Lichtonderzoek Zeeland

Transcriptie

1

2 Lichtonderzoek Zeeland In opdracht van de provincie Zeeland Onderzoek naar de situatie van verlichting en duisternis in de provincie Zeeland. Uitgevoerd door onderzoeks- en adviesbureau Sotto le Stelle tussen november 2005 en juni Alle afbeeldingen copyright Sotto le Stelle Voorpagina: havens Vlissingen 2

3 INHOUDSOPGAVE 1 Opdracht 5 2 Licht en duisternis 6 3 Werkwijze onderzoek Model 8 4 Verlichting Openbare verlichting Overige verlichting Resultaten openbare verlichting Resultaten overige verlichting Opmerkingen overige verlichting Conclusies overige verlichting Eindresultaat verlichting 12 5 Hemelhelderheid Methodiek Resultaten Opmerkingen Conclusies Vergelijking duisternis Zeeland met andere gebieden Hoe de kaart te interpreteren All sky opnames 18 6 Conclusies en aanbevelingen Aanbevelingen Quick wins Snelwegen Provinciale wegen Gemeentelijke wegen Sportvelden Wegen bij wateren Recreatieterreinen Industrie en bedrijven Kasverlichting 23 7 Literatuur 24 Bijlage 1 Verwerken van de openbare verlichting in de gemeenten 25 Bijlage 2 Meetmethode hemelhelderheid 28 Bijlage 3 All sky opnames 32 Bijlage 4 Gegevens gemeenten 35 Bijlage 5 Overige verlichting 36 3

4 Samenvatting Achtergrond De provincie heeft een motie aangenomen waarin de relatieve duisternis in Zeeland een positieve waarde heeft en behouden moet blijven. Om beleid in gang te kunnen zetten is het noodzakelijk allereerst de huidige situatie wat betreft de verlichting en duisternis in de provincie in kaart te brengen. Daarom heeft de provincie Zeeland opdracht verleend om hiernaar een zogenaamde nulmeting uit te voeren. Tussen januari 2006 en juni 2006 is dit onderzoek door Sotto le Stelle uitgevoerd. Lichtonderzoek provincie Zeeland In het onderzoek zijn twee onderdelen onderzocht: de locatie van de lichtbronnen is in kaart gebracht en de hemelhelderheid. De hemelhelderheid wordt bepaald door de verlichting in de wijde omgeving en bepaalt de mate van duisternis in een punt, als er geen directe verlichting in de buurt is. Verlichting De verlichting is geconcentreerd rond de bebouwing en wegen. Om de verlichting van de wegen in kaart te brengen zijn alle beschikbare data betreffende de openbare verlichting geïnventariseerd, zowel van de gemeenten, de provincie als de rijksoverheid. Wat betreft de bebouwing zijn alle adressen als verlichtingsbron meegenomen. Verder is van 290 bijzondere locaties zoals recreatieterreinen en sportvelden de verlichting geïnventariseerd. De gegevens van wegen en bebouwing zijn samengevoegd in een verlichtingskaart. Duisternis Naast de hinder in de directe omgeving van een lichtbron speelt het probleem dat rond sterke lichtbronnen zoals verlichte kassen en steden de hemel niet meer donker is. De hemel wordt opgelicht door het omhoog stralende licht van de stad. Om de mate van dit oplichten in kaart te brengen is op 178 locaties de hemelhelderheid in de provincie en ook zelfs gedeeltelijk buiten de provincie gemeten, als maat voor de duisternis. Deze gegevens zijn verwerkt in een duisterniskaart. De gemeten kaart wordt vergeleken met de gegevens van de wereldatlas van Cinzano, waarbij bleek dat de gemeten waardes goed overeenkomen, maar dat de nieuwe kaart een veel hogere nauwkeurigheid en resolutie opleveren. Ook zijn op meer dan 50 locaties zogenaamde all sky foto s gemaakt waarop de hele hemel in die locatie afgebeeld is. Alle gegevens, resultaten en kaarten zijn samengebracht op een DVD; de kaarten worden in het Gis van de provincie ingevoerd. 4

5 1 Opdracht Zoals verwoord in de brief van de provincie, kenmerk van 16 november 2005, is aan Sotto le Stelle opdracht verleend voor een onderzoek betreffende het in beeld brengen van de huidige verlichtingssituatie in de provincie Zeeland. De aanleiding van het onderzoek is een motie die in de Provinciale Staten aangenomen is betreffende het behoud van de duisternis in de provincie Zeeland. In het Ontwerp Omgevingsplan is dit verder uitgewerkt waarin als algemene beleidsdoelstelling het beschermen van de duisternis in zeeland benoemd wordt en een beschrijving van de acties en prestaties staan om dit te bereiken. Om het beleid te kunnen monitoren en de resultaten te kunnen toetsen is het belangrijk om een nulsituatie te kennen van de huidige situatie. Het onderzoek is te beschouwen als de nul situatie van de kwaliteit van de duisternis in Zeeland. In het onderzoek worden twee onderdelen onderscheiden: het in kaart brengen van de verlichting in de provincie Zeeland en het in kaart brengen van de duisternis. Het onderhavige rapport is het eindrapport van het totale onderzoek naar de licht en duisternis situatie in Zeeland. De resultaten van het onderzoek zijn verzameld op een bijbehorende DVD DVD.gegevens: Gemeenten: de gegevens van de gemeenten en een kort verslag van alle gesprekken met de verantwoordelijke ambtenaren Openbare verlichting: overzicht van aantal lampen, totale lumen en verbruikt vermogen van alle gemeenten Hemelhelderheid: de gegevens van de waarnemingen; tevens het eindresultaat All-sky opnames: alle foto s die in Zeeland genomen zijn van de hele hemel samen met een lijst van locaties Kaarten: de kaarten, die geproduceerd zijn, zowel van de verlichting als van de hemelhelderheid Lijst van overige verlichting Eind rapport 5

6 2 Licht en duisternis De opdracht is de lichtsituatie in de provincie Zeeland in kaart te brengen. Deze opdracht komt voort uit onderzoek en ervaringen waarbij gebleken is dat kunstmatige verlichting en daarmee vermindering van de duisternis invloed heeft op tal van processen zowel bij de mens als de natuur. Zie daarvoor bijvoorbeeld het rapport van het onderzoeksbureau Alterra: Lichtbelasting, overzicht van de effecten op mens en dier, Alterra rapport 778. In de Provinciale Staten van Zeeland is in 2003 een motie aangenomen waarin de relatieve duisternis in de provincie Zeeland als positieve waarde erkend wordt en de provincie opgeroepen wordt om een verlichtingsbeleid in te richten dat hieraan recht doet. In het ontwerp omgevingsplan wordt duisternis als een van de kenmerkende omgevingskwaliteiten van de provincie Zeeland opgenomen samen met bijvoorbeeld rust en ruimte. In het hoofdstuk 4.4.2, lichthinder en duisternis, wordt uitgebreid op mogelijke beleidsplannen ingegaan. In de beleidsvisie licht en duisternis worden de natuur en de landschappelijke kwaliteit genoemd als de twee zaken die door de opmars van de verlichting bedreigd worden. Er kunnen een drietal soorten van beïnvloeding onderscheiden worden: Het verlicht worden In de directe omgeving van verlichting veranderen interne processen onder invloed van licht bij zowel planten als dieren. Bij sterke verlichting is het groeien van planten bekend maar op een veel lager lichtniveau wordt de biologische klok van alle dieren inclusief de mens beïnvloed; een bekend voorbeeld is het winterkoninkje dat in steden de hele nacht door blijft zingen. Als landschappelijke kwaliteit is dit punt niet van groot belang aangezien de oppervlakte buiten de kernen in Zeeland, die verlicht wordt relatief klein is. Het zien van verlichting Dit tweede verschijnsel treedt op veel grotere afstanden op. Veel diersoorten worden aangetrokken of juist afgestoten door verlichting. Aangezien de meeste diersoorten s nachts in de schemering actief zijn speelt de maan en andere verlichting een belangrijke rol in het gedrag. De 40 miljard insecten die per jaar in Nederland door verlichting gedood worden zijn een (niet meer) sprekend voorbeeld daarvan. Het zien van licht speelt een belangrijke rol als landschappelijke aantasting. In Nederland en ook in Zeeland is het nauwelijks mogelijk geen verlichtingsbron te zien in het open veld. Hieronder een foto gemaakt bij Vrouwenpolder in het polderlandschap waar aan de horizon links een rotonde te zien is en verder een aantal zwakkere lichten met één sterke bron. Duisternis, het oplichten van de hemel. Als er geen lichtbronnen in de buurt zijn wordt de mate van duisternis bepaald door de hemel. Als de maan aanwezig is komt het meeste licht van de maan. Als er geen maan boven de horizon is, komt het licht grotendeels van de hemel zelf en niet van de 6

7 eventueel aanwezige sterren. Bij heldere hemel dragen sterren maar 7% bij aan de verlichting, terwijl de bijdrage van de hemel zelf 93% bedraagt. Dit komt omdat de hemel toch enig licht geeft en zeer uitgebreid is. Dus of je s nachts buiten iets kan lezen, wordt bepaald door de helderheid van de hemel. In Nederland wordt de hemelhelderheid grotendeels bepaald door de kunstmatige verlichting in de omgeving. Voor de landschappelijke kwaliteit is het oplichten van de hemel, de duisternis, van groot belang. Rust, stilte en ruimte worden als een oerkwaliteit van onze leefomgeving gezien waar de meeste mensen, blijkt bij onderzoek, naar op zoek zijn als ze naar buiten gaan. Voor de nacht en avond hoort in dat rijtje ook duisternis. Net zo min als men 10 kilometer van een snelweg af nog het geluid ervan wil horen wordt het ook niet gewenst 20 kilometer van een stad de verlichting ervan te kunnen zien. Voorzover bekend zijn er bij de heersende verlichting in Zeeland weinig diersoorten die beïnvloed worden door het oplichten van de hemel. Dat speelt over het algemeen pas bij lichtcondities die vergelijkbaar zijn met de halve tot hele maan. Er zijn enkele soorten nachtvlinders die zich verschillend gedragen met en zonder maan, wat op kan treden in de omgeving van de kasconcentraties. Hieronder een voorbeeld van oplichtende bewolkte hemel in de buurt van Nishoek. De foto is even lang belicht ( 1 minuut) als alle andere foto s van de hemel in het rapport. 7

8 3 Werkwijze onderzoek De drie vormen van lichthinder die in Zeeland een rol spelen zijn zoals uit het vorige hoofdstuk blijkt: Het verlicht worden Het zien van verlichting Duisternis, het oplichten van de hemel. Hieruit blijkt dat het belangrijkste is om de locatie en intensiteit van de verlichting te inventariseren en het meten van de duisternis. 3.1 Model Het totale onderzoek kan in het volgende model worden samengevat: Beschermen van duisternis Inventarisatie lichtbronnen gemeenten Omgevingsplan Opdrachtverleni ng Lichtdeskundige voor 0-situatie Inventarisatie overige lichtbronnen en aandachtspunten Lichtbronnen kaart Verlichtings situatie Zeeland Metingen duisternis Kaart met hemelhelderheid Het onderzoek bevat dus twee belangrijke onderdelen. Hoofdstuk vier behandelt de openbare verlichting en de overige verlichting. Hoofdstuk vijf het meten van de hemelhelderheid. In hoofdstuk zes worden de conclusies en aanbevelingen behandeld. 8

9 4 Verlichting In totaal zijn er in Zeeland minstens lichtpunten. Van elk lichtpunt zou in principe de volgende zaken bekeken moeten worden: welk type, in welk armatuur, hoogte paal, hoeveelheid uur per jaar dat de lamp ontstoken is. Ook speelt een rol hoe transparant de directe omgeving is en of er gedimd wordt en zelfs eventueel de reflectie eigenschappen van de grond eronder. Dit is niet binnen de opdracht uit te voeren en ook voor het doel van de provincie niet zinvol. Daarom is gekozen voor de zogenaamde quick-scan methode waarbij de locatie en intensiteit van de belangrijkste verlichting voldoende is voor de provincie. In de openbare ruimte gemaakt kunstmatig licht wordt onderverdeeld, naar het doel wat ermee gediend wordt, in de volgende categorieën: Openbare verlichting Terrein verlichting Reclame verlichting Sportverlichting Decoratie verlichting (aanstraling) Assimilatie verlichting (kas verlichting) Al deze vormen van verlichting zijn verbonden met of wegen of gebouwen. De gebouwen en verlichte wegen in Zeeland zijn bekend. Er zijn verschillende adressen in Zeeland en lichtpunten van de openbare verlichting. In totaal minstens lichtpunten. 4.1 Openbare verlichting In Zeeland worden de gegevens van de openbare verlichtingsbronnen allemaal door één partij beheerd. Ook al is er kritiek op de exactheid van deze gegevens, het is vrij uniek in Nederland dat niet alleen de gegevens betreffende het onderhoud bijgehouden worden maar dat het bestand ook grafisch ontsloten is. Dat betekent dat van elke openbare verlichtingspunt de exacte locatie bekend is. In maart 2006 zijn deze gegevens verstrekt. De gegevens van de provincie en van het Rijk zijn ook in het voorjaar van het jaar 2006 verstrekt en al deze gegevens zijn volledig overgenomen in de lichtbronnenkaart. 4.2 Overige verlichting De overige vormen van verlichting zijn allemaal verbonden met de bebouwing in Zeeland. De gegevens betreffende de bebouwing in Zeeland is bekend en bij de provincie in het GIS ingevoerd. Dit bestand bestaat uit adressen. Een adres is over het algemeen een woning, maar kan ook een boerderij zijn, een benzinestation, een bedrijf of een kas. De onderverdeling in het adressenbestand van de provincie bestaat uit gegevens betreffende hoog- of laagbouw en soort bedrijfsvorm: visserij/handel etc. Voor het onderzoek is dit niet een geschikt onderscheidend gegeven. Het is gewenst om niet alle bebouwing over een kam te scheren: een psychiatrische inrichting kan veel meer licht produceren dan een gewoon woonhuis. Daarom is er gezocht naar een methode om snel de grotere bronnen van verlichting te inventariseren. 9

