Deltaplan Energie-infrastructuur, voorstel Havenbedrijf Rotterdam, 27 juni 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deltaplan Energie-infrastructuur, voorstel Havenbedrijf Rotterdam, 27 juni 2013"

Transcriptie

1 DELTAPLAN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR: ENERGIEBESPARING OP WERELDSCHAAL Energiebesparing is samen met hernieuwbare energie de basis voor een duurzame energievoorziening, gericht op besparing op fossiele brandstoffen en reductie van CO2. Met het Nationaal Energie-Akkoord wordt invulling gegeven aan 16% duurzame energie en jaarlijks 1,5% energiebesparing op finaal energiegebruik. Dit komt neer op een besparing op fossiele energie van 440 PJ in 2020, wat gelijk is aan een jaarlijkse reductie van bijna 30 miljoen ton CO2 in 2020 ten opzichte van vandaag. Het grootste potentieel voor energiebesparing ligt echter bij productie van energie, door de vrijkomende warmte bij centrales en industrie niet weg te koelen, maar te leveren aan de finale eindgebruiker via inzet van WKK of benutting van restwarmte. In Nederland staan duizenden warmtekrachtcentrales die nu al jaarlijks 150 PJ aan primaire energie besparen. In principe zou met extra warmtekrachtcentrales een additionele besparing van 160 PJ gehaald kunnen worden. Echter, de inzet van WKK stagneert momenteel vanwege de huidige energie- en CO2-prijzen, waardoor de WKK-installaties niet of nauwelijks rendabel zijn. De inzet zou moeten zijn om met stimulerend beleid in ieder geval ontsparing door sluiting van WKK s te voorkomen. De benutting van restwarmte is een kansrijker optie voor grootschalige energiebesparing. Levering van industriële restwarmte aan huishoudens en bedrijven kan in Nederland additioneel 80 PJ per jaar aan aardgas besparen, wat neerkomt op een reductie van 5 miljoen CO2 per jaar, even veel als de CO2-besparing van de wind op zee doelstelling 1.Voor benutting van restwarmte en reststoom is grootschalige energie-infrastructuur nodig. Hier komt de haven van Rotterdam in beeld. Het industriële cluster in de haven van Rotterdam is van wereldschaal, vergelijkbaar met Houston, Singapore en Shanghai. De concurrentiekracht van dit cluster is met name gebaseerd op de schaalgrootte en onderlinge verbondenheid van raffinage, chemie en energie-opwekking, gecombineerd met de unieke ligging en logistieke kracht van de haven. De kracht van het industriële cluster biedt ook unieke kansen voor grootschalige energiebesparing en CO2-reductie, te bewerkstelligen door aanleg van energie-infrastructuur die niet alleen bedrijven in het cluster met elkaar verbindt, maar ook het cluster met de wijde omgeving huishoudens, bedrijven en de glastuinbouwsector. Energie-infrastructuur die zorgt voor optimale benutting van reststoom, restwarmte en CO2, die nu nog op grote schaal in het water dan wel de lucht worden geloosd. Juist een slimme integrale ontwikkeling van deze energie-infrastructuur leidt tot optimale benutting van kansen door de industrie, de energiebedrijven, de glastuinbouw en in de gebouwde omgeving. De noodzaak van energiebesparing doet zich wereldwijd voelen, we staan aan de vooravond van klimaatontwikkelingen die steeds meer onafwendbaar lijken. We moeten hier vanuit onze positie en mogelijkheden verantwoordelijkheid voor nemen en naar vermogen bijdragen aan energie- en klimaatdoelen. Daarom een Deltaplan voor Energie-infrastructuur. Met deze startnotitie beogen we hiertoe als Havenbedrijf Rotterdam een aanzet te geven. De eerste stappen voor Energie-infrastructuur zijn reeds gezet. Er ligt al een aantal jaar een CO2- netwerk vanuit de haven naar de glastuinbouw. Dit voorjaar is in de haven de eerste fase van een 1 O.b.v MW met een bedrijfstijd van uur = 14 miljoen MWh/jaar, en vermeden uitstoot o.b.v. moderne gasgestookte centrale van 370 ton CO2/kWh = ruim 5 mln ton CO2 1

