Draaiboek Xylella fastidiosa

Transcriptie

1 Draaiboek NVWA Fytosanitair Datum: April 2018 Pagina 1 van 15

2 Doel draaiboek: Dit draaiboek is samengesteld door de NVWA en treedt in werking als er een verdenking van is. Het doel van dit draaiboek is om snel en effectief te reageren op een vondst van Xylella fastidiosa en zodoende het proces van beheersing en uitroeiing adequaat en effectief uit te kunnen voeren. Dit draaiboek is een uitwerking van de regelgeving op het moment van publicatie van dit draaiboek. Vanwege regelmatige wijzigingen van de regelgeving wordt dit draaiboek regelmatig herzien. Datum: April 2018 Pagina 2 van 15

3 Inhoud 1. Inleiding 2. Stroomschema 3. Stappenplan 4. Voorbeeld scenario s 5. Samenstelling teams en verantwoordelijkheden 6. Klankbordgroep 7. Lijst belanghebbenden en organisaties 8. Wet- en regelgeving 9. Afkortingen, definities en verwijzingen Datum: April 2018 Pagina 3 van 15

4 1.Inleiding Dit draaiboek vormt een handleiding om snel en effectief te reageren op een vondst en/of uitbraak van met als doel uitroeiing. Het EU Uitvoeringsbesluit (2015/789/EU) is hierbij leidend. Dit draaiboek geeft weer welke teams en organisaties betrokken zijn bij een vondst en/of uitbraak in Nederland en hun verantwoordelijkheden. Het draaiboek is samengesteld uit een stappenplan (H3), samengevat in een stroomschema (H2). (Xf) is een plant pathogene bacterie die in de EU is gereguleerd voor alle planten en producten (IAI). Binnen de EU heeft Xf een quarantaine status volgens 2000/29/EU. Dit betekent dat als het organisme in Nederland wordt waargenomen het moet worden uitgeroeid, volgens de specifieke EU noodmaatregelen (2015/789/EU). Naar aanleiding van een uitbraak in Italië, in oktober 2013, werden specifieke Europese noodmaatregelen van kracht voor dit organisme. Sindsdien zijn er nieuwe uitbraken vastgesteld in andere lidstaten. De noodmaatregelen 2015/789/EU zijn enkele malen gewijzigd. Op de website van de EU staat de laatst geldende versie. Er zijn vier ondersoorten beschreven: - subsp. fastidiosa; - subsp. multiplex; - subsp. sandyi; - subsp. pauca. Deze subspecies kunnen weer opgesplitst worden in verschillende sequentie typen (ST s). Zo zijn binnen subsp. fastidiosa de sequentie typen ST72, ST76 en ST77 gevonden. De bacterie wordt op natuurlijke wijze verspreid door xyleem-voedende cicaden. De kans op mechanische overdracht, bijvoorbeeld via snoeien, is klein maar kan niet worden uitgesloten. Echter de grootste kans dat Xf Nederland binnenkomt is via geïnfecteerd plantmateriaal afkomstig uit het buitenland (uit gebieden waar deze bacterie aanwezig is). De bacterie is vooral bekend als schadelijk in olijf, citrus en druif, maar heeft veel meer waardplanten. Vectoren De natuurlijke verspreiding van plant naar plant vindt met name plaats door zuigende insecten. Elk xyleem sap voedend insect is een potentiële vector. De snelheid waarmee Xf zich verspreidt en de mogelijke schade aan gewassen is sterk afhankelijk van de aanwezige vectoren, hun waardplantenbereik en -voorkeuren. Het is dus belangrijk om de vector te kennen. De kennis over de vectoren is nog beperkt. Bekende vectoren zijn de cicaden, bijvoorbeeld: - Philaenus spumarius. Deze vector is ook aanwezig in Nederland en heeft een brede waardplantenreeks - Acrogonia terminalis, - Carneocephala fulgida, - Draeculacephala minerva, - Graphocephala atropunctata, - Homalodisca vitripennis. Een uitgebreide lijst van (potentiele) vectoren staat in het Eliminatie Scenario. Nadat het insect Xf heeft opgenomen, kan de bacterie direct overgedragen worden naar een andere plant. De rol die de een specifieke vector speelt in het overdragen van de bacterie hangt af van de aantallen en de efficiëntie van de overdracht. Deze kan verschillen per waardplant. Waardplanten In de EU-regelgeving wordt onderscheid gemaakt tussen specified plants (alle plantensoorten bekend als waardplant) en host plants (de plantensoorten bekend als waardplant van de Xfstammen die in de EU voorkomen ingedeeld per Xf-ondersoort). De lijst specified plants bevat ca. 200 genera en soorten en staat in Annex I van Uitvoeringsbesluit 2015/789/EU en wijzigingen (Annex I van de geconsolideerde versie). Datum: April 2018 Pagina 4 van 15

