Retour Brabant-Brazilië

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Retour Brabant-Brazilië"

Transcriptie

1 In Brabant Renate Stapelbroek Retour Brabant-Brazilië De terugkeer van naoorlogse emigranten ( ) Auteur Renate Stapelbroek (Groenlo, 1966) is cultureel antropologe en deskundig op het terrein van oral history. Als zelfstandige is zij werkzaam geweest voor diverse opdrachtgevers in de culturele sector. Meer informatie is te vinden op Reacties zijn welkom via een aan foto boven: Dit is onze nieuwe aanwinst die geluk moet brengen, schrijft Kees van Nieuwkuijk op deze foto uit Mococa, Brazilië, die vermoedelijk ergens halverwege de jaren vijftig is gemaakt. Hij en zijn vrouw Rika staan rechts, links staan Leo en Mina Philipsen-Stapelbroek met hun kinderen. Ze zijn enkele van de circa 500 Brabantse emigranten die na de Tweede Wereldoorlog een nieuw leven willen opbouwen in Brazilië. Uiteindelijk keert het echtpaar Van Nieuwkuijk toch weer terug naar Nederland. (Collectie Nico Eeken, Obdam) 4 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

2 Zonder het enthousiaste werk van de vele onderzoekers die zich met het Brabantse erfgoed bezighouden, zou de bron waaruit ook In Brabant put weldra leeg raken. In Brabant biedt daarom iedere editie een gastauteur uitgebreid de ruimte om zijn of haar verhaal te doen, om te tonen hoe diep hij of zij in het Brabantse verleden is gedoken. En we gaan nog niet naar huis De stemming is opgewekt onder de emigranten in huize Philipsen. Het pas opgerichte orkestje brengt die donderdagavond in augustus 1962 diverse Hollandse liedjes ten gehore. Uiteraard sluit men af met het Wilhelmus. Mr. ir. B. Haveman directeur van het Intergovernmental Committee for European Migration (ICEM) prijst de hartelijke ontvangst door het bestuur van de Nederlandse Vereniging in Não-Me-Toque. Zijn delegatie kan na afloop van het diner terugkijken op een geslaagd bezoek aan deze landbouwkolonie, gelegen in het zuiden van Brazilië. En toch, ondanks belangrijke verbeteringen die Haveman en andere leden constateren in de toestand van de boerenbedrijven, valt het hem op dat meerdere emigranten terug naar Nederland willen. 1 Ruim Nederlanders besluiten in de naoorlogse jaren het land te verlaten om elders een nieuw bestaan op te bouwen. 2 Hun motieven lopen uiteen van gebrekkige economische omstandigheden tot angst voor overbevolking en het communisme. Van 1949 tot 1961 voert de Nederlandse regering een actief emigratiebeleid om de bevolkingsdruk te verlichten en de werkloosheid onder vooral agrariërs en laag- en ongeschoolde arbeiders te bestrijden. Canada staat als bestemming bovenaan, gevolgd door Australië, de Verenigde Staten, Nieuw-Zeeland en de minder traditionele immigratielanden Zuid- Afrika en Brazilië. De liberalen in de politiek beschouwen emigratie echter als een gevaarlijke zaak, gezien het aanzienlijke aantal terugkerende landverhuizers. 3 Uit cijfers van het CBS blijkt dat van degenen die tussen 1951 en 1960 naar specifieke emigratiegebieden vertrekken slechts 9% binnen tien jaar weer terugkeert naar Nederland. In het daaropvolgende decennium loopt het aantal personen dat in het bevolkingsregister als immigrant blijvend terugkerend persoon wordt geregistreerd echter op tot bijna een kwart van het aantal vertrokkenen sinds Steeds meer emigranten komen dus retour. Financiële tegenslagen, gezondheidsproblemen en heimwee zijn in elk geval in de periode voor zeker twintig migrantengezinnen uit het Braziliaanse Não-Me-Toque redenen om voorgoed terug te keren naar Nederland. Een meerderheid van minstens zeventig personen vestigt zich opnieuw in Noord-Brabant. 5 Hoe vinden deze retourmigranten na tien tot vijftien jaren van afwezigheid weer een plek in hun vroegere woonomgeving? En hoe kijkt de tweede generatie terug op die tijd? Speelt Brazilië, ooit het beloofde emigratieland, nog een rol in hun dagelijkse leven? In groepsverband naar Holambra Kwantitatief gezien stelt de naoorlogse uitstroom van Nederlanders naar Brazilië weinig voor. Tot 1964 gaat het om nog geen emigranten. 6 Van hen vestigen zich in de periode meer dan personen in de katholieke landbouw-nederzetting Holambra (een samentrekking van Holland, Amerika en Brazilië), zo n 130 kilometer ten noorden van de stad São Paulo. 7 Over de keuze voor deze groepsemigratie bericht het weekblad De Katholieke Illustratie in 1949 het volgende: De R.K. Emigratiestichting [...] kwam tot de conclusie, dat het verre te prefereren valt de mensen, die weg willen en moeten, in groepen te laten gaan: inbrabant NUMMER 1 FEBRUARI

3 Tien jaar na zijn vertrek uit de Achterhoek besluit Toon Assinck voor de tweede keer te verhuizen met zijn gezin. Op de zesde verjaardag van zijn zoon Harrie, 24 februari 1949, emigreert de bijna 65-jarige boer met vrouw en negen kinderen vanuit het Brabantse Diessen naar Brazilië. Op deze foto, gemaakt vlak voor hun vertrek, poseren de leden van het gezin Assinck nog eenmaal voor hun Diessense boerderij. (Collectie Nico Eeken, Obdam) door de binding van godsdienst en nationaliteit kan dan in den vreemde een zelfstandige, eigen gemeenschap gevormd worden, die zich niet zo gemakkelijk onder de voet zal laten lopen. Een fris en mooi plan, doch niet eenvoudig om te verwezenlijken, want Frankrijk noch Canada, Australië noch Zuid-Afrika staan immigratie in groepsverband toe en zo viel dan, na een uitvoerig onderzoek van alle mogelijkheden en moeilijkheden, de keuze op vijfduizend hectaren practisch woeste grond in Brazilië, waarop een coöperatie, de Holambra is gesticht, die als er geen ernstige tegen6 i n b r a b a n t slagen komen op de duur twaalf- tot vijftienhonderd Nederlanders zal omvatten. 8 Gebrek aan grond voor hun opgroeiende zonen vormt voor de meeste vaders het hoofdmotief om het Nederlandse bedrijf te verkopen en met het gezin naar Brazilië te emigreren. Een toekomst buiten de agrarische sector wordt uitgesloten. Hoe de moeders over deze ingrijpende en kostbare onderneming denken, is destijds niet zelden van ondergeschikt belang. Een vrouw hoort haar man te volgen, is de opvatting. Maar er zijn ook echtgenotes die juist aandringen op emigratie. En (vrijgezelle) boerenzonen die zonder hun familie vertrekken.9 Eerste immigranten De eerste bewoners die zich in Holambra vestigen, komen voornamelijk uit het oosten en zuiden van het land. Van de ruim personen die emigreren, vertrekt bijna 38% vanuit Noord-Brabant. Slechts een enkeling komt uit de stad. Van Bosschenhoofd tot Boekel en van Heeswijk-Dinther tot Vessem, bij elkaar opgeteld krijgen 42 Brabantse TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

4 foto rechts: Een verklaring van goed gedrag voor Kees van Nieuwkuijk, een van de noodzakelijke documenten om emigratie naar Brazilië mogelijk te maken. foto onder: Kees, Gerda en Rika van Nieuwkuijk, kort voor hun vertrek naar Brazilië. dorpen te maken met verlies van inwoners door emigratie naar Brazilië. Voor sommigen is het niet de eerste keer dat zij huis en haard verlaten. Zo vertrekken vanuit Diessen de gezinnen Assinck en Stapelbroek. In 1939 hadden deze van oorsprong Gelderse families hun boerderijen in de Achterhoek al verruild voor een bedrijf op de Brabantse ontginningsgronden.10 Al vrij snel na aankomst in Holambra blijkt voor meerdere gezinnen de belofte van een betere toekomst een loze kreet. Voor boeren die gewend zijn zelfstandig binnen het familiebedrijf in hun levensonderhoud te voorzien, leidt het coöperatief werken onder een leidinggevende al snel tot spanningen. Bovendien is door het grote aantal jonge kinderen dat de kolonie telt het economisch draagvlak erg smal. In juni 1951 verkeert de coöperatie financieel in een dermate zorgelijke toestand, dat er nauwelijks geld is voor het dagelijkse levensonderhoud. Een andere belangrijke oorzaak van de problemen waarmee de jonge kolonie kampt, wordt toegeschreven aan de grote verschillen in het ingebrachte kapitaal, als gevolg van een verkeerde selectie van emigranten.11 Na een paar jaren, als de vooruitzichten op een eigen bedrijf verder weg dan ooit lijken, trekt een groep berooide pioniers naar Não-Me-Toque, in de zuidelijk gelegen staat Rio Grande do Sul. 12 Sommigen hebben tevoren al contact met de drie Gelderse families die zich op uitnodiging van een Nederlandse pater in 1949 rechtstreeks vanuit Nederland hier vestigen. In de daaropvolgende jaren breidt de migrantennederzetting NãoMe-Toque verder uit met bewoners die groteninbrabant N U M M E R 1 F E B R U A R I