2 stoomnetwerk operationeel geworden. Dit najaar wordt de eerste fase van een warmtenetwerk voor industriële restwarmte vanuit de haven naar de stad in gebruik genomen. Deze drie energieinfrastructuursystemen hebben een enorm potentieel voor uitbreiding en intensievere benutting. In totaal is daarmee in 2020 een energiebesparing van 20 PJ per jaar haalbaar, wat neerkomt op ruim 1 miljoen ton CO2-reductie per jaar. Na 2020 komt er nog eens 12 PJ in beeld voor realisatie. Daarnaast is door koppeling met systemen voor CO2 afvang en opslag nog eens een veelvoud aan CO2-reductie haalbaar. Om 20 PJ energiebesparing in Rotterdam en wijde omgeving te bereiken zijn grootschalige investeringen in uitbreiding van de stoom-, warmte en CO2-netwerken nodig: in totaal 750 miljoen voor een Deltaplan Energie-infrastructuur tot Ter vergelijking: voor windenergie zou een investering van 1,7 miljard 2 nodig zijn om dezelfde CO2-reductie van 1 Mt/jaar te halen. Deze 750 miljoen heeft een onrendabele top van 200 miljoen, de overige meer dan een half miljard euro is financierbaar op basis van een business case. Met deze investering ligt er in Rotterdam en Zuid-Holland een basis energie-infrastructuur, waarop in de toekomst met rendabel te maken business cases verdere aansluitleidingen en distributiesystemen te bouwen zijn. Dit Deltaplan vereist een enorme gezamenlijke inspanning van alle stakeholders: de netwerkoperators van de stoom-, restwarmte en CO2-netwerken, de energie- en industriebedrijven die stoom, restwarmte en CO2 kunnen leveren, de glastuinbouw, de overheidsorganen van Rijk, provincie en gemeenten, de milieu-organisaties, en financiers. Partijen die elkaar grotendeels al gevonden hebben, getuige de Green Deal Warmtevisie Zuid-Holland ende ambitieverklaring Duurzame Warmte/koudevoorziening Rotterdam. Met deze stakeholders zou een publiek-privaat partnership voor het Deltaplan Energie-Infrastructuur moeten worden ontwikkeld. Wij pleiten voor beschikbaarstelling aan een op te richten pps-verband van 200 miljoen aan overheidsmiddelen voor realisatie van het Deltaplan Energie-Infrastructuur middels een eenmalige onttrekking aan het SDE+ budget. De betrokken Rotterdamse energiebedrijven Eneco en E.ON Benelux, die nu al investeren in de backbones van deze stoom- en warmte-infrastructuur, steunen dit plan en dit pleidooi. Het is nu een kwestie van doorpakken met energiebesparing op wereldschaal. Wij menen op deze wijze een belangrijke impuls te kunnen geven aan energiebesparing in de haven van Rotterdam en Zuid-Holland. Dit Deltaplan kan een aansprekend voorbeeldproject voor concrete uitwerking van het Nationaal Energie-Akkoord zijn. De energiebesparing van 20 PJ die met dit Deltaplan gehaald kan worden, zou een kosten efficiënt alternatief kunnen zijn voor de 20 PJ extra wind op zee dan wel extra biomassa bij-/meestook die nu wordt overwogen. 2 O.b.v. 400 windturbines op land van 3 MW met kwh/jaar opgewekte stroom per windturbine, en vermeden uitstoot o.b.v. moderne gasgestookte centrale van 370 ton CO2/kWh; en totale investeringskosten van 1,43 mln/mw 2

3 1. Energiebesparing de sleutel van energie- en klimaatbeleid Het energieverbruik in de wereld blijft flink groeien. In haar laatste World Energy Outlook stelt de International Energy Agency (IEA) dat de energiebehoefte tot 2035 met meer dan één derde zal stijgen, dat fossiele energie dominant zal blijven, en dat de klimaatdoelen zo niet gehaald gaan worden. Vergaande energiebesparing is nodig om het tij te keren, steeds meer landen zijn zich hiervan bewust. China, USA en Japan nemen maatregelen om de energie-intensiteit van hun economieën terug te dringen. De Europese Unie stelt zich ten doel om in 2020 het energieverbruik met 20% te hebben teruggebracht. Maar zelfs dan blijft volgens het IEA een groot deel van het energiebesparingspotentieel onbenut. Het IEA schetst een Efficient World Scenario waarin een halvering van de vraaggroei tot 2035 haalbaar is door simpelweg energiebesparing als beleidsoptie serieus te nemen door het te faciliteren met financiering, regulering, monitoring en handhaving. Zo worden maatregelen die op zich economisch haalbaar zijn ook daadwerkelijk doorgevoerd. Versnelde energiebesparing volgens dit scenario zou het moment dat overschrijding van de 2 graden grens de temperatuurstijging waarbinnen de wereld moet blijven om grootschalige klimaatverandering te voorkomen onafwendbaar wordt met vijf jaar uitstellen tot Met energiebesparing koopt de wereld zich zodoende tijd om tot overeenstemming over verdergaande CO2-reductiedoelstellingen te komen. Energiebesparing is samen met hernieuwbare energie de basis voor een duurzame energievoorziening. Het terugbrengen van de energievraag is een relatief goedkope manier om de CO2-uitstoot te verminderen. Bovendien kan bij een lager energieverbruik eenvoudiger een groter percentage hernieuwbare energie worden bereikt tegen lagere kosten. In haar onlangs uitgebrachte rapport Energiebesparing voor een duurzame energievoorziening toont CE Delft aan dat energiebesparing in het algemeen goedkoper is dan inzet van hernieuwbare bronnen, zodat besparen vanuit maatschappelijk perspectief interessanter is dan alleen inzetten op hernieuwbare energie: 3

