Titelgegevens / Bibliographic Description

Transcriptie

1 Titelgegevens / Bibliographic Description Titel Auteur(s) Een portret als oorzaak van verwijdering tussen een auteur en zijn uitgever. Willem Teellinck en Marten Brandt / W.J. op 't Hof. Hof, W.J. op 't In Documentatieblad Nadere Reformatie, 16 (1992), no. 2 (Najaar), p Copyright 2006 / W.J. op 't Hof SSNR Claves pietatis. Producent Claves pietatis / ; versie 1.0 Bron / Source Website Nummer Onderzoeksarchief / Research Archive Nadere Reformatie Sleutel tot de Nadere Reformatie B De digitale tekst is vrij beschikbaar voor persoonlijk gebruik, voor onderzoek en onderwijs. Respecteer de rechten van de rechthebbenden. Commercieel gebruik is niet toegestaan. The digital text is free for personal use, for research and education. Each user has to respect the rights of the copyright holders. Commercial use is prohibited. Het 'Onderzoeksarchief Nadere Reformatie' bevat digitale documenten over het gereformeerd Piëtisme en de Nadere Reformatie in Nederland tot Het is doorzoekbaar met de 'Bibliografie van het gereformeerd Piëtisme in Nederland (BPN)' op de website 'Sleutel tot de Nadere Reformatie'. The 'Research Archive Nadere Reformatie' contains digital documents about reformed Pietism and the Nadere Reformatie in the Netherlands until These can be retrieved by searching the 'Bibliography of the reformed Pietism in the Netherlands (BPN)' database at the 'Sleutel tot de Nadere Reformatie' website.

2 XVI-97 EEN PORTRET ALS OORZAAK VAN VERWIJDERING TUSSEN EEN AUTEUR EN ZIJN UITGEVER. WILLEM TEELLINCK EN MARTEN BRANDT WJ. op't Hof Het is een vrij bekend gegeven dat er van vele oudvaders portretten bestaan. Hun levensbeschrijvingen worden bij voorkeur met afbeeldingen van hun portret(ten) verlucht. In 1982 verscheen een verzameling van honderd portretten van Nederlandse theologen uit de zestiende tot en met de achttiende eeuw, onder wie veel oude schrijvers 1. Zeven jaar later zag de eerste beschrijving van het verschijnsel van de portrettering der nadere reformatoren het licht 2. Veel meer dan een voorlopige inventarisatie was het niet. Helaas is het sindsdien stil gebleven wat dat onderwerp betreft. Met dit artikel wil ik opnieuw een poging ondernemen om de portretten der nadere reformatoren onder een brede en vooral ook wetenschappelijke aandacht te krijgen. Portretten in boeken Wie goed thuis is in de wereld van de zeventiende-eeuwse oude schrijvers weet dat diverse geschriften gesierd werden door een portretprent. Dat men in werkelijkheid slechts zelden zo'n gravure in een oudvader aantreft, is te wijten aan het barbarisme van vorige bezitters of gebruikers, die er niet tegen opzagen om zo'n afbeelding uit het desbetreffende boek te verwijderen. Eerlijkheidshalve moet hieraan toegevoegd worden dat de meeste prenten niet tot de uitgaven zelf behoorden, maar in een later stadium bijgebonden werden. In de zeventiende eeuw werd een boek namelijk gewoonlijk eerst in ongebonden staat aangeschaft en vervolgens apart of tezamen met andere werken ingebonden. Wanneer de koper dit wilde en bekostigde, werd een afzonderlijk portret van de auteur bij het inbinden toegevoegd aan een geschrift. Slechts in enkele gevallen behoorde een auteursportret tot de eigenlijke publikatie. Bijna altijd betrof het een afbeelding van de schrijver op de titelpagina in de vorm van een klein ovaal portret. Het is maar bij enige ingewijden bekend dat het portret van een nadere reformator dat als eerste in de