De handboeken over hersenstructuur zullen herschreven moeten worden

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De handboeken over hersenstructuur zullen herschreven moeten worden"

Transcriptie

1 3 Akademie Nieuws november 2010 door Marian Tjaden Van start gegaan: het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging De handboeken over hersenstructuur zullen herschreven moeten worden Een rolstoel aansturen met je gedachten, of in het hoofd kijken van psychopaten: het is geen science fiction meer. Maar hersenonderzoek is duur. Voor een klein land als Nederland is het zinloos als topinstituten elkaar voortdurend beconcurreren en allemaal jagen op dezelfde apparatuur. Daarom gaan Amsterdamse hersenonderzoekers samenwerken in het nieuwe Spinoza Centrum. De eerste fmri-scanner is al in gebruik genomen. Wat we daar allemaal mee gaan ontdekken? Geen idee, dat is juist het spannende, zegt Theo Mulder, directeur Onderzoek van de KNAW en initiatiefnemer van het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging. Er zal allerlei soorten onderzoek mee gedaan worden. Onderzoek naar beslissingsgedrag, herstel na hersenletsel, leermechanismen, aspecten van waarneming, maar ook meer cognitieve vraagstukken rond aandacht en geheugen, en onderzoek naar sociale eigenschappen als inlevingsvermogen en het geweten. Met een fmri-scanner kun je veranderingen meten in het zuurstofgebruik van de hersenen. Als hersencellen actief worden, gebruiken ze meer zuurstof. Zo kun je zichtbaar maken welke gebieden actief zijn bij een bepaalde psychische activiteit. Dat levert de mooie driedimensionale plaatjes op met veel rode en groene vlekken, of juist vooral grijs met her en der een feloranje stipje. Die plaatjes zijn al heel gewoon geworden. Maar de eerste fmri-experimenten werden pas gedaan begin jaren negentig. Sindsdien is het snel gegaan. Het aantal publicaties op Medline de enorme database met gegevens uit zo n vijfduizend medische tijdschriften van 1950 tot nu was in 1991 nog op een hand te tellen, nu zijn het er meer dan vijfduizend per jaar. Theo Mulder foto Steef Meyknecht

2 4 De aantrekkingskracht van fmri is groot. Wij zijn onze hersenen, zegt Mulder Alles wat we doen, voelen en zijn komt uit die elektrochemische machine. En met We kunnen het effect zien van de smaak van chocoladetaart fmri-apparaten kunnen we dus eindelijk te weten komen wat er in onze hersenen gebeurt. We kunnen het effect zien van de smaak van chocoladetaart, de geur van pasgemaaid gras en het gevoel van zand tussen je tenen op het strand. Maar ook de frustratie als de laatste trein net wegrijdt, plotselinge hoogtevrees bovenaan de zwarte piste of het dubbele gevoel wat je krijgt van een hele foute grap die daarom juist zo leuk is. Het is dus begrijpelijk dat hersenonderzoekers zich zo massaal op de nieuwe techniek hebben gestort. De huidige fmri-scanners zijn ondertussen ook vele malen sterker en betrouwbaarder dan die van twintig jaar geleden. De eerste fmri van het Spinoza Centrum staat sinds enkele weken op de afdeling psychonomie van de UvA. Mulder: Dat is een zogenaamde 3T-machine. De T staat voor Tesla, de maat voor de sterkte van het magnetische veld. Hoe sterker het magneetveld, des te groter het oplossend vermogen, dus hoe meer je kunt zien. Een 3T is nog een vrij gewone machine. Er zijn al redelijk wat ziekenhuizen die er een hebben. Maar het voordeel is dat die van ons echt bedoeld is voor fundamenteel onderzoek. In de meeste ziekenhuizen mogen onderzoekers er alleen s nachts of in het weekend op werken. duizend ton staal De volgende stap wordt de aanschaf van een 7T-machine, die komt over anderhalf jaar op het AMC-terrein te staan, en dat wordt echt heel spannend, zegt Mulder: De 7T is het nieuwste. Er zijn er pas twee in Nederland, één bij het Universitair Medisch Centrum in Leiden en één in Utrecht. Uit de eerste onderzoeken in Leiden is al gebleken dat allerlei hersenstructuren veel gelaagder zijn dan we tot nu toe dachten. Iedereen is er van overtuigd dat de handboeken over de structuur van de hersenen voor een groot deel herschreven zullen moeten worden. Het mag ook wel iets nieuws opleveren, want de aanschafprijs van een 7T ligt rond de vijf à zes miljoen, en daar komen nog de jaarlijkse exploitatiekosten van acht ton bovenop. Het vereist ook stevige voorzieningen voor het gebouw. De machine moet worden afgeschermd door duizend ton staal, anders zouden de auto s bij het AMC van de snelweg worden getrokken door de sterkte van de magneet. Maar dan heb je dus ook wat. lekker wel Die dure apparatuur kon worden aangeschaft dankzij een unieke samenwerking van alle instituten in Amsterdam die zich bezighouden met hersenonderzoek: de UvA, de VU, de twee daaraan verbonden academische ziekenhuizen en het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen (NIN-KNAW). Samen hebben zij het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging opgericht. Auto s zouden door de sterke magneet van de snelweg worden getrokken Dat ging niet vanzelf, zegt Mulder. Toen ik in 2006 bij de KNAW begon als directeur Onderzoek was mijn eerste opdracht om te zorgen dat het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen, ontstaan uit de fusie van het Herseninstituut en het Oogheelkundig Instituut, een nieuwe Samenwerking superhersenscans Hersenonderzoekers in Leiden en Amsterdam werken sinds kort samen in hun zoektocht naar antwoorden op fundamentele vragen over het functioneren van onze hersenen. Dat gebeurt met de 7 Tesla MRI-scanners, die een zeer sterk magneetveld hebben en nieuwe ontwikkelingen in het hersenonderzoek mogelijk maken. Het Amsterdamse Spinoza Centrum verwacht over anderhalf jaar te kunnen beschikken over een 7 Teslascanner in het AMC. In Leiden staat er sinds 2007 zo n scanner, bij het toen geopende C.J. Gorter Center for High-field MRI van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Andrew Webb, directeur van het C.J. Gorter Center, benadrukt de snelle vooruitgang in beeldkwaliteit die een 7 Tesla MRI-scanner biedt: Bij de installatie in 2007 was het nog onduidelijk hoe goed de beelden zouden worden, maar al snel bleek dat door de nieuwe scans onze manier van denken over de hersenen voorgoed gaat veranderen. Denk bijvoorbeeld aan de communicatie tussen de verschillende lagen grijze stof in de hersenen, die de basis vormt van onze informatieverwerking.