4 2. Enorm besparingspotentieel bij productie van energie In 2012 gebruikten we in Nederland PJ 3 primaire energie (gas, kolen, olie, kern, duurzaam) om PJ energieproducten te maken: lage temperatuur LT-warmte (gebouwen), hoge temperatuur HT-warmte (stoom voor de industrie), elektriciteit en transportbrandstoffen, het zogenaamde finale energieverbruik. Het verschil 446 PJ is warmteverliezen bij de productie van elektriciteit en transportbrandstoffen. Warmte die nu in water en lucht wordt weggekoeld. Primair energiegebruik NL 2012: PJ Finaal energiegebruik NL in 2012: PJ 21% 28% 19% 32% elektriciteit LT-warmte HT-warmte finaal energiegebruik warmteverliezen bij energieproductie transportbrandstoffen Er is dus nog een groot potentieel in energiebesparing bij productie van energie, door deze warmte niet weg te koelen, maar te leveren aan de finale eindgebruiker. Want die wil 60% van zijn energie in de vorm warmte (HT voor industrie en LT voor gebouwde omgeving). CE Delft rekent voor dat die energiebesparing voor een flink deel 240 PJ gerealiseerd worden door inzet van nieuwe WKK (160 PJ) en benutting van restwarmte (80 PJ). Dit potentieel is nu nauwelijks tot niet rendabel voor de betrokken bedrijven, en heeft financiële ondersteuning van de overheid nodig. Ook in het finale energiegebruik kan nog flink bespaard worden. Volgens CE kunnen huishoudens en bedrijven met rendabele maatregelen in 2020 een besparing van 150 PJ realiseren. We denken dan aan isolatiemaatregelen, vervanging van gasketels, apparaten en verlichting, en gedragsverandering. 3 PJ = Peta Joule = 10^15 Joule; PJ = 721 mln MWh; PJ = 62 Mtoe (miljoen ton olie-equivalent) 4

