Vering & Demping. Chris Mayer & Mikis van Es

Transcriptie

1 Vering & Demping Chris Mayer & Mikis van Es

2 Voorwoord Deze tekst gaat over één van de belangrijkste onderdelen van de motorfiets, namelijk het veersyteem. Dit is zo belangrijk, omdat dit voor een héél groot deel het weggedrag van de motorfiets bepaalt. En we vinden het als motorrijder natuurlijk belangrijk dat onze motor goed stuurt, maar nóg beter sturen, is wat iedereen natuurlijk wil. Motorhuis Langezwaag is gespecialiseerd in vering van motorfietsen, en is zo ook het servicepunt van Hyperpro voor heel noord Nederland. Met deze tekst willen we een stukje theorie uitlichten. 2

3 Inhoudsopgave Inleiding 4 Verschillende soorten veren 5 Wat is demping? 7 De instelbaarheid van veersystemen 8 Verbeteringen aan veerwerk 9 Conclusie / Slot 10 3

4 Inleiding De vering is een belangrijk onderdeel van de motorfiets. Om de motorfiets onder alle omstandigheden goed op de weg te laten liggen, is het belangrijk dat er een goed veer en dempsysteem gemonteerd is. Als er bijvoorbeeld een hobbel in de weg zit, moet deze worden opgevangen, en dan niet alleen voor het comfort. Bedenk maar eens wat er gebeurt als de motorfiets onder een hellingshoek rijdt in een bocht, en er dan een hobbel komt. Maar ook de krachten die de motorfiets doen bewegen tijdens het remmen en accelereren moeten ergens opgevangen worden, om geen grip met het wegdek te verliezen. Veel mensen hebben geen idee van hoe belangrijk het eigenlijk is dat het goed functioneert. Veringaanpassingen worden vaak ook achtergesteld ten opzichte van motortuning, terwijl hier eigenlijk al voor een relatief laag bedrag een grote verbetering te behalen valt. Alleen al het correct afstellen van de veerdemping kun je op het circuit al terugzien aan snellere rondetijden, en op straat aan een strakker en stabieler weggedrag. En niet te vergeten, kortere remwegen. 4

5 Verschillende soorten veren Banden De eerste vorm van vering zit in de banden. De banden nemen al een deel van de verende werking op zich. Zodoende dat de bandenspanning en de opbouw van de band al meetellen in het veersysteem. Een hoge spanning of een sterk karkas veert bijvoorbeeld minder dan een lage spanning en een soepel karkas. Hier ga ik verder niet dieper op in in dit werkstuk, maar het is wel een belangrijk aspect om rekening mee te houden bij de vering. Veren Op een motorfiets gebruiken we twee soorten veren. Lineaire veren en progressieve veren. Bij een lineaire veer is de spoed overal gelijk. Deze veer veert over de hele lengtee hetzelfde in, ten opzichte van het gewicht of de kracht die er op staat. Als je het inveren in een grafiek ziet, is het een lineaire grafiek: 5

6 Bij een progressieve veer varieert de spoed. De windingen zijn eerst grof, en worden steeds fijner. Dit kan zowel traploos als getrapt (alsof er twee verschillende veren die op elkaar liggen) zijn. Traploos is het beste, deze loopt mooi vloeiend, zonder overgang van de ene naar de andere winding. Deze veer veert niet steeds verder in, gelijk met het gewicht of de kracht. Deze veer veert het eerste stuk soepel, en wordt daarna steeds harder. Het klinkt misschien gek, maar het gedeelte met de meeste windingen is juist het soepele gedeelte, en het weide gedeelte is het harde. De progressieve veer ziet er in een grafiek zo uit: Je ziet in de praktijk dat de achterveer in mindere mate (of soms zelfs niet) progressief is dan de makkelijk herkenbare progressieve voorveren, omdat het linksysteem onder de achterveer ook al een progressieve werking heeft. In de praktijk is een progressievee veer het meest geschikt voor straatrijden, en een lineaire veer voor op het circuit. De progressieve veer kan comfortabeler zijn, maar op de noodzakelijke momenten toch stug genoeg. Een lineaire veer is alle momenten even stug. De lineaire veer gedraagt zich overal hetzelfde, en geeft dus meer gevoel over de afstelling. De progressieve veer is een ideaal compromis, en is behoorlijk goed af te stellen, maar doordat de veerkracht niet lineair veranderd, is het afstellen een stuk moeilijker. 6

7 Wat is demping? Wanneer een veer uitveert, blijft deze natrillen. Denk maar aan een veer op de grond gooien. Wanneer de veer de grond raakt, springt deze weer omhoog, en misschien wel twee of drie keer. Wanneer je op een motorfiets rijdt, wil je natuurlijk niet dat na elke hobbel of remactie de veer zo snel uitveert, laat staan nog een keer na stuitert. Het is dus de bedoeling om de beweging van de veer onder controle te krijgen. Dat doen we met demping. Als het ware remmen we de beweging af waardoor de motorfiets controleerbaar blijft. De demping wordt geregeld door olie door een vernauwing te persen. Hoe kleiner de vernauwing, hoe meer de olie afremt. De demper met de olie zit vast in de veer. Wanneer de veer dus werkt, moet deze de demping van de olie overwinnen. Het is de bedoeling dat de veer snel uitveert zonder na te deinen. Dit doen we door de uitgaande beweging van de veer te dempen. De uitgaande demping is het belangrijkst. De ingaande demping remt de ingaande beweging van de veer af, en vangt zo de ingaande dreun op. Er zijn ook zogenaamde high/low speed dempers. Deze kunnen de demping voor een snelle en een langzame beweging apart regelen. In de voorvork wordt in principe alleen olie gebruikt. In de achterschokdemper zie je zowel olie, als olie met gasondersteuning. Te herkennen aan het gasreservoir (potje). Gasondersteunde voorvorken bestaan wel, maar worden eigenlijk alleen in peperdure (MotoGP) motoren gebruikt. Heel soms zie je bij choppers ook nog wel eens luchtondersteuning. 7

