Weg met staat en markt; De terugkeer van de commons

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Weg met staat en markt; De terugkeer van de commons"

Transcriptie

1 Page 1 1 of 1 DOCUMENT Weg met staat en markt; De terugkeer van de commons BYLINE: Koen Haegens LENGTH: 3414 words De Groene Amsterdammer April 16, 2014 Jaar 138, Week 16 HIGHLIGHT: Ze trekken zich niets aan van de markt, zijn geen onderdeel van de staat en groeien razendsnel. Ook het nieuwe downloadverbod zal de opmars van de commons, het gemeengoed, niet stuiten. De kat is uit de zak en kan er niet meer in terug. Waar eerst fietsenrekken en verslaafden stonden, bloeien nu narcissen en kastanjeboompjes. Het zag er niet erg gezellig uit, merkt Conny Broeyer op met gevoel voor understatement. Vorig jaar april is zij met 25 andere vrijwilligers, op de smalle strook land ingeklemd tussen voorbijrazende auto s en de treinen bij Leiden CS, begonnen aan de bouw van een Kweektuin. De grond barst inmiddels van de wormen. Dat komt wel goed dus. Leidenaren brengen hier hun overtollige planten of bomen naartoe. Wandelend tussen de strakke, rechthoekige plantvakken het ontwerp is van landschapsarchitecte Michelle de Roo, uiteraard ook vrijwillig wijst Broeyer op de soms bijzondere begroeiing. Rechts kersenbloesems geschonken door de stad Nagasaki, links zeldzame bomen van de Leidse Hortus, verderop bloeit een cadeautje van het aan de overkant van het spoor gelegen academisch ziekenhuis. De tuin heeft geen omheining, want hij is gemeengoed: van en voor alle Leidenaren. Broeyer blijft staan bij een bescheiden kastanje. Die stond bij een terras. Acht jaar oud. Een klein jongetje heeft hem gekweekt. Maar de boom werd te groot en hij vond het leuk als-ie later in het Singelpark komt te staan. Het Singelpark daarvan is de Kweektuin het voorproefje. Doordat stap voor stap de losse stukken groen rond de historische Leidse binnenstad met elkaar worden verbonden, moet een aaneengesloten stadspark van ruim zes kilometer ontstaan. De gemeente had al langer plannen met het gebied. Een groep actieve bewoners kwam vervolgens met het initiatief voor het langste, spannendste en mooiste stadspark van Nederland. En, nog bijzonderder: ook nu de lokale politiek de eerste veertien miljoen euro heeft vrijgemaakt voor de ontwikkeling van het park zijn zij niet van plan hun voortrekkersrol op te geven. Wij zijn geen klankbordgroep, benadrukt Majella de Spaey van de Vrienden van het Singelpark, gezeten aan een houten picknicktafel aan de rand van de Kweektuin. Hoog boven haar hoofd rolt een trein het station binnen. Zo ging het eerst wel: achteraf zeggen wat je van de plannen van de gemeente vindt. Nu doen we het vóóraf. We trekken hand in hand op met de gemeente, vertelt De Spaey trots, terwijl haar collega-bestuurslid Conny Broeyer twee thermosflessen en een pakje stroopwafels uit haar draagtas haalt. Dat betekent niet alleen dat de bewoners een doorslaggevende stem hebben in hoe het Singelpark eruit moet komen te zien; behalve extra subsidie aanvragen zullen ze straks ook zélf delen ervan onderhouden.