geschiedenis een publikatie sierde, met relatief grote afmetingen afgedrukt is op de titelpagina van de uitgave waartoe het behoort. De grote onbekendheid is het gevolg van twee factoren. In de eerste plaats is het bedoelde portret beperkt tot één druk. In de tweede plaats ontbreekt aan de meeste bekende exemplaren van deze druk de titelpagina. Deze is in al die gevallen het slachtoffer geworden van het gewraakte boekvandalisme. Het oudste boekportret van een nadere reformator In 1620 was de Middelburgse uitgever Geraert van de Vivere verantwoordelijk voor de publikatie van Willem Teellincks Den spieghel der zedicheyt Toen dit geschrift zes jaar later aan een herdruk toe was, verkeerde Van de Vivere niet meer in het land der levenden. De tweede druk zag dan ook bij Marten Brandt te Amsterdam het licht. Deze herdruk was een opmerkelijke uitgave: een behoorlijk gedeelte van de titelpagina werd in beslag genomen door een afbeelding van de auteur. Dit was in twee opzichten een nieuwigheid. In de piëtistische uitgavetraditie had nog nooit

3 XVI-98 een portret een titelpagina gesierd. Tevens was het de eerste keer dat een nadere reformator in een boek afgebeeld stond. Hoe kwam Brandt ertoe om op deze wijze een portret van Teellinck te publiceren? Om een antwoord op deze vraag te kunnen geven, moet eerst de relatie tussen beiden vóór 1626 onderzocht worden. Naar ik in een ander artikel aannemelijk zal maken 3, is Brandt via Eeuwout Teellinck met Willem Teellinck in contact gekomen. Hem was er veel aan gelegen om de vaste uitgever van de bekende Middelburgse predikant en veelschrijver te worden. Zolang Van de Vivere leefde maakte hij weinig kans - slechts één uitgave in , maar toen de Middelburgse uitgever in 1622 overleed, gelukte het hem om in het bestek van driejaar niet minder dan acht eerste drukken en twee herdrukken van geschriften van Teellinck te mogen uitgeven. Dit succes van Brandt bij Teellinck hangt ongetwijfeld samen met iets dat door de Amsterdamse uitgever als eerste in de geschiedenis van de boekhandelsreclame is toegepast: de commerciële oeuvrelijst. In zijn ijver om bij de Middelburgse auteur in het gevlei te komen, bedacht hij een nieuwe, goedkope en effectieve vorm van reclame. Hij liet op de laatste en anders onbedrukt gebleven bladzijden van zijn eerste Teellinck-publikatie in 1622 een lijst van al de verkrijgbare Teellinckiana afdrukken. In het jaar daarop gaf hij zelfs een soortgelijke lijst als afzonderlijke publikatie uit. In 1624 zag een derde commerciële oeuvrelijst van Teellinck bij hem het licht. In 1625 kwam slechts één nieuw werk van Teellinck op de markt. Dit was echter geen uitgave van Brandt, maar van de Vlissingse uitgever Anthony de Latere. Brandt werd bevreesd dat hij zijn leidende positie als uitgever van Teellinck zou kwijtraken. Hem was er veel aan gelegen om die te behouden, maar hoe? Weer bedacht hij een nieuwe reclamevorm, waarmee hij enerzijds beoogde de verkoopcijfers op te schroeven en anderzijds de schrijver gunstig voor zich te stemmen, namelijk een portret van Teellinck op de titelpagina. Zodra in 1626 zijn eerstvolgende Teellinck-uitgave op de markt kwam, was deze getooid met een gegraveerde titelpagina waarop de auteur afgebeeld stond. Het eerste boekportret van een nadere reformator is onmiskenbaar het produkt van de inventieve geest van een uitgever die in het kader van zijn reclamepolitiek alle moeite deed om de desbetreffende nadere reformator, die een van de grootste en geliefdste