Roadmap duurzaam cement. Presentatie en debat

Transcriptie

1 Roadmap duurzaam cement 1 Presentatie en debat

2 Voorwoord 2 Het Cement&BetonCentrum communiceert veelvuldig en intensief met de Nederlandse bouwwereld. Hoewel wij daarbij de producenten van cement vertegenwoordigen gaat het bij die communicatie vrijwel nooit over cement, maar steeds over het beton dat daarmee wordt gemaakt en de toepassing daarvan. Met deze publicatie maken we daarop een uitzondering. We willen u graag informeren over cement in duurzaam bouwen en de relatie tussen cement en CO 2. Bij de stormachtige ontwikkelingen rond duurzaam bouwen gaat de aandacht terecht hoofdzakelijk uit naar de gebruiksfase van een gebouw of bouwwerk. Dat is immers de fase die verreweg het langste duurt en die ook het meest bepalend is voor de CO 2 -footprint. Dat neemt niet weg dat ook de keuze van de bouwmaterialen bij duurzaam bouwen van groot belang is. Die keuze is immers bepalend voor levensduur, onderhoud, comfort, energiegebruik en mogelijkheden voor tweede gebruik of recycling. Gelukkig valt de keuze meestal op beton. Wij willen u graag vertellen dat we in de wereld koploper zijn met het verlagen van de CO 2 -footprint van cement. Ook willen we wat misverstanden wegnemen en zelfs een paar illusies over alternatieven voor cement doorprikken. We willen u laten zien waar we met cement staan en waar we naartoe gaan. Met deze publicatie willen wij onze roadmap naar 2050 met u delen. Ik hoop uw interesse te hebben gewekt en wens u veel leesplezier. Oktober 2012 André Burger Directeur Cement&BetonCentrum 3 Een keuze voor beton impliceert een keuze voor cement. En cement is de bepalende factor voor de CO 2 -footprint van beton. Logisch dus om eens wat aandacht te vragen voor cement.

3 4 De relatie tussen CO 2 en het klimaat Onze interesse voor de relatie tussen CO 2 en cement is te verklaren uit de relatie tussen CO 2 en het klimaat. Wij hebben Prof. Dr. Ir. Pier Vellinga* gevraagd om de laatste ontwikkelingen in de klimaatwetenschap met ons te delen. Feit is dat de wereldtemperatuur de laatste dertig jaar stijgt met 0,15 tot 0,20 0 C per 10 jaar. Die opwarming sluit aan bij de berekeningen die door het Intergovernamental Panel on Climate Change (IPCC) al in 1990 zijn gepubliceerd. Het wordt daarbij alsmaar duidelijker dat de uitstoot van CO 2 en andere broeikasgassen daarvan de belangrijkste oorzaak is. Natuurkundige kennis die het broeikaseffect ten gevolge van CO 2 in de atmosfeer beschrijft is al meer dan 150 jaar geleden met laboratoriumonderzoek bewezen. Metingen van nu, rondom de aarde en andere planeten tonen aan dat ook in de planetaire werkelijkheid de CO 2 in de atmosfeer warmte vasthoudt. Reconstructies van het verloop van temperatuur en CO 2 gehalte tijdens de ijstijden (afgelopen 3 miljoen jaar) en in de tijd van de dinosauriërs (65 miljoen jaar geleden) tonen aan dat het patroon van de temperatuurfluctuaties veel beter past bij CO 2 invloeden dan bij de invloeden van zon of vulkanen. brengen zal tot 2100 de wereldtemperatuur naar beste schatting met 3 tot 6 graden stijgen. Dit zal leiden tot grote wereldwijde schade en mogelijk tot internationale politieke spanningen. Tegelijkertijd is er een zeer grote kans op onomkeerbare gevolgen zoals voortgaande zeespiegelstijging, tot 12 meter en meer boven het huidige zeeniveau. Het gaat hierbij niet om zo maar een hypothese, maar het gaat ook niet over absolute zekerheden. Het gaat om reële kansen die door het overgrote deel van de relevante wetenschappelijke wereld worden onderschreven. Kansen die drastisch verkleind kunnen worden als onze mondiale samenleving daar serieus werk van maakt. Daar ligt een verantwoordelijkheid voor de nationale overheden, voor elk individu afzonderlijk en ook voor de industrie; niet in de laatste plaats voor de cementindustrie. 5 De gevolgen van de door mensen veroorzaakte CO 2 uitstoot zijn niet mis. Als we de uitstoot van CO 2 en andere broeikasgassen niet binnen 30 jaar met 80% terug- * Hoogleraar Universiteit van Wageningen en Vrije Universiteit Amsterdam, Wetenschappelijk directeur van het Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor Klimaat, Auteur van het boek Hoezo Klimaatverandering

