Tabel 1. Temperatuur (De Bilt) Tabel 2. Temperatuur (extremen)

Transcriptie

1 Seizoenoverzicht HERFST 2005 Door Klaas Ybema en Harm Zijlstra WORKUM / HEERENVEEN, 14 januari 2006 Bomen hielden hun bladeren vast, terrasstoelen hun bezoekers en de grasmaaier vond pas in november zijn winterrust. De zomer leek geen afscheid te kunnen nemen: liefst driemaal werden decaderecords gebroken wat betreft de gemiddelde temperatuur! Dat resulteerde uiteindelijk in een herfst die in minstens honderd jaar niet zo warm was geweest. Voor De Bilt teruggaand tot 1706 vinden we alleen in 1731 een even warm herfstseizoen! Verder was de herfst buitengewoon zonnig. In het noordoosten van het land was zo n zonnige herfst zelfs nog nooit geregistreerd. Ten slotte was het seizoen aan de droge kant, lag het aantal onweersdagen rond normaal en haalde de wind maar zelden stormkracht. In bijna elk opzicht een uitzondering vormde de 25 e november, die zeer extreem weer opleverde. Temperatuur Met gemiddeld 12.0 C was de herfst in De Bilt sinds 1901 nooit zo warm geweest en verder teruggaand werd alleen in 1731 hetzelfde gepresteerd. Overal lag de temperatuur anderhalf tot twee graden boven normaal en het herfstrecord geldt dan ook voor het gehele land. Op alle hoofdstations werd het record scherper gesteld, het meest in Vlissingen, waar gemiddeld 13.5 C werd berekend tegen 12.8 in 2001, 1995 en Deze waarde is landelijk de hoogste gemiddelde herfsttemperatuur die ooit ergens is gemeten! Eelde kwam tot 11.4 (11.2 in 1999 en 2001), De Kooy tot 12.8 (12.5 in 2001) en Maastricht berekende 12.1 (11.8 in 2000 en 1982). Ook de gemiddelde maximum temperatuur in De Bilt leverde met 16.3 C een nieuw record op sinds Het oude record was 15.9 C in 1949 en In dit opzicht kwam Eindhoven met 16.7 C landelijk het hoogst, maar de waarde van Buchten uit de herfst van 1959 (17.0) werd niet overtroffen. Het gemiddeld minimum bedroeg in De Bilt 7.9 C en dat was goed voor een derde plaats na de herfst van 2000 en Vlissingen boekte een landelijk record met een gemiddelde minimum temperatuur van 11.1 C. Het oude record was 10.6 in de herfst van 2001 en stond op naam van Vlissingen en Vlieland. Tabel 1. Temperatuur (De Bilt) september oktober november herfst normaal gem. Temperatuur afwijking max max min. < Tabel 2. Temperatuur (extremen) > maximum (datum) < minimum (datum) september 29.6 (5/8) Moerstraten / Ell 0.7 (18) Eerbeek oktober 23.6 (10) Woensdrecht 2.2 (03) Deelen november 19.4 (03) Diverse plaatsen -5.6 (28) Homoet < maximum (datum) * = 0-24 UTC > minimum (datum) * = 0-24 UTC september 13.1 (30) Diverse plaatsen 19.1 (09) Vlissingen * oktober 9.7 (19) Leeuwarden-N / Sumar 15.5 (14) Domburg november 0.8 (27) Diverse plaatsen 14.7 (02) Brielle Ondanks de recordregen op het terrein van de gemiddelden, werden er geen nieuwe absolute extremen geregistreerd. De hoogste temperatuur in De Bilt bedroeg 27.6 C op 8 september en boven de 30 graden kwam het in het open veld nergens. De laagste temperatuur werd in De Bilt op 19 november gemeten en bedroeg 2.8 C. September zette zomers in en boekte meteen een recordwarme eerste decade: De Bilt berekende 19.6 C tegen 19.1 in Er werden daar liefst 7 zomerse dagen op rij geregistreerd en ook dat was in september nog nooit voorgekomen. De periode 31 augustus tot 9 september was in De Bilt met 19.8 C op twee na de warmste tiendaagse septemberperiode sinds Iets warmer waren alleen 28 augustus tot 6 september 1958 en september 1947 met Na de 10e daalde het kwik tijdelijk naar een vrij normaal niveau. Oktober bleef steeds aan de zachte kant met enkele warme dagen rond de 11e en tegen het eind