2 Page 2 Dat is geen handige bezuinigingsmaatregel van de gemeente, benadrukt De Spaey: We willen de kwaliteit van het park straks verdubbelen. Dus niet één groot, makkelijk te maaien grasveld. Het moet echt iets bijzonders worden. Iets waar mensen zich verantwoordelijk voor voelen en voor in beweging willen komen. Dat kun je niet enkel aan de gemeente overlaten. Vandaar de bijzondere bomen en planten in de Kweektuin. Dat zorgt straks voor afwisselende begroeiing in het park, is gratis, én het betrekt de Leidse bevolking bij het project. In de verte knielt een grijzende man bij een plantvak neer. Naast hem staat een plastic tas waaruit groene bladeren steken. Het was aan het begin ontzettend wennen, zowel voor ons als voor de gemeente, herinnert Broeyer, zelf ambtenaar bij een ministerie en voormalig pvda-raadslid in de stad, zich. Ze bladert door een dik pak papier. Dit is de gebruikersovereenkomst voor de Kweektuin. Die hebben we voor een periode van vier jaar met de gemeente afgesloten, met optie tot verlenging. Ze wijst op een passage. Hier: Minder dan 10 stuks zwerfvuil per 100 vierkante meter. Of neem deze regel: >15 soorten per 15 vierkante meter. Dat is typisch voor ambtenaren. Zij denken vanuit risico s. En alles moet meetbaar. Het gaat erom dat je elkaar burgers en lokale overheid leert begrijpen. Dat lukt inmiddels heel aardig. De Spaey, werkzaam in de marketing en communicatie, beaamt dat: Voor de gemeente is het natuurlijk ook een risico om samen te werken met een vrijwilligersorganisatie. Ze wijst naar de ingang van de Kweektuin: In het begin zeiden de ambtenaren: Kan die berg stenen daar niet wat sneller weg? Anders wordt er straks mee gegooid. Inmiddels is er veel meer wederzijds vertrouwen. Misschien, denkt ze hardop na, kunnen ze straks met soortgelijke contracten, per deelgebied, vastleggen wie waarvoor verantwoordelijk is in het Singelpark. Als gelijkwaardige partijen. Weinig Leidenaren zullen het beseffen, maar wat in hun stad gebeurt, is onderdeel van een bredere trend: de opmars van de commons, zoals het internationaal wordt aangeduid. Het gemeengoed dus. Daarvoor gelden noch de wetten van de markt noch het primaat van de staat. Daardoor komen geheel andere waarden en normen bovendrijven. In de economie van de commons ligt de nadruk niet op concurrentie, maar op samenwerking. Gezamenlijk beheer in plaats van particulier eigendom. Eigen initiatief en verantwoordelijkheid gaan boven gehoorzaamheid aan autoriteiten. De term is sterk historisch en politiek geladen. De commons, dat zijn de gemeenschappelijk beheerde boerengronden waarover Karl Marx zo dramatisch schreef in Das Kapital. De teloorgang daarvan eind achttiende eeuw, waarbij grote massa s mensen plotseling en met geweld werden losgescheurd van hun bestaansmiddelen en als vogelvrije proletariërs op de arbeidsmarkt werden geslingerd, was volgens hem cruciaal voor het ontstaan van het moderne kapitalisme. In Nederland getuigt het in tal van straatnamen terugkerende middeleeuwse woord meent van die bewogen geschiedenis. Helemaal verdwenen is het gemeengoed nooit. Zo nam in Brazilië de beweging van landloze boeren in de afgelopen decennia vele miljoenen hectaren grond in gebruik. In de westerse landen golden de commons niettemin als achterhaald. Dingen in het gemeen bezeten, worden van elkeen vergeten, luidt een oud gezegde. Waar zowel de markt als de overheid afwezig is, zo was de gedachte, liggen chaos en verwaarlozing op de loer. Een van de mensen die dat beeld hebben doen kantelen, is de in 2012 overleden Elinor Ostrom. Met haar onderzoek naar hedendaagse commons won zij de officieuze Nobelprijs voor de economie. Jarenlang veldwerk had Ostrom tot het inzicht gebracht dat mensen heel goed gemeengoed kunnen beheren. Van irrigatiewerken in Spanje tot de bossen in Nepal, van berghellingen in Zwitserland tot visgronden in Indonesië: overal vond ze voorbeelden van nog altijd springlevende commons. En van spontaan ontstane afspraken en regels tussen groepen mensen over hoe er verstandig mee om te gaan. Inmiddels is het gemeengoed terug van weggeweest. Soms, zoals bij het Leidse Singelpark, heeft het nog wat weg van de gemeenschappelijk beheerde, middeleeuwse gronden. Maar de meeste van die nieuwe, 21ste-eeuwse commons zien er heel anders uit. Neem open source software als Linux, niet beschermd door copyright maar vrijelijk te gebruiken en verder te ontwikkelen door iedereen die dat wil. Een standaardvoorbeeld van een digitale common. Het besturingsprogramma is bij bedrijven nog populairder dan bij consumenten. Juist de krachtigste computers werken ermee. Nog bekender bij het grote publiek is Wikipedia. De digitale cyclopedie is de vrucht van vrijwillige samenwerking tussen mensen overal ter wereld. Een gemeen-