4 6 Het belang van cement en beton in de geïndustrialiseerde wereld De wereld bouwt met beton. Van low budget huizen tot complexe steden en infrastructuur In al dat beton zit het bindmiddel cement. Cement maakt ongeveer 14% van de totale massa uit van beton. In 2012 wordt er wereldwijd 3,5 miljard ton cement geproduceerd en gebruikt. De gemiddelde consumptie per wereldburger bedraagt ongeveer 500 kg cement of 1,4 m 3 beton per jaar. Van Amerika tot Fuji, van Rusland tot Zuid-Afrika. In sommige landen meer, in andere minder. In alle landen wordt cement gebruikt. In bijna alle landen wordt het gemaakt. Cementfabrieken staan bij kalksteengroeves. Kalksteen (in Nederland in de vorm van mergel) is niet schaars. De meeste landen zijn min of meer zelfvoorzienend als het gaat om cementproductie. Het hoeft dus niet van de andere kant van de wereld te komen, zoals sommige ertsen en mineralen. Het is een misverstand te menen dat de rijke, westerse landen meer cement verbruiken dan arme. Het grootste cementverbruik per hoofd van de bevolking vinden we terug in landen die in ontwikkeling zijn: Brazilië, enkele ex-sovjetstaten, India en China. In Europa en in de VS ligt de consumptie, mede door de economische crisis, duidelijk lager evenals in de echte ontwikkelingslanden. Hoe is dat toch zo gekomen dat de hele wereld in beton bouwt? Beton bestaat voor ongeveer viervijfde uit stenen. Grove stenen en fijne stenen. Stenen liggen meestal wel ergens voor het oprapen en ook al zijn niet alle stenen geschikt, schaars of duur zijn ze niet. Verder is er cement nodig. Gemiddeld zo n 14% van de totale betonmassa bestaat uit cement. Cement wordt gemaakt van kalksteen en kalksteen is bijna in elk land te vinden. Tot slot is er nog wat aanmaakwater nodig. Opnieuw geldt, niet elk water is geschikt als aanmaakwater, maar wat wel geschikt is, is goedkoop en zeker niet schaars. Tweehonderd jaar geleden bouwde de wereld heel anders. 7

5 8,0 6,2 12,9 5,2 4,7 2,5 1,9 1,4 0,3 57,3 Cementgebruik in procenten China Azië, overig Europa India Amerika, overig Afrika voormalig USSR USA Japan Oceanië Beton is betaalbaar en universeel toepasbaar Beton kost minder dan 10 eurocent per kilo. Beton is duurzaam, vormvrij en de grondstoffen zijn het tegendeel van schaars. Het wordt gebruikt om woningen te bouwen, kantoren, ziekenhuizen, wegen, bruggen, tunnels, funderingen, bestratingen, te veel om op te noemen. Beton is een onovertroffen multifunctioneel bouwmateriaal. Naar verwachting zal wereldwijd de vraag naar beton en daarmee samenhangend het cementverbruik in het jaar 2050 tweemaal zo hoog zijn als in De hier uitgesproken, breed gedragen verwachting houdt geen oordeel in. Het is niet dat wij dat wensen of afwijzen. Het komt zoals het is. Maar naast al het vruchtgebruik dat wij van dit materiaal hebben, is er toch iets dat misschien niet zo lekker zit en dat is CO 2, kooldioxide, een broeikasgas. 8 9 Er was nog geen beton. Wel hout, baksteen, natuursteen en in toenemende mate ook ijzer. De wereld telde bij de aanvang van de industriële revolutie minder dan 1 miljard mensen. Thans leven er ongeveer 7 miljard mensen op deze roerige aarde. Die willen allemaal wonen, werken, reizen, eten, studeren en recreëren. Als we daarvoor nog steeds alleen hout, baksteen en ijzer zouden gebruiken, zouden we niet aan de hedendaagse functionele eisen kunnen voldoen en bovendien een stuk duurder uit zijn. Natuurlijk zijn er landen en gebieden waar hout en baksteen ook vandaag de voornaamste bouwmaterialen zijn. Daar is niets verkeerds aan. Maar in miljoenensteden zoals London of Sjanghai redt je het daarmee echt niet. De relatie tussen cement, beton en CO 2 Ongeveer 5% van de CO 2 die in de atmosfeer terecht komt door toedoen van de mens is afkomstig van de cementindustrie. De cementindustrie is om het zo te zeggen een grote vis. Dat het niet precies 5,13% is komt omdat we geen wereldadministratie bijhouden van de man made uitstoot van CO 2 en al evenmin van de cementproductie. Het zijn dus schattingen zowel boven als onder de streep. Maar wel erkende schattingen. Op hoofdlijnen onderscheidt het International Panel on Climate Change (IPPC) twee groepen van CO 2 -emissies, de natuurlijke en de man made (antropogene) emissies. De totale man made emissies naar de