2 Fig. 1 Gemiddelde etmaaltemperatuur Gemiddeld 12.0 Normaal 10.3 Vlissingen 13.5 Winsum 11.2 Fig. 2 Afwijking temperatuur Gemiddeld +1.7 Nieuw-Beerta +2.1 Ell / Volkel +1.5 Fig. 3 Aantal dagen 20 graden Gemiddeld 24 Normaal 10 Eindhoven / Ell 34 Hoorn-Terschelling 10 Fig. 4 Aantal vorstdagen Gemiddeld 5 Normaal 7 Deelen 9 Vlieland / Vlissingen 0 van de maand werd het alleen maar zachter. Op 30 oktober steeg de temperatuur nog tot 20-plus waarden en dat was in De Bilt nog nooit zo laat in het seizoen voorgekomen. De laatste oktoberdecade was nog nooit zo warm geweest met in De Bilt gemiddeld 14.3 C (oude record 13.5 in 1989). In het hele land werd dit record met circa één graad scherper gesteld! Oktober als geheel was op één na (2001) de warmste in ruim honderd jaar. En het was nog niet voorbij: ook de eerste novemberdecade werd recordzacht: in De Bilt 11.3 C tegen 11.1 in Vooral de 3 e stak erbovenuit. Zowel het maximum van 18.7 C als het etmaalgemiddelde van 15.9 C betekenden voor De Bilt nieuwe novemberrecords en in het noorden en westen van het land was dat niet anders. De hoogste minimum temperatuur van dit etmaal bedroeg 14.3 C te Woensdrecht en Wijk aan Zee, waarmee het record van 1 november 1968 (De Bilt) en 3 november 1969 (Den Helder) met tweetiende werd verbeterd. In Brielle (VTR) werd over het etmaal uur zelfs 14.7 C waargenomen! Uiteraard sneuvelde ook het record voor de warmste tiendaagse novemberperiode: van 28 oktober tot 6 november bedroeg het gemiddelde in De Bilt 13.8 C. Dat is ruim twee graden (!) hoger dan het oude record over dezelfde periode van De laatste oktoberdecade en de eerste novemberdecade samen zijn onvergelijkbaar met wat er ooit eerder in ons land is gemeten, zie tabel 4 Pas half november kwam de omslag naar kouder weer en de eerste vorstdag werd in De Bilt op de 14 e Tabel 3. Warmste herfsten , 1999, 2000, , Tabel 4. Warmste perioden 21/10-10/ , 1994, geregistreerd. Aan het eind van november kreeg het weer winterse trekjes met lichte vorst. Het aantal warme dagen varieerde van 10 op Terschelling tot 34 in Eindhoven en Ell. Een hoger cijfer (39) is alleen bekend van Buchten uit de herfst van De Bilt kwam met 22 warme dagen twee tekort om de herfst van 1999 te evenaren en ook het aantal zomerse dagen (7) haalt het cijfer van 1999 net niet (8). Ell noteerde 9 zomerse dagen, wat het record van 10 te Buchten in de herfst van 1959 onaangetast laat. Het aantal

3 vorstdagen week weinig van normaal af en bedroeg in De Bilt vijf. Wind Het was een opvallend rustige herfst. De Kooy berekende een gemiddelde van 5.1 m/s tegen normaal 6.0. Slechts zes keer lag dat gemiddelde lager sinds Vlissingen kwam tot 5.4 m/s (normaal 6.6) en dat was zelfs goed voor een vierde plaats na de seizoenen van 1921, 1962 en 2003 (alle 5.3). Landelijk het hoogste cijfer noteerde Vlieland met gemiddeld 7.6 m/s en Heino was weer eens de laagste met 2.6 m/s. Hoe hoog zijn de bomen daar eigenlijk? Vlieland kwam nog tot 17 dagen met kracht 7 of meer. Daartoe behoorde zeker de 25e oktober toen daar windstoten van 26 m/s werden gemeten. Dat verbleekt echter bij de uitschieters die op 25 november werden geregistreerd. IJmuiden kwam tot 39 m/s (140 km/u) en Hoek van Holland schoot uit tot 48 m/s (173 km/u). De storm was echter minder indrukwekkend dan dit record suggereert. In september vertoonde de wind nog geen duidelijke voorkeursrichting, maar