10 Via de ANWB topografische atlas van Zeeland schaal 1:25.000, uitgave 2005, zijn alle punten aangekruist die potentieel een grote uitstoot van verlichting hebben In totaal waren dit 270 punten. Al deze punten zijn voorgelegd aan de verantwoordelijke ambtenaar van de openbare verlichting in de verschillende gemeenten. Als de ambtenaar aangeeft dat het punt geen of minimaal licht uitstoot dan wordt het punt van de lijst afgevoerd. Daarnaast is gevraagd aan de ambtenaren om zelf punten aan te geven. Tenslotte is s nachts het gebied bekeken en zijn er nog een aantal locaties toegevoegd. Tezamen levert dit een lijst op van 290 punten. In onderstaande tabel is de verdeling gegeven, samen met wat er van elke bron onderzocht is. Categorie Selectie Te bepalen Aanta l aanstraling opvallende, ook Locatie, kwaliteit installatie 14 binnen de bebouwde kom benzinestation snelwegen Locatie, aantal lampen 7 restaurant buiten de bebouwde Locatie, aantal lampen. kwaliteit installatie 1 kom industrie alle Locatie, aantal lampen, kwaliteit installatie 39 instelling opvallende, ook Locatie, aantal lampen, kwaliteit installatie 4 binnen de bebouwde kom kasverlichting alle Locatie, oppervlakte, afscherming 3 openbare aleen opvallende Locatie, aantal lampen, kwaliteit installatie 9 verlichting reclameverlichting buiten de bebouwde Locatie, aantal lampen, kwaliteit installatie 5 kom recreatiepark buiten de bebouwde Locatie, aantal lampen, kwaliteit installatie 95 kom sportpark alle Locatie, aantal lampen, kwaliteit installatie 113 totaal 290 Over het algemeen is van elke locatie de plaats vastgelegd, het aantal lampen, een kwaliteits oordeel en eventuele opmerkingen. Niet altijd lukte dit. Zo is het van de grotere bedrijven het aantal lampen niet vast te stellen De kassen en industrieterreinen werden s nachts geïnventariseerd; de overige overdag. Uit ervaring blijkt dit de meeste informatie oplevert. Voor kassen spreekt dit voor zich zelf. Industrieterreinen of individuele bedrijven zijn alleen opgenomen als er bovenmatig of kwalitatief slecht verlicht is. Dat is alleen s-nachts waar te nemen. De overige categorieën is overdag veel beter te beoordelen. s-nachts zijn lampen vaak niet aan (sportterreinen) maar ook is het overzicht over het terrein klein zodat onduidelijk is wat precies tot de locatie behoort. De lijst zoals die nu gepresenteerd wordt, evenals de keuze van de aandachtspunten is niet helemaal objectief. Het is altijd een beoordeling waarvan geprobeerd is om die zo neutraal mogelijk uit te voeren, maar dat zal zeker niet altijd gelukt zijn. Ook kunnen er locaties zijn die niet opgenomen zijn, terwijl vergelijkbare locaties dat wel zijn. 10

11 4.3 Resultaten openbare verlichting Het verkrijgen van de data betreffende de openbare verlichting van alle gemeenten in de provincie is in een aantal stappen geschied: 1 Toestemming Allereerst is van de 13 gemeenten toestemming gevraagd om de data te mogen gebruiken. De contactpersoon, de ambtenaar belast met de openbare verlichting, is een samenvatting van de opzet van het onderzoek toegestuurd en er is afgesproken dat in de loop van het project contact opgenomen zal worden voor een afspraak. In een bijeenkomst in februari 2006 met zowel ambtenaren, wethouders als met de gedeputeerde is de opzet van het onderzoek toegelicht en is de toestemming om de data te gebruiken, verkregen. 2 Gegevens betreffende omvang en lokatie Van de energiemaatschappij die in Zeeland alle data betreffende de openbare verlichting bijhoudt, zijn de data begin maart 2006 verkregen in vier onderdelen: oost, west, zuid en noord. In bijlage 1 is een analyse opgenomen van de gemeentelijke openbare verlichting. Daarbij is van alle gemeentes de energieverbruik en licht productie berekend, waarbij het dimmen en het gebruik van avondbranders meegenomen is. Op de DVD zijn de gegevens van de afzonderlijke kernen ook opgenomen. Het onderzoek naar de gegevens van de openbare verlichting van de provincie zelf bleek eenvoudig te zijn. Dit is direct verkregen via een medewerker van de provincie in de vorm van een file in een geschikt Geografisch Informatie Systeem (GIS) formaat. De data van de Rijkswegen zijn van Rijkswaterstaat verkregen. De geografische spreiding van de lampen is in Zeeland uitstekend ontsloten. Alle gegevens zijn direct gekoppeld aan data betreffende de positie van het lichtpunt. Deze zijn volledig in de lichtbronnen kaart opgenomen. 4.4 Resultaten overige verlichting De grootste bron van verlichting is gekoppeld aan bebouwing. Alle huizen in Zeeland zijn een bron van licht. De meeste bebouwing is geconcentreerd in de kernen. Daarnaast zijn er vooral in het buitengebied een groot aantal verspreid liggende grote lichtbronnen. Deze bronnen van verlichting zijn ter plaatse geïnventariseerd. In bijlage 4 zijn deze overige bronnen van verlichting opgenomen, ingedeeld per categorie, waarbij de aandachtspunten gemarkeerd zijn Opmerkingen overige verlichting De keuze van de overige verlichting is moeilijk overal op dezelfde manier uit te voeren. Dit geldt vooral voor de recreatieterreinen en industrie. In gebieden met veel recreatieterreinen of industrie was het vaak moeilijk de hele omgeving te overzien en de verschillende locaties te onderscheiden. Dit geldt met name voor Renesse, Cadzand en Burgh- Haamstede, haven van Vlissingen en Sas van Gent Recreatieterreinen werden voor een klein deel verkend waarbij wordt geteld hoeveel lampen per straatlengte of oppervlakte aanwezig zijn, waarna via de plattegrond nagegaan werd hoeveel er in totaal aanwezig zijn. Daarbij werd particuliere verlichting op of aan vakantiehuizen niet meegerekend. Dit is natuurlijk een schatting maar geeft wel een indruk van de omvang. 11

12 Er zijn veel recreatieparken op de openbare verlichting aangesloten en die zijn dus niet mee geteld. Over het algemeen zijn deze parken verlicht met een even groot aantal lichtpunten als de gewone openbare verlichting, maar was de intensiteit over het algemeen lager met meer decoratieve armaturen. In instellingen werd ook op deze manier te werk gegaan. Dit was vaak ingewikkelder aangezien de openbaarheid kleiner was. Ook was er minder goed aangegeven hoe groot de instelling was. Hier is geregeld een schatting gemaakt gebaseerd op inspectie van buiten het terrein. Bij de opmerkingen is aangegeven als dit erg onzeker was. Van sportvelden werden alle lampen op de velden geteld, waarbij de lampen op de parkeerterreinen en bebouwing niet meegenomen werden. Bij horeca gelegenheden is zoveel mogelijk de aanwezige verlichting op en om de bebouwing geteld. Op de snelwegen is de verlichting op parkeerplaatsen en benzinestations integraal geteld. Bij de grotere industrie concentraties zoals in de havens van Vlissingen en van Terneuzen was het niet altijd mogelijk alle verschillend bedrijven te onderscheiden. Bij grotere industrie was een telling van het aantal lampen niet mogelijk en is alleen de locatie opgenomen Conclusies overige verlichting In het algemeen viel op dat de meeste huizen in het buitengebied geen buitenlicht hebben. Blijkbaar voelen de mensen zich veilig en hebben ze geen behoefte aan verlichting. Dit lijkt meer voor te komen dan in andere delen van Nederland. Recreatieterreinen worden over het algemeen weinig verlicht. Er zijn enige grote terreinen met te verhuren of verkopen huizen die vele honderden lampen hebben. De bedrijven verlichten zeer wisselend, van helemaal niets tot aan grote verlichte wanden of sterk verlichte bedrijfsterreinen. De opvallend sterk verlichtende bedrijven zijn meegenomen in de lijst. In de provincie zijn een groot aantal kassen. Concentraties zijn te vinden in Tholen en bij Rilland. Verspreid zijn er kassen vooral op Walcheren en Schouwen. Net over de grens met Noord-Brabant ligt een concentraties bij Steenbergen. Een aantal van deze kassen wordt verlicht met groeilicht of zogenaamde assimilatieverlichting. Dit is verlichting die de groei van de planten moet bevorderen, maar die door de zij- en bovenkant van de kas veel licht kunnen uitstralen. De grootste bron in Zeeland is bij Rilland door de hoge verlichtingssterktes die aldaar gebruikt worden. Maar er zijn ook andere kassen die een hoeveelheid licht uitstralen. De kassen die belichten staan aangegeven in de lijst. Het is mogelijk dat er kassen gemist zijn omdat tijdens de (nachtelijke) inspectie de kas niet verlicht werd. 4.5 Eindresultaat verlichting De adressen, de openbare verlichting en de overige verlichtingspunten zijn tezamen ingevoerd in een lichtbronnen kaart en daarmee ook in het Gis van de provincie. Tegelijkertijd is ook aangegeven welke van deze lichtbronnen een aandachtspunt is gezien de omvang van de verlichting voor het doel waarvoor dit dient of de kwaliteit van de uitvoering van de verlichting. Bij de selectie van welke bronnen aandachtspunt zijn, zijn de bronnen met vergelijkbare bronnen vergeleken en als de kwaliteit duidelijk van mindere kwaliteit was of de toegepaste verlichting duidelijk boven de andere uitstak zijn ze als aandachtspunt opgenomen. 12

13 De lichtbronnen kaart is een inventarisatie van alle lichtbronnen in de provincie Zeeland verdeeld over verschillende categorieën. De openbare verlichting van alle gemeenten staat aangegeven, samen met de verlichting die onder de provincie valt en de Rijkswegen. Ook zijn de overige lichtbronnen aangegeven zoals industrie, recreatieterreinen en een aantal andere categorieën. Tegelijkertijd is ook aangegeven welke van deze lichtbronnen een aandachtspunt is gezien de omvang van de verlichting voor het doel waarvoor dit dient of de kwaliteit van de uitvoering van de verlichting. Detail lichtbronnenkaart Walcheren 13