3 Page 3 schappelijk onderhouden, voor iedereen toegankelijk terrein. Niet om koeien te laten grazen, maar om kennis op te doen. Wie het wíl zien, ontdekt overal om zich heen vormen van dat nieuwe gemeengoed. Van de veelbelovende sharing economy de economie die draait om delen in plaats van bezitten tot de talrijke initiatieven die uitgaan van samenwerking volgens het peer 2 peer-principe. Van de software die verschijnt onder speciale copyleft-licenties tot open science, de beweging die wetenschappelijke publicaties wil bevrijden uit de greep van de grote, commerciële uitgevers. Van de zorgcoöperatie in het Noord-Brabantse Helenaveen tot stroomleveranciers als LochemEnergie (op de website: We kunnen het zelf! Van ons, voor ons en door ons ). Betrouwbare cijfers over de omvang van deze alternatieve economie zijn er niet. Anders dan de markteconomie laten de commons zich moeilijk kwantificeren. Maar onderzoek van een Amerikaanse belangenorganisatie naar dat deel van de economie dat floreert bij gratie van een lossere omgang met intellectueel eigendom zoals het onderwijs en de IT-sector kwam op bijna een vijfde van het totale bbp. In 2009 zouden hier meer dan zeventien miljoen Amerikanen in werkzaam zijn. De grote mythe van het neoliberalisme is dat je niets collectief kunt doen, stelt Michel Bauwens dan ook opgetogen in een Skype-gesprek vanuit Quito. De uit België afkomstige voormalige internetondernemer geldt als een van de meest actieve, uitgesproken voorstanders van de nieuwe commons. Vorig jaar verscheen zijn boek De wereld redden: Met peer-to-peer naar een postkapitalistische samenleving. Op dit moment is hij op uitnodiging van de linkse regering van Ecuador in het Zuid-Amerikaanse land. Doel is de mogelijkheden te verkennen van een nieuw soort economie, gebaseerd op de commons. Een voorbeeld daarvan, in een overwegend agrarische maatschappij als Ecuador, kan volgens Bauwens open landbouw zijn. Ja, dat heeft wel iets weg van open source software. In landen als Frankrijk en de Verenigde Staten bestaan gemeenschappen van overwegend jonge mensen die eenvoudige tractors en andere landbouwmachines ontwerpen. Zij plaatsen die designs op het internet, waar ze voor iedereen beschikbaar zijn. Geïnteresseerden kunnen ze vervolgens zelf in elkaar zetten. Soms gaat dat met huis-tuin-en-keukengereedschap. In andere gevallen is een 3D-printer nodig om de afzonderlijke onderdelen te maken. Binnenkort organiseert hij met een groep mensen hierover een workshop in Sigchos, een landelijke gemeente van vooral inheemse inwoners in de buurt van de Cotopaxi-vulkaan. Met de benodigde financiële steun en inzet zou de eerste open source tractor er binnen achttien maanden kunnen zijn, meent Bauwens. Vooral kleine boeren zouden daarvan profiteren. De kosten liggen tot wel acht keer lager dan wat de grote fabrikanten rekenen. Door steeds maar weer met nieuwere, grotere en vooral duurdere machines te komen, dwingen zij landbouwers om zich in de schulden te steken. Open hardware kan daar een einde aan maken. En het zou een land als Ecuador bevrijden uit de neokoloniale economische afhankelijkheid. Wikipedia, car sharing, energiecoöperaties, peer 2 peer: het zijn buitengewoon veel uiteenlopende initiatieven die onder de commons worden geschaard. Té veel, vindt Tine de Moor, hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Tot haar niet geringe frustratie wordt de term commons sinds een jaar of tien steeds verder opgerekt. Alles wat de indruk van gemeenschappelijkheid wekt, wordt eronder geschaard. Daarbij doen sommige ideologen alsof de mensen vroeger in het aardse paradijs leefden. Terwijl het bij de oorspronkelijke commons echt niet over zaken ging waarvan zomaar iedereen gebruik mocht maken. Het waren clubs met voorwaarden. Bijvoorbeeld over het beperkte gebruik van weideland, maar ook van bossen en heel soms akkergrond. Commons, benadrukt De Moor, gedijen bij zelforganisatie, hoge participatie van de leden en onderlinge sociale controle: Dat gaat nu eenmaal het best met een beperkte groep waarin iedereen elkaar kent, en waar duidelijk is wat ieders verantwoordelijkheid is. Zelf spreekt ze om die reden, als het over de nieuwe burgerinitiatieven gaat, liever over instituties voor collectieve actie. En ja, díe zijn inderdaad in opmars. Alleen al rond het opwekken en aankopen van energie zagen sinds 2005 ruim driehonderd nieuwe collectieven het licht, stelde zij in haar oratie vorig jaar. Nu al is elke Nederlander lid van gemiddeld 1,8 coöperaties, en dat cijfer kan wel eens verder stijgen. De Moor spreekt daarom van een derde golf. De eerste, dat waren de traditionele commons in de Middeleeuwen. De