5 foto links: Op de boot midden op de oceaan. (Collectie Harrie Assinck, Aerdt) foto rechts: Rika, Gerda en Kees van Nieuwkuijk tijdens de bootreis naar Brazilië, maart-april deels van Holambra komen. Uiteindelijk verlaten in de periode ongeveer 500 personen deze landbouwkolonie. 13 Vluchtkolonie Não-Me-Toque De vluchtkolonie Não-Me-Toque dankt haar ontstaan aan de komst van Duitse en Italiaanse landbouwkolonisten die zich hier tussen 1900 en 1915 vestigen. Letterlijk vertaald betekent Não- Me-Toque: raak me niet aan. Dit is de populaire benaming voor de in de streek veelvoorkomende, met doornen bedekte plant dasyphyllum spinescens. 14 In 1953 telt het dorp ongeveer inwoners, onder wie ruim 200 Nederlanders. De Nederlandse paters, verbonden aan het lokale Gymnasium São Francisco Solano, verwelkomen de kinderrijke katholieke gezinnen met open armen. Ze bieden hun landgenoten niet alleen in geestelijk, maar ook in materieel opzicht alle steun. 15 Het klimaat, de bodemgesteldheid, de relatief lage grondprijzen en de aanwezigheid van de paters die de boeren helpen met het verkrijgen van leningen bij de Banco do Brasil, het zijn allemaal gunstige voorwaarden die de Nederlandse kolonisten in Não-Me-Toque tot een welvarende boerenstand kunnen brengen. 16 In vergelijking met hun Duits- en Italiaans-Braziliaanse buren weten de vakbekwame Nederlanders met hun opgedane ervaringen in Holambra en modernere werkwijzen het productiepeil in de streek zichtbaar te verhogen. Toch laat emigratieambtenaar Lodder niet na te schrijven dat de kort geleden derwaarts getrokken Ribeirãokolonisten [van Holambra] zich voor een moeilijke opgave zien geplaatst, die alleen met succes volbracht zal worden, indien de komende oogst goede resultaten afwerpt. 17 Vijf jaren later, in 1958, bericht adjunct emigratieattaché mr. J. Winsser over de zeer slechte tarwe oogst in het zuiden van het continent. In 1959 brengt hij opnieuw een bezoek aan de kolonie Não-Me-Toque. Bij zijn aankomst wordt Winsser ontvangen door pater Ildefonso, directeur van het plaatselijke gymnasium. Vrijwel onmiddellijk vertelt deze over de paniekstemming in het voorgaande jaar, die enkele boeren er bijna toe brengt een schriftelijk verzoek tot repatriëring in te dienen bij de emigratieattaché in Rio de Janeiro. 18 Winsser bezoekt achttien bedrijven, moeilijke gevallen zowel als beter gesitueerden. Sinds zijn laatste dienstreis meent hij nu enige verbetering aan te treffen door de verbouw van verschillende gewassen. Maar voor de kleine landbouwers blijft het moeilijk. Emigratieattaché ir. J. Roberts tekent 8 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

6 daarbij het volgende aan: Zonder kapitaal boeren met een gezin van personen waarvan alleen het gezinshoofd werkt, leidt overal ter wereld tot een kommervol bestaan. Hierin valt niet veel te veranderen. De graan-op-graan verbouw leidt [door uitputting van de grond] onherroepelijk tot mislukking. 19 Problemen voor de jongere generatie Ondanks de moeilijkheden treft Winsser in 1959 bijna niemand die naar Nederland terug wil. Als reden geeft men op daar geen bedrijf meer te kunnen kopen en bovendien het Nederlandse boerenleven te zijn ontwend. De uit Reusel afkomstige kolonist Van Herk - die enige tijd ervoor zijn vrouw heeft verloren aan de gevolgen van een slangenbeet - heeft echter op dat moment de boerderij al verkocht en zal spoedig met zijn kinderen afreizen. Een tweede wil weg, omdat het zijn vrouw niet bevalt. En de van oorsprong Diessense landbouwer Van Spreeuwel zou persoonlijk liever blijven, maar ziet voor zijn kinderen in Brazilië geen toekomst en wil voorkomen dat ze ontaarden tot cabôclos, de zogenoemde halfbloed-brazilianen, die meestal enkel als arme landarbeiders aan de kost komen. 20 ICEM-directeur Haveman beschouwt de rijke kinderschare als belangrijke oorzaak van de geringe vooruitgang in de katholieke kolonie. Hoewel een bedrijf meestal meerdere tractoren en combines telt, verkeren de woonhuizen volgens hem dikwijls in De aankomst van kisten in Holambra, door verhuisbedrijf Louis Boomaars uit Breda. (Collectie Fotostichting Diessen) inbrabant NUMMER 1 FEBRUARI

7 foto boven: Jac. van Riel uit Diessen (links) voor het Braziliaanse huis van zijn zoon Janus. Janus heeft zijn dochter Beppie op de arm. Daarnaast zijn vrouw Truus met dochter Sjannie en Janus zus Sjannie. (Collectie Fotostichting Diessen) foto rechtsonder: Nieuwgeboren Braziliaanse Nederlanders, in de begintijd van Holambra ( ). Rechts achteraan, bij het raam, staan Kees en Rika van Nieuwkuijk met hun dochter Gerda. slechte staat. Veelal meer kinderen dan hectares grond, zo omschrijft hij een vijftal sociaaleconomisch zwakke gezinnen bij zijn bezoek in Naar zijn oordeel zijn er in Não-Me-Toque Nederlandse jongeren die noch hun moedertaal, noch het Portugees goed beheersen en die dreigen af te glijden tot het niveau van de arme Duits-Braziliaanse kolonisten ter plaatse. Dit tot grote zorg van hun ouders, zeker wanneer deze van kennissen en familie in Nederland berichten ontvangen over hoe goed het daarginds inmiddels gaat. 21 Miet van Houts-van Riel (geboren in 1929), tweede uit een gezin van twaalf kinderen, woonde bijna twintig jaren in Brazilië, waarvan de eerste twee jaren op Holambra en van in Não-Me- Toque. Ik heb helemaal geen Braziliaans [Portugees] geleerd. Ik was al twintig toen we naar Brasil gingen en ben daar niet naar school geweest, want er moest gewerkt worden, vertelt Miet tijdens een interview in Haar jongere zus Sjannie noemt het taalgebruik onder de Nederlandse migranten in Não-Me-Toque van destijds een mengelmoesje van Brabants, Limburgs, Gelders en Duits. 23 Mia Koppes-van Houts (1936) leert in die jaren evenmin Portugees. Om het gezinsinkomen aan te vullen woont en werkt de jonge boerendochter gedurende acht jaren als dienstmeisje bij Nederlandse families in de stad São Paulo, waar ze verplicht haar moedertaal blijft spreken. Dus geen Portugees en al helemaal geen dialect. En daar heb ik zelf eerst ook nog goed Nederlands moeten leren, want o wee als ik een woordje in het Deurnes waagde te zeggen. Dat heb ik in het begin vaak moeten horen: Mia, we spreken hier netjes Nederlands. 24 Naast zorgen over de toekomst van de jonge generaties geven begin jaren zestig de financieeleconomische en politieke ontwikkelingen in Brazilië waar president João Goulart wordt verdacht van communistische sympathieën eveneens reden tot pessimisme bij de emigranten. Dat ze toch niet repatriëren wijt Haveman aan schaamte voor hun vroegere omgeving in Nederland inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

