Biomonitoring bij jongeren

Transcriptie

1 Biomonitoring bij jongeren Onderzoek naar milieu en gezondheid in de Gentse kanaalzone Groepsresultaten In deze brochure vind je de belangrijkste resultaten van de humane biomonitoring uitgevoerd in de Gentse kanaalzone in opdracht van de Vlaamse overheid. Het Steunpunt Milieu en Gezondheid dankt alle jongeren, ouders, deelnemende scholen en lokale organisaties die dit onderzoek mee mogelijk maakten.

2 Samenvatting meer info 395 jongeren van jaar die wonen in de Gentse kanaalzone namen deel aan het onderzoek, en nog eens 208 jongeren uit de algemene Vlaamse bevolking. We wilden graag weten of de jongeren in de Gentse kanaalzone meer vervuilende stoffen in hun lichaam hebben en of er vroegtijdige gezondheidseffecten meetbaar zijn. Daarnaast vergeleken we de resultaten ook met een soortgelijke studie die tien jaar geleden in de Gentse kanaalzone werd uitgevoerd. We stellen vast dat de daling van vervuilende stoffen in het milieu over de laatste tien jaar ook wordt waargenomen in het menselijk lichaam. De meeste meetwaarden in de Gentse kanaalzone zijn vergelijkbaar met die van Vlaamse leeftijdsgenoten. Blootstelling aan PAK s blijft een aandachtspunt in heel Vlaanderen. Voor deze schadelijke stoffen wordt geen dalende trend waargenomen. De waarden van PCB s zijn, ondanks de daling in de tijd, hoger in de Gentse kanaalzone. En ook de berekende blootstelling aan fijn stof op het thuisadres ligt bij jongeren in de Gentse Kanaalzone hoger dan gemiddeld in Vlaanderen. Voor gezondheidseffecten toont het onderzoek geen alarmerende trends. Voor de meeste gezondheidseffecten was er geen verschil tussen de Gentse kanaalzone en Vlaanderen. Sommige metingen waren gunstiger in de Gentse kanaalzone: voor DNA-schade werden lagere waarden vastgesteld dan gemiddeld in Vlaanderen en ook de bloeddruk was lager. Wel waren een aantal merkers voor luchtwegontstekingen hoger bij jongeren in de Gentse kanaalzone en werd meer allergie aan verzorgingsproducten gerapporteerd. Jongeren in de Gentse kanaalzone melden opvallend vaker milieuhinder dan gemiddeld in Vlaanderen en zijn ook vaker ongerust over hun gezondheid. Verkeer en geurhinder van industrie zijn in hun ogen de belangrijkste problemen. Luchtvervuiling wordt als de grootste bedreiging gezien. Wetenschappers, huisartsen en de algemene media worden als de meest betrouwbare informatiebronnen over milieuproblemen beschouwd, hoewel men in eerste instantie informatie verwacht van het gemeentebestuur. Deze brochure geeft slechts een zeer beknopt overzicht van het onderzoek. Je kan het volledige rapport met resultaten aanvragen via het formulier op de website Op deze website vind je ook alle informatie over deze studie, alsook de resultaten van de vorige campagnes in Vlaanderen, Genk-Zuid en Menen. Doel van het onderzoek Het Vlaams humanebiomonitoringsprogramma is een meetprogramma waarbij milieuvervuilende stoffen en mogelijke gezondheidseffecten worden gemeten in bloed-, urine- en ademstalen van jongeren. Net zoals in de periode , onderzochten we in hoeveel vervuilende stoffen de gemiddelde Vlaming in zijn lichaam meedraagt. Deze resultaten kunnen als vergelijking dienen voor de biomonitoringscampagne in de Gentse kanaalzone. Het doel van de studie in de Gentse kanaalzone was nagaan of wonen in de nabijheid van de Gentse haven een invloed heeft op de blootstelling aan milieuvervuilende stoffen en vroegtijdige effecten hiervan op de gezondheid meetbaar zijn.