4 Page 4 tweede golf plaatst zij tussen 1880 en 1920, toen in reactie op de versnelde ontwikkeling van de vrije markt tal van coöperaties, onderlinge waarborgfondsen en andere maatschappelijke organisaties werden opgericht. In die periode liggen ook de wortels van hedendaagse coöperatieve reuzen als de Rabobank (een van de voorlopers, de Boerenleenbank, werd eind negentiende eeuw opgericht) en Friesland Campina. Nu is er opnieuw van alles gaande, constateert De Moor. Dat heeft volgens haar minder met de economische crisis te maken dan met het beleid van liberalisering en privatisering van de afgelopen decennia: Zie het als een correctiemechanisme. Maar om dat dan allemaal onder de noemer van de commons te schuiven en uit te roepen tot alternatief voor het kapitalisme, zoals sommige activisten doen, dat helpt het debat niet verder. In haar ogen vormt het gemeengoed een mooie aanvulling op staat en markt. Niet de vervanging daarvan. Begripsinflatie is niet het enige gevaar waarvoor wordt gewaarschuwd. In de Financial Times vroeg techniekfilosoof Evgeny Morozov zich hardop af of ontwikkelingen als de deeleconomie daadwerkelijk een alternatief vormen voor het huidige systeem. Hij zag eerder een neoliberalisme op steroïden. De alternatieve economie, schreef Morozov, zou fatsoenlijke fulltime banen verdringen, bedreigt vakbonden in hun voortbestaan en verandert werknemers in altijd parate eenmansbedrijfjes die moeten denken als een merk. Heb je je baan verloren doordat Amazon je lokale boekwinkel tot sluiting dwong? Geen zorgen: je kunt je appartement verhuren via Airbnb. Jeff Bezos, de ceo van Amazon, wint hoe dan ook: hij is een investeerder in Airbnb. Alsof dat nog niet genoeg is, dreigt ook nog eens commerciële én politieke exploitatie van de commons. Dat eerste is een ouder probleem. De eerste man die een stuk land omheinde en zei dit is van mij, en die mensen vond die naïef genoeg waren om hem te geloven deze man was de stichter van de burgerlijke maatschappij, schreef Rousseau al. Ook tegenwoordig pogen sommige mensen het gemeengoed te omheinen en tot hun bezit te verklaren. Zo willen bedrijven en hun juristen de grenzen van het intellectuele eigendom dusdanig oprekken dat ook geuren, het brullen van een leeuw (verbonden met het logo van entertainmentbedrijf Metro-Goldwyn-Mayer) en door iedereen gebruikte liedjes als Happy Birthday (geclaimd door Time Warner) eronder vallen. Critici beschouwen dit als pogingen om cultureel gemeenschapsbezit te privatiseren en commercieel uit te buiten. Om soortgelijke redenen beschouwen zij een algemeen downloadverbod, zoals vorige week door de Europese rechters afgedwongen in Nederland, als schadelijk voor de kenniseconomie en het creatieve proces. Het zijn de nieuwe hekken om de 21ste-eeuwse, digitale commons. Van recentere datum is de politieke interesse hierin. Onder de vlag van de participatiemaatschappij moedigen overheden burgers aan om de bibliotheek, wegbezuinigd wegens krimpende begrotingen, zélf open te houden. Vrijwillig. Niet uit liefde voor het gemeengoed, maar om de pijn van de bezuinigingspolitiek te verzachten. Welfare wordt op die manier commonfare. Maar of de actieve burgers zich daarbij zo eenvoudig voor het karretje van de overheid laten spannen, is de vraag. Veel vrijwilligers, zoals die bij het Leidse Singelpark, zijn zich bewust van die valkuil. Zij varen nadrukkelijk hun eigen koers. Gevraagd naar wat Michael Hardt van al deze bezwaren vindt, valt er een diepe stilte aan de andere kant van de lijn. Dertig pijnlijk lange seconden verstrijken. De politiek filosoof, hoogleraar literatuurwetenschap aan Duke University en samen met Antonio Negri auteur van een van de bekendste en meest omstreden boeken over gemeengoed, Commonwealth, zwijgt. Hello? Vijftien seconden. Mister Hardt? Ik zat na te denken. Ja, geeft Hardt toe, er heerst veel verwarring. Een tijdje geleden was ik op een bijeenkomst in Berlijn. Het ging over de in Duitsland enorm populaire energiecoöperaties. Maak van energie een common, dat was het idee. Maar in de praktijk blijken het vaak hybride initiatieven te zijn. Hoewel het bestuur doorgaans bestaat uit gewone burgers is er een grote rol weggelegd voor lokale overheden. Je kunt zeggen dat dat halfslachtig is. Maar ik ben geen purist. Le nouvel Observateur vergeleek Hardt en zijn vriend Negri met de Marx en Engels van het internettijdperk. In het in 2009 verschenen Commonwealth betogen de twee radicale denkers dan ook dat de revolutie binnen handbereik is. Net als andere, vooral Italiaanse filosofen wijzen zij erop dat in het moderne kapitalisme de coöperatieve vermogens van mensen samenwerken, communiceren, kennis delen steeds belangrijker worden. Niet zonder leedvermaak wordt er gesproken over het communisme van het kapitaal. Nieuwe commons als Wikipedia en Linux bewijzen volgens Hardt en Negri dat de creatieve multitude de opvol-

5 Page 5 ger van de oude arbeidersklasse beter dan ooit in staat is de productie helemaal zelf te regelen, zonder dat daar een baas voor nodig is. Het is een kwestie van tijd voordat de multitude zich van haar eigen kracht bewust wordt en zich ontdoet van het kapitalisme. De kat is uit de zak, en kan er met geen mogelijkheid in worden teruggestopt, schrijven de twee optimistisch. De belangrijkste ontwikkeling sindsdien is, zo oordeelt Hardt nu, de bezetting van pleinen over de hele wereld. Van Zuccotti Park in New York tot Gezi in Istanbul: overal worden publieke of private plaatsen omgedoopt tot gemeengoed. Neem Gezi Park, zegt Hardt. Daar ging het niet enkel om het blokkeren van de komst van een shopping mall. Het was niet zomaar een protest tegen het neoliberalisme. De betogers keerden zich ook tegen de staat. Ze wilden de publieke ruimte democratiseren. De grootste uitdaging van deze beweging van de pleinen is om de bezetting permanent te maken. Het moet meer zijn dan een bont festijn van twee maanden. Een nieuwe trend van een heel andere orde is wat zich de afgelopen jaren afspeelt in steeds meer kelders en aan keukentafels overal ter wereld. In die provisorische laboratoria binden jonge wetenschappers en amateurs de strijd aan met de farmaceutische industrie. Do it yourself-biologen zijn het, al luisteren ze ook wel naar geuzennamen als biohackers of biopunks. Ze sleutelen aan genen en ontwikkelen nieuwe implantaten. Ontdekken ze iets nieuws, dan delen ze die kennis met iedereen die er interesse in heeft. In hun afkeer van patenten en copyright doen ze denken aan de mensen achter Linux en Wikipedia. The era of garage biology is upon us, begon in 2005 een essay in Wired. Ook Nederland kent een actieve gemeenschap van diy-biologen, met groepen in onder meer Groningen en Eindhoven. Op een bijeenkomst in de Amsterdamse Waag Society ging het begin deze maand over doe-het-zelfneurologie. Uit de aankondiging: Naarmate de avond vordert gaan we over op cyborgtechnologieën: verbind de zenuwen van een deelnemer met de spieren van een ander. Of bouw je eigen cyborg, met op afstand bestuurbare kakkerlakken als model. Hoewel het vaak bij enthousiast geëxperimenteer door amateurs blijft, zijn er ook harde resultaten. Zo ontwikkelden drie Nederlandse studenten de Amplino. Het betreft een naar verhouding spotgoedkoop apparaat om malaria te diagnosticeren. Zeer geschikt voor afgelegen, moeilijk te bereiken gebieden. Natuurlijk kan ook zo n vinding uiteindelijk commercieel worden uitgebuit, reageert Michael Hardt desgevraagd. Maar dat doet volgens hem niet af aan het belang van de achterliggende ontwikkeling. Er zijn altijd wel bezwaren of struikelblokken denkbaar. Neem car sharing. Ja, natuurlijk, je auto delen met buurtgenoten is iets wat altijd al gebeurde. Maar dat is het m juist! Wij lijden aan ideologische verblinding. De recente ontwikkelingen openen ons de ogen voor wat altijd al gemeengoed was. Liften is ook zo n voorbeeld. Of couch surfing. Dat zijn eigenlijk heel traditionele vormen van generositeit. Met andere woorden: zo almachtig en alomtegenwoordig zijn de markt en de staat helemaal niet. Grote delen van ons leven onttrekken zich nu al aan hun greep. Iets meer optimisme over de mogelijkheid van politieke alternatieven mag dus wel, vindt Hardt: Natuurlijk kun je eindeloos blijven praten over alle potentiële en daadwerkelijke beren op de weg. Maar je kunt je ook op iets anders richten. Kijk eens naar het verlangen van de mensen waar al deze ontwikkelingen een uiting van zijn. Dat is enorm. LOAD-DATE: April 16, 2014 LANGUAGE: DUTCH; NEDERLANDS DOCUMENT-TYPE: artikel PUBLICATION-TYPE: Magazine Copyright 2014 De Groene Amsterdammer All Rights Reserved

Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen,

Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen, Presentatie Cor Rook d.d. 7 juni 2016 in de Josefkerk te Zwolle, zelf voor 12 tot 15 uur per week werkzaam als fondsenwerver voor goede doelen, over fondsenwerving (Bron The Spirituality Of Fundraising

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Investeer in start-ups en jongeren

Investeer in start-ups en jongeren Het jaar 2033 - Bilderbergconferentie 2015 Stef van Grieken, tech-ondernemer Investeer in start-ups en jongeren Stef van Grieken (1986) studeerde Industrial Engineering aan de Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN DE PARTICIPATIESAMENLEVING?

DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN DE PARTICIPATIESAMENLEVING? DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN DE PARTICIPATIESAMENLEVING? TINE DE MOOR UNIVERSITEIT UTRECHT WIE HEEFT VOLGENS U DE FORMELE VERANTWOORDELIJKHEID VOOR LANGE TERMIJN ZORG? A. VOORAL DE B. DE EN DE FAMILIE

Nadere informatie

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld..

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld.. Hollaback! (= Roep terug) betekent : Reageren Tegen straatintimidatie, op jouw manier. Of je nu iemand vertelt wat je overkwam, je verhaal deelt online, het in kaart brengt via de Hollaback app, op het

Nadere informatie

62 cm 60 cm 58 cm 56 cm 54 cm 52 cm 50 cm 48 cm 46 cm 44 cm 42 cm 40 cm 38 cm 36 cm 34 cm 32 cm 30 cm 28 cm 26 cm 24 cm 22 cm 20 cm 18 cm 16 cm 14 cm 12 cm 10 cm 8 cm 6 cm 4 cm 2 cm 0 cm Bloei-dagboek

Nadere informatie

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD 2 I Het Boeken Manifest De Europese en Internationale Federatie van Boekhandels (EIBF) vertegenwoordigt

Nadere informatie

KENING fan e Greide. In november twee debat-avonden! Komt u ook? Nieuwe generatie. Wat kunnen burgers. onderzoekers legt vinger op zere plek

KENING fan e Greide. In november twee debat-avonden! Komt u ook? Nieuwe generatie. Wat kunnen burgers. onderzoekers legt vinger op zere plek aan de nieuwsbrief afmelden. Bekijk hem dan in uw browser. deze nieuwsbrief in het vervolg niet wilt ontvangen kunt u zich onder goed weergegeven? Hierbij ontvangt ii de nieuwsbrief van Kening Jan e Greide.

Nadere informatie

(Mat 14, 22-33) Jezus loopt over het water Jezus zei tegen de leerlingen dat ze naar de boot moesten gaan. Ze moesten alvast naar de overkant varen.

(Mat 14, 22-33) Jezus loopt over het water Jezus zei tegen de leerlingen dat ze naar de boot moesten gaan. Ze moesten alvast naar de overkant varen. (Mat 14, 22-33) Jezus loopt over het water Jezus zei tegen de leerlingen dat ze naar de boot moesten gaan. Ze moesten alvast naar de overkant varen. Jezus zou later komen, hij wilde eerst de mensen naar

Nadere informatie

Johan ten Brinke. workshop Energiecoöperaties 12 mei 2014

Johan ten Brinke. workshop Energiecoöperaties 12 mei 2014 Johan ten Brinke workshop Energiecoöperaties 12 mei 2014 Basis spelregels Programma is bedoeld als een leidraad Interactie belangrijker dan monoloog, alleen de eindtijd staat vast We praten vrijuit en

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Allereerst wil ik u een gezegend, gezond en gelukkig Nieuwjaar toewensen! En uiteraard hoop en wens ik dat het uw ondernemingen goed gaat.

