Belgisch Biodiversiteits Platforum

Transcriptie

1 Belgisch Biodiversiteits Platforum Sonia Vanderhoeven Etienne Branquart [HET HARMONIA INFORMATIESYSTEEM EN HET ISEIA PROTOCOL] Verklarend document voor het Life + Project AlterIAS Oktober 2010

2 Algemene context Belgische landbeheerders en beleidsmakers worden geconfronteerd met een toenemend aantal niet-inheemse soorten die nadelige gevolgen hebben voor het milieu. Om hen te adviseren bij de identificatie van de belangrijkste invasieve soorten die preventieve of beheers-acties vragen werd het HARMONIA systeem voor invasieve planten in België ontwikkeld. Dit systeem werd in het leven geroepen op initiatief van enkele wetenschappers die zich verenigd hebben in het Belgisch Forum voor Invasieve Planten ( HARMONIA is gebaseerd op een gestandaardiseerd evaluatie protocol, ISEIA, dat toelaat om niet-inheemse soorten van elke taxonomische groep te evalueren en te categoriseren, afhankelijk van hun invasie stadium in België en hun impact op inheemse soorten en ecosystemen. Directe effecten op menselijke belangen zoals volksgezondheid, gewasbescherming of economische kosten worden niet in rekening gebracht. Het ISEIA protocol is één van de eerste nationale, gestandaardiseerde risico-taxatie instrumenten voor niet-inheemse soorten die ontwikkeld werden in Europa en gebruikt worden als model voor de ontwikkeling van andere gelijkaardige initiatieven in Europa. Het ISEIA protocol en het Belgische lijstensysteem Het ISEIA protocol is gericht op het categoriseren van niet-inheemse soorten aan de hand van een gestandaardiseerde methode die ontwikkeld werd om subjectieve meningen te minimaliseren en om het classificatieproces transparant en herhaalbaar te maken. De ISEIA benadering maakt gebruik van invasiegeschiedenissen, gedocumenteerd in peerreviewde publicaties en wetenschappelijke rapporten van België en buurlanden. Er wordt van uitgegaan dat niet-inheemse soorten, die reeds aanzienlijke effecten op inheemse soorten en ecosystemen in de ons omringende landen onder gelijkaardige klimaatcondities veroorzaakt hebben, dit ook in België kunnen doen. Het referentiegebied dat betrokken wordt in de beoordeling zijn Europese gebieden met eco-klimatologische omstandigheden die vergelijkbaar zijn met België (winterhardheidszone tussen 7 en 8, gemiddelde jaarlijkse minimumtemperatuur tussen -7 en -17 C). Dit omvat België, Denemarken, Nederland en grote delen van Duitsland, Frankrijk, Ierland, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk (figuur 1). De soorten die betrokken worden in de beoordeling zijn degene die reeds schadelijk zijn in buurlanden of een aanzienlijke expansie hebben in natuurlijke Belgische habitats (gerapporteerd door landbeheerders). 2 Het Harmonia systeem en het ISEIA protocol

3 Figure 1 USDA winterhardheidszones van West-Europa gebaseerd op de mogelijkheid van een soort om de minimumtemperaturen van deze zone te weerstaan. Het referentiegebied dat gebruikt wordt in het ISEIA protocol omvat de zones 7 en 8. Het Belgische lijsten systeem is gebaseerd op 3 verschillende categorielijsten, zoals aanbevolen in de Europese Strategie voor invasieve, uitheemse planten in Deze categorieën worden ingedeeld op basis van milieu-effecten: geen negatieve effecten (witte lijst), vermoedelijke negatief effect (grijze of bewakingslijst), bewezen negatief effect (zwarte lijst). De classificatie van een uitheemse soort in één van de drie categorieën berust op vier criteria: 1) verspreidingsmogelijkheid, 2) de kolonisatie van natuurlijke habitats en 3) negatieve effecten op inheemse soorten en 4) verandering van functies van ecosystemen. Zoals bij andere risico-evaluatie standaarden wordt een gelijk gewicht toegekend aan alle vier de criteria, de totaalscore van alle criteria wordt aan een vierpuntenschaal gekoppeld: laag (of onwaarschijnlijk), gemiddeld (of waarschijnlijk) en hoog. De globale ISEIA score wordt berekend als de som van de risico scores van deze vier criteria. Daarnaast bevat de alarmlijst alle soorten die nog niet genaturaliseerd zijn in België maar invasief zijn in onze buurlanden. Enkel niet-genaturaliseerde soorten met een gemiddelde of hoge milieu-impact worden opgenomen in de alarmlijst. Meer informatie over technische aspecten en definities van de criteria kan u terugvinden op de website van het Belgisch Biodiversiteisforum voor Invasieve soorten. ( Uitheemse, invasieve soorten worden gerangschikt in verschillende categorieën van het Belgische lijstensysteem dat informatie van de ISEIA score en het invasiestadium van de plant in België combineert (figuur 2). Figuur 2 Voorgesteld Belgisch lijstensysteem van uitheemse planten waarvoor preventieve of uitroeiingsacties sterk aanbevolen worden. 3 Het Harmonia systeem en het ISEIA protocol