6 10 atmosfeer bedragen ongeveer 3% van de natuurlijke emissies naar de atmosfeer. Dat wil niet zeggen dat ze onbelangrijk zijn; ze bepalen vooral op welk niveau het (nieuwe) evenwicht van de concentratie CO 2 in de atmosfeer ligt. Die concentratie is bepalend voor de kracht van het broeikaseffect en het klimaat op aarde. Waar komt die CO 2 uit de cementindustrie vandaan? Kort gezegd uit twee bronnen. Mergel, kalksteen ofwel calciumcarbonaat CaCO 3 bestaat uit een calciumatoom, een koolstofatoom en drie zuurstofatomen. In een cementoven wordt het chemisch opgesloten koolstofatoom en de twee zuurstofatomen CO 2 door verhitting uitgedreven. Die gaan samen de schoorsteen uit. Dit proces is nodig om portlandklinker te maken, wat een onmisbaar halffabrikaat is voor de vervaardiging van het bindmiddel cement. De verhitting zelf tot een temperatuur van 1400 graden Celcius vraagt uiteraard brandstoffen die als regel ook tot CO 2 -uitstoot leiden. Dit is echter nog niet het einde van het verhaal. De portlandklinker moet worden fijngemalen, bijgemengd met andere minerale componenten, worden opgeslagen, vervoerd, in betonmortel worden ingebracht, weer worden vervoerd, vorm gegeven in een bekisting, nabehandeld, etcetera. Maar laten we er niet omheen draaien, de cementoven is toch wel de belangrijkste factor. Dit maakt dat de wereldwijde CO 2 -uitstoot die samenhangt met de productie van beton (en haar samenstellende delen) boven de 5% uitkomt. Dat is veel, zelfs méér dan de uitstoot van de burgerluchtvaart. Maar men krijgt er wel wat voor terug: een naar de eisen en wensen van de samenleving gebouwde omgeving. Hoe zit het nou in Nederland? Nederland zou Nederland niet zijn als het hier niet helemaal anders was. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek waren wij met elkaar in dit land in het jaar 2010 goed voor een uitstoot van 182 miljoen ton CO 2. Op 3 oktober 2012 telde Nederland om uur inwoners. Dat wordt nauwkeurig centraal bijgehouden. Wij stootten in Nederland per hoofd van de bevolking dus kg CO 2 uit. Grofweg 11 ton. 11