Allereerst wil ik u een gezegend, gezond en gelukkig Nieuwjaar toewensen! En uiteraard hoop en wens ik dat het uw ondernemingen goed gaat. Toespraak bij het Nieuwjaarsontbijt van de Building Society, door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op 10 januari 2012 te Delden. Dames en heren, Allereerst wil ik u een gezegend,

Nadere informatie

pest eruit? De baas spelen

pest eruit? De baas spelen Hoe ziet iemand die een ander pest eruit? Waarschijnlijk heb je wel gemerkt dat het ontzettend moeilijk is om zo n beschrijving te geven. Dat is logisch want er bestaat niet iemand die eruit ziet als een

Nadere informatie

Hoe groot is onze CO 2 afdruk?

Hoe groot is onze CO 2 afdruk? Hoe groot is onze CO 2 afdruk? Hoe groot is onze CO 2 afdruk? Hoeveel bomen zouden er nodig zijn om onze CO 2 weer uit de lucht te halen? Hoeveel CO 2 haalt een boom uit de lucht? Hoeveel CO 2 haalt een

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Sociaal doe-het-zelven

Sociaal doe-het-zelven Pieter Hilhorst Jos van der Lans Sociaal doe-het-zelven De idealen en de politieke praktijk Uitgeverij Atlas Contact Amsterdam/Antwerpen Sociaal doe-het-zelven; Hilhorst & van der Lans [PS] 3e proef pag

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

met de wmo doet iedereen gewoon mee

met de wmo doet iedereen gewoon mee De Wet maatschappelijke ondersteuning eenvoudig verteld Dit boekje met informatie over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) legt de belangrijkste onderdelen van de Wmo uit. Wilt u meer weten over

Nadere informatie

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis

1 Internet. 1.1 Korte geschiedenis 1 Internet 1.1 Korte geschiedenis Een netwerk bestaat uit twee of meer computers die met elkaar zijn verbonden. Internet is een wereldwijd netwerk van computers. De verbinding tussen die computers is meestal

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden

De ultieme manier om als klein merk machtig te worden De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015 De ultieme manier om als klein merk machtig te worden Independent Insurances Whitepaper 8/10 05-2015

Nadere informatie

Doorbraak.eu. Coöperatie.

Doorbraak.eu. Coöperatie. Coöperatie. Op donderdag 3 oktober ben ik naar twee lezingen geweest die werden georganiseerd door het Wageningen Alumni Netwerk, een club van oud-studenten van de universiteit Wageningen. Het onderwerp

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

KAART OP PAGINA 5. Melkroute is een initiatief van Boerderij Recreatie in samenwerking met ondernemers rond het Tjeukemeer

KAART OP PAGINA 5. Melkroute is een initiatief van Boerderij Recreatie in samenwerking met ondernemers rond het Tjeukemeer KAART OP PAGINA 5 Melkroute is een initiatief van Boerderij Recreatie in samenwerking met ondernemers rond het Tjeukemeer Melkroute inspireert mensen de essentie van onze melkerfgoed & cultuur in het hedendaagse

Nadere informatie

WimWaanders: het overbrengen van cultuur is van mijn drijfveren Geven nieuwe concepten een boost? Crowdfunding ambassadeurs voor je bedrijf

WimWaanders: het overbrengen van cultuur is van mijn drijfveren Geven nieuwe concepten een boost? Crowdfunding ambassadeurs voor je bedrijf WIM Wim Waanders: het overbrengen van cultuur is ÉÉN van mijn drijfveren Geven nieuwe concepten de BINNENSTAD een boost? een initiatief van FLYNTH: Crowdfunding CREËERT ambassadeurs voor je bedrijf Nummer

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Met de helpende hand van de overheid meer kans van slagen Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u

Nadere informatie

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten De energieke samenleving in praktijk 23 januari 2015 Hans Elzenga, Anne Marieke Schwencke 1 Onderzoeksvragen (i.o.m. met

Nadere informatie

Werken aan de zorg van morgen

Werken aan de zorg van morgen Werken aan de zorg van morgen Uitkomsten zorgdebat VNG Jaarcongres 2015 E-health, wonen en zorg Whitepaper Ruim baan voor initiatieven om langer gezond thuis te wonen Hoofdstuk 1: Uitdagingen Hoofdstuk

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Tinus Plotseling 29-12-2002. MySQL

Tinus Plotseling 29-12-2002. MySQL Tinus Plotseling 29-12-2002 MySQL Inhoudsopgave Inleiding... 3 MySQL Geschiedenis... 3 MySQL Toepassingen... 3 MySQL Voordelen... 4 MySQL Nadelen... 4 MySQL bij ASCI... 4 PostgreSQL... 5 ORACLE... 6 MS

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Welkom bij Fenomena! Deze hele

Nadere informatie

Zwolle ontmoet. Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met. de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol

Zwolle ontmoet. Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met. de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol ONTMOET WOLLE Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol geschiedenis en cultuur. Zwolle kent jaarlijks vele bezoekers, ieder met

Nadere informatie

verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender.

verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender. ECONOMIE teruglopende banenmarkt of oprukkende industrie Een verlaten nóóit bewoonde plek is wellicht nog fascinerender - 6 - - 7 - Tussen de verlaten steden en gebieden die we in kaart brengen zitten

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Voorstelling van het Taalcafé