8 Van Spreeuwel en zijn vrouw zijn overigens niet de enige ouders die zich uiteindelijk genoodzaakt zien om met hun opgroeiende kinderen terug te gaan. Omdat veel gezinnen zowel via de eerste als tweede generatie onderling verwant zijn, stuit een huwelijk binnen de groep Nederlandse emigranten steeds vaker op bezwaren. De jongere generaties raken daardoor aangewezen op Braziliaanse huwelijkspartners, hetgeen men vanwege verschillen in cultuur en levensstandaard, met name voor de dochters, als een ongewenste keuze beschouwt.26 Terug naar het oude vaderland Van de negen kinderen uit het gezin Assinck zijn de broers Willie en Harrie in 1962 de eersten die voorgoed naar Nederland terugkeren. Willie heeft verkering met Corrie van Spreeuwel en omdat Corrie met haar familie teruggaat, wil hij niet achterblijven. En Harrie heeft wel belangstelling voor de boerderij van zijn oom in Gelderland, die juist een opvolger zoekt. Ik was negentien en dacht wie doet me wat. Mijn vader verkocht een rund en de bootreis was betaald. Toen zijn we, de familie Van foto boven: Een luchtfoto van Não Me Toque. (Collectie Harrie Assinck). foto midden: Não Me Toque, 10 juni Huwelijksfoto van Marie Assinck en Bart van Riel. Voor hen staan Sjannie van Riel (links) en Ida Assinck (rechts). (Collectie Nico Eeken) foto links: Kees van Nieuwkuijk op de tractor, Holambra, Brazilië, omstreeks inbrabant N U M M E R 1 F E B R U A R I

9 foto boven links: Dit is onze maïs met mijn compagnon met de maïskolf in de hand, schrijft Kees op de achterkant van deze foto die begin jaren vijftig is gemaakt in Mococa. Voor het maïsveld staan J.J. van den Besselaar en Leo Philipsen (rechts). In de eerste helft van 1952 besluiten zeker zes landbouwers de Nederlandse kolonie Holambra te verlaten om 150 kilometer verderop in de plaats Mococa opnieuw te beginnen. Tot de groep behoort ook Kees van Nieuwkuijk met zijn gezin. Op een terrein ter grootte van 10 tot 12 hectare verbouwen de boeren gezamenlijk aardappelen, tomaten, maïs, rijst en ananas. Daarnaast zetten de pioniers iets op dat voor deze regio geheel nieuw is: een boerderij met legkippen. De afzetmarkt voor de eieren is de hoofdstad van de gelijknamige staat São Paulo. (Bron: I.R. Moellmann, A Saga de um casal de imigrantes Holandeses. Leo Philipsen e Mina Stapelbroek. (Carazinho, Gráfica Patronato, 2004), 13.) foto boven rechts: Piet Wolfs, Frans van Esch, Jan Rietjens, Jan Giessen en Sjang Rietjens (vlnr). De foto is vermoedelijk gemaakt in Holambra, begin jaren vijftig. (Collectie Carlinho Wolfs, Sint-Michielsgestel) 12 inbrabant Spreeuwel, mijn broer Willie en ik, met een Frans vrachtschip teruggekomen. In Le Havre gingen we van boord en met de trein verder naar Nederland. Op 28 oktober kwamen we aan in Tilburg en hebben de Van Gils, dat waren vroegere buren in Diessen, ons van het station gehaald. 27 In de loop van het nieuwe decennium vatten meer landgenoten het plan op om Não-Me-Toque te verlaten. Na jaren van opeenvolgende misoogsten hoewel 1962 uitzonderlijk goed uitpakt voor de tarwe en krapte op de huwelijksmarkt spelen gezondheidsredenen en aanpassingsmoeilijkheden eveneens een rol. 28 Dat gezondheidsklachten mede ontstaan door heimwee, ervaart men in het gezin Van Houts uit Deurne aan den lijve. Moeder Van Houts voelt in de naoorlogse jaren weinig voor de emigratieplannen van haar man. Eenmaal in Brazilië tobt zij jaar in jaar uit met haar gezondheid. Over haar verlangen naar het oude vaderland praat ze niet. Ze lijdt aan maagzweren en ondergaat diverse operaties. Totdat vader Van Houts op doktersadvies besluit om TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

10 met zijn vrouw terug naar Nederland te verhuizen. 29 Medio 1964 staan vijf families op de lijst voor repatriëring. In 1965 loopt dit op tot zeventien (in totaal 102 personen) op een totaal van 58 families waarvan er vijftien naar Nederland en twee naar elders in Brazilië migreren. 30 Voor één gezin wordt door ziekte onder de kinderen de financiële toestand onhoudbaar. Maar er is meer aan de hand. 31 Op 1 april 1964 maakt een militaire staatsgreep een einde aan de democratische regering van Goulart. 32 Omstreeks dezelfde tijd overlijden kort achter elkaar de kolonisten Cor van Schaik en Piet Wolfs als gevolg van een hartverlamming respectievelijk een ongeval met de tractor, hun jonge gezinnen achterlatend zonder bron van inkomsten. Piet Wolfs zou wegens ernstige ziekte van zijn vrouw spoedig met zijn gezin naar het Brabantse Moergestel afreizen. De dood van beide kostwinners heeft grote impact op de Nederlandse gemeenschap te Não-Me-Toque en doet bij menigeen de vraag rijzen of het wel verantwoord is te blijven in een land zonder sociale wetten. 33 De kosten van medische zorg, die in geval van langdurige ziekte hoog kunnen oplopen, en het ontbreken van voldoende sociale voorzieningen, maakt vooral de ouderen en jonge huishoudens met veel kleine kinderen kwetsbaar in hun bestaanszekerheid. Hoewel men in noodgevallen een beroep kan doen op de Nederlandse autoriteiten, zijn de emigranten primair op zichzelf en op steun van familieleden en bekenden aangewezen. 34 Het voortbestaan van de kolonie, dat ernstig wordt bedreigd door het verlies van inwoners, houdt de gemoederen dan ook danig bezig. Hier is op het ogenblik een besmettelijke ziekte uitgebroken onder de Hollanders, want ze willen allemaal terug, meldt de vijftigjarige Kees van Nieuwkuijk in augustus 1964 per brief aan zijn broer Toon in het Brabantse Enschot. 35 Ook Sjannie van Houts-van Riel (1944) weet het nog goed van de besmettelijke ziekte die destijds de Nederlandse gemeenschap teisterde. Dan zag je ze s zondags na de mis op het kerkplein in groepjes bij elkaar. En wanneer die en die dan bij dat ene groepje gingen staan, dan hoorde je al wat er tegen ze gezegd zou worden: Ga toch mee naar Holland! 36 Kees van Nieuwkuijk betwijfelt of zijn vrouw Rika en hij nog kunnen wennen in Nederland na zolang in het losbandige Brasil te hebben geleefd. Hij wil eerst weten wat daarginds de vooruitzichten zijn met betrekking tot werk en huisvesting. En of hij straks evenveel recht op een ouderdomsuitkering heeft als degenen die zijn gebleven. Niet dat ik zo graag naar Holland terug kom, want ik heb zo n gevoel dat Holland te klein voor ons is, Jac. van Riel (rechts) in het aardappelveld bij zijn boerderij in Não-Me-Toque, samen met de heer Reichert, een bevriende Duitse Braziliaan. (Collectie Fotostichting Diessen) inbrabant NUMMER 1 FEBRUARI