3 Wie waren onze deelnemers? wat vroegen we van hen? Het studiegebied werd afgebakend en omvat de gemeenten Zelzate, Wachtebeke en deelgemeenten van Evergem en Gent. De deelnemers waren 14- en 15-jarigen die minstens 10 jaar in het onderzoeksgebied woonden. Zij werden via hun thuisadres of via de school gecontacteerd. Het onderzoek bestond uit twee fasen: Tijdens de eerste fase werden bij 200 jongeren stalen (bloed, urine en adem) genomen, zowel om de blootstelling aan vervuilende stoffen te meten als bepaalde gezondheidseffecten (bijv. DNA-schade en hormonen). Tijdens de tweede fase wilden we vooral onderzoeken of bepaalde gezondheidsklachten vaker voorkomen in de regio. Daarvoor werd, zoals in de eerste fase, bijkomend een vragenlijst afgenomen bij 195 jongeren over de gezondheid van de deelnemers (bijv. het voorkomen van astma en puberteitsontwikkeling) en over levensstijlfactoren (bijv. roken, voeding, hobby s, ). Deze informatie is belangrijk voor de interpretatie van de resultaten. De jongeren legden ook computertesten af, die ons iets leerden over het functioneren van het zenuwstelsel (bijv. reactietijd, aandacht). Verder werd toestemming gevraagd om de resultaten van het medisch onderzoek bij de Centra voor Leerlingenbegeleiding (CLB s) op te vragen en te analyseren. De Resultaten... Zware metalen Zware metalen zijn metalen die zwaarder zijn dan ijzer. Ze komen van nature voor in de bodem, maar ook door menselijke activiteit (o.a. in de buurt van een industriegebied, door verkeer) komen zware metalen in sommige regio s meer voor in de lucht, de bodem, het water en lokaal gekweekte voeding. Vergeleken met de gemiddelde jongere in Vlaanderen zijn de waarden voor cadmium, lood, koper en thallium niet verschillend en liggen de waarden voor mangaan en toxisch arseen lager bij de jongeren in de Gentse kanaalzone. POP s POP s (moeilijk afbreekbare organische polluenten) omvatten ondermeer PCB s, dioxines en pesticiden zoals DDT. Veel van deze stoffen zijn ondertussen verboden, maar omdat ze zeer moeilijk afbreken, vinden we ze nog altijd terug in het leefmilieu en in de voeding (o.a. in vette vis en eieren). Bij afvalverbranding of bij sommige industriële processen zoals schrootverwerking kunnen PCB s of dioxines vrijkomen in de lucht. Door de beleidsmaatregelen van de laatste tientallen jaren, zijn de concentraties aan PCB s in het milieu aanzienlijk gedaald. We zien duidelijk dat deze daling in het milieu voor de meeste POP s ook weerspiegeld wordt in de mens, zowel in de Gentse kanaalzone als in algemeen Vlaanderen.