4 De beoordelingsprocedure Vijf verschillende werkgroepen werden opgericht (vaatplanten, vissen, amfibieën, vogels en zoogdieren) die zijn samengesteld uit drie tot zes wetenschappers van verschillende onderzoeksinstellingen en Universiteiten in België. Aangezien de beoordeling gebeurt op basis van de milieu-effecten van invasieve soorten, werden de 24 wetenschappers gekozen omwillen van hun kennis over de problematiek van invasieve soorten, biologische karakteristieken en verspreiding van soorten en/of milieu-effecten invasieven. Ze zijn verantwoordelijk om de wetenschappelijke informatie te verzamelen en analyseren. Voorafgaand aan de beoordelingsprocedure wordt er voor gezorgd dat de experten op dezelfde lijn zitten wat betreft de criteria en definities. Elke expert beoordeelt afzonderlijk de impact van de invasieve soort op het milieu, wat soms resulteert in uiteenlopende meningen. Deze resultaten worden later bediscussieerd in een vergadering met de werkgroep. Er wordt informatie en meningen uitgewisseld en gewerkt naar een consensus voor elke soort. Op basis van deze discussies werd het ISEIA protocol al herhaaldelijk verbeterd. Het protocol is flexibel genoeg gebleken om de milieu-impact van uitheemse soorten uit verschillende taxonomische groepen te beoordelen. Deze lijsten zullen verder evolueren afhankelijk van de vooruitgang van de wetenschappelijke kennis of de expansie van de soorten in de onderzochte gebieden. Daarom wordt er verwacht dat sommige planten van de ene naar de andere lijst zullen switchen. Dit is voornamelijk het geval voor sommige soorten die momenteel nog op de bewakingslijst staan maar naar verwachting zullen overgaan naar de zwarte lijst zodra negatieve effecten zullen vastgesteld worden. Effectenbeoordeling is gemakkelijker voor wijdverspreide soorten. Er bestaat meer onzekerheid voor soorten die nog maar bij de start van hun invasieproces staan. Dus moet een portie onzekerheid in rekening gebracht en dit moet aanvaard worden als een integraal deel van om het even welke beoordelingsprocedure. Als er geen besluiten worden genomen voor de onzekere, niet bewezen soorten, zullen beheerders waarschijnlijk het risico lopen hun doel te missen door te late actie. Van wetenschap tot beheer Het Belgisch lijstensysteem is geen bindend juridisch instrument. Het is enkel een wetenschappelijke methode die kan gebruikt worden door beleidsmakers om prioritaire acties en nieuwe regelgeving voor te stellen. Ongeveer een kwart van de uitheemse soorten, die zware milieu-effecten hebben, zijn nog niet gevestigd in België (A0) of werden op een beperkt aantal plaatsen teruggevonden (A1). Voor deze soorten is preventie en vroege opsporing prioritair. De ecologische schade die deze soorten kunnen veroorzaken is nog beperkt en goedkoop als er directe actie ondernomen wordt. 4 Het Harmonia systeem en het ISEIA protocol

5 Eén derde van de schadelijke soorten is reeds wijdverspreid in België (A2 & A3) en kunnen niet meer verwijderd worden. Toch is het nog steeds nuttig om verspreiding naar waardevolle natuurgebieden te vermijden en hun verspreidingsproces in het leefmilieu te vertragen. Voor soorten van de zwarte lijst zijn acties noodzakelijk afhankelijk van het invasiestadium, geprefereerde habitat of beschikbare beheersmethoden. Bij soorten van de bewakingslijst, waarvan de impact lager is of vermoed wordt, worden acties geadviseerd als er socioeconomische problemen ontstaan. 5 Het Harmonia systeem en het ISEIA protocol