7 12 In 2010 was de emissie van de Nederlandse cementindustrie volgens de officiële cijfers van de Nederlandse Emissie Autoriteit iets minder dan ton. Dat is dus minder dan 0,3 % van de totale CO 2 -emissie. Is hier sprake van een kommafout, verkeerde berekeningen of zelfs administratieve fraude? Gelukkig niet! De oorzaken zijn andere. Nederland behoort tot de weinige landen die niet zelfvoorzienend zijn voor cement. Een groot deel van het cement en ook van het halffabrikaat cementklinker moet worden geïmporteerd. Als we er vanuit mogen gaan dat het cement en de cementklinker uit het buitenland niet fundamenteel verschillen van de in Nederland geproduceerde, moeten we het getal van 0,3 vermenigvuldigen met een correctiefactor 3,3 voor importen. Zou al 0% 20% 40% 60% 80% 100% het cement dat in Nederland wordt gebruikt ook in Nederland zijn gemaakt, dan zouden we dus uitkomen op een aandeel van 1% in de nationale CO 2 -emissie. Wereldwijd 5%, in Nederland 1%. Vanwaar nog steeds dit verschil? Dat heeft om te beginnen met welvaart te maken. De gemiddelde wereldburger stoot 4,5 ton CO 2 per jaar uit. De gemiddelde Nederlander bijna 11 ton. Dat scheelt een factor 0,42. De CO 2 -uitstoot en welvaart zijn sterk aan elkaar gekoppeld. We rijden meer auto, vliegen meer, eten meer vlees, produceren meer goederen, etcetera. Relateren we de wereldwijde CO 2 -emissie door cementproductie aan ons welvaartsniveau, dan zou de emissie voor cement in Nederland uitkomen op 2,1%. Maar in werkelijkheid is het niet meer dan 1%. Dat is vooral te danken aan de inzet van secundaire brandstoffen en secundaire grondstoffen. 13 CEM I Porlandcement CEM II/B-V Porlandcement CEM III/A Hoogovencement CEM III/B Hoogovencement CEM V/A (S-V) Composietcement Klinker Hoogovenslak Poederkoolvliegas Kalksteen Brandstoffen en grondstoffen klinkerproductie De inzet van CO 2 -neutrale biomassa (onder andere gedroogd zuiveringsslib) en van alternatieve grondstoffen die de vereiste oventemperatuur omlaag brengen, reduceert de CO 2 -uitstoot in de schoorsteen van de cementfabriek met 25%. Dat betekent een reductiefactor van 0,75 ten opzichte van de wereldstandaard die stelt dat de productie van 1 ton portlandcement 1 ton CO 2 veroorzaakt.

8 Grondstoffen cementproductie Portlandcement is op wereldschaal het meest toegepaste cement, maar niet in Nederland. Cementsoorten kunnen worden gekarakteriseerd door het gehalte portlandcementklinker. Dat is het materiaal dat uit de cementoven komt. In portlandcement is het klinkergehalte 95%. In Nederland is een flink deel van de portlandklinker in cement vervangen door poederkoolvliegas en hoogovenslak. Aan die stoffen kleeft nauwelijks CO 2. Het klinkeraandeel in cement dat in Nederland wordt gebruikt is gemiddeld 46%. Dat leidt tot een reductiefactor van 0,6 ten opzichte van portlandcement. Kunnen we ook béter? De World Business Council for Sustainability Development heeft een werkgroep genaamd Cement Sustainable Initiative. Deze werkgroep heeft een roadmap Sustainable Cement gemaakt. In het meest optimistische scenario van deze roadmap komt de CO 2 -uitstoot van de globale cementindustrie in het jaar 2050 op een niveau dat in Nederland nu al verleden tijd is. Wij doen het nu al beter dan de wereld in 2050 in het beste geval gemiddeld zal doen. 14 In Nederland zitten we dus niet op een niveau van 5% maar slechts op 1%. Daarmee is de cementindustrie in Nederland wereldwijd koploper. Dat is vooral te danken aan de innovaties op het gebied van de inzet van secundaire brandstoffen, secundaire grondstoffen en een heel efficiente procesbeheersing. NL cementproductie 0,3% Factor import x 3,3 Wereld cementproductie 5% Factor welvaart x 0,42 NL gewogen 2,1% Factor brandstof x 0,75 NL klinker 1,6% Factor grondstof x 0,6 Ontbreekt het de WBCSD dan aan ambitie? Bepaald niet. Om te beginnen verdubbelt naar verwachting de cementconsumptie. De efficiency van het cementproductieproces zal in 40 jaar tijd met een factor 2 moeten verbeteren om op gelijk niveau te blijven. Dat is niet eenvoudig. Er kunnen alternatieve, CO 2 -neutrale brandstoffen worden ingezet. En vervangers voor portlandklinker. Maar die zijn niet overal beschikbaar en waar dat wel zo is zal de vraag ernaar rap stijgen en daarmee de prijs. De wereld heeft nog grote stappen te zetten. In Nederland en buurlanden geldt toch een beetje de wet van de remmende voorsprong. We zitten aan het eind van de asymptotische besparingslijn. De grote winst ligt achter ons. Voor ons zien we nog slechts verbeteringen in kleine stapjes. Tenzij we het helemaal anders gaan doen. 15 NL cementconsumptie 1,0% NL cementconsumptie 1,0%