5 De lijst host plants bevat ruim 80 genera en soorten (Commission database of host plants). Deze lijsten worden regelmatig door de Europese Commissie geactualiseerd Bij een vondst of uitbraak van X.fastidiosa is het noodzakelijk om de actuele maatregelen en actuele waardplantenlijsten te raadplegen via de EU website. Datum: April 2018 Pagina 5 van 15

6 2.Stroomschema 1. Verdenking: -Verdacht monster -Notificatie -Melding -Overig 1a. TAT (Technisch Advies Team) 1b. Acties, monstername 2a. NRC Analyse =Positief: Xf aangetoond + 2. (Her)Analyse NRC 3. TAT (Technisch Advies Team) Besluiten aanpak Bepalen Vondst of Uitbraak Voortgang - 2b NRC Analyse =Negatief: Xf niet aangetoond 4. Uitbraak Uitvoering Acties uitroeiing 5. Vondst Uitvoering Acties na vaststelling vondst Nee Uitroeiing voltooid? Ja 6. Monitoring Ja Positief monster? Nee 7. Afronding -Einde monitoring -Rapportage EU -Evaluatie Datum: April 2018 Pagina 6 van 15

7 3. Stappenplan Onderstaand stappenplan beschrijft de stappen in het schema in hoofdstuk 2. Stap Beschrijving / Actie nr. 1. Verdenking van aanwezigheid van, op verschillende manieren, hieronder uitgesplitst: Monsteruitslag: verdacht Analyseresultaat van NVWA 1 e PCR analyse is positief: X.fastidiosa aangetoond ->Naar 2 Monsteruitslag: verdacht Analyse resultaat van Naktuinbouw ->Naar 2 Verantwoordelijk team LAB NRC LAB NRC Notificatie In partij vanuit NL is in ander land Xf aangetoond. Als een melding binnenkomt via Europhyt (EU) of 3 e Land via : Direct beoordeling door /NRC. ->Naar 1a Melding/overig Bijvoorbeeld melding door bedrijf/organisatie, verdachte symptomen gezien. ->Naar 1a Team Inspectie Fyto/GB Keuringsdienst 1a 1b Expertise Fyto organiseert TAT overleg. Doel: informatie over verdacht monster verzamelen en 1 e acties uitzetten ->Naar 1b Uitvoeren acties - tracering - (her)bemonstering door NVWA ->naar 2 Team Inspectie Fyto/GB, eventueel samen met Keuringsdienst 2 Analyse van monster(s). Heranalyse als 1 e analyse uitgevoerd is door ander lab dan NRC ->naar 2a of 2b 2a Analyseresultaat 2 e analyse en/of na heranalyse is positief = is bevestigd (=detected) organiseert TAT overleg ->naar 3 LAB NRC LAB NRC 2b Analyseresultaat is negatief=geen aangetoond (=not detected) Einde draaiboek ->Naar 7 LAB NRC Datum: April 2018 Pagina 7 van 15

8 3 TAT overleg naar aanleiding van positieve lab-uitslag NRC Besluitvorming maatregelen Bepalen Vondst of Uitbraak Directeur NPPO Uitbraak ->naar stap 4 Vondst ->naar stap 5 Aandachtspunten in TAT overleg: -beoordelen situatie en informatie -formeren dagelijks TAT team -formeren operationeel actieteam -uitrollen eliminatiescenario -afbakening van 5 km instellen -vervoersverbod instellen -kaartmateriaal maken -(lucht)foto s maken -communicatie -informeren LNV/PAV -informeren stakeholders -communicatieplan opstellen -operationeel plan opstellen -monsternameplan opstellen -beschikkingen opstellen -beoordelen vondst of uitbraak -betrekken KD s -instructies op maat maken -briefing / opleiding organiseren -etc afhankelijk van locatie en situatie Rapportage aan EU, verplicht binnen 8 werkdagen 1 e melding positieve diagnose. Vervolgrapportages aan EU uitgebreid binnen 30 werkdagen, en wanneer relevante nieuwe informatie beschikbaar is 4 Uitbraak Operationele uitvoering uitroeiing door Teams Inspectie Fyto/GB en Keuringsdienst Teams Inspectie Fyto/GB en Keuringsdienst Stap 3 en 4 worden herhaald, zo vaak als nodig is 5 Vondst Maatregelen bij vondst kunnen beperkter zijn dan bij uitbraak, afhankelijk van locatie en situatie. Aandachtspunten: -vernietigen partij -instellen monitoring -rapportage aan EU Overige aandachtspunten: zie stap 3 Teams Inspectie Fyto/GB (rapportage aan EU) Datum: April 2018 Pagina 8 van 15