14 5 Hemelhelderheid De hemelhelderheid bepaalt de mate van duisternis in Zeeland. Van de nachtelijke hemel komt van nature een kleine hoeveelheid licht. Dit wordt veroorzaakt door niet zichtbare sterren, stof in ons zonnestelsel en een aantal andere bronnen. De nachtelijke hemel is daarom niet echt zwart. Deze natuurlijke hemelhelderheid wordt in West Europa echter overschaduwd door kunstmatige verlichting vanaf de grond. Het licht dat direct of indirect naar boven straalt, wordt verstrooid aan moleculen en stof deeltjes. Dit licht kan in een straal van ruwweg 50 kilometer weer naar beneden komen en daarmee de hemel helderder maken. De hemelhelderheid bepaalt bijvoorbeeld ook het aantal sterren dat te zien is. Uit satelliet gegevens komt naar voren dat Nederland tussen de 1 en 27 keer meer hemelhelderheid heeft, veroorzaakt door kunstmatige verlichting dan door natuurlijke hemelhelderheid. Deze gegevens komen uit de zogenaamde wereldatlas van de hemelhelderheid. Dit werk is uitgevoerd door de Italiaanse astronomen P. Cinzano en F. Falchi samen met de Amerikanen D. Elvidge en K. Baugh. De wereldatlas is gebaseerd op Amerikaanse satellietopnames en wordt international veel gebruikt. 5.1 Methodiek Ondanks de beschikbaarheid van deze waardevolle informatiebron is voor de ontwikkeling van het donkertebeleid in de provincie Zeeland een andere weg gevolgd. Voor het doel van de provincie is de methode Cinzano c.s. namelijk te grof. Deze biedt te weinig precieze informatie om daadwerkelijk in een gebied de ontwikkeling, zowel in tijd als in ruimte, van de hemelhelderheid, als maat voor de donkerte, te kunnen monitoren. In dit onderzoek is gebruik gemaakt van de beste methode, toepasbaar op metingen in het vrije veld, om de huidige hemelhelderheid in de provincie te meten en in kaart te brengen. De methodiek lijkt op lichthinder metingen van bijvoorbeeld de aanstraling van een gebouw. Daarbij wordt met een lux meter de verlichtingssterkte gemeten en met een luminantiemeter de luminantie van het oppervlak van het gebouw gezien vanuit een raam. De hemel zou op precies dezelfde manier gemeten kunnen worden. Het probleem is dat hij erg groot is en een erg lage luminantie heeft. Daarom moet er een wat ingewikkelde manier voor gekozen worden, maar de essentie van de meting is hetzelfde. In bijlage 1 is uitvoerig deze methodiek beschreven. Het hele grondgebied van de provincie exclusief de wateren is verdeeld in een raster van 5 bij 5 kilometer. In elk vierkant is een locatie uitgekozen om een meting uit te voeren. Dit waren in totaal 120 plaatsen. In overleg met de opdrachtgever zijn een aantal punten verschoven. Er is ook nagedacht over de grote wateren in Zeeland. De methode vereist belichtingstijden van 30 seconde en dat is niet mogelijk uit te voeren vanaf een schip. Er is besloten af te zien om metingen vanaf het water uit te voeren. Wel is een punt op de Zeeland-brug toegevoegd. Dit punt is alleen met hulp van de beheerders van de brug te bereiken. Ook zijn er op vragen van gemeenten een aantal punten toegevoegd buiten het grondgebied van de provincie, vooral in de richting van Zelzate en Antwerpen, om de invloed van lichtbronnen buiten het grondgebied van de provincie beter te kunnen inschatten. Ook zijn een tweetal punten bij Port Zeelande en Oude Tonge toegevoegd om ook vanaf de noordgrens van de provincie een indicatie te krijgen. In totaal zijn 140 punten uitgezocht. In elk van deze locaties is de helderheid van het zenit, het punt recht omhoog, gemeten. 14

15 De mate van duisternis wordt niet alleen door het punt recht boven bepaald maar door de hele hemel. Het is technisch echter onmogelijk om de hele hemel te meten door omliggende lichtbronnen die dan mee gemeten worden. Wel kan met de geproduceerde kaart een idee gekregen worden van de hemelhelderheid in diverse richtingen. Zie kopje 5.3. Er zijn in totaal 225 metingen uitgevoerd; er zijn meer metingen uitgevoerd dan strikt noodzakelijk, maar dit was te wijten aan diverse omstandigheden. Het zeer bewolkte weer in het begin van het jaar 2006 en onvoorspelbaarheid van het weer veroorzaakte dat op verschillende nachten de condities achteraf bij verwerking van de gegevens te slecht bleken om te kunnen gebruiken. Ook is een reeks metingen door technische problemen onbruikbaar geworden. De gebruikte metingen zijn op 12 nachten uitgevoerd tussen 24 januari en 4 april op maanloze heldere nachten. De metingen zijn door een medewerker van de provincie verwerkt tot een kaart, waarbij van elk punt in een raster van 250 meter, de hemelhelderheid berekend is aan de hand van de dichtstbijzijnde gemeten locaties. Een uitgebreide beschrijving van de methodiek, een verantwoording over de diverse keuzes is te vinden in bijlage 1.Hoe de duisterniskaart geïnterpreteerd kan worden is te vinden in hoofdstuk Resultaten In bijgaande kaart zijn de resultaten weergegeven. De eenheid is millicandela per vierkante meter. Dit is de gebruikelijke eenheid om helderheden van oppervlaktes aan te geven. De schaal loopt van donkerblauw (donkerste hemel, 0,5 tot 0,6 mcd/m²) tot aan rood meer dan 0,2 cd/m². De groene stippen zijn de locaties waar gemeten is. 15

16 Hemelhelderheidskaart In de hemelhelderheidskaart is aangegeven hoe helder de hemel is recht boven je hoofd. Deze hemelhelderheid is een maat voor de hoeveelheid licht die van de hemel komt. Hoe helderder de hemel is, dus hoe hoger het getal, uitgedrukt in mcd/m^2, hoe meer licht er van de hemel komt. In een gebied waar in de directe omgeving geen lampen staan bepaalt de hemelhelderheid de mate van duisternis, of je nog wat van je omgeving kan zien, kun je iemand zien aankomen, of zelfs zien welke kleur kleding hij aanheeft en misschien kun je zelfs de krant lezen. Ook bepaalt de hemelhelderheid hoeveel sterren je nog kan zien. Zo zal je in het blauwe gebied de melkweg goed kunnen zien met meer dan 500 sterren. In het gele gebied is dit verminderd tot een honderdtal en zal de melkweg niet meer te zien zijn Opmerkingen Van de 225 metingen zijn er 178 gebruikt. Op een cruciale locatie (centrum Hulst) was door een technisch mankement de gegevens via de standaard methode onbruikbaar en is een vervangende waarde genomen met de zogenaamde Sqy Quality Meter (zie bijlage 1) De kaart zoals die nu er ligt is het resultaat van berekeningen op de data in de afzonderlijke punten. Er zijn vele mogelijkheden in de precieze keuze van parameter. Door andere waardes te kiezen zal ook het aanzien van de kaart hier en daar wat veranderen. De keuze van de gebruikte parameters is door de GIS afdeling van de provincie gemaakt naar hun beste inzicht. 30 van de 178 metingen zijn verricht voor 23 uur, wanneer in veel gemeenten van Zeeland een groot deel van de openbare verlichting uitgeschakeld wordt. Deze metingen waren in Schouwen, Hulst en Veere uitgevoerd. De laatste twee gemeenten hebben een aanzienlijk deel van de lampen als avondbrander uitgevoerd respectievelijk 42% en 34%. Daar was ook in de data een duidelijke invloed door te zien en hiervoor is gecorrigeerd. De kaart zoals die nu er ligt is dus de kaart van na 23 uur. Er is in de buurt van Rilland gemeten met het licht (voor zover dat te zien was) ontstoken in alle kassen bij Rilland. Dit licht is niet altijd aan. Over het algemeen is het in de wintermaanden ontstoken. Tijdens een van de nachten werd er opeens sterk gefakkeld bij Terneuzen. Dit was tot in Noord-Beveland te zien en de metingen zijn dan ook gestopt. Gezien het incidentele karakter ervan is zonder deze sterke affakkeling gemeten. Boven de open wateren zijn geen metingen uitgevoerd en daar was soms de afstanden tussen de meetpunten groter dan de gewenste 5 kilometer. De uitkomsten zijn dan ook daar niet erg betrouwbaar. Toch is er voor gekozen om dit niet weg te laten gezien de eventuele invloeden van lichtvervuiling op de natuur in de grote wateren. 5.3 Conclusies De gemeten waardes variëren van 0,5 tot 30 mcd/m². Hoe lager de waardes hoe donkerder de omgeving ervaren zal worden. Hoe hoger de waarde hoe meer licht er in de atmosfeer aanwezig is en dus ook in je oog terecht kan komen. Allereerst valt op de enorme puntbron in Rilland. Hier is de maximaal gemeten hemelhelderheid bijna 30 mcd/m². Dit is ruim 100 keer zo hoog als de natuurlijke hemelhelderheid. Op 3 kilometer van deze bron is de hemelhelderheid in het zenit gedaald tot die van een stad als Middelburg. De grote industriecentra zijn grote bronnen van verlichting: de streek rond kanaal Terneuzen-Gent en de havens van Vlissingen bereiken een waarde van 20 maal de natuurlijke hemelhelderheid. De grote bevolkingskernen geven een opheldering van de hemel tot aan 2 mcd/m². wat betekent dat er 6 tot 8 keer de natuurlijke hemelhelderheid heerst. 16

17 In de omgeving van Zeeland valt de enorme bron die de havens van Antwerpen met zich mee brengen. Dit licht reikt ver tot in Zeeuws Vlaanderen; tot in Hulst is dit meetbaar en laag aan de horizon te zien. Ook het kassengebied bij Oud Vossemeer en Bergen op Zoom met veel industrie is een grote bron van licht. Het overige gebied en met name Tholen, Schouwen en Noord-Beveland zijn relatief donkere gebieden. De gemeten hemelhelderheid varieert daar tussen 0,450 en 0,750 mcd/m², waarbij 2 tot 3 maal de natuurlijke hemelhelderheid bereikt wordt. Ook delen van Walcheren zijn zo donker. 5.4 Vergelijking duisternis Zeeland met andere gebieden In Nederland zijn de resultaten goed te vergelijken met eerder onderzoek op de Veluwe. Het grootste (blauwe) gedeelte van Zeeland komt overeen met de duisternis op het Centraal Veluws Massief. De hemelhelderheid ligt onder de 0,75 mcd/m². De grote steden zoals Terneuzen en Middelburg hebben een vergelijkbare helderheid als een stad als Wageningen met 1,5 tot 2 mcd/m². De hemelhelderheid boven Dow ligt nog wat hoger dan de hemel boven Arnhem, een stad van inwoners. De hemelhelderheid in de hele wereld is al in kaart gebracht in de zogenaamde wereldatlas van de hemelhelderheid. Als parameter wordt gebruikt het aandeel van de kunstmatige hemelhelderheid in vergelijking met de natuurlijke hemelhelderheid. Ten opzichte van de echt donkere gebieden in de wereld is heel Zeeland licht-vervuild. De Internationale Astronomische Unie heeft als norm dat in een locatie lichtvervuiling is als de hemelhelderheid meer dan 10% verhoogd is ten opzichte van de natuurlijke hemelhelderheid. Dit wordt nergens in Zeeland (en waarschijnlijk heel Nederland ) bereikt. Uit de wereldatlas is ook het deel van Zeeland vergeleken met de gemeten kaart. Hieronder staan twee afbeeldingen. In de linkse figuur staat het gedeelte uit de wereldatlas van de Zeeland en omgeving, daarnaast de gemeten kaart. Er onder staat wat de kleuren betekenen. Om de kaarten te vergelijken is van de gemeten waarde de natuurlijke hemelhelderheid afgetrokken. Daarvoor is de waarde 0,217 mcd/ m² genomen. Het resultaat is weer door de natuurlijke hemelhelderheid gedeeld. Op deze wijze kunnen de kaarten vergeleken worden. Wereldatlas, deel Zeeland Gemeten hemelhelderheid in Zeeland De kleuren hebben de volgende waardes: De kleuren hebben de volgende waardes: Rood: tussen 9 en 27 maal de Rood: meer dan 20 maal de natuurlijke 17

18 natuurlijke hemelhelderheid Oranje: tussen 3 en 9 maal de natuurlijke hemelhelderheid Geel: tussen 1 en 3 maal de natuurlijke hemelhelderheid Groen: tussen 1/3 en 1 maal de natuurlijke hemelhelderheid hemelhelderheid Oranje: tussen 8 en 20 maal de natuurlijke hemelhelderheid Geel: tussen 3 en 8 maal de natuurlijke hemelhelderheid Lichtblauw: tussen 2 en 3 maal de natuurlijke hemelhelderheid Donkerblauw: tussen 0,5 en 2 maal de natuurlijke hemelhelderheid De gemeten hemelhelderheid komt qua orde van grootte overeen met de waardes verkregen met de satelliet. De gemeten kaart is veel gedetailleerder dan de kaart uit de wereldatlas. De kassen bij Rilland waren nog niet in bedrijf toen de wereldatlas opnames werden genomen (jaar 2000). Antwerpen en Vlissingen zijn wel als bron te herkennen. De nuancering is in de gemeten kaart veel groter waardoor de mogelijke veranderingen in de toekomst ook te monitoren zijn. 5.5 Hoe de kaart te interpreteren De kaart geeft de helderheid van de hemel recht boven je hoofd. Wat de helderheid lager aan de hemel is wordt niet in de kaart uitgedrukt. De kaart kan daar echter wel een goede indruk van geven. Als je een willekeurig punt op de kaart prikt en een cirkel van 10 kilometer om dat punt trekt, dan geeft dat een beeld van hoe de hemel eruitziet in alle richtingen. Hoe verder weg hoe lager aan de hemel de hemel oplicht. Een bron op een afstand van 10 kilometer zal tot op een hoogte van ongeveer 20 graad aan de horizon in die richting oplichten. De kaart is uitgedrukt in luminantie, in helderheid. Stel dat de hele hemel dezelfde helderheid zou hebben en er verder geen lichtbronnen aanwezig zouden zijn, dan is de verlichtingssterkte makkelijk te bepalen, die is 3,14 ( π) maal de helderheid, uitgedrukt in lux. De hemel is echter, hoe verder je naar de horizon gaat, altijd helderder en er is dus niet een makkelijke manier om deze kaart in een kaart in de meer bekende verlichtingssterkte (lux) om te zetten. In het algemeen kun je zeggen dat in het blauwe gedeelte waar de hemelhelderheid onder de 1,0 mcd/m² blijft de lux waarde onder de 0,01 lux zal liggen en de waarnemer zal de nacht als erg donker ervaren. In het rode gebied zal de waarnemer ongeveer 0,1 lux kunnen verwachten waarbij de mogelijkheid is om iets van kleur te zien, waar je buiten iets kan opschrijven en waar de nacht niet meer als donker zal worden ervaren. Dit is vergelijkbaar met een nacht met maan. Het gele en oranje gebied ligt daartussen. 5.6 All sky opnames Op een 50-tal plaatsen werd tevens een zogenaamde all sky opname gemaakt waarvan de opname op de voorkant een voorbeeld is. De hemel met de hele horizon rondom is daarop te zien. Hieronder is dezelfde opname te zien maar dan met de horizon onder. De foto is genomen in de nacht van 30 op 31 januari 2006 om uur. De belichtingstijd is zo gekozen dat de impressie overeenkomt met hoe het visueel ook gezien wordt. 18