11 De winkel Agricolanda Ltda. te NãoMe-Toque in de jaren vijftig. Hier heeft Kees van Nieuwkuijk in de malerij gewerkt. aldus Kees in dezelfde brief van augustus 1964 aan zijn broer Toon. 37 Het jaar erop verstuurt hij zijn laatste post vanuit Brazilië. 38 Vermoedelijk trekken berichten over de toenemende welvaart en de invoering van enkele belangrijke sociale regelingen in Nederland twijfelaars als Kees van Nieuwkuijk toch over de streep. De Algemene Ouderdomswet, van kracht sinds 1957, wordt namelijk in 1965 voor ingezetenen die onvoldoende jaren hebben opgebouwd, opgetrokken tot het sociaal minimum. Inmiddels was in 1959 ook de Algemene Weduwen- en Wezenwet in werking getreden en in 1963 de Armenwet vervangen door de Algemene Bijstandswet. 39 Op zoek naar werk en woonruimte Behalve Kees en Rika van Nieuwkuijk-Wiegerinck reizen in augustus 1965 eveneens de families Frenken (14 personen), Rietjens (9 personen) en Van Houts (5 personen) retour naar Brabant. 40 Over die eerste dagen na aankomst vertelt Mia Koppes-van Houts (1936) in 2010 het volgende: Op donderdag kwamen we met onze ouders aan, vrijdags gingen we in Deurne naar het arbeids14 i n b r a b a n t bureau en s maandags stond het busje klaar om ons op te halen, konden mijn zus en ik beginnen op het naaiatelier van Leco in Liessel. Daar zaten ze om mensen te springen. Op het arbeidsbureau raadden ze ons aan het werk toch aan te nemen, want dan waren we tenminste verzekerd. Dus dat hebben we maar gedaan. En mijn broer ging meteen werken bij de DAF in Eindhoven. Mijn vader zei: Ze denken misschien in Deurne dat we mislukkelingen zijn, maar och, dat glijdt langs me heen. Hij raakte al snel weer betrokken bij het plaatselijke kerkkoor. Dat was mijn vader, niet echt een boer. Of wel boer, maar die andere dingen waren ook belangrijk voor hem. En mijn moeder was weer Hollands Glorie. 41 In 1968 vliegen Mia s oudere broer Jan en zijn vrouw Miet met hun vijf jonge kinderen naar Nederland. Zes weken na aankomst krijgt het echtpaar een eengezinswoning toegewezen aan de Beethovenlaan in Deurne. In de woonkamer, met donker hout omlijste palmboomlandschappen uit Brazilië aan de muur, vertelt Miet vier decennia later: Ik kende niks van Deurne, was er nog nooit geweest. Ik was eerst veel liever naar Diessen teruggegaan, TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

12 Het interieur van de winkel Agricolanda Ltda. ben kunnen doorbelasten aan het Rijk.45 Intussen biedt Anneke van Dooren in Knegsel, een vroegere buur van de Van Nieuwkuijks, het echtpaar tijdelijk onderdak aan in haar huis. Maar wat is tijdelijk? Uiteindelijk wonen Kees en Rika bijna 25 jaar in bij de ongetrouwde Anneke. 46 Toon en Mina Assinck-Stapelbroek zijn respectievelijk 81 en 63 jaar oud als zij in het voorjaar van 1965 in Nederland aankomen. Hun zonen Willie en Harrie huren voor de gelegenheid een Volkswagenbusje waarmee het laatste stuk van de terugreis wordt afgelegd. Een tante geeft Harrie geld mee om voor zijn moeder een elektrische deken te kopen. Toen ze in Eindhoven aankwamen hadden ze alleen twee koffers bij zich. En mijn vader stond daar op het station met een doosje DTP-poeder om zich heen te strooien, die had last van vlooien, weet Harrie in 2010 nog na te vertellen. 47 Het echtpaar Assink-Stapelbroek trekt in bij dochter Anneke en haar gezin aan de Novaliastraat in Someren-Eind. Volgens Harrie komen zijn ouders terug vanwege de AOW. In Brazilië zijn ze namelijk financieel afhankelijk van de kinderen. Maar het duurt niet lang of vader Toon maakt rechtsomkeert inbrabant N U M M E R 1 F E B R U A R I maar het was zo dat je een huis kreeg in de gemeente waar je man vandaan kwam. 42 Miet is niet de enige echtgenote die aanvankelijk de voorkeur geeft aan haar geboorteplaats in de Brabantse Kempen. Ook Thea Rietjens-Assinck (1937) gaat in 1964 liever naar Diessen, maar komt in plaats daarvan met haar gezin terecht in het Limburgse Heythuysen, de vroegere woonplaats van echtgenoot Jan. Haar zus Anneke treft het dichterbij. In Não-Me-Toque getrouwd met de Brabander Jac Rietjens, vindt zij met man en kinderen een huis in Someren-Eind. 43 Anderen zoeken woonruimte met hulp van hun werkgever of vroegere buren. Kees van Nieuwkuijk schrijft in een brief van 30 juni 1965 aan zijn broer dat hij zich bij aankomst in Nederland eerst dient te melden in Knegsel. 44 Dit houdt hoogstwaarschijnlijk verband met de financiële bijstand die de gerepatrieerden ontvangen. In beginsel mag men zich vrij vestigen, maar gezinsbijstand wordt alleen verleend door de gemeente waar de man of vader zich op dat moment bevindt of laatstelijk thuisbehoorde. Onder bepaalde voorwaarden zullen gemeenten de kosten hiervan heb- 15

13 foto boven: De hoofdstraat, Avenida Alto Jacul, van Não-Me-Toque. (Collectie Fotostichting Diessen) foto rechts: De roomskatholieke kerk van Não- Me-Toque. (Collectie Fotostichting Diessen) 4 naar Zuid-Amerika, in de hoop dat zijn vrouw hem zal volgen. NOOIT met hoofdletters, vat Harrie de reactie van zijn moeder samen. Toon Assinck reist daarom van Brazilië weer terug naar Someren- Eind en pakt vanuit zijn nieuwe woonplaats regelmatig de Solex voor uitstapjes in de omgeving. Soms duurt de tocht langer en gaat hij op familiebezoek in de Gelderse Achterhoek. Eén keer rijdt hij zelfs door tot aan Berlijn om met eigen ogen de muur te zien die het westen scheidt van communistisch Europa. 48 Terwijl de ouderen hun laatste levensjaren doorbrengen, probeert de jongere generatie haar draai te vinden in de Nederlandse samenleving. Zo ook de Van Houts. Mia Koppes-van Houts is 13 jaar als ze emigreert naar Brazilië en 28 jaar wanneer ze in 1965 terugkeert in Nederland. In het begin voelt ze zich een buitenlander. Vriendinnen van de lagere school of zelfs neven en nichten ziet ze niet meer. 49 Het viel vreselijk tegen. Het was zo anders als we verwachtten. Misschien een iets warmer onthaal? Je wist wel hoe het vroeger in Nederland was, maar in die vijftien jaar was er zo veel veranderd. Je liep echt nog jaren achter, vertelt ze in We hadden nog nooit van The Beatles gehoord!, vult haar jongere broer Piet aan. 50 Schoonzuster Miet van Houts-van Riel keert in 1968 met haar echtgenoot Jan en vijf jonge kinderen terug. Het gezin krijgt financiële hulp van de gemeente Deurne. Toen we hier kwamen hadden we helemaal niks, want al het geld wat we hadden dat had ons vader voorgeschoten, omdat de grond daarginds nog verkocht moest worden moesten we aan de reis besteden, voor zeven personen. We moesten hier helemaal opnieuw beginnen. Van de gemeente hebben we 500 gulden gekregen en gulden moesten we terugbetalen met de kinderbijslag. Daar konden we het voornaamste van kopen en we hebben ook heel veel gekregen. We hebben ons eigen er heel goed doorheen geslagen. De jongens hebben allemaal een eigen huis. Wij niet, maar dat geeft dan niks, aldus vertelt Miet, 42 jaar later inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

14 Achteraf bekeken Terugkijkend op zijn leven, tijdens een interview in 2010, zag Jan van Houts ( ) de jaren in Brazilië als allemaal half werk. Vooral de begintijd op Holambra, waar hij in de huizenbouw te werk werd gesteld, ervoer Jan als zeer eentonig. Hij leerde daarginds eigenlijk niets waar hij iets aan had en kwam niet verder. Totdat ik hier in Deurne op [textielfabriek] de Brakat terechtkwam. Daar heb ik dan vast werk gekregen. Ik ben blij dat ik ben teruggegaan, heel blij, niet alleen voor mezelf, maar ook voor mijn kinderen. Mijn vader stortte ons ergens in een plaats waar geen toekomst was, maar mijn kinderen hebben nu kunnen leren en doen wat ze willen. 52 foto links: Hier zijn wij aan het sinaasappelen plukken bij een Braziliaansche boer. foto rechts: Piet van Houts, Harrie Rietjens, Harrie Assinck en Willie Assinck (vlnr), tijdens hun jeugdjaren in Brazilië,1966. (Collectie Harrie Assinck, Aerdt) inbrabant N U M M E R 1 F E B R U A R I Zijn zus Mia vraagt zich nog wel eens af hoe hun vader het destijds aandurfde om met tien dochters naar het buitenland te vertrekken. Er was weliswaar een grote vrijgezellenbarak op Holambra, dus jonge vrouwen waren meer dan welkom, maar volgens Mia zaten daar vooral de avonturiers. Evenals haar oudste broer denkt Mia dat het achteraf gezien beter was geweest als hun gezin in Holland was gebleven: We hadden ook op een andere manier de kost kunnen verdienen, we hadden niet per se allemaal boer hoeven worden. 53 Vooral voor ouders van grote gezinnen, zoals die van Mia, was de repatriëring bijzonder pijnlijk toen bleek dat de toekomst van hun kinderen anders uitpakte dan verwacht. Mijn ouders hebben hier echt een mooie oude dag gehad. Maar dát heeft mijn vader nooit kunnen verkroppen, nooit. Hij had toen nog verschillende dochters daar en hij vond het fijn als ze het goed maakten, maar je moest hem niks meer van Brasil zeggen. Hij sprak er nóóit meer over. 54 Ook Mina Assinck hield zich lang stil. Van haar negen kinderen vestigden zich er tussen 1962 en 1975 vijf definitief in Nederland. Pas achteraf hoorde Harrie van anderen hoe erg zijn moeder het vond dat het gezin uit elkaar viel. Na het overlijden van haar 17