9 6 Na uitroeiing van vondst en uitbraak volgt monitoring van locatie(s) voor 2 jaar. (monstername) Bij nieuwe vondst (positieve monsteruitslag) ->naar 3 Indien geen nieuwe vondsten: ->naar 7 7 Afronding Uitroeiing in TAT overleg -Einde monitoring -Rapportage aan EU -Evaluatie Datum: April 2018 Pagina 9 van 15

10 4. Voorbeeld scenario s Er zijn drie voorbeeld scenario s uitgewerkt waarbij een verschillende aanpak nodig kan zijn en specifieke aandachtspunten aan de orde zijn. Dit zijn voorbeelden. Bij een vondst van Xylella fastidiosa zal altijd maatwerk nodig zijn en de specifieke aanpak zal in de TAT overleggen afgesproken worden, gebaseerd op het eliminatiescenario (zie ook het stappenplan in hoofdstuk 3) -vondst in recent geïmporteerd plantmateriaal -vondst in kas -vondst in buitenteelt of openbaar groen 4.1 Recent geïmporteerd plantmateriaal Volgens 2015/789/EU zal bij een positieve laboratorium uitslag op altijd direct een afbakening ingesteld moeten worden (art 4 lid 1.), tenzij er aan specifieke voorwaarden voldaan wordt. Dit betekent dat er zo snel mogelijk uitgebreid onderzoek gedaan moet worden om hierover een beslissing te kunnen nemen. Het gaat hier om monstername, tracering en inspectie. De uit te voeren acties en maatregelen worden besproken in het TAT overleg. Voor de situatie van recent geïmporteerd materiaal is GEEN afbakening nodig als voldaan wordt aan alle voorwaarden in art 6 lid a-c.: -er zijn bewijzen dat Xf recent in NL is binnengebracht met de planten waarop Xf is gevonden -er zijn aanwijzingen dat de planten besmet waren voordat ze in NL binnen zijn gebracht. -in de nabijheid van de planten zijn geen vectoren van Xf gevonden. Bij een vondst in een recent geïmporteerde partij zal in TAT (Stap 3) de aanpak erop gericht zijn om aan te tonen dat het gaat om een recent geïmporteerde partij. Als er voldaan wordt aan de voorwaarden zal er geen afbakening nodig zijn. Noodmaatregel 2015/789/EU eist dat er minimaal 2 jaar gemonitord moeten worden in omgeving van de besmet bevonden planten op aanwezigheid van Xf. 4.2 Kas (binnenteelt) Bij een vondst van Xf in plantmateriaal in kassen zullen de volgende acties ondernomen worden: -De kas wordt grondig geinspecteerd, -Het plantmateriaal wordt bemonsterd en er wordt geinspecteerd op aanwezigheid van vectoren. -Er wordt een traceringsonderzoek gestart naar de herkomst (backward tracing) van het plantmateriaal en naar leveranties (forward tracing) van plantmateriaal. -De omgeving van de kas wordt onderzocht op aanwezigheid van vectoren en plantmateriaal in de omgeving wordt bemonsterd. 4.3 Buitenteelt of openbaar groen Bij een vondst van Xf in een buitenteelt is de eerste maatregel een afbakening van het gebied. Om de besmette zone wordt een zone van 100m afgebakend. Hieromheen wordt een zone van 5 km afgebakend (de bufferzone). Vervolgens wordt een traceringsonderzoek gestart naar de bron van de besmetting. Binnen de besmette zone en de 100 meterzone moeten alle waardplanten worden verwijderd. In de bufferzone wordt een onderzoek gestart, met bemonstering, naar vectoren en waardplanten. Operationele acties zijn afhankelijk van situatie en locatie en worden bepaald in TAT overleg. Datum: April Pagina 10 van