19 De totale lijst van all sky foto s is opgenomen als bijlage 2. 19

20 6 Conclusies en aanbevelingen De verlichting is in kaart gebracht en tevens de tegenpool ervan de duisternis. De verlichting is in hoofdzaak geconcentreerd in het kassengebied bij Rilland en in de industriecentra zoals Terneuzen en Vlissingen. Ook vanuit de omgeving zijn het industriecentra zoals Antwerpen, Zelzate, Bergen op Zoom en Rotterdam en de kassen bij Steenbergen en Voorne, die hun licht over Zeeland uitspreiden. De grootste bron daarvan is Antwerpen, die over de Westerschelde en het verdronken land van Saeftinghe veel licht uitspreidt. In het overige deel van Zeeland zijn het voornamelijk de kernen die bijdragen aan de hemelhelderheid. In de kernen is de openbare verlichting en de sportverlichting in kaart gebracht. Dat is samen goed voor meer dan 60% van de verlichting in de kernen. In het buitengebied zijn zoveel mogelijk alle bronnen van verlichting in kaart gebracht. Vergeleken met de verlichting in de steden is dit echter relatief weinig. Er zijn 22 hotspots met meer dan 100 lampen, waarvan een groot deel recreatieterreinen. In een dorp met 1000 inwoners zijn ruwweg gezegd 160 openbare verlichtingslampen en daarbij nog eens eenzelfde hoeveelheid andere verlichting. Alleen in de recreatiegebieden zoals Renesse, Burgh- Haamstede, Cadzand en Kortgene zal de bijdrage van de overige verlichting aanzienlijk bijdragen aan de hemelhelderheid. 6.1 Aanbevelingen Quick wins De grote bronnen van licht zijn het kassengebied bij Rilland, de twee grote industriegebieden en de grote steden. Om snel resultaten te verkrijgen zou vooral naar die eerste twee gekeken moeten worden. Als er bijvoorbeeld een verhoging in de mate van afscherming van de kassen uitgevoerd wordt zal dat een groot effect hebben. Ook invoering van bewegingssensoren op lampen in de industrie die nu de hele nacht branden, zou snelle verbeteringen teweeg brengen. Op het platteland kan gedacht worden aan de verlichting van de rotondes en de verbetering van de sportvelden als eerste aan te pakken om quick wins te kunnen bereiken. Daarnaast zijn van de verschillende belangrijke categorieën aanbevelingen opgenomen Snelwegen Op de A58 wordt op dit moment niet verlicht. De benzine-stations en parkeerplaatsen worden vergeleken met veel andere plaatsen in Nederland ook niet overdadig verlicht. Aangezien de A58 in het open landschap van Zuid-Beveland en Walcheren ligt is het van groot belang dat dit behouden blijft Provinciale wegen De provinciale wegen worden op een enkele uitzondering na niet verlicht. Er wordt nu vooral op rotondes verlicht. De manier van verlichting is zeer conventioneel met vooral lage druk natrium lampen. Dit type lampen zijn erg lang en de gebruikte armaturen kunnen het licht niet alleen naar beneden richten, maar doen dit ook horizontaal en omhoog. Dit zorgt voor veel onnodige verlichting naar de omgeving, waarbij wel opgemerkt moet worden dat het gebruikte licht relatief ongevaarlijk is voor insecten. Het karakter van het open omliggende land zorgt ervoor dat het karakteristieke gele licht over grote afstand te zien is en vergeleken met de kernen vaak dominant is. De provincie is gestart 20

21 met een experiment om dit probleem aan te pakken. Voor het verbeteren van de kwaliteit van de Zeeuwse nachten is dit zeer toe te juichen. De provincie Noord-Holland maakt zich op dit moment sterk om dit soort verlichting te vervangen door actieve markering met behulp van led-verlichting. De lichthinder en energieverbruik worden daarmee met meer dan 90% teruggedrongen. De investeringskosten zijn nog steeds aan de hoge kant, maar zullen met meer gebruik ervan zeker dalen. Meer informatie is te vinden in de NSVV brochure Actieve markering juli Gemeentelijke wegen Gemeentelijke wegen worden buiten de kernen nauwelijks verlicht. De waterschappen die een groot deel van deze lichtpunten onder hun beheer hebben en ook de gemeenten zijn zeer terughoudend met verlichting. Veelal gaat het ook om zeer oude armaturen die vervangen moeten worden. Deze staan vaak bij uitgangen van een toegangsweg naar een boerderij. De gemeente verlichten binnen de kernen zoals dat in Nederland gebruikelijk is. Alle gemeenten hebben het beleid om het buitengebied niet te verlichten tenzij noodzakelijk zoals bochten, uitritten en kruisingen. Er is wel enig verschil tussen de gemeenten of lichthinder daarbij een rol speelt of dat deze keuze alleen ingegeven wordt door financiële overwegingen. De bovengenoemde verlichting via led s zou ook hier een aanzienlijke verbetering op kunnen leveren. Geregeld ervaren de gemeentelijke ambtenaren druk om incidenteel toch verlichting in het buitengebied te installeren. Mensen lijken het als een recht te beschouwen om bijvoorbeeld hun uitrit te laten verlichten. Ook discussies over het verlichten van fietspaden worden geregeld gevoerd en hier en daar ook inderdaad toegepast; bijvoorbeeld bij Spui. Fietspaden verlichten om de sociale veiligheid te bevorderen werkt alleen als er voldoende fietsers rijden; anders is de verlichting vooral een hulpmiddel voor hen die iets kwaads in de zin hebben. Daarom wordt aanbevolen dit zeer restrictief toe te passen. Gemeenten zouden ondersteund worden in hun besluitvorming op dit punt door een bovengemeentelijk beleid van de provincie dienaangaande Sportvelden Sportvelden dragen aanzienlijk bij aan de lichtvervuiling. Een dorp waar de sportverlichting ingeschakeld is kan verdubbelen in lichtuitstoot. Bij de inspectie zijn vele armaturen gevonden die bijna horizontaal geplaatst waren waardoor het licht ook sterk de hemel verlicht. Sinds een aantal jaren zijn er armaturen op de markt die horizontaal geplaatst kunnen worden zodat geen licht omhoog kan terwijl wel licht over het hele veld verspreid kan worden. Er wordt sterk aangeraden om dit soort armaturen te installeren. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van de richtlijnen van de NSVV die aangeven hoeveel licht op de naburige bewoning mag vallen. 21

22 6.1.6 Wegen bij wateren Zeeland heeft veel openbare verlichting op en om de wateren: bruggen, sluizen, Neeltje Jans, havens zijn alle voorbeelden hiervan. Over het algemeen valt op dat hier veel lage druk natrium lampen toegepast worden. Dit zijn erg lange en grote lampen. Het is moeilijk om het licht precies goed te richten. Daardoor is het licht van dit type lampen van erg ver te zien. De brug over de kanaal door Zuid-Beveland (foto links) is hier een voorbeeld van. Aangezien natuur op en in het water erg gevoelig is voor licht is het belangrijk om hier zorgzaam mee om te gaan. Ook draagt het licht erg ver aangezien de lampen vaak hoog staan opgesteld. ( zie foto van de dijk bij Zoutelande) Recreatieterreinen De recreatieterreinen zijn voor een belangrijk geconcentreerd in een aantal locaties, zoals het gebied van Burgh-Haamstede, Renesse en Cadzand. Recreatieterreinen verschillen sterk in de manier van verlichting. Over het algemeen worden de campings weinig verlicht. Er zijn een aantal voorbeelden gevonden waar alleen incidenteel verlicht wordt met kleine paaltjes op hoeken. Er zijn aan de andere kant terreinen met te verkopen of te verhuren huizen waar honderden lampen staan die eigenlijk verlicht worden zoals de openbare verlichting met om elke 20 meter een lamp. Over het algemeen zijn het sierarmaturen die het licht alle kanten op laten schijnen. Recreatieparken zijn over het algemeen met bossen omgeven. De directe uitstoot van licht naar het omliggende land is dan ook minimaal. Wat lichtuitstoot omhoog naar de hemel betreft, staat een bungalowpark met 300 lampen gelijk aan de verlichting van een dorp met 2000 inwoners. De concentraties van vele van deze parken bij elkaar zoals bij Renesse draagt dus aanzienlijk bij aan de hemelhelderheid in de omgeving. De Recron is de overkoepelende organisatie van recreatieondernemers en een van de voorwaarden voor een indeling in een bepaalde klasse is de verlichting. Tegelijkertijd heeft de Recron ook een duurzaamheidproject. Verlichting wordt daar voor zover bekend nog niet in betrokken. Het verdient aanbeveling overleg te voeren met de Recron over duurzame verlichting waarbij lichtvervuiling en lichthinder naast energie en kosten besparing aan de orde gesteld worden. 22

23 6.1.8 Industrie en bedrijven De grote industrie is geconcentreerd in het havengebied van Terneuzen en Vlissingen. Over het algemeen worden daar twee soorten verlichting gebruikt: terreinverlichting voor de overslagbedrijven en werkverlichting bij de chemische industrie. Daarnaast staan er op de deze laatste ook fakkels die veel licht verspreiden. Terreinverlichting Terreinverlichting wordt over het algemeen uitgevoerd met hoge palen, waar een aantal armaturen aan bevestigd zijn. Deze armaturen zijn over het algemeen van het soort dat weinig licht omhoog stuurt maar er worden wel vaak hoge verlichtingsterktes toegepast. Samen met de grote oppervlaktes die op deze manier verlicht worden draagt de indirecte verlichting andere terreinen sterk bij aan de uitstoot van licht uit de industriegebieden. Of er niet ander oplossingen zijn dan deze vormen van verlichting zou met de industrie besproken kunnen worden, waarbij gedacht kan worden aan bewegingsmelders, dimmen of doven als het terrein niet gebruikt wordt. Werkverlichting In de chemische industrie wordt over het algemeen als werkverlichting een lange TL buis gebruikt in een speciaal voor deze industrie ontwikkeld armatuur. Deze verlichting is altijd ontstoken, ook al is er zelden iemand s nachts op de fabriek aanwezig. Ook is de indruk dat deze vorm van verlichting verblindend is bij de werkzaamheden. Ook hier zou in overleg met de industrie gekeken kunnen worden of er geen alternatieven voorhanden zijn. Affakkelen Er wordt voortdurend gefakkeld bij een aantal bedrijven. Dit is voor de veiligheid van de productie noodzakelijk. Of er geen vorm van afscherming mogelijk is zodat niet bij grote affakkelingen heel Zeeland s nachts verlicht wordt is niet bekend. Aangezien het om een aanzienlijk deel van de totale verlichting gaat is het echter wel een belangrijk punt. Overige industrie en bedrijven zijn gevestigd op diverse bedrijfsterreinen. Hier wordt op zeer verschillende manieren belicht. Van helemaal niet tot aan minimale belichting op een hoek, tot aan zeer uitgebreide verlichting die deels uit reclame oogpunt bezien kan worden of als inbraakwerend. Een aantal sterk verblindende of te hoge gebruikte verlichtingssterkte is in bijlage 4 opgenomen als aandachtspunt. Met de bedrijven zou overleg gevoerd kunnen worden over deze vorm van verlichting. Ook zou in het kader van energiebezuiniging de toepassing van licht en de mogelijkheden om dit te dimmen en of uit te schakelen na een bepaald uur geregeld kunnen worden Kasverlichting De kassen bij Rilland zijn een grote bron van licht in Zeeland. Ook al wordt er volgens de AMvB afgeschermd, toch veroorzaakt de zeer hoge verlichtingensterktes die gebruikt worden (12000 lux vergeleken met een normaal sportveld van 250 lux en openbare verlichting van 10 lux) dat het gereflecteerde deel van het licht op planten en de grond een enorme bron van licht is boven de kassen. Landelijk is er overleg tussen LTO en maatschappelijk partijen om dit probleem verder terug te dringen, terwijl lokaal ook de betrokken partijen initiatieven genomen hebben om onderzoek te laten uitvoeren naar de effecten van het licht op de natuur in en boven de Oosterschelde. Er zijn vele andere kassen in Zeeland. Mocht een van of meerdere van deze kassen besluiten te gaan belichten zal dit een groot effect hebben op de nachtelijke omgeving. 23