veelschrijvers van die tijd was, aan zich als uitgever te binden. Voordat nagegaan wordt of Brandt met Teellincks boekportret het door hem beoogde doel bereikt heeft, komt eerst de herkomst van de afbeelding aan de orde. Teellincks portret Toen Brandt in 1626 op de gedachte van een boekportret van Teellinck kwam, was het voor hem niet moeilijk om aan een afbeelding te komen. Naar alle waarschijnlijkheid lag er in zijn eigen boekhandel een gravure met Teellincks portret te koop. Uit de prent blijkt dat de bekende kunstschilder Adriaan van de Venne in 1621 Teellinck op 41-jarige leeftijd op het doek vereeuwigd heeft. Helaas is de verblijfplaats van dit schilderij niet bekend. Het is zelfs zeer de vraag of het de eeuwen overleefd heeft. Naar het schilderij van A. van de Venne is nog in het jaar 1621 door de Antwerpenaar Petrus de Jode een kopergravure vervaardigd. De afmetingen van de plaat zijn

4 XVI-99 16,9 x 11,5 cm., die van het portret in ovaal 11,9 x 8,3 cm. De afbeelding betreft een borstbeeld naar rechts. Teellinck ziet de kijker recht in de ogen. Met zijn linkerhand houdt hij een boek - bijbel? - aan zijn hart gedrukt, waarbij de wijsvinger tussen bladzijden geklemd zit. Met zijn open rechterhand maakt hij een sprekend gebaar naar de kijker. De handen zijn mager, evenals het langwerpige gezicht. De afgebeelde heeft kortgeschoren grijzend hoofd-, baard- en snorhaar. Hij is gekleed in een toga met een plooikraag. De omlijsting van het ovaal kent als Latijns randschrift: Gulielmus Teelingius: verbi divini minister in ecclesia Medioburgensi. AO. MDCXXI. AE. XLI. [=Willem Teellinck: dienaar van het goddelijke Woord in de gemeente te Middelburg op 41-jarige leeftijd]. Het vierregelige Nederlandse onderschrift luidt: Siet hier een deftich helt, vervult van t'vier des Heeren, Een vrient tot aen het merch, een Paulus in het leeren, Vol raet, vol cracht en troost, waer van dees' cleijneplaet Die u sijn wesen thoont, het minste deel niet vaet. Het Latijnse opschrift vermeldt linksonder: Venne deping: [=Van de Venne heeft de afbeelding geschilderd], en rechtsonder: Petrus de lode sculpsit [=Petrus de Jode heeft de prent gegraveerd]. De kwaliteit van het portret is erg goed. De kijker ziet een persoonlijkheid voor zich. Zowel het randschrift als de afbeelding zelf geven te kennen dat het hier om een ambtsportret gaat. Gemeenteleden stelden er vaak prijs op om hun geliefde predi-

5 XVMOO kant in hun nabijheid aan de wand te hebben. In het geval van Teellinck zullen ook liefhebbers van zijn geschriften met de vraag om een portret gekomen zijn. Wie voor de uitgave van deze prent verantwoordelijk was, is niet met zekerheid uit te maken. Enerzijds ligt het voor de hand om aan de min of meer vaste uitgever van Teellincks geschriften in die tijd te denken: Van de Vivere. Anderzijds maakt A. van de Venne als schilder het welhaast zeker dat diens broer Jan, die in Middelburg een succesvolle uitgeverij en kunsthandel beheerde en met wie Adriaan zeer nauw samenwerkte 4, de uitgave van de gravure met Teellincks beeltenis voor zijn rekening heeft genomen. Teellincks boekportret De plaat waarvan Teellincks boekportret uit 1626 deel uitmaakt, kent als afmetingen 12,3 x 7,7 cm.; die van het portret in ovaal zijn 4,7 x 4,1 cm. Het portret staat in het midden van de bovenkant van de titelpagina en beheerst deze. Welke graveur deze afbeelding op zijn naam heeft staan, is onbekend. Er is alleen een randschrift dat simpelweg Gulielmus Teelingius.luidt. De beeltenis