oktober was bijzonder eenzijdig op het zuidzuidoosten georiënteerd. November betrok zijn lucht vooral uit zuidzuidwest, zodat de herfst als geheel uitkomt op een luchtverplaatsing van 1.9 m/s uit het zuiden. Zonneschijn en straling Alle drie maanden vertoonden een overschot aan zonneschijn. In De Bilt eindigde november op een tiende, september op een negende en oktober op een vierde plaats sinds Tabel 5. Zonneschijn (extremen) september oktober november september oktober november > aantal uren 208 Nieuw-Beerta 184 Twente-vv 94 Vlissingen < aantal uren 172 Westdorpe 138 Wilhelminadorp 61 Leeuwarden Fig. 5 Uren zon Gemiddeld 433 Normaal 297 Twente-vv 464 Westdorpe 395 Tabel 6. Zonneschijn De Bilt aantal uren / zonloze dagen september 191 (+58) 2 (0) oktober 172 (+67) 1 (-4) november 82 (+22) 6 (-5) herfst 444 (+147) 9 (-9) Tabel 7. Hoogste aantal zonuren herfst De totale hoeveelheid zon bedroeg daar 444 uren, tegen 297 normaal. Dat betekent een tweede plaats achter de herfst van 1959, zie ook tabel 7. In Vlissingen eindigde het afgelopen seizoen sinds 1907 op een zesde plaats, in Maastricht sinds 1905 op een vijfde plaats en in De Kooy sinds 1909 op een tweede plek achter In Eelde was de afgelopen herfst met 442 uren zon de zonnigste sinds het begin van de metingen in Fig. 6 Afwijking zon Gemiddeld +136 Twente-vv +179 Wilhelminadorp In het hele land waren de positieve afwijkingen dus fors, het minst in Zeeland en het meest in het oosten van het land, waar Twente op liefst 464 zonuren uitkwam. Dat was niet veel minder dan de recordzonnige herfst van 1959, toen Maastricht eindigde op 487 uren. Een ander landelijk record ging wel over van Maastricht naar Twente: er werden daar 23 dagen met 80% of meer zon geteld en dat was één meer dan in Het aantal zonloze dagen varieerde van 7 op diverse plaatsen tot 15 in Arcen. De Bilt had er 9 en dat was sinds 1901 nog nooit zo laag geweest! Het oude record bedroeg 10 in de herfst van De globale straling in De Bilt kwam op 66.3 kj/cm2 tegen 56.9 normaal. Alleen de herfsten van 1959 en 1971 gaven meer straling (sinds 1956). Op de historische 25e november boekte De Bilt met slechts 7 J/cm2 een laagterecord globale straling. Het oude record bedroeg 9 J/cm2, gemeten op 19 december Luchtdruk Alle drie maanden gaven een licht positieve afwijking van de normale luchtdruk te zien, wat resulteert in een

4 eindcijfer van hpa in De Bilt, tegen normaal. Hiermee eindigt de herfst als hoogste sinds Landelijk varieerde het gemiddelde van op Vlieland tot in Maastricht. De hoogste druk werd gemeten op 22 november; deze bedroeg hpa op diverse plaatsen. Drie dagen later werd na een spectaculaire daling op Schiphol de laagste waarde afgelezen van hpa. In De Bilt werd toen hpa gemeten; sinds 1901 kwam het daar maar acht keer voor dat de druk in de herfst dieper daalde. De laatste keer was dat op 11 oktober 2000 (972.8 hpa). Onweer Het aantal onweersdagen kwam met 28 vrijwel op normaal uit. In het kustgebied onweerde het, zoals gebruikelijk in de herfst, frequenter dan elders. Valkenburg (ZH) noteerde 14 onweersdagen tegen Maastricht maar 2. De Bilt telde 5 onweersdagen, alle in september en dat is één minder dan normaal. De meest uitgebreide situaties deden zich voor op 10 en 26 september, op 21 oktober en op 25 november. In het westen en noorden van Friesland was het onweer van 26 september lokaal zwaar. Tabel 8. Onweer (extremen) September Oktober November Herfst > aantal dagen 5 De Bilt / De Kooy 4 Schiphol 7 Valkenburg-ZH 14 Valkenburg-ZH