5 3. Potentie van Energiebesparing en Duurzame energie Nederland wil 16% duurzame energie in 2020, waar dit nu nog maar 4,4% is. In de discussie over realisatie van deze doelstelling wordt energiebesparing meegenomen in die zin, dat hierdoor het energiegebruik afneemt en zo het percentage duurzaam makkelijker bereikt wordt: Energiegebruik NL in 2020 zonder besparing: PJ 16% duurzaam is: 368 PJ Haalbare energiebesparing op finaal gebruik tot 2020: PJ Energiegebruik NL in 2020 met besparing: PJ 16% duurzaam is: 344 PJ Minder benodigde duurzame energie vanwege energiebesparing: 24 PJ Let op: het percentage duurzaam wordt genomen over het finale energiegebruik. Dus alleen energiebesparing op het finaal energiegebruik heeft invloed op het percentage duurzaam. Energiebesparing bij energieproductie is besparing op primair energiegebruik, en heeft dus volgens die definitie geen invloed op het percentage duurzame energie! In de discussie over een Nationaal Energie-akkoord wordt gefocused op realisatie van de duurzame energie doelstelling, en worden de warmteverliezen bij productie van energie dus niet expliciet meegenomen. Nederland doet zichzelf hiermee tekort. Tenminste, als we er van uitgaan dat de basis van een duurzame energievoorziening ligt in energiebesparing samen met hernieuwbare energie. Anders gezegd: zo weinig mogelijk energie zo duurzaam mogelijk produceren. Nog anders gezegd: zo weinig mogelijk fossiele energie gebruiken, en dus zoveel mogelijk CO2 reduceren. Vanuit de gedachte om de 16% duurzame energie doelstelling te realiseren wordt een besparing op fossiel energiegebruik bereikt van 490 PJ finaal gebruik: 340 PJ duurzame energie plus 150 PJ energiebesparing. Vanuit de gedachte om zo weinig mogelijk fossiele energie te gebruiken kan theoretisch een besparing op fossiel energiegebruik worden bereikt van 740 PJ primair gebruik: nog steeds 340 PJ duurzame energie, maar plus 400 PJ energiebesparing. Energiebesparing + Duurzame energie in 2020 Energiegebruik zonder energiebesparing in 2020 Energiebesparing in finaal gebruik in 2020 Energiebesparing in primair gebruik in 2020 Energiegebruik met besparing in finaal + primair gebruik Inzet duurzame energie: 16% van finaal gebruik Totaal fossiel energiegebruik: Totale besparing op fossiele energie d.m.v. energiebesparing + inzet duurzame energie CO2-reductie van totale besparing op fossiele energie Finaal gebruik in PJ PJ PJ PJ PJ 490 PJ Mton Primair gebruik in PJ PJ PJ PJ PJ PJ 740 PJ 45 Mton Dus, door ook de energiebesparing bij energieproductie expliciet in energie- en klimaatbeleid mee te nemen is theoretisch een extra reductie van fossiele energie te halen van 240 PJ, wat neerkomt op 16 miljoen ton extra CO2-reductie per jaar in De totale CO2-reductie ten opzichte van vandaag zou dan 45 mln ton CO2 per jaar in 2020 worden. 4 Inschatting Ecofys 5 Het primair energiegebruik ligt iets hoger, omdat een deel van de energiebesparing bij de eindgebruikers elektriciteit betreft die eerst met warmteverliezen is opgewekt. 6 Dit is inzet van WKK (160 PJ) en benutting van restwarmte (80 PJ) conform berekeningen van CE Delft: Energiebesparing voor een duurzame energievoorziening, mei

6 4. Een integrale aanpak van Energiebesparing en Duurzame Energie Door energiebesparing en duurzame energie integraal aan ta pakken komt er ook meer balans in de te nemen maatregelen per energievorm: warmte, elektriciteit en transportbrandstof. Nu ligt de nadruk heel erg op elektriciteit. Hiernaast staat de invulling van de duurzame energiedoelstelling waar men aan denkt. Hiervoor is o.a. minstens MW wind op land nodig, MW wind op zee, MW zonnepanelen en 30% biomassa bijstook in kolencentrales. Van de duurzame energie richt zich zo n 64% op duurzame elektriciteit, 25% op duurzame warmte en 11% op biobrandstoffen. Het aandeel duurzame opwekking van 16% duurzame energie in : 340 PJ 37 elektriciteit moet verviervoudigen van 10% naar 40%. Bij biobrandstoffen gaat het om 10% van de autobrandstoffen. Duurzame warmte betreft maar 7% van de totale warmtevraag in Nederland! Maar als je de energiebesparing bij de eindgebruiker en bij de energieproductie in de maatregelen mee zou nemen, dan zou het plaatje wat meer gebalanceerd worden: Wind op land Wind op zee Wind op zee of biomassa Biomassa bij-/meestook AVI/biomassa-inst/biogas Biobrandstoffen Geothermie/WKO/ warmtepompen Zonneboilers Zonnepanelen Finaal energiegebruik NL in % 28% 19% 32% elektriciteit LT-warmte HT-warmte transportbrandstoffen Duurzame Energie in 2020: 340 PJ 26% 11% 63% Alleen beoordeeld naar inzet van duurzame energie ligt de nadruk op elektriciteit: een groot deel van de inspanning voor duurzame energie (63%) gaat naar een klein deel van de energievraag (19%). Maar als we energiebesparing (bij eindgebruiker en bij productie) meenemen, dan is de inspanning meer in balans met de energievraag: 60% van de energievraag is warmte, en 58% van de reductieinspanning is op het gebied van warmte(duurzame warmte en energiebesparing). Nog steeds is er relatief veel aandacht voor elektriciteit, en weinig voor autobrandstoffen. In de huidige marktomstandigheden is echter niet alle energiebesparing bij energieproductie realiseerbaar. Dus in de praktijk zal warmte niet zo n groot aandeel in de besparingsmaatregelen kunnen nemen, maar nog altijd bijna de helft, evenveel als elektriciteit. In het volgende hoofdstuk gaan we in op wat er momenteel met benutting van warmteverliezen bij energieproductie wel en niet realistisch mogelijk is. 6