9 16 Kan het helemaal anders? Zijn er wezenlijke andere bindmiddelen met gelijkwaardige prestaties? Wie de media volgt komt met regelmaat berichten tegen waarin grote beloftes worden gedaan over CO 2 -neutraal, ja, zelfs CO 2 -absorberend cement. Voorlopig zijn dit nog op z n best interessante ontwikkelingen, maar nog zonder de zo noodzakelijke onderbouwing. Portlandcement CEM I is de internationale referentie. De prestaties daarvan zijn betrouwbaar. Aan de CO 2 -footprint kan nog wel wat worden verbeterd. Dat moet dan ook gebeuren. De toekomst op middellange termijn is zeker in Europa aan de zogenaamde non- CEM I cementen, ook wel mengcementen of composietcementen genoemd. Op iets kleinere schaal en/of op langere termijn zijn er de niet-universele, vooralsnog niet genormeerde cementsoorten. Genormeerde cementen zijn bewezen cementen die betrouwbaar en veilig kunnen worden toegepast. Veiligheid is in de bouw toch de maat aller dingen. De norm verschaft een erkende meetmethode en tegelijk een geaccepteerde prestatie-eis. Het staat iedereen vrij om het beter te doen dan de norm, maar niet slechter. De veelbelovende alternatieve cementen trekken veel aandacht in de media. Uiteraard gaan deze wonder bindmiddelen niet aan de aandacht van de cementindustrie voorbij. We noemen ze voorlopig nog vliegende vogel cementen omdat die hoog in de lucht vliegen en nog ongrijpbaar zijn. Maar liever één vogel in de hand dan tien hoog in de lucht, zo luidt een bekend gezegde. Bij alles wat de cementindustrie doet staat één ding voorop: veiligheid. Veiligheid wordt toegepast op de eigen bedrijfsvoering en het op product dat wordt geleverd aan de bouwindustrie. Veiligheid is een kernbegrip bij de toepassing van beton. Hele gebouwen zijn op beton gefundeerd. Grote verkeersbruggen over grote rivieren zijn gemaakt uit beton. Wolkenkrabbers, vliegvelden, kerncentrales en kantoren. We willen niet dat die onverhoeds instorten; zelfs niet langzaam. Dat betekent dat beton moet doen waarvoor het is gemaakt. Een voorspelbare prestatie leveren over een reeks van jaren. Niet falen, niet bezwijken, geen aantasting. De betrouwbaarheid moet zo groot zijn, dat je er niet meer over nadenkt. Er zijn mensen die niet in een vliegtuig durven stappen, terwijl die objectief gezien toch heel veilig zijn. Er zijn nauwelijks mensen die niet over een betonbrug durven lopen of rijden. Dat willen we graag zo houden. Een goede sterkte-ontwikkeling en eindsterkte zijn natuurlijk mooi maar het gaat ook over de verwerkingseigenschappen, het vervormingsgedrag onder belastingen en de bestandheid tegen aantasting. De grondstoffen moeten voldoende aanwezig zijn en niet te duur. De kwaliteit moet constant zijn. En de CO 2 -uitstoot ervan laag. Die combinatie van eigenschappen is niet zo maar in een nieuw materiaal verenigd. Wel in cement en beton zoals we dat nu kennen. 17