11 5. Samenstelling teams en verantwoordelijkheden Technisch Advies Team (TAT) Wanneer een vondst en/of uitbraak van is bevestigd, wordt een Technisch Advies Team (TAT) onder leiding van de Directeur NPPO bijeengeroepen. Deze overleg structuur heeft een centrale rol in de aanpak. Het TAT adviseert Directeur NPPO over de te nemen acties. Tijdens een TAT worden de actualiteit, de ontwikkelingen en de te nemen acties besproken, inclusief de communicatie met belanghebbenden. Het TAT bestaat tenminste uit: Functie MT-Lid / Directeur NPPO Senior Inspecteur Expertise Fytosanitair Inspecteur/medewerker Expertise Fytosanitair Senior beleidsmedewerker Expertise Teamleider NRC Teamleider Inspectie Medewerker BURO Medewerker Communicatie Medewerker advisering Medewerker ICB Inspecteur team Inspectie Fyto/GB Wetenschappelijk medewerker NRC Keuringsdienst Taak Voorzitter, verbinding met MT Adviseur, coördinatie, contacten klankbordgroep Secretaris, verbinding met Inspectie Fyto/GB Kennis regelgeving EU, rapportage en contact EU Coördinatie Monsteronderzoek Coördinatie operationele uitvoering Opstellen eliminatiescenario en advies Opstellen communicatieplan en advies communicatie Juridisch advies maatregelen Administratieve ondersteuning monsteruitslagen, etc Kennis situatie op locatie, operationele uitvoering Kennis organisme, uitvoering toetsen Kennis bedrijf, operationele uitvoering Datum: April Pagina 11 van

12 6. Klankbordgroep Bij een uitbraak van kan een speciale Klankbordgroep georganiseerd worden. Dit overleg is bedoeld om belanghebbenden en direct betrokkenen te informeren over de gekozen maatregelen. Medewerking van betrokkenen is belangrijk voor een effectieve uitvoering van de maatregelen. Het bijeenroepen van speciale Klankbordoverleggen wordt besproken in het TAT overleg. De klankbordgroep bestaat uit (niet uitputtend): -Directeur NPPO/MT lid (voorzitter) -Sr. Inspecteur (secretaris en adviseur uitroeiingsactie) -Sr. Beleidsadviseur -Teamleider Team Inspectie Fyto/GB (coördinator uitvoering survey en bestrijding) -Vertegenwoordiger Keuringsdienst(en) -Vertegenwoordigers van belanghebbenden in het afgebakende gebied o gemeentes binnen het afgebakende gebied o andere regionale overheden indien vertegenwoordigd in het afgebakende gebied o in overleg met gemeenten evt. andere partijen/organisaties uitnodigen (terreineigenaren, natuurorganisaties) -Beleidsmedewerker Ministerie LNV/PAV -Communicatieadviseur NVWA Datum: April Pagina 12 van

13 7. Lijst belanghebbenden en organisaties (deze lijst is niet uitputtend) Organisatie Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA) Ministerie van Landbouw en Voedselkwaliteit, directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit (LNV/PAV) Naktuinbouw Kwaliteits Controle Bureau (KCB) Bloembollen Keurings Dienst (BKD) Nederlandse Algemene Keuringsdienst (NAK) Vereniging Bloemenveiling Nederland (VBN ) Plantum Anthos LTO Vakgroep Bomen &Vaste Planten LTO Glaskracht NL Tuinbranche NL Tree Center Opheusden Greenport Boskoop Treeport Zundert Gemeenten: Betreffende gemeenten in afgebakend gebied Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) Staatsbosbeheer Vereniging van Bos en Natuurterrein Eigenaren (VBNE) LandschappenNL Natuurmonumenten Datum: April Pagina 13 van

14 8. Wet- en regelgeving Het wettelijk kader voor wordt bepaald door de Fytorichtlijn 2000/29/EU en het voor specifieke uitvoeringsbesluit 2015/789/EU, gewijzigd in 2017/2352/EU van de Europese Commissie. Dit besluit is genomen op basis van het wetenschappelijke advies van de EFSA, die hebben vastgesteld dat het fytosanitair risico van dit organisme dusdanig is dat er specifieke maatregelen nodig zijn. De actuele versie van het uitvoeringsbesluit is te vinden via: es/xylella-fastidiosa_en Nationale regelgeving -Plantenziektenwet -Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten -Besluit bestrijding schadelijke organismen Datum: April Pagina 14 van

15 9. Afkortingen, definities en verwijzingen Afkortingen TAT Technisch Advies Team NPPO National Plant Protection Organisation NRC Nationaal Referentie Centrum NVWA ICB Incident en Crisis Beheer NVWA Xf Definities Vondst: Eerste melding van Xf, onder bepaalde voorwaarden kunnen lichtere maatregelen genomen worden. Uitbraak: Er kan niet voldaan worden aan de voorwaarde waarbij vondst kan gelden. Vanwege situatie zijn afbakening en bijbehorende maatregelen nodig. Verwijzingen naar andere documenten: -Wetgeving -Relevante EPPO Protocollen: diagnostiek (PM7/24), inspectie van zendingen (PM3/81) en inspectie van productielocaties (PM3/82) -Website NVWA over -Eliminatiescenario Datum: April Pagina 15 van