7 5. Benutting van reststoom en restwarmte In Nederland is de warmtevraag (62% van het finale energiegebruik) bijna vier keer zo hoog als de vraag naar elektriciteit (17% van het finale energiegebruik). Er is dus een enorm vraagpotentieel voor de warmte die nu door industrie en energiebedrijven wordt weggekoeld. Stoom voor de industrie Een kleine 30% (600 PJ) van het finale energieverbruik in Nederland is HT-warmte in de vorm van stoom voor de industrie. Hier is met inzet van WKK en benutting van reststoom nog een enorme besparing op aardgas te bereiken. In Nederland staan duizenden warmtekrachtcentrales die jaarlijks 150 PJ aan primaire energie besparen. Met nieuwe WKK s zou een besparingspotentieel van additioneel 160 PJ binnen bereik komen. Echter, de inzet van WKK stagneert momenteel vanwege de huidige energie- en CO2-prijzen, waardoor de WKK-installaties niet of nauwelijks rendabel zijn. Zonder stimulerend beleid verwacht Cogen Nederland een halvering van het huidige WKK-park, leidend tot een ontsparing van 75 PJ. Naast WKK is benutting van reststoom een onderschatte besparingsmaatregel. In Nederland wordt het hier en daar met stoomnetwerken op zeer kleine schaal toegepast. In de haven van Rotterdam is hier nu met het stoomnetwerk Botlek op grote schaal een aanvang mee gemaakt. Bedrijven met een overschot aan stoom leveren dit via het stoomnetwerk aan bedrijven met een tekort, die daarvoor niet langer zelf stoom hoeven op te wekken. Als het stoomnetwerk in de gehele Botlek operationeel is en vraag en aanbod goed op elkaar afgestemd zijn, dan levert dit in 2020 een energiebesparing van 7 PJ op. In een industrieel cluster zoals de Botlek kan deze energiebesparing door groei nog versterkt worden. Door het toevoegen van productiefaciliteiten die de synergie in het industriecluster versterken kan ook de energie-efficiency verder worden verhoogd. Warmte voor bedrijven en huishoudens Ongeveer één derde (700 PJ) van het finale energieverbruik in Nederland is LT-warmte. Dit is warmte met een temperatuur tot 100 C, gebruikt voor ruimteverwarming en warm tapwater bij huishoudens en bedrijven. Slechts een klein deel hiervan wordt ook daadwerkelijk in de vorm van warmte aan de eindgebruikers geleverd (ruim 40 PJ in 2010), veelal geproduceerd door WKKcentrales. Het overgrote deel wordt in de vorm van aardgas aan de eindgebruiker geleverd, die dit met CV-ketels zelf in warmte moet omzetten. In het rapport van CE Delft wordt een beschikbare hoeveelheid restwarmte van industrie en energieproductie ingeschat van ruim 80 PJ, die kan worden benut door levering aan eindgebruikers, in plaats van het weg te koelen in water en lucht. Restwarmte kan in Nederland dus bij huishoudens en bedrijven 80 PJ aan aardgas vervangen, wat volgens CE neerkomt op een CO2-reductie van 5 Mton per jaar. Dit is even veel als de CO2-besparing van de volledige wind op zee doelstelling van het Rijk 7. Warmtevisie Zuid-Holland Eind 2011 heeft de Provincie een Green Deal met het Rijk getekend met als ambitie om in 2020 benutting en levering van 20 PJ restwarmte (en deels ook aardwarmte) te realiseren. In totaal vergt realisering van deze ambitie investeringen aan warmtebronnen en warmtenetten van 1,5 miljard. In Zuid-Holland wordt via warmtenetten al op ruime schaal warmte geleverd aan steden en 7 O.b.v MW met een bedrijfstijd van uur = 14 miljoen MWh/jaar, en vermeden uitstoot o.b.v. moderne gasgestookte centrale van 370 ton CO2/kWh = ruim 5 mln ton CO2 7