Voorstelling van het Taalcafé Voorstelling van het Taalcafé Wat is een Taalcafé? Een Taalcafé biedt de mogelijkheid op een gezellige en prettige manier een taal te oefenen zonder een officiële studie te volgen. Hoe en waar worden Taalcafés

Nadere informatie

Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014

Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014 Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014 Muziek: Klokkengelui Gedicht Gij badt op enen berg alleen, en... Jesu, ik en vind er geen waar 'k hoog genoeg kan klimmen

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond

Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond Verenigingen, stichtingen en instellingen barsten doorgaans van de ambities en toekomstplannen. Maar om ze te realiseren heb je financiële middelen

Nadere informatie

ontdek de kracht van het geven

ontdek de kracht van het geven ontdek de kracht van het geven Berghummerstraat 15 7591 GX Denekamp T 053 53 75 777 F 053-53 75 760 E gerardusmajella@zorggroepsintmaarten.nl ontdek de kracht van het geven 02 Welkom. Ontdek de kracht

Nadere informatie

De Trend van Zelforganisatie de rol van burgers & sociaal ondernemers in transities Dr. Flor Avelino Bouwcampus Duurzaamheid, 27 juni 2012,

De Trend van Zelforganisatie de rol van burgers & sociaal ondernemers in transities Dr. Flor Avelino Bouwcampus Duurzaamheid, 27 juni 2012, De Trend van Zelforganisatie de rol van burgers & sociaal ondernemers in transities Dr. Flor Avelino Bouwcampus Duurzaamheid, 27 juni 2012, Amersfoort www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen

uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen uwelijkse voor waarden Informatie over trouwen Formaat notarissen is een landelijk netwerk van samenwerkende notariskantoren in Nederland. Kwaliteit, vernieuwing en optimale service vormen de kernwoorden

Nadere informatie

Samen de droom realiseren. René Scherpenisse Directeur/bestuurder Tiwos OTB/CPO Midden-Nederland 26 september 2013

Samen de droom realiseren. René Scherpenisse Directeur/bestuurder Tiwos OTB/CPO Midden-Nederland 26 september 2013 Samen de droom realiseren René Scherpenisse Directeur/bestuurder Tiwos OTB/CPO Midden-Nederland 26 september 2013 Even voorstellen: CPO rode draad? Achtergrond in bewonersbelangenbehartiging (opbouwwerk,

Nadere informatie

Romantiek. in een sprookjeslandschap. Op een boogscheut van het. drukke Gent treffen we het. Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein

Romantiek. in een sprookjeslandschap. Op een boogscheut van het. drukke Gent treffen we het. Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein Romantiek in een sprookjeslandschap Tekst: Fanny Storms Fotografie: Park van Beervelde Op een boogscheut van het drukke Gent treffen we het Park van Beervelde aan. Wanneer we het domein betreden worden

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer:

Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer: Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer: Inhoudsopgave: Hoofdstuk pagina Inleiding 4 Welkom 6 Historie van bloembollen 8 Herfst 10 - Uitleg herfst 12 - Opdracht 14 + 15 - Het planten van bloembollen

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. De gemeenteraad. Rm 2015.024 - BSD/2015.25 RIS 280302. 20 januari 2015. onderzoek Airbnb

Gemeente Den Haag. De gemeenteraad. Rm 2015.024 - BSD/2015.25 RIS 280302. 20 januari 2015. onderzoek Airbnb Wethouder Financiën, Verkeer, Vervoer en Milieu Tom de Bruijn Gemeente Den Haag De gemeenteraad Rm 2015.024 - BSD/2015.25 RIS 280302 32383 20 januari 2015 onderzoek Airbnb Naar aanleiding van een toezegging

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

Lesbrief nummer 23 december 2015

Lesbrief nummer 23 december 2015 Lesbrief nummer 23 december 2015 Wilt u laten weten wat u van deze TLPST vond? Hebt u tips voor de volgende aflevering? Mail ons: redactie@tlpst.nl. Hoe klink jij? Wat vinden andere mensen van hoe jij

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Seminar 2014/2015 Guido Veldhuijzen Marvin Fernandes. onderzoeksverslag retail revolution

Seminar 2014/2015 Guido Veldhuijzen Marvin Fernandes. onderzoeksverslag retail revolution Seminar 2014/2015 Guido Veldhuijzen Marvin Fernandes onderzoeksverslag retail revolution Motivatie voor dit onderwerp Na mijn stage een jaar geleden ben ik samen met een partner Guido de Boer een studio

Nadere informatie

Het merk Ik. Huub van Zwieten Mark van de Grift

Het merk Ik. Huub van Zwieten Mark van de Grift Het merk Ik Huub van Zwieten Mark van de Grift Dcom 4 Module: Merkenmanager Docent: Mylene van Veldhoven Blok 13 Jedidja van Wijngaarden Studentennummer 412073 1 Ontdek jezelf als merk! In Het Merk IK

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

Coöperaties en Burgermacht

Coöperaties en Burgermacht Coöperaties en Burgermacht Hein Albeda Een zorgonderneming en eigendom als burgermacht Twee jaar geleden werd ik als bewoner van de Kersentuin, een buurtje in Leidsche Rijn, benaderd door iemand die hielp

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Debat: Nationalisering of privatisering?

