurt het aan Johannes Hylkes. Jurjen Gosses heeft dit huis van zijn vader geërfd. Leeuwk is in deze periode naar IJlst verhuist. Het huis met nr. 84, is kennelijk gekocht voor Gosse s andere, oudste zoon Jan. Hij bewoont het huis na het overlijden van zijn vader. 29

30 NAWOORD We hebben, vergeleken met zijn broers Jelle en Oebele Jurjens, over het leven van Gosse weinig sporen en bronnen kunnen vinden. Daardoor is hij van de drie Woudsender broers de meest onbekende persoon gebleven. Zijn leven heeft hij grotendeels op zee doorgebracht, een hard vak, tot op hoge leeftijd. Er rijst een beeld op van een man, die zich (op zee) beperkte tot de bekende routes en bestemmingen, die weinig vracht voor de Amsterdamse beurs heeft gevaren. En hoewel dat niet slechts op één aspect onderbouwd kan worden, is Gosse waarschijnlijk ook de minst welvarende broer geworden, ondanks die noeste arbeid. Nemen we ter vergelijking de Reëelkohieren van 1738 als meetlat, dat is wijlen Gosse eigenaar van twee huizen in Woudsend, Oebele van vijf en Jelle Jurjens zelfs van negen huizen! En de laatste twee bezitten daarboven ook nog stukken land. We hebben het Conventie -proces uitgebreid beschreven en bij Gosse s hoofdstuk ondergebracht. Het toont wederom aan hoe een dorpsgemeenschap sociaal en emotioneel verscheurd kan raken door een schijnbaar nietige zaak, die uiteindelijk bij het Hof van Friesland wordt uitgevochten. In dit geval houdt het de gemoederen in het dorp en naaste omgeving gedurende zeven jaren bezig. Zijn zonen Jan en Jurjen Gosses gaan naar zee, Jan stopt op jonge leeftijd met varen en Jurjen sterft op zijn 27 e. Daarmee is het afgelopen met varende nazaten van Gosse. In 1737 is Gosse overleden, hij is ca 60 jaar oud geworden. Gosse Jurjens heeft nimmer een achternaam aangenomen. 30