24 7 Literatuur Cinzano, P. e.a. The first world atlas of the night sky brightness Falchi F., Cinzano, P. CCD measurement of night sky brightness Schmidt W. Het meten van lichthinder. Zenit oktober 2005 Sotto le Stelle, Lichtonderzoek Veluwe juni

25 Bijlage 1 Verwerken van de openbare verlichting in de gemeenten Van de vier originele bestanden zijn afzonderlijke excel bestanden voor de 13 gemeenten gemaakt. Alle gebruikte lampsoorten zijn omgezet tot een eenduidige lamp aanduiding. Van alle lampsoorten is uitgezocht hoeveel lumen door de lamp uitgestraald wordt. Alle armaturen die buiten werking gesteld zijn worden verwijderd en alle armatuurtypes die het woord ANWB bevatten werden verwijderd. Via draaitabellen is berekend hoeveel wattage gebruikt wordt en hoeveel verlichting aanwezig is waarbij zoveel mogelijk gebruik gemaakt is van de onderverdeling in kernen. Hierbij is ook rekening gehouden met het feit dat in Zeeland een groot deel van de lampen na 23 uur uitgeschakeld worden. Dit worden zogenaamde avondbranders genoemd. Van de lampen die de hele nacht branden (nachtbranders) wordt een deel gedimd. Ook dat is meegenomen in de verwerking. In totaal zijn van 69 kernen de gegevens berekend. Een samenvatting voor de 13 gemeenten staan in de tabel hieronder. 25

26 Gemeenten Aantal inwoners Aantal lichtpunten Gebruikt wattage Gebruikte lichtstroom Geinstalleerd wattage Geinstalleerde lichtstroom Avondbranders Nachtbranders Gedimde nachtbranders Bespaard wattage Bespaarde lichtstroom Lichtpunt per inwoner lumen per inwoner Borssele % 53% 13% 22% 21% 0, Goes % 75% 6% 14% 14% 0, Hulst % 63% 3% 15% 14% 0, Kapelle % 76% 18% 7% 7% 0, Middelburg % 88% 4% 8% 8% 0, Noord-Beveland % 64% 9% 17% 17% 0, Reimerswaal % 94% 4% 2% 3% 0, Schouwen- Duiveland % 76% 6% 10% 10% 0, Sluis % 84% 4% 9% 10% 0, Terneuzen % 80% 4% 11% 11% 0, Tholen % 67% 4% 15% 14% 0, Veere % 56% 3% 23% 21% 0, Vlissingen % 86% 5% 6% 7% 0, Uitleg tabel Aantal lichtpunten zijn het totaal aantal lichtpunten onderverdeeld in de volgende kolommen naar o avondbranders: lampen die uitgeschakeld worden om 23 uur o nacht branders: lampen die de hele nacht branden o gedimde nachtbranders, lampen die na 23 uur niet uitgeschakeld worden maar gedimd worden. Er is een kolom geïnstalleerd wattage en gebruikte wattage, waarmee de besparing door het gebruik van avondbranders en dimmen te bepalen is. Idem zijn er kolommen voor geïnstalleerde lichtstroom en gebruikte lichtstroom. De totale besparing door het gebruik van avondbranders en de gedimde nachtbranders staat aangegeven in de kolommen bespaard wattage en bespaarde lichtstroom. Lichtpunt per inwoner: hoeveel lichtpunten er zijn per inwoner Lumen per inwoner: hoeveel licht er per inwoner geproduceerd wordt. Op de DVD zijn de gegevens van alle 69 kernen opgenomen, gegroepeerd per gemeente. Opmerkingen Er is bij de gemeenten veel discussie over de exactheid van de data. De meningen verschillen daarover en waarschijnlijk verschilt het ook sterk per gemeente. De data 26

27 zoals die hierboven staan zijn een momentopname uit de gegevens maart 2006; ook al zullen de precieze data niet precies zijn, de algehele lijn zal ongetwijfeld correct zijn. Wat betreft het elektriciteit verbruik is het nominaal vermogen gebruikt en is niet het energieverlies in leidingen en voorschakel apparatuur meegerekend. Er is geen rekening gehouden met verlies door vervuiling van de optiek, achteruitgang lamp. Wat de inwonersaantallen betreft is gebruik gemaakt van de website van de gemeente behalve in Tholen waar dit niet op de website van de gemeente gevonden kon worden en Wikipedia gebruikt is. Conclusies In Zeeland zijn naast de gemeenten een tweetal waterschappen verantwoordelijk voor de verlichting. In Tholen en Borssele is alle verlichting buiten de kernen in handen van het waterschap. De provinciale wegen in Zeeland worden alleen verlicht op kruispunten en rotondes en incidenteel ook op doorgaande wegdelen. De provincie heeft onlangs nieuw beleid daarover vastgesteld waarbij een aantal proeven gedaan zullen worden met reducties van deze vorm van verlichting. Hierbij worden of minder masten bij de rotondes geplaatst, lichtpunten na een bepaald uur uitgeschakeld Ook wordt er een proef gedaan met led-verlichting als oriëntatie verlichting op een wegdeel. Door de gemeenten wordt er buiten de bebouwde kom in Zeeland niet verlicht. Incidenteel staat er een lichtpunt bij een oprit naar een boerderij. Zeeland is een uitzondering met het gebruik van avondbranders. Een avondbrander heet zo aangezien hij na 23 uur uitgeschakeld wordt. Dit bespaart aanzienlijk op het energieverbruik en ook op de hoeveelheid lichthinder. Ook de gelijkmatigheid van de verlichting vermindert, wat door verlichtingsdeskundigen als nadelig wordt gezien. In een deel van de Zeeuwse dorpen is de verlichting na 23 uur dan ook meer te kenschetsen als oriëntatie verlichting. De mate van besparing door vooral het gebruik van avondbranders wordt door de gemeenten in beleid bepaald. Het aantal avondbranders verschilt sterk: bijna de helft van de lampen in Borsele en Veere gaan na 23 uur uit terwijl dit bij een vergelijkbare gemeente als Reimerswaal maar 2 % is. Ook het aantal lichtpunten verschilt sterk. Is er in gemeenten als Tholen en Borssele op elke 5 inwoners een lichtpunt, is dat in Sluis bijna 1 op elke 3 inwoners. Door het beleid van avondbranders en dimmen wordt een aanzienlijke besparing bereikt op de energiekosten. In totaal wordt 12% bespaard wat overeenkomt, met een kwh prijs van 6 eurocent, op euro. Er lijkt een verband tussen het aantal inwoners en de hoeveelheid licht per inwoner. Er wordt gemiddeld in de grotere plaatsen meer licht geproduceerd per inwoner. Het verband is niet erg sterk. Licht per inwoner Lumen per inwoner Lineair (Lumen per inwoner) 27

28 Bijlage 2 Meetmethode hemelhelderheid Meten hoe helder de nachtelijke hemel is, is niet eenvoudig. De helderheden zijn erg laag waardoor erg gevoelige apparatuur gebruikt moet worden. Deze apparatuur is meestal alleen te gebruiken in gestandaardiseerde laboratorium condities. Bij het meten van hemel is dit nu juist niet mogelijk. Ook moet de procedure simpel zijn om binnen de gegeven tijd voldoende metingen te kunnen doen. Verantwoording Een luminantiemeter is het geijkte instrument om de helderheid van objecten te meten. De meest gevoelige luminantiemeter die bestaat heeft een minimum waarde van 0,1 millicandela/m². De natuurlijke hemelhelderheid is volgens de literatuur 0,217 millicandela/ m². Het is duidelijk dat zelfs deze meter aan de ondergrens zit van zijn meetbereik en de fout in zijn metingen daarom relatief groot zal zijn. Verder is de hoek waaronder hij meet erg groot, n.l. 3 graden. In het beeldveld zullen vele sterren meegenomen worden en kan er niet alleen de hemel gemeten worden. Er wordt daarom gezocht naar andere methodes. Luminantiemeter Digitale camera Deze methodes maken alle gebruik van lichtgevoelige chips die gebruikt worden in digitale fototoestellen en die na ijking gebruikt kunnen worden om kleine lichthoeveelheden te meten. De gevoeligheid van deze chips is tegenwoordig dermate hoog dat binnen een korte tijd veel signaal gemeten kan worden. Meestal wordt daarbij gekoeld tot ongeveer 40 graden onder nul om zo min mogelijk ruis te verkrijgen. Ook dit is in het vrije veld ingewikkeld. Er is op in Zeeland daarom gekozen om ongekoeld te werken. De fout is daardoor wel groter maar de apparatuur en procedure zijn veel eenvoudiger waardoor er op veel meer plaatsen binnen de beschikbare tijd gemeten kan worden. Deze methode is door Sotto le Stelle overgenomen van P. Cinzano en F. Falchi;. De methode is grotendeels ontleed aan het werk van deze beroepsastronomen en de praktische uitwerking is met hen doorgenomen. (zie daarvoor de publicatie op internet beschikbaar CCD measurements of night sky brightness ). Ook is het 28

29 werk dat een andere sterrenkundige J. Hollan uit Tsjechië uitgevoerd heeft naar de effecten van extinctie op de hemelhelderheid meegenomen. Zijn methode om de extinctie in sterk verlichte landen zoals Nederland te verwerken is integraal overgenomen. Zie website: Deze methodiek zoals die in Zeeland toegepast is wordt ook gebruikt door de astronoom Hähnel in Osnabruck om het Ruhrgebied in kaart te brengen. Bovenstaande wil niet zeggen dat hiermee het laatste woord over het meten van de hemel gezegd is. Het aantal mensen dat hiermee bezig is, is helaas gering en ook de ontwikkeling van de meetapparatuur gaat snel. Er is dus grote kans dat de methodiek nog wel aangepast gaat worden. De data zoals die nu verzameld zijn vormen echter het best denkbare dat op dit moment uitvoerbaar is. Meetcondities De hemelhelderheid verschilt al naar gelang de bewolking. Hoe lager en dichter de bewolking hoe meer licht er vanaf de wolk gereflecteerd wordt en hoe hoger de hemelhelderheid is. Om niet elke nacht verschillende waardes te krijgen kan daarom alleen gemeten wordt op heldere nachten zonder bewolking. Andere voorwaarden zijn dat de zon meer dan 18 graden onder de horizon staat (astronomische duisternis) en de maan onder de horizon staat. Metingen Er zijn op 12 verschillende nachten in totaal 225 metingen verricht. Nacht datum Aantal meting en Canon Aantal metinge n SQM Kwaliteit IJking R² Nacht 1 23 jan Slecht; hoge extinctie. Wel hoge R² y = -0,84x + 13,534 Nacht 2 27 jan Goed y = -0,34x + 13,604 Nacht 3 28 jan Goed IJking weggegooid Nacht 4 29 jan Laatste 3 metingen y = -0,26x + opkomende mist 13,868 Nacht 5 31 jan Laatste 3 metingen y = -0,45x + opkomende bewolking 13,845 Nacht 6 24 feb Enigszins nevelig; lage y = -0,32x + R² 13,795 Nacht 7 25 feb 8 8 Laatste 3 metingen Geen ijking opkomende mist Nacht 8 4 maart Laatste 2 metingen y = -0,22x + opkomende bewolking; 13,829 lage R² Nacht 9 29 maart 6 6 Redelijk Geen ijking Nacht 10 1 april Goed Geen ijking Nacht april 7 8 Goed, maar erg hoge extinctie. Wel hoge R² y = -0,67x + 13,665 Nacht april Goed y = -0,18x + 13,649 0,9318 0,9591 0,8314 0,9076 0,6929 0,6866 0,9585 0,