Tabel 9. Dagen onweer Nederland September 10-1 Oktober 8 0 November Herfst Sneeuw Tot half november viel nergens sneeuw en de enige sneeuwdag van betekenis was de 25e november. In de oostelijke delen van Overijssel en Gelderland viel toen circa 20 cm met als topper 24 cm in Enschede. In die regio s hield het sneeuwdek stand tot het eind van de maand; dat bracht het aantal sneeuwdekdagen op 6. Het gemiddeld aantal sneeuwdagen bedroeg 2.6. Neerslag Met een landelijk gemiddelde van 205 mm tegen 235 normaal was de herfst aan de droge kant. Zoals gewoonlijk in de herfst was het in absolute zin het natst aan de westkust en het droogst in het oosten van het land. Relatief gezien waren de Tabel 10. Natste en droogste plaatsen Castricum NH 310 Schellingwoude NH 303 Valkenburg ZH 301 Heemstede NJ 299 Scheveningen ZH 295 Amsterdam-HB NH 293 Wijk aan Zee NH 290 Beverwijk NH 289 Zaandam-Hembrug NH 289 Overveen NH 287 Voorschoten ZH 286 Leiden ZH 284 Gemert NBr 140 Echt L 140 Hattemerbroek Gel 140 Sevenum L 139 Nieuw Buinen Dr 139 IJsselstein L 138 Schinveld L 138 Vroomshoop Ov 136 Den Ham Ov 136 t Harde Gel 132 Nijnsel NBr 130 Denekamp Ov 123 Tabel 11. Relatief natst / droogst Spakenburg Wijk bij Duurstede Valkenburg-ZH Oldebroek Kornwerderzand Oost-Vlieland waddeneilanden en het noordoosten de droogste regio s en het midden van het land was het natst, wat geheel op het conto van de 25- novemberdepressie kan worden geschreven. In De Bilt viel 217 mm herfstneerslag tegen 230 mm normaal. Droge perioden waren 1 tot 9 september, 17 tot 24 september en 3 tot 19 oktober. Grote hoeveelheden werden plaatselijk afgetapt op 10 september en in vrijwel het gehele land op de 16e. De vijfdaagse periode van 22 tot 26 oktober verliep behoorlijk nat; zo viel in Schellingwoude 71 mm. Overigens was oktober gemiddeld de droogste wijnmaand sinds November gaf weinig droge dagen; in het noorden werd op de 17e en 18e flink afgetapt, maar dat viel in het niet bij de kolossale etmaalsommen die op de 25e of 26e werden gemeten in een zone van Alkmaar tot de Achterhoek. Op het automatische KNMI-station Deelen viel op 25 november van 00 tot 24 uur in 19.6 neerslaguren liefst 88 mm: een landelijk novemberrecord (oude record: 83 mm te Leende op 4 november 1940). Herwijnen-AWS meldde gedurende 20.1 uren neerslag. Te Eerbeek (KNMI) viel 114 mm in drie dagen. Diezelfde plaats boekte ook een nieuw landelijk record over de derde novemberdecade. Tot nu toe was er in die periode nooit meer gevallen dan 114 mm en dat was in 1983 in Apeldoorn en Beekbergen. Deze keer kwam Eerbeek tot 117 mm, met dank aan die ene depressie. Het aantal droge dagen (< 0.1 mm) lag in De Bilt met 48 ruim boven normaal (40). Landelijk varieerde dit aantal van 39 in het uiterste noordwesten van het land tot 62 in Arcen. Op 28 dagen werd in De Bilt 1 mm of meer gemeten tegen 36 dagen normaal. Ook in dit opzicht scoorde het noordwesten het hoogst met 41 dagen in De Kooy tegenover slechts 21 in Herwijnen en Arcen. Plaatselijk in het westen van het land werden 10 dagen met 10 mm of meer geregistreerd, tegen slechts 2 in het zuidoosten. De Bilt kwam tot 6 en dat is één minder dan normaal. De neerslagduur bleef in september en vooral oktober achter bij normaal, maar vertoonde in november geen grote afwijking. De Bilt kwam tot 147 uren tegen 175 normaal. Het herfstgemiddelde was landelijk 128 uur tegen normaal 175. Het hoogste cijfer werd gehaald door Wijk aan Zee met ruim 160 neerslaguren en Ell eindigde onderaan met krap 90 uren neerslag.