15 Braziliaanse Brabanders Van de eerste generatie retourmigranten is een enkeling nog in leven. Intussen wonen hun kinderen die (terug) naar Nederland zijn gekomen alweer bijna vijf decennia in Brabant of elders, veel langer dan de jeugdjaren die zij in Brazilië doorbrachten. Maar de band met wat ooit voor hun ouders het veelbeloofde emigratieland was, blijft, al is die voor de een sterker dan voor de ander. Zo heeft Carlinho Wolfs (in 1961 geboren te Não- Me-Toque en in 1965 met zijn moeder en broers en zussen naar Noord-Brabant gekomen) zijn Braziliaanse paspoort laten verlopen en momenfoto boven: Toon en Mina Assinck-Stapelbroek in de Braziliaanse havenstad Santos, kort voor hun terugkeer naar Nederland, vermoedelijk maart (Collectie Harrie Assinck) foto rechts: Kees en Rika van Nieuwkuijk halverwege de jaren zestig in het Brabantse Knegsel, enkele jaren na hun terugkomst vanuit Brazilië. Hun dochter Gerda keerde niet met hen terug; zij was na een kort ziekbed in april 1952 te Mococa overleden. man Toon in 1968 reisde Mina nog een paar keer naar Brazilië om haar achtergebleven kinderen en kleinkinderen te bezoeken. 55 Uiteindelijk overleed ze in 1989 in Huize Peeljuweel te Someren. 56 teel enkel de Nederlandse nationaliteit. Carlinho Portugees voor Kareltje is tot nu toe vier keer terug geweest in zijn geboorteland. Niet alleen voor familiebezoek, maar ook om samen met zijn vrouw en kinderen een rondreis te maken. 57 Anderen, zoals Jan en Miet van Houts, gaan misschien wel 20 keer op vakantie bij familie in Brazilië. De eerste keer, in 1974, ziet Jan een geweldige vooruitgang sinds zijn vertrek uit Não-Me-Toque. Ja, dan gaat er wel iets door je heen. 58 In plaats van te schrijven belt Miet tegenwoordig liever met haar broers en zussen daarginds, want dat is nu goedkoper dan vroeger en dan hoor je de stem. Omgekeerd gaat aan de Beethovenlaan in Deurne ook regelmatig de telefoon. Zoals die keer toen Jan opnam, na afloop van de voetbalwedstrijd Nederland-Brazilië in juni Dat was het schonste van alles, wij hadden zelf niet eens gekeken, maar toen belden ze vanuit Brasil om te vertellen dat Nederland had gewonnen. 59 Niet alleen de achtergebleven broers en zussen komen tegenwoordig voor vakantie naar Holland. Ook hun kinderen reizen met een Braziliaans paspoort deze kant op, voor studie bijvoorbeeld, maar evengoed uit nieuwsgierigheid naar het geboorteland van hun ouders en grootouders. Sommigen worden verliefd en blijven. En dan komt het voor dat de Brabantse partner eveneens een stuk familiegeschiedenis in Brazilië heeft liggen. Praten over Brazilië Someren, juli Gelukkig zit het weer mee. In de met slingers versierde tuin bereidt Theo Kemps voor de verjaardagsgasten van zijn dochter een churrasco een Braziliaanse barbecue voor. De jarige Elisa huppelt rond in een lange, lichtblauwe gauchojurk uit Rio Grande do Sul. Haar Braziliaanse moeder, Ana Paula Stapelbroek, zit te praten met een vriendin die ze van de inburgeringscursus kent. Even later is er taart voor de driejarige en haar bezoek. Maar eerst klinkt het lang zal ze leven en zingen oma Lies uit Não-Me-Toque en mama Ana Paula nog vele jaren in het Portugees erachteraan. inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

16 Elisa s oma van vaderszijde, Hennie Frenken, is inmiddels terug van vakantie uit Brazilië. Op het vorige feestje vertelde Hennie - in 1965 gerepatrieerd - over een familielid dat samen met Kees van Nieuwkuijk op de sociale werkplaats had gewerkt: Dat vonden ze fijn, want dan konden ze met elkaar praten over de tijd dat ze nog in Brasil zaten. 60 Hetzelfde geldt voor de tachtigjarige sojaboer Sjang Rietjens, een van de emigranten die in Brazilië is gebleven. De laatste keer dat ik hem sprak, was bij hem thuis in Não-Me-Toque, binnenkort een kwart eeuw geleden. Maar het klinkt nu, aan de telefoon, alsof hij zijn verhaal gisteren heeft moeten afbreken. Hij pakt meteen de draad weer op en legt uit waarom de ene persoon meer geschikt is voor emigratie dan de ander. Ik vraag hem naar Kees van Nieuwkuijk. In Brazilië zijn ze buren van elkaar geweest. Kees van Nieuwkuijk wilde boeren op zijn Brabants, een beetje keuterboeren. Maar dat gaat in Brazilië niet, benadrukt Sjang. Als ik hem ten slotte bedank voor het telefoongesprek, zegt hij: Kom weer eens een keertje buurten. 61 Praten over Brazilië, gesprekken waarin Brabantse retourmigranten hun herinneringen delen. Het lijkt te gaan over een bijna gestold verleden dat zijn sporen nalaat in brieven, foto s en opgetekende familiegeschiedenissen. Een vervolgonderzoek onder deze teruggekomen emigranten en hun nakomelingen zou echter tot boeiende percepties kunnen leiden. En misschien zelfs een nieuw licht werpen op de vraag: wat betekent het om Brabander (en Nederlander) te zijn? Tip Een volledig geannoteerde versie van dit artikel is terug te vinden op de websites en www. thuisinbrabant.nl. Dank Met dank aan genoemde oud-inwoners van Não- Foto s Me-Toque, die bereid waren hun herinneringen en Alle afbeeldingen zijn foto s met de auteur te delen, alsmede aan Nico afkomstig uit de col- Eeken (Fotostichting Diessen) en aan Mari Smits lectie van de auteur, van Huygens Instituut voor Nederlandse Geschie- tenzij ter plekke denis, voor zijn hulp bij het onderzoek. anders is vermeld. inbrabant N U M M E R 1 F E B R U A R I