10 18 Moet het denken over verbeteringen dan maar ophouden? Neen, want er is nog wel degelijk handelingsperspectief. Dat presenteren we als een roadmap voor de cementindustrie. Een roadmap voor het jaar Zoals iedere nieuwe weg is deze weg zo recht en bochtig als de overheid aangeeft. Het eindpunt van die weg wordt namelijk in hoge mate bepaald door de overheid. Eén concreet voorbeeld; het afvangen en opslaan van kooldioxide in ondergrondse gasvelden. Een industrie kan niet zomaar in haar eigen of andermans achtertuin een gasopslag realiseren. Daar is de medewerking van de eigenaren van die grond voor nodig, van de bewoners en van de overheid. En die bodem moet geschikt zijn. Gratis is het allemaal zeker niet. Met de medewerking van iedereen kan het, in principe, maar het verhoogt de cementprijs met %. Als niet iedereen zich meegaand betoont, lopen de kansen op een goede afloop snel terug en de kosten navenant op. Carbon capture and storage (CCS), zoals de techniek in het Engels heet, is voor de cementindustrie geen optie die al in kannen en kruiken is. Een bijkomend probleem is dat de enorme kosten er toe zullen leiden dat grote hoeveelheden cement over de wereld gaan zwerven, van landen waar deze dure techniek niet behoeft te worden toegepast naar landen die dat wel toepassen. Het is zelfs niet uit te sluiten dat CO 2 -intensieve industrieën zich ergens anders op de wereld zullen gaan vestigen. Dat gevolg heeft dan weer een andere Engelse naam: carbon leakage. En dat brengt een mondiale reductie van de CO 2 -emissie niet dichterbij. De verbeteringen zullen niet bestaan uit een grote technische doorbraak, maar uit een aantal kleine stapjes. Waar moeten we dan aan denken? Bij het ontwerpen van betonmengsels en -constructies zijn veel maatregelen mogelijk die bijdragen aan toepassingen met een kleinere CO 2 -footprint. Betonconstructies in gebouwen kunnen zelfs bijdragen aan het serieus verminderen van het energiegebruik van de gebruiker. Het Cement&BetonCentrum steunt deze ontwikkelingen actief en van harte met haar kennis. Dit valt echter buiten de scope van deze CO 2 -roadmap. Het zuinig en verantwoord gebruik van cement behoort wel tot het domein van onze verantwoordelijkheden. Ontwerpen op 19

11 20 levensduur is daar een onderdeel van. Wat simpel gezegd: te veel cement in een mengsel voegt niets toe aan de technische duurzaamheid van beton. Te weinig kan er wel afbreuk aan doen. De cementproducenten zullen er alles aan doen om hun positie op de markt voor grond- en brandstoffen veilig te stellen. Zoals de inzet van gedroogd zuiveringsslib uit de reiniging van afvalwater. Zo wordt afval weer grondstof en CO 2 - neutrale brandstof ineen! In Nederland is tien jaar geleden een pilot gestart en opgeschaald. Met veel succes. Vele landen zijn gevolgd. Nederland heeft ook een rijke ervaring met de inzet van poederkoolvliegas en hoogovenslak als grondstof voor cement. Dat is niet alleen onze verdienste. De aanbieders van deze materialen hebben een hoge mate van milieuverantwoordelijkheid en kwaliteitsbewustzijn getoond. Ook deze expertise is wereldwijd verspreid, evenals de kennis over de mogelijke uitloging van deze materialen. In Nederland zijn de grenzen van de inzet van deze secundaire grondstoffen wel ongeveer bereikt. Een aantal Westeuropese landen maakt een interessante omwenteling door, waarbij portlandcement (CEM I) geleidelijke naar de achtergrond wordt gedrukt, ten gunste van CEM II en III. Laaghangend fruit Sommige CO 2 -besparende maatregelen zijn betrekkelijk eenvoudig en risicoloos. Dat heet dan laaghangend fruit. Het meeste laaghangende fruit is ondertussen wel binnen. Wat er nu nog laag aan de boom hangt zijn kleine besjes. Hoger in Energie efficientie Klinker kwaliteit Biobrandstof Klinkergehalte Koolstof... Alternatieve bindmiddelen Haalbaarheid Potentieel de boom hangen misschien nog wel grotere vruchten. Vanaf de grond is helaas niet goed te zien of die al rijp zijn. Wie hoog in de boom klimt, loopt bovendien al snel grotere risico s. We hebben zes hoofdrichtingen eens met elkaar vergeleken en kwalitatief beoordeeld. De resultaten zijn samengevat in de tabel hiernaast. Een algemene conclusie is dat er een tegenstelling blijkt te zijn tussen het verbeteringspotentieel en de haalbaarheid van een maatregel. Ook op het gebied van recycling, het sluiten van de materiaalkringloop, zijn we actief. Interessant om te melden is de ontwikkeling van de ADR-techniek, waarmee nu pilotprojecten worden uitgevoerd. 21