4 PCB s blijven een aandachtspunt in de Gentse kanaalzone: ook al zien we een duidelijk dalende trend, toch lagen de waarden in het bloed significant hoger dan in Vlaanderen, net als 10 jaar geleden. De niveaus van de PCB s in het bloed zijn ondertussen wel gedaald tot onder de kritische grens, waar er risico is op gezondheidsschade. Ook de gehaltes van lindaan in bloed, een oud bestrijdingsmiddel dat in het verleden onder andere werd gebruikt in de suikerbietteelt, waren verhoogd bij jongeren van de Gentse Kanaalzone in vergelijking met Vlaanderen. Dit bestrijdingsmiddel werd in de studie van 10 jaar geleden echter niet gemeten, zodat we hiervoor geen tijdstrend kunnen bepalen. Mogelijk is de verhoogde blootstelling deels te wijten aan historische vervuiling. Het pesticide DDT is sinds de jaren 70 verboden. De waarden in het lichaam van de mens lagen in het verleden alarmerend hoog. Zowel in de Gentse kanaalzone als in Vlaanderen zijn de niveaus in het bloed sterk gedaald, maar toch liggen de waarden van de hoogst blootgestelde personen in de buurt van de waarschuwingsgrens voor gezondheidsrisico. DDT blijft dus een aandachtspunt voor de Gentse kanaalzone, én voor algemeen Vlaanderen. PAK s en benzeen De blootstelling aan PAK s (polycyclische aromatische koolwaterstoffen) en benzeen is bij jongeren in de Gentse kanaalzone vergelijkbaar met die van de gemiddelde leeftijdsgenoot uit Vlaanderen. PAK s ontstaan bij verbranding (bv. het verwarmen van de woning en industriële verbrandingsprocessen), in het verkeer (uitlaatgassen) en in sigarettenrook, maar kunnen ook aanwezig zijn in door neerslag verontreinigde voedingsgewassen, gegrilde en geroosterde producten (barbecue). Voor PAK s bestaan enkel gezondheidskundige richtwaarden voor beroepsblootstelling. Deze werden niet overschreden. Benzeen is een oplosmiddel dat in sommige industrieën en huishoudelijke toepassingen (verf, lijm, enz..) wordt gebruikt, maar dat ook aanwezig is in de uitlaatgassen van verkeer en sigarettenrook. PAK s vertonen in tegenstelling tot de andere milieuvervuilende stoffen geen daling doorheen de tijd. De waarden voor de volledige groep van de Gentse kanaalzone lagen niet hoger dan in algemeen Vlaanderen, maar jongeren die dichter bij de PAK smeetpost in Zelzate wonen hebben hogere PAK sgehalten dan degenen die verder wonen. Omwille van het beperkt aantal deelnemers dat nabij de meetpost woont, dienen deze resultaten met de nodige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd.

5 Gezondheidsmerkers In deze studie werden gezondheidseffecten gemeten die in relatie kunnen staan met milieuvervuiling, o.a. het voorkomen van astma en allergieën, metingen van herstelbare schade aan het erfelijk materiaal (DNA-schade) in het bloed en de urine, metingen van ontsteking van de luchtwegen, metingen van de schildklierhormonen, nierfunctie, bloeddruk, vragen over puberteitsontwikkeling, testen voor ontwikkeling van het zenuwstelsel (reactietijd en aandacht). Voor de meeste gezondheidsmerkers waren de resultaten van de jongeren uit de Gentse kanaalzone zeer goed vergelijkbaar met die van de jongeren uit algemeen Vlaanderen. Het voorkomen van astma en allergieën is in de Gentse kanaalzone niet verschillend van Vlaanderen. Alleen allergie voor verzorgingsproducten kwam meer voor. Ook de waarden van schildklierhormonen in bloed waren vergelijkbaar. Reactie- en concentratievermogen gemeten met computertesten waren niet verschillend bij jongeren van de Gentse kanaalzone en Vlaanderen. Sommige gezondheidseffecten waren eerder gunstig in vergelijking met leeftijdsgenoten uit algemeen Vlaanderen. Zo blijkt er minder DNA-schade te zijn in het bloed van jongeren uit de Gentse kanaalzone. De systolische bloeddruk was lager, maar er was geen verschil in diastolische bloeddruk. Andere gemeten gezondheidseffecten waren minder gunstig in de Gentse kanaalzone. Metingen in ademstalen wijzen op meer ontstekingen van de luchtwegen bij jongeren uit de Gentse kanaalzone. Jongeren die blootgesteld zijn aan meer fijn stof op het thuisadres bleken meer kans te hebben op ontstekingen van de luchtwegen. Dit kan hen gevoeliger maken voor ademhalingsziekten. Eén van de merkers voor nierfunctie was in de Gentse kanaalzone minder gunstig dan in Vlaanderen. Dit betekent echter nog niet dat er sprake is van onomkeerbare nierschade.