17 Noten Nationaal Archief Den Haag, Directie voor de Emigratie van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, (1933) , archiefnr , plaatsingsnr Verslag Haveman aan de Regeringscommissaris voor de Emigratie, Rio de Janeiro, 27 augustus Bastiaan Wouter Haveman wordt op 1 januari 1962 benoemd tot directeur van ICEM. Voordien is hij Commissaris voor de Emigratie. Zie Onderzoek/tijding/bijdragen/Zoutende_zout/ Zoutendezout.pdf. J.H. Elich & P.W. Blauw, en toch terug. Een onderzoek naar de retourmigratie van Nederlanders uit Australië, Nieuw-Zeeland en Canada. (Erasmus Universiteit Rotterdam 1982), 14. Dit is het aantal emigranten naar genoemde bestemmingslanden inclusief een categorie overig, volgens de Directie voor de Emigratie. E. Koops, De gereformeerde, katholieke, socialistische en liberale houding ten aanzien van het actieve emigratiebeleid van de Nederlandse overheid ( ), in: Leidschrift (2007), 22, Specifieke emigratiegebieden zijn hier Canada, Verenigde Staten, Zuid-Afrika, Australië en Nieuw- Zeeland. Centraal Bureau voor de Statistiek, Statistiek van de buitenlandse migratie (1962), 10-11; Centraal Bureau voor de Statistiek, Statistiek van de buitenlandse migratie (1972), 19. Geraadpleegde bronnen zijn B. Huizinga, De Nederlandse immigranten te Não-Me-Toque, Praktijkverslag (1967), 14; NL-HaNA, SZW/Emigratie, , inv.nr. 858, lijst met gegevens van in begin 1967 vertrokken personen uit Brazilië; A. Reijrink, Diessense emigranten in Brazilië: paradijs of nachtmerrie?, in: Hers en geens dur Diessen (2007), 15, 52-53; diverse oral history geïnterviewden. Waarschijnlijk is het aantal gezinnen dat (naar Noord-Brabant) terugkeert groter, gezien de namen van andere retourmigranten die door verschillende geïnterviewden zijn genoemd. Dit zal in het vervolgonderzoek worden geverifieerd. J.H. Elich & P.W. Blauw, en toch terug. Een onderzoek naar de retourmigratie van Nederlanders uit Australie, Nieuw-Zeeland en Canada (Erasmus Universiteit Rotterdam 1982), 14. M. Smits, Holambra, Geschiedenis van een Nederlandse toekomstdroom in de Braziliaanse werkelijkheid (1990), T. Elias, Een Nieuwe Toekomst Tegemoet. Twaalfhonderd Nederlanders naar Brazilië, in: Katholieke Illustratie (1949), 83, Kennismakingsgesprek met familie Van Houts en Van Riel, Deurne, 10 mei Vgl. A. Reijrink, Diessense emigranten in Brazilië: paradijs of nachtmerrie? in: Hers en geens dur Diessen (2007), 15, 4-58 en M. Smits, Holambra, Geschiedenis van een Nederlandse toekomstdroom in de Braziliaanse werkelijkheid (1990), M. Smits, Holambra, Geschiedenis van een Nederlandse toekomstdroom in de Braziliaanse werkelijkheid (1990), 56/178/ Ibidem: Daarnaast hebben voormalige Holambra-boeren zich ook op plaatsen gevestigd waar ze na korte tijd weer wegtrokken, omdat zij daar geen bestaan konden vinden. Zo bevonden zich voor korte tijd enkele groepen in Mococa en Poços de Caldas, beide gelegen ten noorden van Holambra. Een aantal van deze mensen is na dit tijdelijke verblijf aldaar vertrokken naar Não-Me-Toque of Tronco [in de staat Paraná]. Anderen keerden terug naar Nederland, zoals vele anderen al vóór hen hadden gedaan. Ibidem: Ibidem: 53/84/178. Er zijn diverse versies die de herkomst van de naam Não-Me-Toque kunnen verklaren, waaronder eveneens de verwijzing naar een boerderij uit de negentiende eeuw of naar de vertaling van de Latijnse spreuk noli me tangere : de woorden die Christus sprak tegen Maria Magdalena, toen ze hem na zijn verrijzenis zag. Iedere versie heeft zijn eigen argumenten, de meeste zijn gebaseerd op orale traditie, van andere zijn aantoonbare bewijzen gevonden in documenten en botanisch onderzoek. In een brochure van de gemeente Não-Me- Toque ( ) gaat men in eerste instantie uit van de botanische verklaring, daarbij verwijzend naar het onderzoek van historica S.V. Pedroso Cunha in haar boek Não-Me-Toque, no rastro de sua história (2011), Katholiek Documentatie Centrum, Nijmegen, archief Katholieke Nederlandse Boeren- en Tuindersbond 20 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

18 (KNBTB), nr H. Lodder, Verslag bezoek aan Nederlandse kolonie te Não-Me-Toque (28-31 juli 1953), Rio de Janeiro, 31 augustus 1953, 2-3. Medio 1953 beschikken 30 Nederlandse boeren gezamenlijk over ruim hectare land. Daarvan is driekwart bestemd voor landbouw, voornamelijk tarwe en aardappelen, en is het overige bosgebied en weiland. Ibidem: 8. Ibidem: 7. De brief wordt uiteindelijk niet verzonden, maar wel een andere waarin de betrokkenen de gevolgen van de mislukte tarweoogst uiteenzetten. NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Verslag dienstreis Winsser aan emigratieattaché Roberts, Rio de Janeiro, 11 juni NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Roberts aan de Regeringscommissaris voor de Emigratie, Rio de Janeiro, 19 juni NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Verslag dienstreis Winsser aan emigratieattaché Roberts, Rio de Janeiro, 11 juni Dat het boeren uit Reusel respectievelijk Diessen betreft, is terug te vinden in M. Smits (1990), 190/193. NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Verslag Haveman aan de Regeringscommissaris voor de Emigratie, Rio de Janeiro, 27 augustus Interview met Jan en Miet van Houts-van Riel, 21 juni Kennismakingsgesprek met familie Van Houts en Van Riel, 10 mei Vanwege de grote omvang en omdat de immigratie vanuit Europa meestal in groepsverband plaatsvindt, blijft in deze en andere zuidelijke streken van Brazilië het Duits enkele generaties lang de voertaal. Vandaar dat de Nederlandse emigranten in Não-Me-Toque in de begintijd zich buiten de deur voornamelijk in het Duits redden. M. Smits (1990), 177. Interview met Mia Koppes-van Houts, 21 juni NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Verslag Haveman aan de Regeringscommissaris voor de Emigratie, Rio de Janeiro, 27 augustus 1962; K. de Groot, De Brazilianen, Geschiedenis van 1889 tot nu (1991), B. Huizinga, De Nederlandse immigranten te Não- Me-Toque, Praktijkverslag (1967), Interview met Harrie Assinck, 27 september B. Huizinga, De Nederlandse immigranten te Não- Me-Toque, Praktijkverslag (1967), 15; NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Rapport Winsser betreffende bezoek J. van Campen (27-28 november 1962), 7 december Interview met Mia Koppes-van Houts, 21 juni B. Huizinga, De Nederlandse immigranten te Não- Me-Toque, Praktijkverslag (1967), 14. NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Telegram mr. Bosch aan emigratieattaché Oosterberg, 25 juni K. de Groot, De Brazilianen, Geschiedenis van 1889 tot nu (1991), NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Brief voorzitter Nederlandse Vereniging e.a. aan emigratieattaché Oosterberg, Não-Me-Toque, 19 mei B. Huizinga, De Nederlandse immigranten te Não- Me-Toque, Praktijkverslag (1967), 48. Brief Van Nieuwkuijk aan broer Antoon van Nieuwkuijk, Não-Me-Toque, 2 augustus (Losse archivalia Renate Stapelbroek). Kennismakingsgesprek met de familie Van Houts en Van Riel, 10 mei Brief Van Nieuwkuijk aan broer Antoon van Nieuwkuijk, Não-Me-Toque, 2 augustus (Losse archivalia Renate Stapelbroek). Brief Van Nieuwkuijk aan broer Antoon van Nieuwkuijk, Não-Me-Toque, 30 juni (Losse archivalia Renate Stapelbroek). Website Sociale Verzekeringsbank, historie sociale regelingen: svb/wie_zijn_we/de_historie/regelingen_oud NL-HaNA, SZW / Emigratie, , inv.nr Brief B. Huizinga aan ir. W. Oosterberg, Não-Me- Toque, 8 juni Interview met Mia Koppes-van Houts, 21 juni Interview met Jan en Miet van Houts-van Riel, 21 juni Kennismakingsgesprek met Jan en Thea Rietjens- Assinck, 28 januari Brief Van Nieuwkuijk aan broer Antoon van Nieuwkuijk, Não-Me-Toque, 30 juni (Losse archivalia Renate Stapelbroek). Nederlandse Staatswetten, Algemene Bijstands- inbrabant NUMMER 1 FEBRUARI

19 Noten wet (editie Schuurman & Jordens 1971), deel I, Bidprentje Anna van Dooren (Losse archivalia Renate Stapelbroek) / Henk van Dooren aan auteur, 22 augustus Interview met Harrie Assinck, 27 september Ibidem. Interview met Mia Koppes-van Houts, 21 juni Kennismakingsgesprek met familie Van Houts en Van Riel, 10 mei Interview met Jan en Miet van Houts-van Riel, 21 juni Ibidem. Kennismakingsgesprek met familie Van Houts en Van Riel, 10 mei 2010 / Interview met Mia Koppesvan Houts, 21 juni Mia Koppes-van Houts tijdens het kennismakingsgesprek met de familie Van Houts en Van Riel, 10 mei Interview met Harrie Assinck, Aerdt, 27 september Bidprentje Mina Assinck-Stapelbroek (Losse archivalia Renate Stapelbroek). Kennismakingsgesprek met Carlinho Wolfs, 8 september Interview met Jan en Miet van Houts-van Riel, 21 juni 210. Ibidem. In gesprek met Hennie Frenken, 9 juli Telefoongesprek met Sjang (Peter) Rietjens, vanuit Nederland, 14 maart inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 04 May 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63721 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Persoonlijke achtergrondvragenlijst