30 Op elk meetpunt is de volgende procedure gevolgd: Locatie is met behulp van een GPS vastgelegd; Een foto van 30 seconde van het zenit gemaakt; Een zogenaamd dark frame van 30 seconde gemaakt (hierbij wordt wel belicht, maar kan geen licht de chip bereiken door de dop op de lens te houden). Meting met een experimenteel methode: de Sky Quality Meter Ook al was het op deze nachten onbewolkt, toch verschilt de mate waarin het licht uitgedoofd wordt door de atmosfeer. Dat heet extinctie. Daarom is op 9 nachten op één locatie een zogenaamde ijkmeting uitgevoerd waarmee de extinctie van die nacht bepaald wordt. Daarvoor wordt gecorrigeerd om de metingen van de verschillende nachten met elkaar te kunnen vergelijken. Helaas is er niet op alle nachten een extinctie meting uitgevoerd. Het slechte weer in de winter van 2006 zorgde ervoor dat in de maand april er daarom voor gekozen is om prioriteit te geven om de locaties die in een van de eerste nachten wel gemeten was maar waarbij het weer niet optimaal was nog eens te meten en zijn er geen ijkmetingen uitgevoerd. Helaas is door een computerfout de metingen op de nacht van 28 januari gedeeltelijk vernietigd inclusief de ijkmetingen. Verwerking Alle foto s zijn omgezet tot een fit file (softwareprogramma Iris). Dit is het gebruikelijke format voor astronomische waarnemingen. Alle metingen werden gekalibreerd met de dark frame gemaakt op dezelfde locatie en met flatframes (software programma AIP). Hiermee worden de fouten zoals ruis, vignettering van het toestel zoveel mogelijk opgeheven. In het middelste deel van de foto werden 6 stukken van 15 bij 15 pixels uitgekozen waar geen sterren te zien waren en de mean of the median half werd bepaald. Deze maat wordt beschouwd als de meest geschikte manier om de pixelvalue van de hemel te verkrijgen. Er is in de foto s namelijk een grote signal to noise ratio en met deze methode wordt alleen het middelste deel van de pixels meegenomen en daar weer het gemiddelde van bepaald. De gevonden pixelvalue werd via een excel tabel omgezet in magnitudes. Tevens werd van elke nacht de extinctie bepaald aan de hand van de foto s genomen met de ijkmeting. De extinctie op de nachten verschilde tussen 0,18 en 0,84 magnitude per airmass. Om de meetresultaten van de verschillende nachten te kunnen vergelijken en samen rte kunnen presenteren, zijn de gemeten magnitudes van de hemel geschaald op een zeer heldere nacht met een extinctie van 0,33. Dit is ook de internationaal gehanteerde norm, ook gebruikt bijvoorbeeld bij de wereldatlas van de hemelhelderheid. Gebruikte metingen Van te voren waren 140 punten uitgekozen, terwijl er 225 metingen uitgevoerd zijn. Aangezien een aantal metingen zeker in de eerste maanden van het jaar van mindere kwaliteit waren door eventueel optredende hoge sluiers zijn de metingen waar twijfel over waren weggegooid. Helaas is er geen enkele meting in het gebied bij Kruiningen door deze selectie gekomen, waardoor er overeengekomen is om op een later tijdstip alsnog een meting uit te voeren. 30

31 Ook valt op dat de gemeten hemelhelderheid in de donkere gebieden lager is dan op de satellietkaart. Blijkbaar is de nuancering in de mate van donkerte groter dan uit de ruwe satellietdata te halen valt. Nauwkeurigheid De waardes zoals die in Zeeland gemeten zijn, zijn nauwkeuriger dan de waardes verkregen via de satelliet. Echter ook binnen deze metingen is een zekere mate van onzekerheid. De belangrijkste is het aandeel van de ruis in de opnames. Bij de lange belichtingstijd van 30 seconden en de lage pixelwaarde is de ruis ten opzichte van het signaal aanzienlijk. Door de waarde van vele pixels te middelen wordt deze fout tot aanvaardbare proporties terug gebracht. Een volgende onzekerheid is dat er ook tijdens de nacht bijvoorbeeld sluierbewolking aanwezig kan zijn die niet te zien is. Ook in de kalibratie van het fototoestel zit een onnauwkeurigheid. Het is moeilijk het aandeel van elk van deze onzekerheden te schatten om een totale analyse van de onzekerheid te maken. Bij de 178 metingen zitten ook vele metingen waarbij op zeer korte afstand van elkaar op verschillende nachten gemeten is. De metingen vertonen geen systematische afwijkingen wat wijst op een voldoende mate van betrouwbaarheid van de meetmethode. Er wordt geschat dat de totale onzekerheid minder is dan 10%. Dat betekent dat als de gemeten hemelhelderheid 2,5 mcd/m² is, dat de werkelijke waarde zeer waarschijnlijk ligt tussen 2,25 en 2,75 mcd/m². 31

32 Bijlage 3 All sky opnames Naam X-coordinaat Y-coordinaat Plaats Datum Aardenburg_172_1 minuut 21376, ,9277 Aardenburg 2-feb-06 Aquadelta_306_1 minuut 65200, ,2525 Aquadelta 29-mrt-06 Bath_72_1 minuut 71980, ,9064 Bath 27-jan-06 Biggekerke_143_1 minuut 28047, ,2343 Biggekerke 29-jan-06 Breskens_181_1 minuut 22465, ,9364 Breskens 2-feb-06 Brouwershaven_430_1 minuut 53400, ,0872 Brouwershaven 29-mei-06 Burgh-Haamstede_65_1 minuut 38960, ,8228 Burgh-Haamstede 24-jan-06 Clinge_114_1 minuut 59532, ,3457 Clinge 29-jan-06 Ellewoutsdijk_152_1 minuut 44296, ,0877 Ellewoutsdijk 30-jan-06 Grevelingenhout_308_1 minuut 63494, ,8729 Grevelingenhout 29-mrt-06 Havens Vlissingen_149_1 minuut 38791, ,268 Havens Vlissingen 30-jan-06 Hoofdplaat_184_1 minuut 34936, ,6982 Hoofdplaat 2-feb-06 IJzendijke_167_1 minuut 28833, ,4617 IJzendijke 2-feb-06 Kanaal door Zuid-Beveland_75_1 minuut 58809, ,3564 Kanaal door Zuid-Beveland 27-jan-06 Kats_197_1 minuut 51453, ,7977 Kats 25-feb-06 Kattendijke_163_1 minuut 54269, ,4609 Kattendijke 30-jan-06 Kieldrecht_104_1 minuut 69505, ,4062 Kieldrecht 29-jan-06 Kortgen_77_1 minuut 45436, ,8416 Kortgen 27-jan-06 Krammersluizen_431_1 minuut ,4468 Krammersluizen 29-mei-06 Kreekraksluizen_70_1 minuut 74908, ,4193 Kreekraksluizen 27-jan-06 Markiezaat_392_1 minuut 70101, ,2897 Markiezaat 27-apr-06 Middelburg_69_1 minuut 32197, ,987 Middelburg 24-jan-06 Nieuwerkerk_57_1 minuut 58624, ,1663 Nieuwerkerk 23-jan-06 Nieuwerkerke_60_1 minuut 51183, ,0506 Nieuwerkerke 24-jan-06 Nishoek_73_1 minuut 60232, ,6968 Nishoek 27-jan-06 Noordgouwe_58_1 minuut 55520, ,4976 Noordgouwe 23-jan-06 Oesterdam_94_1 minuut 73825, ,4787 Oesterdam 28-jan-06 Oesterdam_95_1 minuut 74100, ,7152 Oesterdam 28-jan-06 Oostkapelle_138_1 minuut 29342, ,1064 Oostkapelle 29-jan-06 Oosthoek_191_1 minuut 62508, ,1421 Oosthoek 25-feb-06 Oud Vossemeer_91_1 minuut 72961, ,9207 Oud Vossemeer 28-jan-06 Oude Tonge_305_1 minuut 73436, ,1141 Oude Tonge 29-mrt-06 Ovezande_156_1 minuut 48169, ,1838 Ovezande 30-jan-06 Philippine_164_1 minuut 43086, ,7537 Philippine 2-feb-06 Philipsdam_79_1 minuut 72362, ,0259 Philipsdam 28-jan-06 Poortvliet_398_1 minuut 69432, ,7367 Poortvliet 28-apr-06 Rammakenshoek_147_1 minuut 34674, ,1803 Rammakenshoek 30-jan-06 Renesse_78_1 minuut 43628, ,9964 Renesse 27-jan-06 Rilland_96_1 minuut 72913, ,7433 Rilland 28-jan-06 Sas van Gent_118_1 minuut 44432, ,4056 Sas van Gent 29-jan-06 Sas van Gent_119_1 minuut 45287, ,8321 Sas van Gent 29-jan-06 Scharrewoude_61_1 minuut 49068, ,3811 Scharrewoude 24-jan-06 Schor Ossendijk_71_1 minuut 76658, ,8336 Schor Ossendijk 27-jan-06 Serooskerke_136_1 minuut 31569, ,2716 Serooskerke 29-jan-06 Serooskerke_205_1 minuut 47371, ,9905 Serooskerke 25-feb-06 Sint Annaland_84_1 minuut 65909, ,8321 Sint Annaland 28-jan-06 Sirjansland_211_1 minuut 60866, ,9272 Sirjansland 25-feb-06 Sirjansland_56_1 minuut 61129, ,3409 Sirjansland 23-jan-06 Sluis_175_1 minuut 16324, ,4087 Sluis 2-feb-06 Sluis_81_1 minuut 65873, ,5423 Sluis 28-jan-06 Sint Maartendijk_87_1 minuut 62475, ,5875 Sint Maartendijk 28-jan-06 Terneuzen_126_1 minuut 45948, ,9528 Terneuzen 29-jan-06 Terneuzen_127_1 minuut 49014, ,1403 Terneuzen 29-jan-06 Terneuzen Dow_457_1 minuut 41706, ,8119 Terneuzen Dow 29-mei-06 Tunnelmond_129_1 minuut 44342, ,8389 Tunnelmond 29-jan-06 Veere_68_1 minuut 35769, ,7917 Veere 24-jan-06 Vlake_229_1 minuut 59128, ,9929 Vlake 5-mrt-06 Vogelwaarde_123_1 minuut 55851, ,2356 Vogelwaarde 29-jan-06 Waarde_188_1 minuut 65365, ,3426 Waarde 24-feb-06 Watersnoodmonument_106_1 minuut 61813, ,3264 Watersnoodmonument 29-jan-06 Wissenkerke_238_1 minuut 39957, ,9587 Wissenkerke 5-mrt-06 32

33 Yerseke_192_1 minuut 59311, ,8016 Yerseke 25-feb-05 Yerseke_74_1 minuut 62272, ,5419 Yerseke 27-jan-05 Zaamslag_125_1 minuut 51785, ,7591 Zaamslag 29-jan-06 Zeelandbrug_304_1 minuut 51379, ,136 Zeelandbrug 29-mrt-06 Zuiddorpe_348_1 minuut 51366, ,3314 Zuiddorpe 2-apr-06 33

34

35 Bijlage 4 Gegevens gemeenten gemeenten adres tel contact BORSELE Stenevate 10, 4451 KB Heinkenszand de heer Maas [email protected] GOES M.A. de Ruijterlaan 2, 4461 GE Goes J. de Jonge [email protected] HULST Hof ter Zandeplein 11, 4587 CK Kloosterzande de heer van Damme [email protected] KAPELLE Kerkplein 1 Kapelle de heer Stroo [email protected] MIDDELBURG Kanaalweg 3 Middelburg de heer Gabrielse [email protected] NOORD BEVELAND Voorstraat 31, 4491 EV Wissenkerke Mevrouw Jacqueline Walraven [email protected] REIMERSWAAL Oude Plein 1, 4416 AK Kruiningen de heer Roland Dekkers [email protected] SCHOUWEN-DUIVELAND Laan van St. Hilaire 2, 4301 SH Zierikzee de heer Marnix de Jonge [email protected] SLUIS Raadhuisplein 1, 4501 BG Oostburg de heer Coolsen [email protected] TERNEUZEN Oostelijk Bolwerk 4, 4531 GS Terneuzen de heer Johan van Driessche [email protected] THOLEN Markt 1-5, 4695 CE Sint Maartensdijk de heer J. Geers [email protected] VEERE Traverse 1, 4357 ET Domburg de heer J. Bults [email protected] VLISSINGEN Stadhuisplein 2, 4382 LG Vlissingen 56 de heer van Leiden [email protected] WATERSCHAP de heer Jan Quist [email protected] DELTA NUTSBEDRIJVEN de heer Rudy Snoodijk [email protected]

36 Bijlage 5 Overige verlichting Nummer NAAM X_COORDI Y_COORDI GEMEENTE CATEGORIE AANTAL KWALITEIT OPMERKING 1 Voetpomp 64641, ,26 Borsele benzinestation 24 niet bij afrit 2 conservenfabriek 51891, ,50 Borsele industrie 10 goed hele hoge sportlampen 3 Amac 42080, ,97 Borsele industrie 0 geen licht om 2 uur in augustus 4 Total raffinaderij 39348, ,75 Borsele industrie veel licht op torens 5 rangeerterrein 40682, ,12 Borsele industrie veel licht, goede armaturen 6 parkeerterrein 38493, ,91 Borsele industrie veel licht, parkeren auto's 7 parkeerterrein 38759, ,44 Borsele industrie veel licht, parkeren auto's 8 parkeerterrein 38229, ,89 Borsele industrie veel licht, parkeren auto's 9 reclamezuil 45327, ,44 Borsele reclameverlichting 10 Hof van Zeeland 44585, ,65 Borsele recreatiepark 225 matig kegels 11 Scheldeoord 51377, ,19 Borsele recreatiepark 40 goed 12 sportpark s'-heerenhoek 42899, ,47 Borsele sportpark 12 matig tennis armaturen zijn goed 13 sportpark Heinekenszand 46150, ,44 Borsele sportpark 22 goed 14 sportpark Borssele 40127, ,34 Borsele sportpark 2 matig 15 sportpark Ovezande 46551, ,23 Borsele sportpark 8 slecht 16 sportpark Hoedekenskerke 51857, ,55 Borsele sportpark 8 matig 17 sportpark s'-gravenpolder 51861, ,69 Borsele sportpark 4 matig 18 sportpark Kwadendamme 49923, ,87 Borsele sportpark 5 slecht 19 Watertoren 52089, ,32 Goes aanstraling 0 slecht 20 van der Endt 50089, ,08 Goes aanstraling 0 sterk overbelicht 21 Gert West straete 49736, ,97 Goes aanstraling 0 sterk overbelicht 22 tankstation Selnisse 42462, ,52 Goes benzinestation 20 goed 23 Selnisse 43006, ,95 Goes benzinestation 20 niet bij afrit 24 Vliedberg 48344, ,14 Goes benzinestation 24 niet bij afrit 25 Mc Cain 41558, ,61 Goes industrie Oosterschelde 52008, ,16 Goes instelling 25 goed 6 hoge; overige diverse soorten 27 Emergis 52268, ,74 Goes instelling 69 goed 28 Jachthaven Wolphaartsdijk 46113, ,78 Goes openbare verlichting 10 goed weinig licht 29 reclamezuil 49853, ,63 Goes reclameverlichting 30 De Schelphoek 45315, ,98 Goes recreatiepark 30 bollen, op 1 meter, minimaal 31 Zon en zee 62355, ,56 Goes recreatiepark 20 minimaal divers 32 tennispark Kloetinge 52966, ,75 Goes sportpark 18 goed 33 sportpark Kloetinge 52981, ,46 Goes sportpark 16 matig Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 36

37 34 sportpark Goes 52180, ,07 Goes sportpark 10 slecht 35 sportpark Heer Hendrichtkinderen 49087, ,70 Goes sportpark 10 matig 36 sportpark s'heer Arendskerke 46297, ,40 Goes sportpark 27 matig 37 sportpark Wolphaartsdijk 45857, ,05 Goes sportpark 10 slecht 38 sportpark Goes 51009, ,84 Goes sportpark 104 zeer wisselend niet nauwkeurig 39 sportpark Kapelle 56304, ,47 Goes sportpark 32 goed en slecht 40 sportpark Wemeldinge 58227, ,59 Goes sportpark 14 matig 41 Twee autobedrijven 60688, ,41 Hulst aanstraling 0 over leeg land uitstralend 42 Vesting Hulst 61687, ,44 Hulst aanstraling 0 enigszins verblindend waar je ook loopt 43 kerk Hengstdijk 47838, ,72 Hulst aanstraling 0 op dit moment niet verlicht 23 uur aug 2 volgens gegevens sterk verlicht 44 Parkeerplaats Morres 61202, ,02 Hulst industrie 13 leeg terrein, geheel verlicht 45 Perkpolder 59736, ,67 Hulst openbare verlichting reclamepaal 60684, ,39 Hulst reclameverlichting 0 maximaal 520 cd 47 Mussenisse 56147, ,29 Hulst recreatiepark 10 minimaal 48 Zeeuwmeeuw 56289, ,11 Hulst recreatiepark 10 minimaal 49 de Vogel 57642, ,64 Hulst recreatiepark 20 minimaal 50 molen Kloosterzande 58990, ,71 Hulst recreatiepark 0 redelijk gedaan 51 sportpark St. Jansteen 61369, ,33 Hulst sportpark 24 matig tennis beter 52 sportpark Clinge 64577, ,15 Hulst sportpark 17 goed 53 sportpark Hulst 61889, ,97 Hulst sportpark 40 zeer divers, tennis wel goed 54 Sportpark Kloosterzande 59737, ,05 Hulst sportpark 14 matig en goed tennis beter 55 sportpark Vogelwaarde 56701, ,07 Hulst sportpark 10 matig 56 tennispark Vogelwaarde 56870, ,38 Hulst sportpark 6 goed 57 sportpark Lamswaarde 62339, ,02 Hulst sportpark 4 matig 58 sportpark Molenhoek 61900, ,94 Hulst sportpark 4 slecht 59 sportpark Graauw 65545, ,62 Hulst sportpark 8 goed 60 sportpark Koewacht 55550, ,93 Hulst sportpark 15 slecht en matig tennis matig 61 Kole transport 56362, ,44 Kapelle industrie erg lelijk, verblindend 62 Prisma Food group 57117, ,56 Kapelle industrie werkverlichting goed, veel licht op de parkeerplaatsen 63 Kerk Middelburg ,00 Middelburg aanstraling afdruk op wolken te zien 64 benzine station 36314, ,03 Middelburg benzinestation 9 minimaal, niet bij afrit 65 Eastman 34022, ,25 Middelburg industrie 500 groffe schatting; erg hoge open lichten 66 Vitrite 34109, ,04 Middelburg industrie 30 reclamebord van 10 bij 4 meter, maximaal 75 cd 67 Gevangenis 33403, ,28 Middelburg instelling 50 parkeerplaats erg goede armaturen 68 Woonboulevard 32612, ,39 Middelburg openbare verlichting 40 veel licht op groot leeg terrein. Bij de firma Groenrijk 4 69 De Witte Raaf 38501, ,39 Middelburg recreatiepark 30 goed kegels Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 37

38 70 sportpark Sint Laurens 31356, ,57 Middelburg sportpark 3 slecht 71 sportpark Veersepoort 32450, ,74 Middelburg sportpark 41 matig 72 sportpark Arnemuiden 36361, ,37 Middelburg sportpark 32 goed 73 sportpark Nieuw en- St Joosland 35215, ,18 Middelburg sportpark 10 matig 74 sportpark Middelburg 33226, ,56 Middelburg sportpark 36 goed en slecht 75 sportpark Voorborgh 30524, ,55 Middelburg sportpark 58 matig 76 Molen Colijnsplaat 48867, ,95 Noord-Beveland aanstraling 0 van verre zichtbaar 77 Molen Wissenkerke 41528, ,23 Noord-Beveland aanstraling 0 78 grasdrogerij 45313, ,08 Noord-Beveland industrie 5 slecht te hoog gericht, te sterk 79 Schotsman 36706, ,23 Noord-Beveland recreatiepark 0 kegels, erg oud 80 De Banjaard , ,74 Noord-Beveland recreatiepark 250 matig kegels en Industria 2310, redelijk veel; 1 per 3 huisjes 81 de Paardekreek 39728, ,61 Noord-Beveland recreatiepark 10 matig minimaal 82 de Molenhoek 37791, ,46 Noord-Beveland recreatiepark 20 matig minimaal; kegels Anna Friso 35661, ,82 Noord-Beveland recreatiepark 10 goed minimaal verlicht 84 de Veerhoeve 45898, ,45 Noord-Beveland recreatiepark 0 matig openbaar niveau 85 Roompot 39120, ,73 Noord-Beveland recreatiepark 60 matig overdag aan 86 Ruiterplaat 36398, ,33 Noord-Beveland recreatiepark 100 kegels, redelijk veel 87 Roompot 39134, ,99 Noord-Beveland recreatiepark 400 matig veel lage bollen 88 de Banjaard , ,42 Noord-Beveland recreatiepark 30 matig weinig; kegels 89 Rancho Grande 37214, ,15 Noord-Beveland recreatiepark 0 kegels 90 sportpark Colijnsplaat 48670, ,22 Noord-Beveland sportpark 10 matig tennis goed 91 sportpark Kamperland 38434, ,15 Noord-Beveland sportpark 32 matig tennis is goed 92 sportpark Kats 50858, ,71 Noord-Beveland sportpark 9 93 sportpark Wissenkerke 40999, ,96 Noord-Beveland sportpark 4 matig 94 sportpark Kortgene 44160, ,34 Noord-Beveland sportpark 16 matig verkeerde plaats 95 kerk IJzendijke 31512, ,13 Oostburg aanstraling 0 afdruk op wolken te zien; om 2 uur snachts 96 tankstation Vliete 65140, ,52 Reimerswaal benzinestation 17 matig 97 Vliete 65204, ,20 Reimerswaal benzinestation 20 niet bij afrit 98 de Keyzer 72341, ,66 Reimerswaal industrie 4 erg irritant en verblindend 99 Oostdijk bedrijfje 64016, ,57 Reimerswaal industrie erg lelijke werkverlichting 100 Gemeentelijke werkplaats 61210, ,78 Reimerswaal industrie 10 goede armaturen,maar erg hoge intensiteit 101 Lamp Meyer Weston 61064, ,15 Reimerswaal industrie veel verlichting 102 Station Kruiningen 61064, ,15 Reimerswaal industrie kassen Rilland 73127, ,77 Reimerswaal kasverlichting veel licht, 85% afscherming 104 Brug 57645, ,23 Reimerswaal openbare verlichting 25 hoge brug, lampen van erg ver te zien; lage druk natr 105 sportpark Kruiningen 61197, ,30 Reimerswaal sportpark 20 matig Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 38

39 106 zwembad Kruiningen 61725, ,88 Reimerswaal sportpark sportpark Krabbendijke 66207, ,80 Reimerswaal sportpark 14 slecht 108 sportpark Yerseke 61399, ,40 Reimerswaal sportpark 14 matig 109 sportpark Hansweert 58378, ,01 Reimerswaal sportpark 12 matig 110 molen De Lelie 48249, ,98 Schouwen-Duiveland aanstraling 0 redelijk goed 111 meubelboulevard Poortvliet 65464, ,77 Schouwen-Duiveland aanstraling 0 lage luminantie maar erg groot, van verre zichtbaar 112 Krammers sluizen 70242, ,45 Schouwen-Duiveland industrie 300 lagedruk natrium 113 Krekpo 61285, ,52 Schouwen-Duiveland industrie 25 grote 114 Ardi keukens 66502, ,89 Schouwen-Duiveland industrie 40 laag bollen naastgelegen huis idem 115 BP meubel 68863, ,27 Schouwen-Duiveland industrie 50 slecht veel lage bollen 116 Denja 64948, ,45 Schouwen-Duiveland industrie 25 redelijk hoog niveau 117 Wandel 59246, ,00 Schouwen-Duiveland industrie 25 redelijk hoog niveau 118 transferium 43427, ,75 Schouwen-Duiveland openbare verlichting 50 mooie triangels en lelijke kegels 119 Den Osse 50973, ,67 Schouwen-Duiveland recreatiepark 20 erg weinig lampen 120 Grevelingenhout 64007, ,75 Schouwen-Duiveland recreatiepark 70 kegels, zie foto 121 Village Zeeland 48809, ,38 Schouwen-Duiveland recreatiepark 100 kegels erg veel: elke 2 huisjes 1 kegel, foto 122 de Hoeve 64530, ,79 Schouwen-Duiveland recreatiepark 160 kegels 123 Hoogerwerf 64135, ,01 Schouwen-Duiveland recreatiepark 40 kegels 124 de Tong 63973, ,01 Schouwen-Duiveland recreatiepark 80 kegels 125 Beachpark Renesse 45148, ,75 Schouwen-Duiveland recreatiepark 25 kegels, minimaal 126 Aquadelta 64769, ,61 Schouwen-Duiveland recreatiepark 250 kegels en bollen; moeilijk te overzien 127 Julianahoeve 42259, ,20 Schouwen-Duiveland recreatiepark 150 moeilijk te overzien; oprijlaan sterk verlicht 128 Landal Port greve 51870, ,66 Schouwen-Duiveland recreatiepark 120 opvallend weinig met 600 huisjes 129 de Brem 41922, ,61 Schouwen-Duiveland recreatiepark 0 kegels, relatief weinig 130 Alles wisselt 46416, ,59 Schouwen-Duiveland recreatiepark 25 weinig; pathfinder 131 het Baken 47654, ,53 Schouwen-Duiveland recreatiepark 10 erg weinig 132 Klaverweide 46507, ,32 Schouwen-Duiveland recreatiepark 50 kegels 133 de Haerde 46356, ,38 Schouwen-Duiveland recreatiepark 40 kegels 134 de Soeten haert 45159, ,40 Schouwen-Duiveland recreatiepark 40 kegels 135 Horizon 42335, ,47 Schouwen-Duiveland recreatiepark 30 minimaal 136 Bongerd 42135, ,05 Schouwen-Duiveland recreatiepark 10 minimaal 137 de Oase 43406, ,14 Schouwen-Duiveland recreatiepark 40 allura 138 Klein Poelland 42948, ,28 Schouwen-Duiveland recreatiepark 25 weinig 139 Krabbenkreek 65884, ,16 Schouwen-Duiveland recreatiepark 60 veel licht. kegels 140 Oude dorp 61160, ,65 Schouwen-Duiveland recreatiepark 10 minimaal 141 Oud kempen 60152, ,60 Schouwen-Duiveland recreatiepark 20 minimaal Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 39