8 glastuinbouwgebieden, nu nog vrijwel geheel op basis van WKK. De Zuidvleugel van de Randstad kent een hoog potentieel aan industriële restwarmte en aardwarmte en een goede geschiktheid voor warmtekoudeopslag. Dit maakt de ontwikkeling van duurzame warmte- en koudeprojecten en benutting van restwarmte, deels via vervanging van de bestaande gasgestookte warmtebronnen, in Zuid-Holland kansrijk. Warmte-infrastructuur in Rotterdam Onlangs werd door de gemeente Rotterdam met diverse instanties en energiebedrijven een gezamenlijke ambitieverklaring ondertekend voor een duurzame warmtekoude-voorziening voor de Rotterdamse gebouwde omgeving in 2030, gebaseerd op hergebruik van restwarmte. Dit najaar wordt De Nieuwe Warmteweg in Rotterdam in gebruik genomen, waarmee het Warmtebedrijf restwarmte van de afvalverwerking bij AVR in de Botlek naar de stad (26 km, groene lijn) gaat transporteren. Na deze zomer start ook de aanleg van een warmtenet over Noord, (17 km, in rode lijn) waarmee Eneco vanaf eind 2014 restwarmte van AVR naar de stad gaat brengen, deels ter vervanging van een WKK-installatie die nu het stadsverwarmingsnet voedt. De ambitie is dat in 2030 de helft van de woningvoorraad (circa woningen) en de helft van het overige vastgoed in de gemeente gebruik maakt van deze warmtevoorziening. 8

9 CO2-infrastructuur Naast ontwikkelen van energie-infrastructuur voor reststoom en -warmte zijn bedrijven in Rotterdam ook al jaren bezig met ontwikkelingen van energie-infrastructuur voor zuivere CO2. Sinds 2005 wordt door OCAP een CO2-netwerk van de havenindustrie naar de glastuinbouw geëxploiteerd. Momenteel voeden de raffinaderij van Shell Pernis en de bio-ethanolfabriek van Abengoa jaarlijks een half miljoen ton CO2 in het systeem, dat in de glastuinbouw wordt gebruikt om de groei van planten te versnellen. CO2 geniet als kunstmest een groeiende populariteit in de glastuinbouw. Glastuinders die de zuivere CO2 gebruiken hebben hun productie flink zien groeien in vergelijking met de oude situatie, waarbij ze CO2 van de rookgassen van hun aardgasgestookte verwarmingsinstallaties gebruikten. Deze installaties stonden vroeger ook s zomers te draaien om CO2 te produceren, terwijl de warmte niet nodig was. Inmiddels levert OCAP CO2 aan 580 glastuinbouwbedrijven (1.900 hectare), die hiermee jaarlijks m3 aardgas besparen (4 PJ), waarmee jaarlijks een CO2- uitstoot van 200 kton wordt vermeden. Verder wordt dit jaar een definitief besluit genomen over de ontwikkeling van een demonstratieproject voor afvang en opslag van CO2 (CCS). ROAD, een joint venture van E.ON en GDF SUEZ de energiebedrijven die hun nieuwe kolen/biomassacentrales op de Maasvlakte eind dit jaar in gebruik nemen zal vanaf 2016 in 5 jaar 4 miljoen ton CO2 afvangen en per pijpleiding transporteren naar een leeg gasreservoir diep onder de Noordzee, zo n 20 km uit de kust. In het bovenstaande kaartje van OCAP wordt al rekening gehouden met een toekomstige integratie van het CO2-netwerk voor de glastuinbouw met CO2-infrastructuur voor ondergrondse opslag on der Noordzee, ook voor de kust van IJmuiden waar ook een geschikt gasreservoir ligt. 6. Deltaplan Energie-infrastructuur Het Havenbedrijf Rotterdam wil al deze initiatieven nu samenbrengen in een integrale ontwikkelstrategie voor energie-infrastructuur op het gebied van stoom, restwarmte en CO2. De kerngedachte hierachter is dat het Rotterdamse havengebied met haar cluster van energiecentrales en energie-intensieve industrie een krachtig instrument voor het behalen van energiebesparings- en CO2-reductie-doelstellingen van het Rijk en de EU zou moeten zijn. De grootschaligheid en onderlinge verbondenheid van het industriële cluster in het havengebied biedt kansen voor het maken van grote stappen om aan deze doelstellingen bij te dragen. En de wijde omgeving van de haven biedt unieke mogelijkheden in de vorm van grootschalige glastuinbouw en uitgebreide stadsverwarmingsnetten in diverse steden. 9

10 Ontwikkelstrategie tot 2020 stoom Met inbreiding en uitbreiding van de stoom backbone (Het Stoomnetwerk van Stedin) kan in PJ stoom worden benut. Hiervoor zijn ongeveer 30 mln aan nieuwe investeringen nodig in uitbreidingen en nieuwe klantaansluitingen in de Botlek. Dankzij de stoomlevering van de havenindustrie is er meer voor andere industriebedrijven geen noodzaak om zelf op basis van aardgas stoom te produceren, terwijl stoomproducenten hun overtollige stoom niet meer tegen ongunstige voorwaarden hoeven om te zetten in elektriciteit. restwarmte Met inbreiding en uitbreiding van de restwarmte backbone ( De Nieuwe Warmteweg van het Warmtebedrijf, en Eneco over Noord ) kan in PJ restwarmte worden benut, met een doorgroei potentieel na 2020 van additioneel 12 PJ tot de warmtevisie van Zuid-Holland (20 PJ). Hiervoor zijn tot mln aan nieuwe investeringen nodig in: Inbreiding van warmtevraag en aanbod in het Botlekgebied Door-ontwikkelen van het tracé van het Botlek- naar het Europoortgebied Ontsluiting van de Maasvlakte Warmtetransportnet naar het Westland (glastuinbouw) en Den Haag. Warmtetransportnet naar Leiden Door diversificatie van warmtebronnen wordt een robuust en betrouwbaar warmtenet gerealiseerd. Naast de afvalverbrandingsinstallatie van AVR zullen ook andere typen restwarmtebronnen (raffinaderijen, centrales, chemie) aan het warmtetransportnet worden gekoppeld. Dankzij betrouwbare restwarmtelevering van de havenindustrie kan de huidige stadsverwarming in Rotterdam, Den Haag en Leiden gevoed gaan worden met restwarmte en kunnen deze netten verder worden ingebreid en uitgebreid zonder extra warmte-opwekking uit aardgas. Voor de glastuinbouw is levering van industriële restwarmte slechts dan een alternatief voor eigen WKK-installaties en CV-ketels, als de CO2 ook extern wordt geleverd, zodat tuinders niet zelf CO2 met hun installaties hoeven te produceren. Levering van industriële restwarmte en CO2 aan dus hand in hand. CO2 Met inbreiding en uitbreiding van het OCAP-systeem in glastuinbouwgebieden, en aansluiting van nieuwe CO2-bronnen in de haven, kan de levering van CO2 aan de glastuinbouw tot 2020 nog verdubbelen, waarmee een directe besparing op aardgasverbruik voor productie van CO2 in de zomermaanden van additioneel 5 PJ realiseerbaar is. Als de CO2-infrastructuur voor de glastuinbouw gekoppeld wordt aan nieuwe CO2-infrastructuur voor CCS, dan kunnen industriële CO2-leveranciers hun CO2 optimaal inzetten door of te verkopen aan tuinders, of aan te bieden voor permanente opslag. s Zomers en overdag zal er meer aan glastuinbouw worden geleverd, en s winters en s nachts meer worden opgeslagen (CCS). Op deze wijze kan naast energiebesparing potentieel nog een veelvoud aan CO2-reductie worden bewerkstelligd. Hiervoor is een investering van 25 mln nodig om het OCAP-systeem te verbinden met het te realiseren CCS-systeem op de Maasvlakte. 10

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie Alex Ouwehand Directeur NMZH CO2 emission CO2 reduction Ambities klimaat en energie EU en Rijk 2020 : 20 % CO 2 -reductie (tov 1990),

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Warmterotonde - Cluster West

Warmterotonde - Cluster West Warmterotonde - Cluster West Resultaten verkennend onderzoek Warmte-bijdrage aan toekomstbestendige energie Nederland werkt aan een volledig duurzame energiehuishouding. In de beoogde energietransitie

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers 1) Wie is BeauVent? 2) WKK? 3) Case 1 4) Case 2 5) Samenwerken, kan lonen! Agenda BeauVent Hernieuwbare energiecoöperati Wil tegen 2050 een 100% hernieuwbare

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE

EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE EEN NIEUWE AMBITIE IN ENERGIE Een nieuwe ambitie in energie Verschuiving focus Noordwest-Europese markt naar regio Zuid-Holland Van elektriciteitsproductie naar energie Regionale binding MPP3 in nauwe

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Individuele energievoorziening

Individuele energievoorziening 04/12/2014 Potentieel voor collectieve energie en warmte in Vlaanderen Erwin CORNELIS Klankbordgroep Lerend Netwerk Duurzame Wijken 3 december 2014 Presentatie in het kader van het STRATEGO-project Individuele

Nadere informatie

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Openbare samenvatting Delft, oktober 2012 Opgesteld door: A. (Ab)

Nadere informatie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie

Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie Duurzaamheid vraagt meer Efficiëntie WarmteKrachtKoppeling (WKK) levert al tientallen jaren een belangrijke bijdrage aan de verhoging van de energie-efficiëntie en daarmee aan de vermindering van de afhankelijkheid