Persoonlijke achtergrondvragenlijst 1 Persoonlijke achtergrondvragenlijst Naam: Datum: Deze vragenlijst is bedoeld om een beeld te krijgen van de achtergrond en het taalgebruik van Nederlandse emigranten in Canada. De vragenlijst bestaat

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN. Achterblijvers. oewel de televisieprogramma s over

IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN. Achterblijvers. oewel de televisieprogramma s over IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN H oewel de televisieprogramma s over hebben juist de achterblijvers ook een verhaal. H hun familielid? Wat betekent het praktisch

Nadere informatie

Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken

Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken Bijeenkomst 1: Kennismaking 1 Bijeenkomst 2: Familie en vrienden Gesprek over subthema 1: Ouders en Grootouders : Wie was uw

Nadere informatie

Lesbrief. De familieblues Yvonne Kroonenberg

Lesbrief. De familieblues Yvonne Kroonenberg Lesbrief De familieblues Yvonne Kroonenberg Doe meer met Leeslicht! Bij een aantal boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief

Nadere informatie

ISABEL EN BAS VAN RHIENEN (6)

ISABEL EN BAS VAN RHIENEN (6) Als tweeling ben je nooit alleen. Maar je bent ook altijd de helft van iets. Vijf broers en zussen vertellen hoe ze samen zichzelf zijn. Tekst Nanneke van Drunen Foto s Edith Verhoeven ISABEL EN BAS VAN

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

24 Januari 1948, beide uit Paramaribo, hoofdstad van Suriname. Hij verzocht me jou te schrijven

24 Januari 1948, beide uit Paramaribo, hoofdstad van Suriname. Hij verzocht me jou te schrijven Mr. A. J. H. L. ADAM WARNSVELD, 2 Februari 1948 Boschlaan 7 Beste Renzo, Reeds twee brieven kreeg ik van je va.der, de eene gedateerd 19 Januari en de andere 24 Januari 1948, beide uit Paramaribo, hoofdstad

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 18 August 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63721 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De steen die verhalen vertelt.

De steen die verhalen vertelt. De steen die verhalen vertelt. Heel lang geleden kenden de mensen geen verhalen, er waren geen verhalenvertellers. Het leven zonder verhalen was heel moeilijk, vooral gedurende de lange winteravonden,

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL

Nederlands CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Melkweg. Goede reis. Lezen van Alfa A naar Alfa B. Reizen

Melkweg. Goede reis. Lezen van Alfa A naar Alfa B. Reizen Melkweg Lezen van Alfa A naar Alfa B Goede reis Reizen Colofon Melkweg Lezen van Alfa A naar Alfa B: Goede reis, 0 Auteurs: Merel Borgesius Kaatje Dalderop Willemijn Stockmann Dit katern is een uitgave

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Blad 1. Kwartierstaat van Betje Hendriks ( ) De ouders van Betje

Blad 1. Kwartierstaat van Betje Hendriks ( ) De ouders van Betje Blad 1 Kwartierstaat van Betje Hendriks (1880-1955) De ouders van Betje Website: Stamboom familie Van den Berg > Generatie II De ouders van 01. Betje Hendriks (1880-1955) 02. * Gemert 04-03-1850 + Helmond

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

D67, Hintelstraat 12

D67, Hintelstraat 12 D67, Hintelstraat 12 Geplaatst Heise Krant maart 2014, gewijzigd 04-06-2016 De boerderij D67 aan de Hintel wordt op dit moment bewoond door de familie Rikken, maar is beter bekend als de boerderij van

Nadere informatie

HOEVEEL DONOREN TELT GELDERLAND NA DEZE DONORWEEK?

HOEVEEL DONOREN TELT GELDERLAND NA DEZE DONORWEEK? HOEVEEL DONOREN TELT GELDERLAND NA DEZE DONORWEEK? HET LEVEN IS PRACHTIG EN JIJ KUNT HET DOORGEVEN Info Den Haag Gepubliceerd op: 12 oktober 2015 De Donorweek Details Donor, dat word je. Of dat ben je

Nadere informatie

Extra materiaal nummer 8.1 Groep 5&6

Extra materiaal nummer 8.1 Groep 5&6 Extra materiaal nummer 8.1 Groep 5&6 1. Ouderbrief 2. Kenmerken familie, les 1, afronden 3. Het verhaal van Ruth, les 1, extra 4. De oude grootvader en zijn kleinzoon, les 3, extra. Beste ouders, We hebben

Nadere informatie

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco.

3 Bijna ruzie. Maar die Marokkanen en Turken horen hier niet. Ze moeten het land uit, vindt Jacco. 1 Het portiek Jacco ruikt het al. Zonder dat hij de voordeur opendoet, ruikt hij al dat er tegen de deur is gepist. Dat gebeurt nou altijd. Zijn buurjongen Junior staat elke avond in het portiek te plassen.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Deborah Gravenstijn In dit judopak zit een Surinaams meisje, dat trots is op haar afkomst

Deborah Gravenstijn In dit judopak zit een Surinaams meisje, dat trots is op haar afkomst Deborah Gravenstijn In dit judopak zit een Surinaams meisje, dat trots is op haar afkomst Op Tholen, waar ze opgroeide, voelde ze alleen op zondag dat ze tot een andere cultuur behoorde. Pas nu ze volwassen

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

Ode aan de doden 2009

Ode aan de doden 2009 Ode aan de doden 2009 Opinieonderzoek over rouw om overleden dierbaren Rapport 593 oktober 2009 Drs. Joris Kregting Dr. Gert de Jong Kaski onderzoek en advies over religie en samenleving Toernooiveld 5

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. Nederlands CSE KB. tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB. Nederlands CSE KB. tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE KB Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Almelo, 8 juli 2015. En dat is niet zo makkelijk voor iedereen want de meeste kinderen zijn gewend aan school, vrienden, azc, enz, enz.

Almelo, 8 juli 2015. En dat is niet zo makkelijk voor iedereen want de meeste kinderen zijn gewend aan school, vrienden, azc, enz, enz. Almelo, 8 juli 2015 Onderwerp: Moeilijk verhuizen! Beste heer/mevrouw Ik ben (...) Ik ben 14 jaar oud. Ik woon met mijn ouders en mijn 2 kleine broertjes in azc Almelo. In deze vakantie moeten er ongeveer

Nadere informatie

Weg uit Nederland Emigratie aan het begin van de 21e eeuw. Kène Henkens & Harry van Dalen NIDI en Universiteit van Tilburg

Weg uit Nederland Emigratie aan het begin van de 21e eeuw. Kène Henkens & Harry van Dalen NIDI en Universiteit van Tilburg Weg uit Nederland Emigratie aan het begin van de 21e eeuw Kène Henkens & Harry van Dalen NIDI en Universiteit van Tilburg Onderzoeksvragen Wat zijn de emigratie-intenties van Nederlanders? Wat komt er

Nadere informatie

Zes generaties warme toewijding

Zes generaties warme toewijding Zes generaties warme toewijding De geschiedenis van familiebedrijf Bakker van de Ven Bij gelegenheid van het 75-jarig bestaan in Venhorst Venhorst, juni 2010 PAG 1 INHOUD Voorwoord Inleiding 1 Martinus

Nadere informatie

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad.

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad. Een dode De voetbalwedstrijd is afgelopen. Het stadion is bijna leeg. Het is koud, de zon schijnt bleek. Munck staat op de tribune van vak H en staart naar de dode man op de bank. Wat vreselijk, denkt

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Reisverslag van Caroline Cazemier Lions youth exchange Brazilië 2016

Reisverslag van Caroline Cazemier Lions youth exchange Brazilië 2016 Reisverslag van Caroline Cazemier Lions youth exchange Brazilië 2016 Hi allemaal, Mijn naam is Caroline en ik ben deze zomer via de Lionsclub Hattem naar Brazilië geweest. Brazilië was niet mijn eerste

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Wanneer is de versiering aangebracht? Is dat 's avond gebeurd? Of als het donker was?

Wanneer is de versiering aangebracht? Is dat 's avond gebeurd? Of als het donker was? 2010-12-16 Interview 81 door Raf Schepers met Paternostro Miranda (één van de sierders, schoonmoeder van de jonge moeder) Noordlaan 17 3600 Genk (Winterslag) Versiering n.a.v. geboorte Aangezien de versiering

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

Overal Nederlanders vmbo12

Overal Nederlanders vmbo12 banner Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres VO-content 20 juni 2017 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62203 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Wie hebben emigratieplannen?