40 142 Camping Stavenisse 57915, ,19 Schouwen-Duiveland recreatiepark 10 minimaal 143 Resort Haamstede 40543, ,35 Schouwen-Duiveland recreatiepark 50 1 op 4 huisjes 144 Duinpark Hof van Haamstede 40025, ,23 Schouwen-Duiveland recreatiepark Zeeduin 39857, ,19 Schouwen-Duiveland recreatiepark 30 veel buitenlampen aan de huizen 146 Het Schouwse duin 39701, ,03 Schouwen-Duiveland recreatiepark 20 weinig 147 Buitenplaats Schouwen 39672, ,15 Schouwen-Duiveland recreatiepark 50 alleen boulders 148 In de Appelwei 39735, ,59 Schouwen-Duiveland recreatiepark Alles wisselt 39326, ,20 Schouwen-Duiveland recreatiepark 15 alles klassiek 150 Duinrand recreatie 39356, ,89 Schouwen-Duiveland recreatiepark 50 zeer divers 151 De Wielewaal 39327, ,52 Schouwen-Duiveland recreatiepark In de Bongert 40392, ,52 Schouwen-Duiveland recreatiepark 3 nauwelijks 153 Groenoord 40288, ,92 Schouwen-Duiveland recreatiepark Torentje 40382, ,55 Schouwen-Duiveland recreatiepark 30 diverse armatuursoorten 155 Groenewoud 39874, ,83 Schouwen-Duiveland recreatiepark 5 minimaal 156 Nieuwe leven 39874, ,83 Schouwen-Duiveland recreatiepark Ginsterveld 40408, ,11 Schouwen-Duiveland recreatiepark 100 erg groot terrein, relatief weinig 158 Duinhoeve 40352, ,56 Schouwen-Duiveland recreatiepark 100 erg groot terrein, relatief weinig 159 Salvatorhoeve 58494, ,27 Schouwen-Duiveland recreatiepark 25 kegels minimaal 160 Duinoord 38633, ,69 Schouwen-Duiveland recreatiepark 20 kegels minimaal 161 sportpark Zonnemaire 55872, ,84 Schouwen-Duiveland sportpark 2 matig 162 paardebak Dijkhuisjes 55442, ,31 Schouwen-Duiveland sportpark 8 slecht 163 sportpark Brouwershaven 52775, ,30 Schouwen-Duiveland sportpark 20 matig 164 sportpark Scharendijke 47654, ,53 Schouwen-Duiveland sportpark 4 matig 165 sportpark Renesse 43839, ,77 Schouwen-Duiveland sportpark 4 matig 166 sportpark Burgh van Zuijen 40959, ,02 Schouwen-Duiveland sportpark 14 matig 167 sportpark Kerkwerve 51737, ,69 Schouwen-Duiveland sportpark 4 matig 168 sportpark den Hoogen Blok 53487, ,45 Schouwen-Duiveland sportpark 12 matig 169 sportpark Nieuwerkerk 58784, ,58 Schouwen-Duiveland sportpark 12 matig 170 sportpark Oostendorp 61617, ,92 Schouwen-Duiveland sportpark 4 matig 171 sportpark Bruinisse 65723, ,91 Schouwen-Duiveland sportpark 4 matig 172 sportpark Drieschor 68261, ,05 Schouwen-Duiveland sportpark 8 matig 173 sportpark Ouwerkerk 57918, ,50 Schouwen-Duiveland sportpark 3 matig 174 sportpark Zierikzee 53898, ,43 Schouwen-Duiveland sportpark 21 matig 175 sportpark Sint Philipsland 70107, ,40 Schouwen-Duiveland sportpark 14 goed en matig tennis goed 176 Sluis wal 31512, ,13 Sluis aanstraling 0 erg grote lamp op Zuiderpoort; begin augustus na Sand Plaet 16116, ,30 Sluis recreatiepark 75 veel; hoge palen Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 40

41 178 de Groede 22865, ,46 Sluis recreatiepark 200 hoge palen; rijkelijk veel, vooral in centrum 179 Pannenschuur 19448, ,18 Sluis recreatiepark 80 niet veel; wel grondspots onder bomen 180 de Meidoorn 15893, ,74 Sluis recreatiepark 4 minimaal 181 Zwinhoeve 14802, ,78 Sluis recreatiepark 100 kegels 182 Wilgen 17771, ,94 Sluis recreatiepark 20 minimaal 183 de Hoogte 18891, ,40 Sluis recreatiepark Vogelenzang 21201, ,40 Sluis recreatiepark Zonneweide 20580, ,67 Sluis recreatiepark Schippers 20525, ,18 Sluis recreatiepark Boshoeve 20531, ,50 Sluis recreatiepark Paarl 22829, ,17 Sluis recreatiepark Napoleon 24617, ,39 Sluis recreatiepark 20 alleen in centrale deel 190 camping Schooneveld 26064, ,07 Sluis recreatiepark 20 alleen in centrale deel 191 Zeeslag 26064, ,07 Sluis recreatiepark 50 vooral op centrale deel 192 Zeebad 26292, ,03 Sluis recreatiepark Village Scaldia 34816, ,55 Sluis recreatiepark 80 ook de huizen niet opgenomen 194 de Afslag 26134, ,45 Sluis restaurant 50 veel 195 sportpark Cadzand 16116, ,30 Sluis sportpark 18 matig tennis goed 196 sportpark Schoondijke 26912, ,32 Sluis sportpark 12 matig tennis goed 197 sportpark Groede 24069, ,66 Sluis sportpark 10 matig tennis goed 198 sportpark Nieuwvliet 21422, ,95 Sluis sportpark 0 tennis goed 199 sportpark IJzerdijke 31360, ,70 Sluis sportpark 30 matig tennis goed trainingsveld slecht 200 sportpark sv Oostburg 22249, ,40 Sluis sportpark 20 matig 201 sportpark Zuidzande 20226, ,59 Sluis sportpark sportpark Sluis 15879, ,72 Sluis sportpark 16 goed 203 tennispark skuis 15704, ,82 Sluis sportpark 6 matig 204 tennispark Aardenburg 18703, ,89 Sluis sportpark 10 goed en slecht 205 sportpark Aardenburg 18644, ,42 Sluis sportpark 6 slecht 206 sportpark Eede 14931, ,49 Sluis sportpark sportpark Hoofdplaat 34973, ,51 Sluis sportpark 10 matig 208 Gamma 46343, ,50 Terneuzen aanstraling 0 overdreven reclameverlichting tussen 10 en 300 cd o 209 waterpompstation Philippine 41029, ,72 Terneuzen industrie 45 lampen en aanstraling bij natuurterrein 210 lege parkeeerplaats 47139, ,40 Terneuzen industrie 36 aantal autobedrijven met veel licht 211 Verbruggen 47139, ,40 Terneuzen industrie 0 veel verblindende lampen 212 Verbrugge terminals 47401, ,90 Terneuzen industrie 0 veel licht; lagedruknatrium, veel licht verspreidende a 213 Dow? 41013, ,50 Terneuzen industrie 0 erg verblindende lichten over veel laag land natuur in Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 41

42 214 chemische fabriek 44635, ,68 Terneuzen industrie 0 bijna in woonwijk 215 chemische fabriek 44303, ,15 Terneuzen industrie 0 chemische industrie naar zuiden toe 216 Yara 47748, ,90 Terneuzen industrie Spui 49990, ,57 Terneuzen openbare verlichting 0 gevaarlijk om fietspad te verlichten:groen te dichtbij. 218 Braakman 39163, ,45 Terneuzen recreatiepark 300 bollen 219 sportpark Philippine 41110, ,34 Terneuzen sportpark 12 matig tennis is goed 220 sportpark hoek 43424, ,24 Terneuzen sportpark 34 matig 221 sportpark vv Terneuzen 47489, ,49 Terneuzen sportpark 24 matig 222 sportpark vv Terneuze boys 47765, ,28 Terneuzen sportpark 34 matig 223 sportpark Biervliet 36848, ,32 Terneuzen sportpark 4 matig 224 sportpark Sluiskil 46387, ,03 Terneuzen sportpark 4 matig 225 tennispark Sluiskil 46495, ,04 Terneuzen sportpark 4 goed 226 sportpark Westdorpe 45952, ,60 Terneuzen sportpark 6 slecht 227 sportpark Zuiddorpe 51123, ,26 Terneuzen sportpark sportpark Koewacht 55545, ,13 Terneuzen sportpark 13 slecht tennis beter 229 sportpark Zaamslag 52167, ,98 Terneuzen sportpark 8 matig 230 sportpark Axel 52482, ,74 Terneuzen sportpark 8 slecht 231 sportpark Spui 49695, ,83 Terneuzen sportpark 5 matig 232 haven St Annaland 66286, ,02 Tholen openbare verlichting 30 zeer divers, enigszins chaos 233 Krabbenkreek 65881, ,44 Tholen recreatiepark 45 vrij veel kegels, vrij veel, zoals ov 234 De Pluimpot 63990, ,51 Tholen recreatiepark 20 matig minimaal 235 De Zeester 64266, ,51 Tholen recreatiepark 20 matig minimaal 236 sportpark Maartensdijk 64383, ,61 Tholen sportpark 13 matig 237 Sportpark Poortvliet 68333, ,17 Tholen sportpark 8 matig 238 sportpark De Vossenberg 72462, ,06 Tholen sportpark 18 matig 239 tennispark St Annaland 65429, ,94 Tholen sportpark 6 goed 240 sportpark St Annaland 65473, ,61 Tholen sportpark 17 slecht 241 sportpark St Philipsland 22249, ,40 Tholen sportpark 15 goed en matig 242 sportpark Stavelot 59447, ,95 Tholen sportpark 4 matig 243 Vliedberg 28322, ,86 Veere instelling 50 goed wordt opgeheven 244 tomatenkas 34768, ,19 Veere kasverlichting 0 lage kas, geen lampen 245 kas Meliskerke 23473, ,61 Veere kasverlichting waarschijnlijk geen assimilatiebelichting 246 Neeltje Jans 38879, ,64 Veere openbare verlichting 45 lage druk natrium 247 Discolicht 21096, ,77 Veere reclameverlichting zomers werkzaam 248 Oranjezon 30022, ,00 Veere recreatiepark 100 matig bollen 249 Westhove 25181, ,88 Veere recreatiepark 70 matig bollen; afscherming om lamp; helder glas Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 42

43 250 Hof Domburg 27441, ,06 Veere recreatiepark 100 goed kegels niet zo veel 251 Valkenisse 24473, ,74 Veere recreatiepark 10 kegels, minimaal 252 Ons Buiten 28037, ,52 Veere recreatiepark 50 goed 253 in de Bongerd 28033, ,83 Veere recreatiepark 39 goed 254 de Boomgaard 20842, ,41 Veere recreatiepark 80 kegels 255 Zuiderduin 20614, ,70 Veere recreatiepark 20 kegels 256 Westkapelle 20642, ,52 Veere recreatiepark t Hoekje 20670, ,56 Veere recreatiepark 10 kegels 258 Tulip hotel 25870, ,07 Veere recreatiepark 20 kegels 259 Buitenhof 23182, ,03 Veere recreatiepark 50 kegels als openbare verlichting 260 tennispark Verbenabos 27061, ,56 Veere sportpark 8 goed wel erg kwetsbaar in donker gebied 261 tennispark Kouderkerke 27345, ,13 Veere sportpark 8 goed 262 sportpark Kouderkerke 27510, ,82 Veere sportpark 4 matig minimaal 263 sportpark Zoutelande 22420, ,51 Veere sportpark 34 goed en slecht 264 sportpark Prelaat 20869, ,35 Veere sportpark 16 matig 265 sportpark Oosterloo 24486, ,83 Veere sportpark 10 matig 266 sportpark Aagtekerke 25081, ,05 Veere sportpark sportpark Noordhout 31097, ,38 Veere sportpark 4 matig 268 tennispark Serooskerke 30626, ,27 Veere sportpark 8 matig 269 sportpark Duinhelm 27441, ,06 Veere sportpark 16 matig en goed 270 sportpark Serooskerke 51737, ,69 Veere sportpark 8 matig 271 sportpark Serooskerke 30583, ,60 Veere sportpark 6 matig 272 sportpark Gapinge 32718, ,87 Veere sportpark sportpark Westkapelle 20869, ,09 Veere sportpark 16 matig 274 sportpark Zoutelande 22267, ,26 Veere sportpark 9 slecht 275 sportpark Zoutelande Meeuwen 22570, ,53 Veere sportpark 16 goed 276 tennispark Zoutelande 22570, ,53 Veere sportpark 4 goed 277 tennispark Veere 35162, ,05 Veere sportpark 6 goed 278 sportpark Bieweg 34456, ,03 Veere sportpark 16 matig 279 Cine city 28549, ,14 Vlissingen aanstraling 0 erg helder tussen 3 en 33 cd 280 industrieterrein 30846, ,53 Vlissingen industrie 40 volledig verlaten terrein erg groot 281 Marine kazerne 36327, ,32 Vlissingen industrie auto overslag bedrijf 36327, ,32 Vlissingen industrie chemische fabriek 36479, ,21 Vlissingen industrie veel fakkels 284 Cobal Fret 37033, ,29 Vlissingen industrie veel licht, opslag auto's 285 Pechinet 37623, ,38 Vlissingen industrie relatief weinig verlichting Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 43

44 286 reclamezuil 30524, ,60 Vlissingen reclameverlichting sportpark Bonedijke 28267, ,82 Vlissingen sportpark 32 matig en goed 288 sportpark Irislaan 29290, ,82 Vlissingen sportpark 36 matig 289 sportpark Ritthem 32679, ,94 Vlissingen sportpark 3 slecht 290 sportpark Souburgh 23240, ,01 Vlissingen sportpark 20 goed Sotto le Stelle, Lichtonderzoek provincie Zeeland 44