Nadere informatie

ACHTERGROND FORUM 10.12.15

ACHTERGROND FORUM 10.12.15 Bij de Strokkur geiser in het zuidwesten van IJsland komt aardwarmte aan het oppervlak. Zo n geiser is er in Nederland niet, maar aardwarmte wel 26 waar blijft een landelijk netwerk? Deze energie kunnen

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011

Illustratie VESTA. energiemodel gebouwde omgeving. Ruud van den Wijngaart Rob Folkert. Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den Wijngaart Rob Folkert 1 Workshop energiebesparing gebouwde omgeving 26 mei 2011 Illustratie VESTA Energiemodel gebouwde omgeving Ruud van den

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Schiedam, 12 februari 2007 OCAP, het bedrijf dat CO2 van de industrie. levert aan de Nederlandse glastuinbouw, zal zijn doelstellingen aanzienlijk

Schiedam, 12 februari 2007 OCAP, het bedrijf dat CO2 van de industrie. levert aan de Nederlandse glastuinbouw, zal zijn doelstellingen aanzienlijk PERSMEDEDELING OCAP CO2 project sneller succes dan verwacht Milieu profiteert een jaar eerder van een besparing van 95 miljoen kubieke meter aardgas en een verminderde CO2 uitstoot van 170 duizend ton

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Groene InvesteringsMaatschappij (GIM)

Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Groene InvesteringsMaatschappij (GIM) Voordelen impuls verduurzaming Reductie broeikasgassen Groene groei Minder afhankelijk van fossiele brandstoffen Economische structuurversterking Maar, verduurzaming

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Warmteleveringen in de CBS Energiebalans

Warmteleveringen in de CBS Energiebalans Paper Warmteleveringen in de CBS Energiebalans Oktober 2015 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Losse elektronische publicatie, 1 1. Inleiding Momenteel is er een toenemende belangstelling voor warmteleveringen

Nadere informatie

12 B+U 3 2015 GROEN SEIN VOOR WARMTENETTEN

12 B+U 3 2015 GROEN SEIN VOOR WARMTENETTEN 12 B+U 3 2015 GROEN SEIN VOOR WARMTENETTEN B+U 3 2015 13 Met de recente Warmtevisie van minister Kamp staat het potentieel van stadswarmte volop in de belangstelling. Wordt de gebouwde omgeving binnenkort

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

C-192 Green Deal Bevorderen van de (consumenten)vraag naar collectieve duurzame warmte en koude in de Metropoolregio Amsterdam en Zuid-Holland

C-192 Green Deal Bevorderen van de (consumenten)vraag naar collectieve duurzame warmte en koude in de Metropoolregio Amsterdam en Zuid-Holland C-192 Green Deal Bevorderen van de (consumenten)vraag naar collectieve duurzame warmte en koude in de Metropoolregio Amsterdam en Zuid-Holland Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J.

Nadere informatie

Energiewinst in de regio Plan van aanpak

Energiewinst in de regio Plan van aanpak Energiewinst in de regio Plan van aanpak Samenvatting Energie heeft een sterk (inter)nationaal karakter. De ontwikkeling van energiebesparing en duurzame energie in de glastuinbouw wordt landelijk vormgegeven,

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Verkenning functionele energievraag en CO 2 -emissies tot 2050

Verkenning functionele energievraag en CO 2 -emissies tot 2050 Verkenning functionele energievraag en CO 2 -emissies tot 25 1 augustus 215 3.F61 Verkenning functionele energievraag en CO 2 -emissies tot 25 Bibliotheekgegevens rapport: Verkenning functionele energievraag

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Nulmeting energiegebruik en duurzame energie

Nulmeting energiegebruik en duurzame energie Nulmeting energiegebruik en duurzame energie ten behoeve van gemeente Purmerend Juli 2012 2 Inhoudsopgave Pagina Inleiding 5 1 Energievraag en CO 2 -emissie 7 2 Duurzame energie 13 3 Opties ter versterking

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Efficiency Duurzaam. Warmte en koude in Nederland. Energiebesparing. Kennis Industrie. Energie Financiering. instrumenten.

Efficiency Duurzaam. Warmte en koude in Nederland. Energiebesparing. Kennis Industrie. Energie Financiering. instrumenten. 1 Warmte en koude in Nederland Efficiency Duurzaam Gebouwde omgeving Onze warmte- en koudebehoefte kosten veel energie verduurzaming biedt veel kansen Energie Financiering Kennis Industrie instrumenten

Nadere informatie

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Casper Tigchelaar Marijke Menkveld Den Haag, SER 2 oktober 2013 www.ecn.nl Instrumenten gericht op eigenaar-bewoners Bewustwording en informatie

Nadere informatie