Foto: Allard Willemse

Transcriptie

1 Foto: Allard Willemse Aansprekend avontuurlijk programmavoorstellen seizoen "This concert was worth waiting for." "...richly colored and intensely dramatic performance" The New York Times " the long-established Utrecht players are in every way outstanding" The Strad Het Utrecht String Quartet maakt wat onbekend is bemind. Al drie decennia gaat het Utrecht String Quartet een muzikaal avontuur aan met het publiek. Het kwartet heeft een neus voor onbekende muziek die door het publiek bij eerste beluistering meteen omarmd wordt dankzij de excellente artistieke kwaliteit van het ensemble. De rijke en expressieve strijkersklank is mede te danken aan de Russische traditie waarin de strijkers opgeleid zijn. Het kwartet speelt al dertig jaar samen en dat hoor je. In het seizoen kunt u wederom kennismaken met bekende en onbekende Russen, maar ook Beethoven, Schubert en Boccherini staan op het programma. Nieuw is de samenwerking met pianist Paolo Giacometti in een programma met pianokwintetten van Fauré en Korngold. Verder een hernieuwde samenwerking met saxofonist Arno Bornkamp. Aansprekende muziek met Latijns- Amerikaanse passie! Heeft u wensen die afwijken van onze voorstellen? Heeft u onbekend werk voor strijkkwartet ontdekt dat u met ons wil delen? Wij staan open voor uw ideeën en gaan ook graag met u het avontuur aan. Neem vooral contact met ons op.

2 Van onbekommerd tot aangrijpend 'Man muss [Tanejew] stemmen und dabei doch aussehen lassen, als flatterten Schmetterlinge durch den Raum. Dem Utrecht String Quartet gelingt es mühelos. Da zeigt sich die Güte eines reifen, doch innerlich jung gebliebenen Klein-Kollektivs.' Deutschlandfunk, december 2015 Dit programma begint onschuldig en onbekommerd met de aanstekelijke en populaire Noveletten die Alexander Glazunov in 1885/1886 schreef voor de soirees van zijn rijke mecenas Belyayev. Het negende strijkkwartet van zijn landgenoot Dmitri Sjostakovitsj uit 1964 sluit sereen aan maar ontvouwt allengs een intense energie en turbulentie. Bijna anderhalve eeuw eerder schreef Schubert het aangrijpende strijkkwartet Der Tod und das Mädchen (1824) in een periode waarin zijn eigen dood zich onontkoombaar aan hem opdrong. Programmavoorstel A (75-80 minuten) Alexander Glazoenov Noveletten op. 15 Dimitri Sjostakovitsj Strijkkwartet nr. 9 Franz Schubert Strijkkwartet nr. 14 'Der Tod und das Mädchen' Een kwart eeuw Beethoven "...the Utrecht Quartet plays at the highest level of technical mastery and musical excellence. Based on their assured, impeccable performances here, I d expect their Beethoven, Schumann, or anything else from the standard literature to be played on the level of the best of the world s quartets." Fanfare Magazine, 2015 Beethoven had een flink oeuvre aan kamermuziek gecomponeerd toen hij op 28- jarige leeftijd voor het eerst aan een serie van zes strijkkwartetten begon. De standaard was gezet door Haydn en Mozart en Beethoven wilde vooral zijn leermeester Haydn recht doen. Een opdracht van Prins Lobkowitz gaf hem het laatste zetje om de uitdaging aan te gaan zich te meten zijn grote voorbeelden. Nadat hij deze opdracht tot een goed einde bracht, had hij genoeg zelfvertrouwen om orkestwerken te gaan componeren. Na succesvolle premières van zijn pianoconcerten en symfonieën vestigde hij zijn naam in Hij hoefde niet meer op te kijken naar zijn voorgangers. Voor een tweede serie strijkkwartetten liet Beethoven zich inspireren door de virtuositeit van het eerste professionele strijkkwartet ooit van Ignaz von Schuppanzigh. Om hun Russische mecenas graaf Andreas Razumovsky te eren verwerkte Beethoven Russische thema s in zijn muziek. De allerlaatste compositie die Beethoven voltooide was wederom een strijkkwartet. Zijn hoofd zat nog vol ideeën, maar het voltooien vroeg veel van de vermoeide componist. Nadat het eindelijk gelukt was schreef hij eigenhandig een motto boven het laatste deel: 'Muss es sein? Es muss sein!' Programmavoorstel B (85-90 minuten) Ludwig van Beethoven Strijkkwartet op. 18 nr. 4 Ludwig van Beethoven Strijkkwartet op.59/2 Ludwig van Beethoven Strijkkwartet op. 135

3 Meer repertoire voor strijkkwartet Naast deze programma's heeft het Utrecht String Quartet een aantal bijzondere strijkkwartetten op het repertoire die in overleg gecombineerd kunnen worden met elementen uit bovenstaand programma: Franz Schubert Quartett-Satz Fritz Kreisler Strijkkwartet in a Samuel Barber Strijkkwartet op. 11 Béla Bartók Strijkkwartetten nr. 2, 4 en 6 Jean Sibelius Strijkkwartet in d, op. 56 'Voces intimae' Claude Debussy Strijkkwartet in g, op. 10 Johannes Verhulst Strijkkwartet nr.1 en 2 Erwin Schulhoff Fünf Stücke Igor Stravinsky Three Pieces for String Quartet Alexander Glazoenov Strijkkwartet nr.5 Felix Mendelssohn Strijkkwartet op 13 en op 81 Johannes Brahms Strijkkwartet op 51 nr. 1 Robert Schumann Strijkkwartet nr. 2 Utrecht String Quartet and friends Programmavoorstel C Utrecht String Quartet & Arno Bornkamp, saxofoon Stel in overleg met ons uit onderstaande werken een programma samen: Mario Lavista Reflejos de la noche voor strijkkwartet Astor Piazzolla Meditango voor saxofoon en strijkkwartet Ariel Ramirez Alfonsina y el Mar Guillermo Lago Consecuencias (2015) voor altsaxofoon en strijkkwartet Gabriela Ortiz La Calaca voor strijkkwartet Carlos Michans Kwintet voor saxofoon en strijkkwartet 2017 Javier Álvarez Metro Chabacano voor strijkkwartet Liduino Pitombeira Brazilian Landscapes no. 7 voor saxofoon solo Fisión Latina Van Mexico tot het zuiden van Argentinië, Latijns-Amerika kent een enorme diversiteit aan culturen en tradities, die echter één kenmerk delen: de ongeremde

4 passie waarmee leven, dood, liefde en leed worden bezongen. Van noord tot zuid dezelfde warmbloedigheid, dezelfde vurigheid en dezelfde ogen die lijken op het punt te staan om in tranen uit te barsten. Tranen van geluk, van liefde, van woede en verdriet. Ook in de muziek hoor je - en voel je - dit temperament. De oude muzikale tradities van Europa mengden zich met meeslepende ritmes en melodieën van inheemse en Afro-Amerikaanse oorsprong. De Argentijn Ariel Ramirez is vooral bekend van zijn Misa Criolla, maar componeerde ook het ontroerende lied 'Alfonsina y el Mar', een hommage aan dichteres Alfonsina Storni, die een einde aan haar leven maakte door zich in zee te storten. Mario Lavista, Gabriela Ortiz en Javier Álvarez vertegenwoordigen de hedendaagse muziek uit Mexico. Liduino Pitombeira Guillermo Lago is het alter ego van Willem van Merwijk, die zijn pen in Latijnse inkt doopte en zijn Consecuencias voor saxofoon en strijkkwartet opdroeg aan Arno Bornkamp. Tango-icoon Astor Piazzolla behoeft natuurlijk geen verdere introductie. De Nederlands/Argentijnse componist en dichter Carlos Micháns is uw gids op onze reis door deze merkwaardige en hartstochtelijke klankwereld. Hij schreef speciaal voor dit programma een nieuw werk voor saxofoon en strijkkwartet en draagt voor uit zijn gedichten. Programmavoorstel D Utrecht String Quartet & Paolo Giacometti, piano Claude Debussy Gabriel Fauré Anton Webern Erwin Schulhoff La Cathédrale Engloutie l'isle Joyeuse Pianokwintet nr.1 in d Strijkkwartet 1905 of Fünf Stücke für Streichquartett Erich Wolfgang Korngold Pianokwintet op.15 Wenen en Parijs Bijna twintig jaar heeft Gabriel Fauré op zijn pianokwintet in d klein gebroed, de eerste schetsen dateren uit de tijd dat hij aan zijn beroemde Requiem werkte. Fauré was een bescheiden pianist en gaf de piano een rol gelijkwaardig aan de strijkers. Geen pianistische capriolen in dit contemplatieve en wat melancholische werk. Erich Wolfgang Korngold is vooral bekend geworden door de filmmuziek die hij bij grote Hollywoodproducties componeerde. Veel minder bekend is dat hij voor zijn gedwongen emigratie naar Amerika - als Jood had hij na de 'Anschluss' in 1938 geen schijn van kans meer in Wenen - een veelbelovend klassiek