Wie hebben emigratieplannen? Wie hebben emigratieplannen? -welk land? -terug? Arie de Graaf Inhoud presentatie -Achtergrond van de databron -Welke vragen zijn gesteld aan de respondenten -Emigratieplannen van autochtonen -Emigratieplannen

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Overal Nederlanders vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Overal Nederlanders vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 September 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62203 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

15 november Beste Zuster en Schoonbroeder,

15 november Beste Zuster en Schoonbroeder, 15 november 1925 Beste Zuster en Schoonbroeder, Neemt het niet kwalijk Marie dat ik zo lang gewacht heb met U te bedanken voor uwen brief en het mooie cadeau dat U aan Voskens hebt meegegeven. Het is in

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Willem Buskermolen. Een Kudelkop vertelt. Opgetekend door Atie van Lieshoud

Willem Buskermolen. Een Kudelkop vertelt. Opgetekend door Atie van Lieshoud Willem Buskermolen Een Kudelkop vertelt Opgetekend door Atie van Lieshoud Uitgave: familie Buskermolen april 2013 Tekst: Atie van Lieshoud Vormgeving: Roel Mulder Omslagillustratie: Christa Logman Foto

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

Best tof. Asma haalt haar schouders op. Ik weet niet eens of ik niet mag, zegt ze.

Best tof. Asma haalt haar schouders op. Ik weet niet eens of ik niet mag, zegt ze. Niet naar Texel Je gaat naar Samara, zegt de vader van Asma. Met het vliegtuig naar opa en oma; is dat niet fijn? Asma kijkt haar vader met grote ogen aan. Naar opa en oma?, herhaalt ze verbaasd. Ja, knikt

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop.

Inhoud. Het leven van Escher. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld op z n kop. Inhoud. Blz. 1. Blz. 2. Blz. 3. Blz. 4. Blz. 5. Blz. 6. Blz. 7. Blz. 8. Blz. 9. Blz. 10. Blz. 11. Kaft Inhoud Het leven van Escher. Moeilijke jaren. Weiland wordt vogel. Kringloop metamorfose. De wereld

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie

Gebruik van kinderopvang

Gebruik van kinderopvang Gebruik van kinderopvang Saskia te Riele In zes van de tien gezinnen met kinderen onder de twaalf jaar hebben de ouders hun werk en de zorg voor hun kinderen zodanig georganiseerd dat er geen gebruik hoeft

Nadere informatie

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop FD: Economie & Politiek door Siem Eikelenboom 28 augustus 2015 'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop Karel Appel, 'Bloem met blauwe ogen' (1977) 'Als je de ontvangsthal van Van Rietschoten

Nadere informatie

Oma Spillner en een dubbelhuwelijk in Schoonhoven

Oma Spillner en een dubbelhuwelijk in Schoonhoven Inleiding Oma Spillner en een dubbelhuwelijk in Schoonhoven In de jaren dertig groeide onze moeder op in Zuid-Limburg. Mama is de oudste van tien kinderen. Toen ze vier jaar oud was, kwam haar oma bij

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, jongens en meisjes,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, jongens en meisjes, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, jongens en meisjes, Hé Joyce, ga je mee? Emma rent achter Joyce aan als ze van het schoolplein lopen. Joyce, wij gaan vanmiddag op bezoek bij mijn oom,

Nadere informatie

Rapport. Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149

Rapport. Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149 Rapport Datum: 12 juli 2007 Rapportnummer: 2007/149 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat de Stichting Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (het CBR) hem onheus heeft bejegend toen hij begin mei 2006

Nadere informatie

Ria Massy. De taart van Tamid

Ria Massy. De taart van Tamid DE TAART VAN TAMID Ria Massy De taart van Tamid De taart van Tamid 1 Hallo broer! Hallo Aziz! roept Tamid. Zijn hart klopt blij. Aziz belt niet zo dikwijls. Hij woont nog in Syrië. Bellen is moeilijk in

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen 11 1Help: faalangst! Karel heeft moeite met leren. Dat zal wel faalangst zijn! zegt iemand. Een gemakkelijk excuus, want Karel is wel erg snel klaar met zijn huiswerk. Ellen, die ook moeite heeft met leren,

Nadere informatie

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Sinds jaar en dag hangen er in de consistorie van de kerk te Oudelande drie schilderijen, twee panelen en een doek. De panelen stellen een gezicht op Oudelande

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan!

Ten slotte wens ik je veel plezier bij het lezen. Hopelijk geeft het de kennis en de inspiratie om ook zelf met je kinderen aan de slag te gaan! inleiding Voor al mijn kinderen schrijf ik hun ontwikkelingen op in een schrift. Ik schrijf op wanneer en hoelang ze sliepen, wat ze aten, hoe ze speelden en hoe we samen de dag doorbrachten. Dat lijkt

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

SNP. Afwikkeling Noodopvang 2011 NIEUWSBRIEF FEBRUARI 2012

SNP. Afwikkeling Noodopvang 2011 NIEUWSBRIEF FEBRUARI 2012 NIEUWSBRIEF FEBRUARI 2012 Met deze Nieuwsbrief informeren we al onze sponsors en belangstellenden over de actuele stand van zaken van de. In onze vorige nieuwsbrief moesten we melden dat het financieel

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland

14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland Inhoudsopgave 6 Inleiding 14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland 16 Frankrijk 19 Italië 22 Kroatië 25 Portugal 28 Zwitserland 33 Deelconclusies (I) 34 Hoofdstuk 2: Economische

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk.

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk. 1. Puzzelen Wie er het eerst is! Micha staat bij het schoolhek. Hij krijgt een harde klap op zijn schouder van Ruben, zijn grote broer. Oké. Micha is wel in voor een wedstrijdje. Hij begint meteen te rennen,

Nadere informatie

2009-2010 Nummer 5. henkensonja@hotmail.com) tienkeveenstra@hotmail.com

2009-2010 Nummer 5. henkensonja@hotmail.com) tienkeveenstra@hotmail.com 2009-2010 Nummer 5 Juf Lassche 292787/ juf Veenstra 038 4600725 henkensonja@hotmail.com) tienkeveenstra@hotmail.com Bijbelverhalen en liedjes week 47 en 48: Maandag: klein klein kindje Dinsdag: Mozes wordt

Nadere informatie

HARTELIJK BEDANKT: SCHRIJVER: Racheal

HARTELIJK BEDANKT: SCHRIJVER: Racheal HARTELIJK BEDANKT: SCHRIJVER: Racheal Brief schrijven, HELP IK KAN HET NIET ALLEEN. En toen kwamen de acties opgang. Een PowerPoint in de klas, oproep door Jennifer (mijn coach) van Kienhuis Hoving, een

Nadere informatie

We zijn 2 zusjes Leah en Dika, we komen uit een gezin van 10 kinderen. We zijn in Teuge geboren en opgegroeid, waar we een geweldige jeugd hebben

We zijn 2 zusjes Leah en Dika, we komen uit een gezin van 10 kinderen. We zijn in Teuge geboren en opgegroeid, waar we een geweldige jeugd hebben Barakkenkampen In 1951 kwamen 12.000 Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen noodgedwongen in Nederland aan voor een tijdelijk verblijf. Ze werden opgevangen in kampen. Het woonoord in Lage Mierde was

Nadere informatie

E70, Goordonksedijk 4

E70, Goordonksedijk 4 E70, Goordonksedijk 4 Geplaatst in de Heise Krant januari 2014, gewijzigd 13-04-2016 Wanneer we op de kadasterkaart van 1832 kijken, waar nu de Goordonksedijk loopt, zien we aan weerszijden een grote vlakte

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden Preek Gemeente van Christus, Het is een vreemde vraag, die de discipelen stellen: Heeft hij zelf gezondigd of zijn ouders? Ze zien iemand aan de kant van de weg zitten. Iemand die al vanaf zijn geboorte

Nadere informatie

Een varende stad. Celien maakt overal foto s van. Binnen en buiten. Ze is zo druk aan het fotograferen, dat ze haar verdriet vergeet.

Een varende stad. Celien maakt overal foto s van. Binnen en buiten. Ze is zo druk aan het fotograferen, dat ze haar verdriet vergeet. Naar Engeland Celien staart naar de horizon, die nauwelijks te zien is. De lucht en de zee hebben dezelfde grauwe kleur. Ze trekt haar jas dichter om zich heen. De boot is net vertrokken en vaart nog niet

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie