Achtergronddocument Luchtkwaliteit Gemeente Utrechtse Heuvelrug

Transcriptie

1 Achtergronddocument Luchtkwaliteit Gemeente Utrechtse Heuvelrug Doorn, december 2013

2 1. Wetgeving en beleid De Wet luchtkwaliteit (verankerd in de Wet Milieubeheer hoofdstuk 5, titel 2) is een implementatie van de Europese kaderrichtlijn en de 4e dochterrichtlijn voor de luchtkwaliteit, waarin ter bescherming van mens en milieu onder andere grenswaarden voor vervuilende stoffen in de buitenlucht (o.a. fijn stof en stikstofdioxide) zijn vastgesteld. De opgenomen grenswaarden en richtwaarden zijn opgenomen in tabel 1 en 2. Tabel 1: Grenswaarden Wet luchtkwaliteit stof Type norm Van kracht vanaf Concentratie (µg/m 3 ) Maximale overschr. per jaar Stikstofdioxide jaargemiddelde uurgemiddelde Fijnstof (PM 10) jaargemiddelde uursgemiddelde Benzeen jaargemiddelde Zwaveldioxide 24-uursgemiddelde uurgemiddelde Koolmonoxide 8-uurgemiddelde Lood jaargemiddelde ,5 Fijnstof (PM 2,5) Jaargemiddelde r. per jaar Een grenswaarde dient in acht te worden genomen en een richtwaarde is waarde die zoveel mogelijk dient te worden bereikt en waarvan gemotiveerd mag worden afgeweken. De richtwaarden zijn weergegeven in tabel 2. Tabel 2: Richtwaarden Wet luchtkwaliteit Stof Type norm Van kracht vanaf Concentratie (µg/m 3 ) Maximale overschr. per jaar Ozon 8-uurgemiddelde uurgemiddelde Arseen Jaargemiddelde ,006 Cadmium Jaargemiddelde ,005 Nikkel Jaargemiddelde ,020 Benzo(a)pyreen Jaargemiddelde ,001 PM 2,5 Jaargemiddelde De concentraties arseen, cadmium, nikkel en benzo(a)pyreen worden bepaald als deel van de PM10 fractie. Deze worden niet apart gemeten en de gemeente is er ook niet voor verantwoordelijk. De wijze waarop met de grenswaarden wordt omgegaan is nader uitgewerkt in hoofdstuk 5 van de Wet milieubeheer, ook wel de Wet luchtkwaliteit genoemd en de onderliggende Besluiten en Regelingen. De belangrijkste worden hieronder toegelicht. 1.1 Niet in betekenende mate Alleen projecten die in betekenende mate bijdragen aan de concentraties luchtvervuiling worden getoetst aan de grenswaarden. Er dient te worden onderzocht of een project in betekenende mate van invloed is op de luchtkwaliteit. Het Besluit nibm bepaalt dat een ontwikkeling niet in betekenende mate bijdraagt aan de concentratie luchtvervuiling als deze minder bedraagt dan 3% van de grenswaarde, ofwel 1,2 microgram per m 3. De Regeling nibm is hier een nadere uitwerking van. Hierin is bepaald dat woningbouwprojecten tot woningen en kantoren tot m2 zijn vrijgesteld van toetsing aan de wettelijke grenswaarden voor stikstofdioxide en fijn stof. Cumulatiebepaling Om te voorkomen dat deze methodiek wordt toegepast op een wijze die de wetgever niet beoogt is in het Besluit nibm een cumulatiebepaling opgenomen. Deze bepaling voorkomt dat grote ontwikkelingen worden opgeknipt in kleinere delen, zodat toetsing aan de grenswaarden voor luchtkwaliteit achterwege kan blij ven. Concreet stelt deze bepaling dat ontwikkelingen die gelijktijdig worden gerealiseerd gecumuleerd aan de luchtkwaliteitseisen dienen te worden getoetst. De voorwaarden zijn dat de ontwikkelingen gebruik maken van dezelfde infrastructuur en aan elkaar grenzen of in elkaars directe nabijheid zijn gelegen en de bijdrage van de afzonderlijke plannen minimaal 0,1 microgram per m3 bedragen.