6 verklarende woordenlijst Perceptieonderzoek 64% van de jongeren in de Gentse kanaalzone zegt milieuhinder in de leefomgeving te ondervinden, het gaat dan vooral over lawaai van verkeer en geurhinder van industrie. Dit is de helft meer dan leeftijdsgenoten in algemeen Vlaanderen (een verschil dat we ook eerder al zagen in andere hotspots ). Meisjes en jongeren uit het ASO melden vaker milieuhinder en zijn vaker bezorgd om het milieu. In vergelijking met Vlaanderen zijn jongeren in de Gentse kanaalzone ook ongeruster over hun gezondheid ten gevolge van milieuproblemen in de leefomgeving, en melden zij vaker gezondheidsklachten binnen het gezin: vooral luchtwegklachten, astma, allergie en hoofdpijn. Luchtvervuiling wordt daarbij aanzien als de grootste bedreiging. Oplossingen voor milieuproblemen zien jongeren vooral in het verminderen en het verduurzamen van verkeer en industriële activiteit. Onder jongeren in de Gentse kanaalzone is er ook meer behoefte aan informatie over milieukwaliteit en milieuverontreiniging dan gemiddeld in Vlaanderen. Deze informatie verwacht men in eerste instantie van het gemeentebestuur, hoewel men voor milieu-informatie vooral vertrouwen heeft in wetenschappers, de huisarts en de algemene media. Een grote meerderheid van de jongeren vindt dat de plaatselijke bevolking best ook betrokken wordt bij het milieubeleid, het liefst via een enquête. Een derde van de jongeren zou bereid zijn om zelf actief te participeren. benzeen: een vluchtige stof die onder meer voorkomt in oplosmiddelen, uitlaatgassen, CLB: Centrum voor Leerlingenbegeleiding Diastolische bloeddruk (onderdruk): het minimum van de druk die optreedt tussen twee samentrekkingen van het hart, als de hartkamers zich weer met bloed vullen. DDT: dichloordiphenyltrichloorethaan; een pesticide dat vroeger veel gebruikt werd, maar momenteel verboden is in België dioxine: stof die gevormd kan worden bij het verbranden van chloorhoudende stoffen DNA-schade: beschadiging van het DNA of erfelijk materiaal gechloreerde pesticiden: pesticiden, die momenteel verboden zijn, op basis van chloor, voornamelijk DDT en HCB HCB: hexachlorobenzeen, schimmelwerend middel, momenteel verboden in België PAK s: polycylische aromatische koolwaterstoffen; groep van vluchtige stoffen die onder meer vrijkomen bij verbranding PCB s : polygechloreerde biphenyls, stoffen die vroeger gebruikt werden in industriële toepassingen (transformator-olie, koelvloeistof, hydraulische systemen, ) POP s: persistente organische polluenten, organische stoffen die moeilijk afbreekbaar zijn en zich opstapelen in het leefmilieu systolische bloeddruk (bovendruk): maximale druk die wordt opgebouwd in de aorta of hoofdlichaamsslagader bij het samentrekken van de linker hartkamer. toxisch arseen: som van de toxische (giftige) vormen van arseen, namelijk anorganisch arseen, monomethylarseen (MMA) en dimethylarseen (DMA) zware metalen: metalen met een hoog atoomgewicht. In de huidige studie worden volgende zware metalen gemeten: arseen, cadmium, lood, mangaan, koper, thallium

7 Wat doen we met deze resultaten De resultaten van deze studie worden opgenomen in het Faseplan. Met dit Faseplan wordt getracht om in verschillende stappen en op een transparante manier de resultaten te beoordelen en om te zetten naar concrete beleidsacties. In dit proces worden verschillende maatschappelijke groepen, experten, beleidsmensen en lokale omwonenden nauw betrokken. Voor vragen over het onderzoek: Provinciaal Instituut voor Hygiëne Kronenburgstraat Antwerpen Arts: Dr. Vera Nelen Telefoon: 03/ Sociologe: Els Van de Mieroop Telefoon: 03/ Steunpunt beleidsrelevant onderzoek 3de generatie Milieu en Gezondheid