5 Tabel 12. Districtsgemiddelden Waddeneilanden Fryslân-vasteland Groningen Drente Overijssel Veluwe Oost-Gelderland Betuwe Utrecht Flevoland + IJsselmeer Noord-Holland (excl. Texel) Zuid-Holland Zeeland Westelijk Noord-Brabant Oostelijk Noord-Brabant Limburg-laag Limburg-hoog Nederland Diversen Een aantal van 12 tot 20 mistdagen over de hele herfst lijkt voor de meeste plaatsen reëel. Opgaven van 39 mistdagen in De Bilt en Rotterdam kunnen buiten beschouwing worden gelaten. De gemiddelde relatieve vochtigheid was in De Bilt met 86 % precies normaal. De laagste waarde bedroeg daar 44 % op 5 september. Het aantal ADS-dagen (warm, droog, zonnig) bedroeg in De Bilt 23 tegen 6 normaal. Het was 3 hoger dan het record van Het benaderd weercijfer van De Bilt was met 6.6 de 6 e plaats sinds Het weerkwaliteitscijfer was met 62,6 op vier na de hoogste sinds Eigenlijk een heel mooie herfst met nazomerse temperaturen, volop zon en dan ook nog een spectaculair slot. Maar toch recordwarm. Daar kan niemand blij mee zijn. Fig. 7 Neerslag Gemiddeld 205 Normaal 235 Castricum 310 Denekamp 123 Tabel 13. Hoogste aantal ADS dagen , Tabel 14. Neerslag september oktober november herfst normaal landgemiddelde Afwijking neerslagduur (De Bilt) Afwijking Bronnen DOW, MOW en MONV (KNMI) Weerspiegel Archief weerstatistiek KY/HZ Diverse internetsites Tabel 15. Neerslag (extremen) > maandsom < maandsom > etmaalsom (datum) september 114 Gilze-Rijen-AWS 22 Limbricht 68 (10) Hendrik Ido Amb. oktober 108 Schellingwoude 28 Lettele 31 (25) Ezumazijl november 153 Castricum 45 Steenwijksmoer 88 (25) Deelen-AWS

6 HERFST 2005 Temperatuur max min < uren Neerslag dagen Aantal dagen met Bedekking Weercijfer max gem min > max < max > min < min Tot. > etm mi ha on nv sn sd > sn gem zl zo gem 1 9 De Bilt Boyl BTR Laaksum BTR Lemmer BTR Schettens VTR Sumar STR Workum STr Groningen-Beijum StR Ten Post STR Winsum VTR Assen-N STR Oosterhesselen STR Den Ham STR ½ IJsselmuiden STR Nijverdal-ZW STR Borculo STR Dichteren BTR Eerbeek BTR Groesbeek STR t Harde STR Hattemerbroek STR Maarssenbroek STr Woudenberg STr Zaandam STR Capelle a/d IJssel STR Hendrik Ido Ambacht StR Groot-Ammers BTR ½ Hoogvliet STR Nieuwerkerk a/d IJssel STR Ouddorp STR Rozenburg STR Sluis Str Fijnaart STR Moerstraten BTR ½ Nijnsel BTR Overloon BTR Prinsenbeek Str Wouw STR Zevenbergen STR