3 1.2 Nationaal Samenwerkingsverband luchtkwaliteit Op 1 augustus 2009 is het Nationaal Samenwerkingsverband Luchtkwaliteit (NSL) in werking getreden. Het doel van het NSL is om ruimtelijke ontwikkelingen doorgang te laten vinden en het tijdig voldoen aan de grenswaarden voor stikstofdioxide en fijn stof. Hierin zijn projecten opgenomen die door de diverse overheden zijn aangemeld, bijvoorbeeld alle wegaanpassingen van Rijkswaterstaat voor de rijkswegen. Daarnaast zijn er maatregelen opgenomen ter verbetering van de luchtkwaliteit. De voortgang van het NSL wordt jaarlijks gevolgd door het toepassen van de monitoringstool. 1.3 Rekenen en meten De Regeling beoordeling bevat de regels voor de rapportage en het meten en rekenen aan de luchtkwaliteit. Voor het rekenen aan de luchtkwaliteit wordt onderscheid gemaakt in de volgende 3 rekenmethoden: Standaard Rekenmethode 1: binnenstedelijke wegen met bebouwing op minder dan 30 meter Standaard Rekenmethode 2: buitenstedelijke wegen met bebouwing op meer dan 30 meter Standaard Rekenmethode 3: inrichtingen en zogenaamde vlakbronnen De mogelijkheid bestaat om andere meet- en rekenmethoden te hanteren, maar hiervoor dient toestemming te worden gevraagd aan de minister van VROM. Van belang zijn dat de luchtkwaliteitseisen niet van toepassing zijn boven het asfalt plus 10 meter aan weerszijden, op bedrijventerreinen tot aan de perceelsgrens en plaatsen die niet toegankelijk zijn voor het grote publiek. 1.4 Gevoelige bestemmingen Op basis van artikel 5.16a van hoofdstuk 5.2 van de Wet milieubeheer is sinds 16 januari 2009 het Besluit gevoelige bestemmingen van kracht. Hierin zijn kinderdagverblijven, verzorgingstehuizen, scholen voor basisonderwijs en middelbaar onderwijs en bejaardentehuizen aangemerkt als gevoelige bestemming. Het Besluit staat het niet toe om gevoelige bestemmingen op minder dan 300 meter van de snelweg en op minder dan 50 meter van de provinciale weg te realiseren, wanneer er sprake is van en van de wettelijke grenswaarden. Daarnaast wordt in dit Besluit aanbevolen om zeer terughoudend te zijn met realisatie van gevoelige bestemmingen nabij drukke binnenstedelijke wegen met (dreigende) en van de grenswaarden. Woningen zijn niet aangemerkt als gevoelige bestemming. 1.5 Goede ruimtelijke ordening Het opstellen van het bestemmingsplan verloopt volgens de procedure van de Wet ruimtelijke ordening (WRO), zoals vastgelegd in artikel 3.8 van de WRO. Het vaststellen van het bestemmingsplan dient te voldoen aan het beginsel van een goede ruimtelijke ordening. De formele definitie van het beginsel van een goede ruimtelijke ordening is: het coördineren van de verschillende belangen tot een harmonisch geheel dat een grotere waarde vertegenwoordigd dan het dienen van de belangen afzonderlijk. Een goede luchtkwaliteit is een van de belangen. Voor wat betreft luchtkwaliteit speelt in dat kader vooral de blootstelling van mensen aan luchtverontreiniging een rol (bijvoorbeeld bij de voorgenomen bouw van enkele woningen of van een school in de nabijheid van een drukke weg). Het aspect goede ruimtelijke ordening betreft geen toetsing aan eenduidige criteria, maar behelst een belangenafweging, bijvoorbeeld betreffende de locatiekeuze. Bij de motivering daarvan is het in beeld brengen van de luchtkwaliteit van belang. 2. Gezondheid en luchtvervuiling Een slechte luchtkwaliteit heeft een negatief effect op de gezondheid. Van alle milieufactoren die een invloed hebben op de gezondheid is slechte luchtkwaliteit verantwoordelijk voor de grootste ziektelast. Ook al loopt bij langdurige blootstelling aan luchtverontreiniging iedereen, dus ook gezonde volwassenen, een risico, toch geldt dat bepaalde groepen extra kwetsbaar zijn. Dit zijn ouderen, kinderen en personen met een zwakke gezondheid en dan in het bijzonder personen met luchtwegaandoeningen en hart- en vaatziekten. Er wordt bij de indeling van de gezondheidseffecten onderscheid gemaakt tussen korte en lange termijneffecten. Korte termijn effecten zijn toename van het medicijngebruik, toename van het aantal ziekenhuisopnames en een toename van het aantal mensen dat vervroegd overlijd. Sinds een jaar of

4 vijftien is duidelijk dat ook langdurige blootstelling aan licht verhoogde concentraties luchtverontreiniging negatieve effecten heeft op de gezondheid. Blootstelling aan licht verhoogde concentraties luchtverontreiniging is in verschillende onderzoeken gerelateerd aan het ontstaan van luchtwegklachten zoals astma en bronchitis en hart - en vaatziekten en verergert deze ziekten ook. Onderzoek naar de lange termijneffecten op de gezondheid is veel ingewikkelder dan onderzoek naar korte termijneffecten. Daardoor is er veel minder onderzoek beschikbaar, maar wat wel duidelijk is, is dat de consequenties van de lange termijn effecten op de gezondheid veel groter zijn dan die van de korte termijn effecten. Om de blootstelling van de bevolking aan luchtverontreiniging te reguleren zijn er op Europees niveau grenswaarden opgesteld voor diverse luchtvervuilende stoffen. Deze grenswaarden zijn deels gebaseerd op aanbevelingen van de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) en op nationaal niveau vastgelegd in de Wet luchtkwaliteit. De stoffen waarvoor binnen de Wet luchtkwaliteit grenswaarden bestaan zijn stikstofdioxide (NO2) en fijn stof (PM). Stikstofdioxide wordt daarbij gebruikt als indicator van verkeersgerelateerde luchtvervuiling. In de onderstaande tabel worden per stof zowel de wettelijke grenswaarden als de bijbehorende WHO advieswaarden aangegeven. Tabel 3: Wettelijke grenswaarden en WHO-advieswaarden Component Jaargemiddelde wettelijk Jaargemiddelde WHO Uur* of dag** gemiddelde wettelijk NO2 40 μg/m3 40 μg/m3 200 μg/m3* toegestaan mits < 18 uur per jaar PM μg/m3 20 μg/m3 50 μg/m3 ** toegestaan mits < 35 dagen per jaar Uur* of dag** gemiddelde WHO 200 μg/m3* 50 μg/m3** toegestaan mits < 3 dagen per jaar PM 2,5 25 μg/m3 10 μg/m3-25 μg/m3** toegestaan mits < 3 dagen per jaar Stikstofdioxide komt voort uit een reactie tussen zuurstof (O2) en stikstof (N2) en heeft een irriterend effect op de slijmvliezen en dan met name op de luchtwegen en de ogen. Fijn stof is een verzamelnaam voor in de lucht zwevende deeltjes die sterk kunnen variëren in grootte, samenstelling en oorsprong. Vaak wordt fijn stof gekarakteriseerd als PM10: stofdeeltjes (Particulate Matter) met een diameter kleiner dan 10 micrometer (μm) die bij inademing in de luchtwegen en longen terecht kunnen komen. De grovere fractie uit het PM10 stof (tussen de 2,5 en 10 μm) bestaat vooral uit deeltjes die het gevolg zijn van mechanische processen en opwaaiend bodemstof. De fijnere frac tie (PM2,5), kan bij inademing dieper in luchtwegen doordringen. Deze fractie bestaat vooral uit deeltjes die het gevolg zijn van verbrandingsprocessen, waaronder dieselroet. Ook bevat deze fractie zogenaamde secundaire aerosolen; deeltjes die in de lucht zijn gevormd uit gasvormige componenten waaronder NO2, ammoniak (NH3) en zwaveldioxide (SO2). De precieze samenstelling van het PM10 en PM2,5-stof is afhankelijk van tijd, plaats en seizoen. In de praktijk wordt echter niet gekeken naar de samenstelling van het stof maar wat de concentratie uitgedrukt op basis van het gewicht van het stof en uitgedrukt in microgram per kubieke meter (μg/m3). Behalve als PM10 en PM2,5 kan fijn stof ook worden gedefinieerd als PM1, als zwarte rook en ultrafijn stof (<0,1 μm). Gezondheidskundig is van belang hierbij dat hoe kleiner het deeltje is, hoe dieper het in de luchtwegen kan doordringen en hoe schadelijker het gezondheidseffect uiteindelijk zal zijn. Voor fijn stof is er geen gezondheidskundige grenswaarde te benoemen waaronder geen gezondheidseffecten optreden. Conclusie Concluderend kan men stellen dat ook bij concentraties onder de wettelijke grenswaarden gezondheidseffecten optreden en dat de grenswaarde dus niet het verschil weergeeft tussen wel of geen gezondheidseffecten. Uit onderzoek blijkt verder nog dat de afstand tot de weg een betere voorspeller is voor het optreden van gezondheidseffecten. Vanuit gezondheidskundig oogpunt is het daarnaast wenselijk het luchtkwaliteitsbeleid te richten op een minimalisatie van luchtverontreiniging

5 en niet alleen te streven naar het behalen van de wettelijke grenswaarden. 3. Meting en modellering Om inzicht te krijgen in de luchtkwaliteit worden metingen verricht. Deze metingen worden op nationaal niveau ( ) uitgevoerd door het RIVM. Het hiervoor ingezette landelijk meetnet luchtkwaliteit bestaat momenteel uit circa 50 meetstations verdeeld over Nederland. Hierbij is onderscheid gemaakt in regionale stations en straatstations. De bronnen van stikstofdioxide en fijn stof zijn divers en verschillen per regio. Om enigszins inzicht te geven in de bijdrage van de diverse bronnen aan de concentraties stikstofdioxide en fijn stof zijn is in tabel 4 concentratiebijdrage weergegeven voor een aantal meetpunten in de provincie Utrecht. Slechts een klein deel van de totale concentratie luchtvervuiling is afkomstig van bronnen binnen de gemeente Utrechtse Heuvelrug. Een groot deel komt van buiten de gemeente. De concentratiepieken treden vooral op bij hoofdwegenstructuur, zoals ook te zien is op de luchtkwaliteitskaarten, die omgevingsdienst ODRU in september 2013 maakte voor gemeente Utrechtse Heuvelrug.. Tabel 4 bronnen van stikstofdioxide (NO2), fijn stof (PM10) en fijner stof (PM2,5) Omschrijving Stikstofdioxide (NO 2 ) Fijn stof (PM 10 ) Fijn stof (PM 2,5 ) bron µg/m 3 % µg/m 3 % µg/m 3 % Industrie 0,6 2,25% 0,6 2,34% 0,3 1,60% Raffinaderijen 0,1 0,37% 0,1 0,39% 0,1 0,53% Energiesector 0,3 1,12% 0,1 0,39% 0,1 0,53% Afvalverwerking 0,1 0,37% 0,1 0,39% 0,1 0,53% Wegverkeer 12,8 47,94% 2,7 10,55% 2,3 12,30% Overig verkeer 4,0 14,98% 0,7 2,73% 0,7 3,74% Landbouw 0,3 1,12% 1,1 4,30% 1,0 5,35% Huishoudens 1,1 4,12% 0,9 3,52% 0,9 4,81% HDO en bouw 1,1 4,12% 0,3 1,17% 0,2 1,07% Internationale 1,3 4,87% 0,7 2,73% 0,6 3,21% scheepvaart Buitenland 5,0 18,73% 5,8 22,66% 5,0 26,74% Zeezout - - 2,0 7,81% 0,5 2,67% Bodemstof - - 3,5 13,67% 2,9 15,51% overig Secundaire - - 7,0 27,34% 4,0 21,39% bijdrage (SO 2, NO 2 en NH 4 ) Totaal concentratie 26,7 100,00% 25,6 100,00% 18,7 100,00% Om meer differentiatie aan te brengen en de herkomst te bepalen wordt gebruik gemaakt van de nationale emissieregistratie. De nationale emissieregistratie bevat alle grote bronnen binnen Nederland. Hierbij valt te denken aan drukke (snel)wegen, scheepvaartroutes, inrichtingen en vliegtuigvelden. Voor kleinere bronnen zijn aannames gemaakt aan de hand van de bevolkings - dichtheid in het gebied. De emissieregistratie bepaalt de concentraties grof en continue meten is niet mogelijk en zeker niet voor toekomstige situaties. Daarom worden de concentraties lokaal bepaald via rekenmodellen. Hierbij valt te denken aan modellen als CARII, NNM, ISL2 en GeoMilieu. Bij deze rekenmodellen wordt onderscheid gemaakt in vrij liggende wegen, wegen met bebouwing kort op de weg en bedrijven. Voor de emissies van voertuigen worden gewogen emissiegetallen gehanteerd, welke worden bepaald door TNO en beschikbaar worden gesteld door het Milieu en Natuurplanbureau (MNP). Modellering is echter een benadering van de werkelijkheid en kan dus afwijken. Concentraties luchtvervuiling verschillen van dag tot dag, vooral door de meteorologie. Zo zijn de concentraties hoog bij hoge temperaturen en zuidoostelijke wind en/of weinig wind en zijn de concentraties laag bij regenachtig weer en westelijke wind. Dit hangt sterk samen met de stabiliteit van de atmosfeer.

6 Daarbij komt dat ook metingen niet altijd even betrouwbaar zijn vanwege de hoge mate van complexiteit. Inventarisatie bronnen 2009 In 2009 heeft de Milieudienst Zuidoost-Utrecht (nu Omgevingsdienst regio Utrecht) in samenwerking met het ministerie van VROM, TNO en het Plan Bureau voor de Leefomgeving een inventarisatie uitgevoerd naar bedrijven met relevante emissies naar de lucht om de achtergrondconcentratie nauwkeuriger te kunnen bepalen. Bepalend hierbij was de directe uitstoot vanuit de inrichting, waarbij werd gedacht puinbrekers, afvalverwerkers, intensieve veehouderij en metaalverwerkingsbedrijven. De uitkomst was dat de bedrijvigheid binnen de gemeente Utrechtse Heuvelrug te kleinschalig is en daarom de directe uitstoot niet van betekenis was voor de lokale concentraties stikstofdioxide en fijn stof. Dit betekent dat alleen het indirecte effect (verkeer en vervoer) van belang is. Mocht dit in de toekomst veranderen dan worden luchtkwaliteitskaarten hierop aangepast. Van de overige bronnen (zoals houtkachels) is de bijdrage gering en daarom vooralsnog niet opgenomen in de luchtkwaliteitskaarten.