5 componist was, bewonderd door Mahler en Strauss. Hij was na Strauss zelfs de meest uitgevoerde operacomponist in de jaren twintig. In zijn uitgesproken Romantische pianokwintet liet hij zich inspireren door zijn eigen liederen. De Fünf Stücke van de Tsjechische componist Erwin Schulhoff volgen de vorm van een danssuite uit de barok. Het eerste deel parodieert een Weense wals. In het derde deel Alla Czeca klinkt een Tsjechische volksdans. Een tango komt voorbij in het vierde deel en de suite sluit af met een opwindende tarantella, een traditionele dans uit het zuiden van Italië. Anton Webern zou als leerling van Arnold Schönberg een prominent lid worden van de Tweede Weense School, bekend om het gebruik van de twaalftoonstechniek. Het eendelige strijkkwartet uit 1905 dateert echter van voor deze tijd en werd pas jaren na zijn dood uitgegeven. Op het manuscript noteerde een jonge Webern een citaat uit de 16e eeuw: 'Het gevoel van triomf dat zich manifesteerde in mijn geest kan ik niet beschrijven. Het kan met niets vergeleken worden, behalve met het ontstaan van nieuw leven in het diepst van de dood, zoals bij de wederopstanding.' Paolo Giacometti speelt twee werken van Claude Debussy voor piano solo. (foto Paolo Giacometti: Jonas Sacks) Sergej Tanejev, meester in contrapunt "De manier waarop Tanejev het materiaal kneedt, is ronduit meesterlijk. Zelf was hij dan ook docent contrapunt. Maar het heeft ontegenzeggelijk ook veel harmonische en melodische rijkdom. Het Utrechts strijkkwartet (met o.a. Pieter Wispelwey) is een goed geoliede machine en doet prachtige dingen, bijvoorbeeld op het gebied van dynamiek. Maar het belangrijkste is dat de musiceervreugde er werkelijk vanaf spat." Luister, maart 2016 Sergej Tanejev is een buitenbeentje in de Russische Romantische muziek. Enerzijds is hij relatief onbekend naast grootheden als Tsjaikovski, Moessorgski of Rimski-Korsakov, anderzijds is hij als theoreticus en docent van onschatbare waarde geweest voor de ontwikkeling van de Russische muziek. Grote componisten als Skrjabin, Glière en Rachmaninov telde hij onder zijn leerlingen. Zelf had hij het vak grotendeels geleerd op het conservatorium van Moskou, piano bij de legendarisch klavierleeuw Anton Rubinstein, compositie bij Tsjaikovski. Deze laatste was zeer over hem te spreken en liet hem de Moskouse première van zijn Eerste Pianoconcert en de Russische première van zijn Tweede Pianoconcert uitvoeren. Tanejev zelf ging bij het componeren helemaal uit van de theorie. Wanneer hij aan een compositie begon, ontwierp hij eerst de thema s en manipuleerde die net zo lang totdat ze melodisch, harmonisch, ja zelfs contrapuntisch perfect waren. Vervolgens construeerde hij zorgvuldig de vorm waarin de thematiek ingebed werd. Pas dan liet hij zijn inspiratie de vrije loop en vulde het opgezette stramien in. Programmavoorstel E Utrecht String Quartet & Pieter Wispelwey, cello Luigi Boccherini Strijkkwintet in c, op. 45 nr. 1 Sergej Tanejev Strijkkwintet op. 14

6 Met Pieter Wispelwey nam het Utrecht String Quartet in 2015 het strijkkwintet op. 14 van Sergej Tanejev op voor het Duitse label MDG. De opening van het Eerste Strijkkwintet is een ware tour de force. Vier thema s die harmonisch bij elkaar passen maar ook polyfoon met elkaar klinken, vormen de basis van een ingenieuze sonatevorm. Maar het meest overweldigend is wel de finale. Met een elegant thema en een set variaties lijkt het stuk traditioneel te eindigen. Maar de laatste variatie is een machtige tripelfuga met daarin thema s verwerkt uit de opera Sadko van Rimsky Korsakov. Daarmee schiep Tanejev een meesterwerk dat in de Russische literatuur voor kamermuziek zijn weerga niet kent. In dit programma klinkt Tanejevs meesterstuk samen met het strijkkwintet in c klein van Luigi Boccherini. Als cellist en componist aan het Spaanse hof schreef hij bijna 100 strijkkwintetten. Zijn elegante stijl ontlokte aan een beroemd violist ooit de omschrijving van Boccherini als de vrouw van Haydn. Het Utrecht String Quartet en Pieter Wispelwey kozen een van de mooiste werken uit deze omvangrijke collectie. Programmavoorstel F Utrecht String Quartet & Alexander Zemtsov, altviool Wolfgang Amadeus Mozart Strijkkwintet K516 in g Sergej Tanejev Strijkkwintet op. 16 In het voorjaar van 1787 componeerde Mozart twee strijkkwintetten voor de bezetting met twee altviolen. Het was in feite de geboorte van een repertoire voor deze ongebruikelijke bezetting. Mozart hield van de altviool, die hij regelmatig zelf bespeelde. De altviolen krijgen in dit kwintet niet alleen prachtige harmonieën, maar komen ook solistisch tot hun recht. Op de drempel van de 20e eeuw was Tanejev de centrale figuur in muzikaal Rusland. Hij stond bekend als gegrond theoreticus, als hoogst intelligent en afkomstig uit een aristocratische familie. Dat laatste zou wel eens de reden kunnen zijn voor zijn geringe naamsbekendheid. Het waren immers de Sovjets in de periode daarna die iemands naam konden vestigen of juist vernietigen. Zijn aristocratische wortels hebben zijn erkenning waarschijnlijk geen goed gedaan. Volgens de leden van het Utrecht String Quartet hoort Tanejev absoluut in het rijtje thuis van grote Russische componisten. Overigens is het een misvatting dat het feit dat Tanejev theoretisch zo sterk onderlegd was, zijn muziek saai of voorspelbaar zou maken. Het maakt Alexander Zemtsov de tweede altviolist die zich voor dit concert bij het Utrecht String Quartet

7 aansluit bijna boos: Alle componisten werken vanuit de theorie. Tanejev was alleen heel sterk onderlegd in de theorie waardoor hij meer complexe stukken maakte. Niet voor niets was hij, nadat hij eerst Tsjaikovski s leerling was, later zijn mentor. Maar theoretische kennis verdringt niet de inspiratie en daarvan had Tanejev genoeg in huis! Programmavoorstel G Utrecht String Quartet & Thomas Oliemans, bariton Samuel Barber Dover Beach Samuel Barber Strijkkwartet op. 11 Othmar Schoeck Notturno op.47 It's a knockout! In 1936 begon Barber aan zijn strijkkwartet. Hij huurde die zomer een huisje in een klein plaatsje in de bergen rond Salzburg. Op 19 september schreef hij: Ik heb zojuist het langzame deel van mijn strijkkwartet afgerond It s a knockout! Dit Adagio verwierf wereldfaam in de bewerking die de componist zelf maakte voor strijkorkest. Hoewel Barbers Dover Beach opent met een sfeervolle beschrijving van een kalme avond aan de vloedlijn, is meteen duidelijk dat in deze compositie de kabbelende golven in de branding the eternal note of sadness met zich meebrengen. Al even donker is het thema van de gedichten die de Zwitserse componist Othmar Schoeck koos voor een verzameling liederen die hij heel toepasselijk Notturno noemde. Verlies en eenzaamheid worden verklankt in avontuurlijke harmonieën, Schoeck zoekt de grenzen van de late romantiek op. In dit werk is het strijkkwartet meer dan begeleiding van de zangstem, het zijn gelijkwaardige partners in het verklanken van de gedichten. In drie decennia is het Utrecht String Quartet zijn missie trouw gebleven: het werk van onterecht vergeten componisten voor een breed publiek toegankelijk maken en zo de blik op de muziekgeschiedenis verbreden. Het kwartet haalt daarbij klassieke muziek uit de museale context (door bv de muziek met filmbeelden te verrijken) en kiest voor vernieuwende concertvormen (samenwerken met acteurs en regisseurs).