8 De instelbaarheid van veersystemen De moderne veersystemen zijn bijna altijd te verstellen. De dempers zijn te verstellen met een platte schroevendraaier. De voorspanning met een dop- of steek-ringsleutel op de voorvork en met een haaksleutel op de achterschokbreker. Is sommige gevallen is bij de duurdere schokbrekers de voorspanning hydraulisch met een draaiknop te verstellen. (HPA, Hydraulic Preload Adjuster) De demping is te verstellen door de stelschroeven te verdraaien. Dit gaat met klikken, maar soms ook traploos, dan tel je de omwentelingen. Linksom is minder demping, rechtsom is meer demping. In bijna alle gangbare gevallen zit: Bij de voorvork: De uitgaande demping (rebound) - Boven op de poot. De ingaande demping (compressie) - Onderaan de poot. De veervoorspanning (rijhoogte) - Boven op de poot. Bij de achterschokdemper: De uitgaande demping - Onderaan de schokbreker De ingaande demping - Bovenaan de schokbreker De veervoorspanning - Boven of onder de veer Uitzonderingen zijn er ook, zoals de nieuwe BPF (big piston fork) voorvorken, met beide dempers bovenop, en bijvoorbeeld de Öhlins TTX schokbreker met gecombineerde in en uitgaande demping. Met de veervoorspanning kun je de negatieve veerweg afstellen, oftewel de vrije slag tot het moment dat de veer begint te werken. Wanneer je dus de voorspanning te hoog zet - wat in de praktijk veel wordt verward met een hardere veer zal dus bij accelereren het voorwiel, en bij remmen het achterwiel willen oplichten, omdat er geen negatieve veerweg is. Oftewel, de veer kan niet negatief uitveren. 8

9 Verbeteringen aan veerwerk Door het monteren van andere veren kun je het weggedrag van een motorfiets sterk aanpassen / verbeteren. Je kunt bijvoorbeeld sterkere veren monteren. Standaard staan de meeste motoren afgesteld op een lichte berijder. Zo zijn bijvoorbeeld Japanse en Italiaanse motoren af fabriek afgestemd op de kleine, lichte inwoners uit die landen. Daarom zal het aanpassen aan het gewicht van de berijder al veel verschil maken. Als je kijkt naar de racerij, zie je dat een snellere rijder ook op sterkere veren rijd als een beginner. En dat een beginner dus ook niet overweg kan met veren die op een snelle rijder staan afgestemd. Een ander voordeel van sterkere veren is dat de demping minder de veer hoeft te ondersteunen. Je ziet vaak dat de ingaande demping wordt dichtgezet om zo de slappe veer te compenseren. Door een sterkere veer te monteren hoeft er minder gecompenseerd te worden met de demping, en kan de demping dus verder open, en krijg je daar een groter instelbereik. De dikte van de olie speelt ook een rol in de demping. Zo is het vanzelfsprekend dat een dikke olie langzamer vloeit dan een dunne olie. Zo kun je dus ook de demping beïnvloeden. Zo ook de hoeveelheid olie en lucht, je kunt bijvoorbeeld de luchtkamer vergroten en verkleinen. Wat ook veel voorkomt is dat de voorkant van de motor niet in balans is met de achterkant. Dit zie je als je de motor in het midden naar beneden drukt. De voor en achterkant veren vaak niet tegelijk in. Dit soort problemen kunnen/worden ook verholpen met de montage van een goede set veren. Zo komt de motorfiets dus weer goed in balans. Nog een andere mogelijkheid met vering is het verlagen of verhogen van een motorfiets. Dit kan met veren, maar soms achter ook met een aanpassing in het linksysteem. Ook niet onbelangrijk, is dat je met de juiste behandeling en goede materialen de stickslip (het kleven in de veerweg) kunt verkleinen, waardoor de beweging van de veer minder weerstand ondervind. 9

10 Conclusie / Slot Veersystemen zijn een belangrijk onderdeel van de motorfiets. De veren kunnen in grote mate het rijgedrag van de motorfiets bepalen, en er zijn verschillende soorten veren die de veerkarakteristiek bepalen. De demping bepaalt de snelheid van het veren en maakt de veer controleerbaar. De demping is in veel gevallen af fabriek al in te stellen. Aan het veerwerk kun je veel verbeteringen maken, door bijvoorbeeld de demping en voorspanning af te stellen, maar ook door het monteren van andere veren. Ik hoop dat we met deze tekst één en ander heb kunnen uitleggen over de basis van veersystemen op motorfietsen. 10