is onmiskenbaar een kopie van de prent uit Gezien de afmetingen komen de handen niet zo goed uit als op het voorbeeld. Bovendien is Teellinck in zijn gelaat iets ouder gemaakt. Waarschijnlijk is dit een bewuste aanpassing van het model aan Teellincks fysionomie in Omdat een gravure altijd spiegelbeeld oplevert, is deze beeltenis naar links gepositioneerd. Oorzaak van verwijdering Met het boekportret van Teellinck heeft Brandt denkelijk vele liefhebbers van de geschriften van de Middelburgse nadere reformator aan zich verplicht. Misschien is zelfs de verkoop van de tweede druk van Den spieghel der zedicheyt beter verlopen dan die van andere Teellinck-edities. Maar het doel om Teellinck aan zich te binden, heeft Brandt met het boekportret allerminst bereikt. Integendeel: alle beschikbare gegevens wijzen erop dat de afbeelding een definitieve breuk tussen de Middelburgse auteur en de Amsterdamse uitgever teweeg heeft gebracht. Teellinck heeft sinds de publikatie met zijn portret op de titelpagina nooit meer een werk bij Brandt laten verschijnen. Tijdens Teellincks leven heeft zelfs geen herdruk meer bij de Amsterdammer het licht gezien. Tegen de achtergrond van de voorafgaande jaren is dit onbegrijpelijk. Er blijft maar één mogelijkheid over: de auteur en de uitgever hebben een fikse onenigheid gekregen met als gevolg een blijvende verwijdering. Over de aard van en de aanleiding tot de breuk zou de huidige onderzoeker in het duister moeten tasten, ware het niet dat de tweede druk van Den spieghel der zedicheyt bijzonderheden vertoont die een plausibele verklaring vormen voor het feit dat Teellinck niet langer aan Brandt de uitgave van nieuwe geschriften toevertrouwde. De desbetreffende editie wijkt namelijk in twee opzichten af van al de andere drukken. In de eerste plaats wordt het slot van de Brandt-editie gevormd door een kleine homiletische handleiding 5, die vier bladzijden telt. Nu is het opmerkelijk dat dit onderdeel na het inhoudsregister voorkomt. De veronderstelling ligt dan ook voor de hand dat dit homiletiekje op het laatste moment nog aan de tekst van het eigenlijke werk toegevoegd is. Door wie? Er zijn slechts twee mogelijkheden: öf door de

6 XVI-101 auteur, öf door de uitgever. Inhoudelijk is Den spieghel der zedicheyt een uitvoerige waarschuwing voor pronk, pracht en praal in de kleding. Thematisch past het toegevoegde onderdeel derhalve helemaal niet bij de tekst van het geschrift. Het is ondenkbaar dat Teellinck zelf voor deze wonderlijke combinatie verantwoordelijk is geweest. De conclusie moet dan ook zijn dat Brandt de uitbreiding heeft aangebracht. Ongetwijfeld heeft een praktische reden hem hiertoe gebracht. Had hij zich aan de omvang van de eerste editie gehouden, dan zouden zes pagina's onbedrukt gebleven zijn. Deze handelwijze heeft naar alle waarschijnlijkheid echter bij Teellinck wrevel opgeroepen. De 22 voorschriften waaruit de homiletische handleiding bestaat, zal Brandt niet van de auteur, maar van een derde ontvangen hebben. De regels maken immers allerminst de indruk voor publikatie bestemd te zijn, maar doen veeleer vermoeden dat zij de boekstaving van een homiletisch advies aan een theologisch student of een collega vormen. Dit manuscript of misschien wel een afschrift hiervan is in handen van Brandt gekomen, die in de tekst hiervan een welkome ruimtevulling zag en die het homiletiekje zonder voorkennis van de auteur aan Den spieghel der zedicheyt toevoegde. Teellinck zal het eigenmachtige optreden van Brandt bepaald niet geapprecieerd hebben. Zijn misnoegen zal versterkt zijn door het feit dat er geen inhoudelijke relatie bestond tussen de eigenlijke tekst en de homiletische regels. Hij zal Brandt diens handelwijze zeer kwalijk hebben genomen. Wat waarschijnlijk de druppel is geweest die de emmer bij Teellinck heeft doen

7 XVI-102 overlopen, was de tweede afwijking: de titelpagina. Ook hier zal Brandt volkomen te goeder trouw, maar wel weer zonder de auteur te informeren, gehandeld hebben. Teellinck zal er aanstoot aan hebben genomen dat zijn portret op de eerste bladzijde van het boek prijkte. Niet dat hij principieel tegen een portret of tegen de verspreiding van zijn eigen portret was. De gravure met zijn beeltenis uit 1621 is hier het afdoende bewijs van 6. Het probleem zal voor Teellinck elders gelegen hebben. Allereerst was hij voor wat betreft zijn karakter en zijn godsdienstige inzichten er de man niet naar om het toe te juichen dat zijn portret een titelpagina beheerste, en dan nog wel als noviteit. Nog zwaarder zal voor hem echter gewogen hebben dat het portret een sprekend contrast vormde met de titel en de inhoud van het desbetreffende werk. De uitgebreide titel luidt: Den spieghel der zedicheyt, Daer in alle soorten van menschen haer selven besiende, bemercken mogen, oft sy oock niet geweken zijn van de eenvoudicheyt, die sy in hare kleedinge behoorden te betrachten. In dit geschrift spoorde Teellinck tot soberheid en eenvoud aan. Kwaadwilligen - en die kende Teellinck genoeg - konden nu smalen: "de auteur geeft een prachtig voorbeeld van soberheid en eenvoud door zich tegen de gewoonte in op de titelpagina af te laten beelden!". Brandt heeft met zijn beste bedoelingen geen slechtere keus kunnen maken dan Teellincks portret juist op de eerste bladzijde van dit geschrift af te laten drukken! Noten Portretten van godgeleerden in Nederland uit de 16e, 17e, 18e eeuw, Houten/Utrecht [1982]. 2. W.J. op't Hof, 'Het culturele gehalte van de Nadere Reformatie', in De zeventiende eeuw, V (1989), 'De betekenis van de gedrukte commerciële oeuvrelijsten van Willem Teellinck', in het volgende nummer van dit blad. 4. M. van Vaeck, 'Konst baert roem; het uitgeversbedrijf van de Van de Vennes te Middelburg ( )', in Zeeland, I (1992), Zie voor de inhoud hiervan: T. Brienen, 'De 22 regels van Willem Teellinck over het maken van preken', in Documentatieblad Nadere Reformatie, VI (1982), Er is enige jaren terug een hele discussie geweest over het wel of niet culturele karakter van de Nadere Reformatie. De oorspronkelijk geponeerde a- of zelfs anticulturele instelling is van alle kanten weersproken. Zie hiervoor: S. van der Linde, 'Het werk van de Heilige Geest in de gemeente (Een appreciatie van de Nadere Reformatie)', 'mnederlandsen Theologisch Tijdschrift, X ( ), 12; C. Graafland, 'De Nadere Reformatie en haar culturele context', in Met het Woord in de tijd, 's-gravenhage/amersfoort [1985], ; L. Strengholt, 'Tekenen van de Nadere Reformatie in de poëzie van Revius, Cats en Huygens?', in Documentatieblad Nadere Reformatie, XI (1987), ; Op't Hof, 'A.a.'; L. Strengholt, 'Literatuur bij de 'preciese' Hervormden. Over Herman Witsius en de literatuur van zijn tijd', in Documentatieblad Nadere Reformatie, XIV (1990), 73-87; P.H. Breuker, Friese cultuur in de jonge Republiek. Een historisch interpretatiekader, Leiden 1991,10-11; P. van Beek, Verbastert Christendom. Nederlandse gedichten van Anna Maria van Schurman ( ), Houten [1992],