12 Aggregaten Beton Cementproductie CO2-uitstoot Waar komen we op uit als we doen wat we redelijkerwijze kunnen doen? Bouw Sloop Grove fractie Breker Malen Fijne fractie ADR Wegenbouw over ons met anderen We onderscheiden hierbij drie cirkels. In de eerste cirkel staan de maatregelen die we kunnen toepassen zonder dat we daarbij anderen nodig hebben. We doen dat op eigen initiatief, met eigen kennis en op eigen kracht. Naar onze mening is de doelstelling haalbaar dat cement dat in het jaar 2050 in Nederland wordt gebruikt 10-20% minder CO 2 -uitstoot zal veroorzaken dan in Daarheen leidt onze roadmap. Maar dan moet alles meezitten. De weg naar de top wordt steeds steiler en lastiger. 22 Nieuwe methode Oude methode Advanced Dry Recovery is een techniek die nu wordt toegepast op de scheiding van betonpuingranulaat in een grove en een fijne fractie, waarbij de laatste dan zo cement- en kalkrijk is dat ze opnieuw als grondstof voor cement kan worden gebruikt. dit doen we zelf dit doen we samen dit doen anderen In de tweede cirkel staan maatregelen waarvan het effect wat groter is, maar waarvoor we wel anderen in de keten nodig hebben. Die maatregelen liggen in de sfeer van Duurzaam Bouwen met beton. Dit alles vergt samenwerking in de materiaalketen. Ook dat stimuleren we en we zijn er zelfs goed in. But yet it takes two to tango! Een prognose over de omvang van die effecten is tamelijk ongewis. Het theoretische potentieel voor de vermindering van de CO 2 -footprint over de hele levensduur van een betonconstructie is groot, laten we voor het gemak zeggen tot 50% winst. Dat is meer dan je met het voorlopig nog hypothetische CO 2 -neutraal cement zou kunnen bereiken. In de derde cirkel staan maatregelen waar de cementindustrie geen invloed op heeft. De prijs van de emissierechten kan alle kanten opgaan. De economie kan 23

13 in elkaar zakken of weer opleven. De overheid kan CCS verplicht stellen. Of niet. Het effect van deze maatregelen op de uitstoot van CO 2 is groot, maar de cementindustrie kan er niets aan veranderen. Ze kan alleen maar ondergaan en zich aanpassen. Het geschatte effect loopt uiteen van -50% tot +50%. Debat over ambities en doelstellingen De presentatie van de roadmap duurzaam cement op 24 oktober 2012 is afgesloten met een geanimeerd debat over de huidige 1% cementgebonden CO 2 in Nederland en de verwachting van een verdere reductie met 10 tot 20% naar kostenconsequenties daarvan wordt als een behoorlijk serieuze optie gezien. Herhaaldelijk werd in het debat ook onderstreept dat cement en cementproductie onderdeel vormen van de bouwketen, inclusief de gebruiksfase van gebouwen en bouwwerken. De rol van cement is dan maar bescheiden. Voor de toekomst is veel belangrijker hoe we bouwen, wat we bouwen en met welke kwaliteit we bouwen. Het maximeren van de bijdrage van cement en beton aan de opbouw van een duurzame samenleving is de uitdaging voor de hele bouwketen, inclusief de cementindustrie. 24 Enerzijds was er waardering voor de uitzonderlijke koploperspositie van Nederland ten opzichte van de rest van de wereld. Dat betekent echter zeker niet dat de cementindustrie klaar is. Mede door de uitspraak van Professor Vellinga dat elke ton CO 2 er één te veel is verlangt de samenleving van de industrie een hoog ambitieniveau dat best het huidige realistische verwachtingsniveau mag overstijgen. Een verbeteringsdoelstelling gebaseerd op reëel te verwachten technische ontwikkelingen en bestaande economische randvoorwaarden is slechts voldoende als die onderdeel is van een ambitieniveau dat is gebaseerd op wenselijkheid en noodzakelijkheid. Een CO 2 -neutrale cementproductie moet de ambitie zijn van de cementindustrie. Het afvangen en opslaan van CO 2 en de maatschappelijke aanvaarding van de 25

14 Bronnen Fotoverantwoording 26 Cement Sustainability Initiative of the World Business Council for Sustainability De Nederlandse cementmarkt De uitstoot van broeikasgassen in Nederland archief/2011/ wm.htm De Nederlandse Emissie Autoriteit Carbon Capture and Storage Expertimentele cementsoorten Pagina 12: Interieur cementoven, Cemex Pagina 16: Stadsbibliotheek, Viana do Castelo (PT), Kim Zwarts Pagina 27: Klimcentrum Monte Cervino, Berschenhoek, Marcel van Kerckhoven 27

15 28 Cement&BetonCentrum Postbus DM s-hertogenbosch (073)