Debat: Nationalisering of privatisering? Debat: Nationalisering of privatisering? Korte omschrijving werkvorm: Uw leerlingen leren wat een collectieve voorziening is. Doorgaans worden collectieve voorzieningen in Nederland door de overheid gefinancierd,

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

foto s sina willmann haar mannetje

foto s sina willmann haar mannetje foto s sina willmann Sina Willmann staat haar mannetje De wereld van quadraces staat bij het brede publiek voornamelijk bekend als een echte mannenwereld. Er zijn echter ook dames die hun mannetje weten

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Mijn dochter; boulimia en borderline

Mijn dochter; boulimia en borderline Mijn dochter; boulimia en borderline Mijn dochter; boulimia en borderline E.M. van der Linden Schrijver: E.M. van der Linden Coverontwerp: via Brave New Books ISBN: 9789402130331 E.M. van der Linden Dit

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Rv. nr.: B&W-besluit d.d.: B&W-besluit nr.:

RAADSVOORSTEL Rv. nr.: B&W-besluit d.d.: B&W-besluit nr.: RAADSVOORSTEL 12.0076 Rv. nr.: 12.0076 B&W-besluit d.d.: 26-6-2012 B&W-besluit nr.: 12.0647 Naam programma +onderdeel: Economie en Toerisme, kenniseconomie Onderwerp: Beleidskader cofinanciering Leiden

Nadere informatie

Meer Investplan. Meer Rendement. Meer Zekerheid. Meer Invest B.V. Boeingavenue 215 1119 PD Schiphol-Rijk E-mail: Info@meerinvest.

Meer Investplan. Meer Rendement. Meer Zekerheid. Meer Invest B.V. Boeingavenue 215 1119 PD Schiphol-Rijk E-mail: Info@meerinvest. Meer Rendement Meer Zekerheid Meer Invest B.V. Boeingavenue 215 1119 PD Schiphol-Rijk E-mail: Info@meerinvest.nl Kvk: 61887331 2 Onze Visie Uw opgebouwde kapitaal op de bank zetten loont tegenwoordig niet

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas?

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Onderzoeksvragen Hoe scoort gezondheidszorg in een maatschappelijke issue-ranking? Waaraan dankt de zorg zijn bijzondere

Nadere informatie

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur,

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Aan de leden van de commissie cultuur Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 8 november 2012, Amsterdam Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Op 21 november 2012 staat

Nadere informatie

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Jesaja 58, 1-10 lied Liedboek 537, 1. 2. Zo spreekt de Heer die ons... lezing nieuwe testament (lector) Lukas 20, 9-19 lied Liedboek

Nadere informatie

Extra: Waarom hebben mensen paarden

Extra: Waarom hebben mensen paarden Extra: Waarom hebben mensen paarden In dit extra hoofdstuk leer je: Dat mensen paarden houden met een bepaald doel. Met welk doel mensen vroeger paarden hielden. Waarom mensen nu paarden hebben. Inleiding

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

tips voor het sollicitatiegesprek

tips voor het sollicitatiegesprek tips voor het sollicitatiegesprek algemeen In elk gesprek komen vragen voor die op meer manieren te beantwoorden zijn. Hiermee probeert een selecteur duidelijkheid te krijgen over je echte motivatie, persoonlijkheid

Nadere informatie

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank!

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank! - LET OP: ALLEEN HET GESPROKEN WOORD GELDT - Openingswoord Locoburgemeester Gehrels bij de ondertekening verzelfstandiging Haven Amsterdam op donderdag 21 maart 2013 Dames en heren, Excellentie, Het is

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Dames en heren, Een nieuwe stad komt pas tot leven

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT MdV De begroting is wederom een knap staaltje werk waar door heel veel medewerkers in dit huis veel energie en vakmanschap in is gestoken. Dat verdient waardering, zowel richting college als richting al

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Golfbanen Bij golfbanen is een onderscheid te maken naar verenigingsbanen (niet-commercieel), commerciële banen en openbare banen. Verenigingsbanen hebben niet het oogmerk om winst te maken. Commerciële

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

F reader. Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen!

F reader. Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen! F R I E N D S F reader Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen! Als we de berichtgeving van de laatste maanden mogen geloven staat de non food detailhandel voor een herstructureringsslag.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND DE VERHOUDING MENS EN MILIEU + 1p 21 Geef één voorbeeld van aantasting van het milieu door menselijk ingrijpen in Nederland uit de periode vóór de Industriële Revolutie.

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Tijd: 45 50 minuten Kop Introductie Introduceer de opdracht kort: Informatie opzoeken op internet gaat snel en is gemakkelijk toegankelijk. Soms is het niet

Nadere informatie

PVDA weerlegt leugens ArcelorMittal Gent is de goedkoopste van de hele groep

PVDA weerlegt leugens ArcelorMittal Gent is de goedkoopste van de hele groep PVDA weerlegt leugens ArcelorMittal Gent is de goedkoopste van de hele groep Auteur: Tom De Meester PVDA Studiedienst Datum: Maandag 24 maart 2014 De staking bij ArcelorMittal in Gent bedreigt de toekomst

Nadere informatie

De Zorg Samen Buurt genereert energie

De Zorg Samen Buurt genereert energie De Zorg Samen Buurt genereert energie Prinsejagt 3 Eindhoven Het begon allemaal met het initiatief van twee buurtvrouwen, Kitty Hesen en José Bielderman. Zij wilden hun buurt Prinsejagt 3 in Eindhoven

Nadere informatie