3 5 Akademie Nieuws november 2010 impuls kreeg. Wij wilden daarom graag samenwerken met zowel de UvA als de VU. Samenwerking tussen universiteiten lijkt logisch, maar dat is het niet altijd. Zeker niet wanneer het om een onderzoeksgebied gaat waar beide universiteiten actief op zijn. Geld investeren voor apparatuur die bij de andere universiteit geplaatst zou worden, vereist een strategische visie die niet ophoudt bij de grens van de eigen organisatie, zegt Mulder. Onderzoekers kunnen onderling natuurlijk wel concurreren, over wie het vaakst in Nature staat, maar op bestuurlijk niveau werkt het niet. Voor een klein land als Nederland is het zinloos als topinstituten allemaal jagen op dezelfde apparatuur. Dan krijg je een sfeer van ik heb het lekker wel, en jij lekker niet. Terwijl je dat geld maar een keer kunt uitgeven. Topgroepen moeten samenwerken, anders kun je niet concurreren met het buitenland. Mulder ging met iedereen praten, en kreeg uiteindelijk alle Amsterdamse spelers bij elkaar. In 2007 hebben we in de ambtswoning van Job Cohen een handtekening gezet voor een nieuw op te richten onderzoeksinstituut: het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging. Alle partijen hebben zich verplicht daar voor een periode van twaalf jaar geld in te storten. Ook de gemeente heeft bijgedragen, want Life Sciences is een van de speerpunten van het gemeentebeleid van Amsterdam. Daar worden de grote vragen gesteld over goed en kwaad Het nieuwe centrum kwam echter nog behoorlijk wat geld tekort. Daarom werd een aanvraag ingediend voor Europees geld via Economische Zaken. Een voorwaarde was wel dat dan ook biotechbedrijven welkom zouden zijn bij het Spinoza Centrum. Dat vond ik verstandig, het was dan ook geen gedwongen keuze. Zulke samenwerking moet juist worden gestimuleerd, vindt Mulder. De De 3T-fMRI-scanner in het Spinoza Centrum, foto Spinoza Centrum

4 6 aanvraag werd onlangs gehonoreerd met een subsidie van 7,6 miljoen euro en toen kon het Spinoza Centrum aan de slag. Enkele weken geleden werd het officieel geopend met de ingebruikneming van de eerste 3T-fMRI. Over anderhalf jaar komt daar dus nog een 7T-fMRI bij. Mulder: Het mooie is dat Leiden ons straks gaat helpen om hem aan de praat te krijgen. Daar ben ik heel blij mee, want die 7T-fMRI is nog een heel experimentele machine. Als je hem aanzet, kun je er niet meteen goed onderzoek mee doen. Maar in Leiden hebben ze hem nu al een jaar, dus zij weten ondertussen hoe het werkt. Als die van ons er eenmaal staat, zullen we op het gebied van cognitieonderzoek nauw gaan samenwerken met het LUMC. Een van de onderzoekers die in ieder geval vaak gebruik zal maken van de fmri s van het Spinoza Centrum is Christian Keysers van het Nederlandse Instituut voor Neurowetenschappen (NIN). Hij is groepsleider van The Social Brain Lab. Daar worden de grote vragen gesteld over goed en kwaad, oftewel welke hersenstructuren verantwoordelijk zijn voor ons vermogen tot empathie, We kunnen zelfs meevoelen met een mier die wordt doodgedrukt en waar ons geweten zit. Keysers: Ik wil begrijpen wat er in de hersenen gebeurt als we ons verplaatsen in een ander. Mensen zijn daar heel goed in. Als je een vriend ziet huilen, voel je zelf ook verdriet. En als je ziet hoe een acteur in een film van een hoog gebouw valt, gaat je eigen hartslag omhoog van angst. We kunnen zelfs meevoelen met een vis die aan een haak spartelt, of een mier die wordt doodgedrukt. brekende vingers Een paar jaar geleden ontdekte Keysers dat bij mensen die zich inleven in de gevoelens van anderen, dezelfde hersengebieden actief zijn als wanneer ze zelf die emoties ervaren. Vervolgens wilde hij weten of er in dat opzicht verschil was tussen normale proefpersonen en mensen met een psychische stoornis. Hij werkte destijds in Groningen en onderzocht samen met de Van Mesdagkliniek een groep psychopaten. We lieten hen een film zien waarin stuk voor stuk alle vingers van iemands hand werden gebroken. Hun hersenen reageerden daar nauwelijks op, terwijl dat bij de controlegroep een reusachtige reactie veroorzaakte. Keysers onderzocht ook een groep mensen met schizofrenie. Dankzij antipsychotische medicijnen hadden zij geen last van hallucinaties. Maar ook bij hen was hun inlevingsvermogen minder groot. Hun hersenen reageerden veel minder sterk op allerlei sociale gebeurtenissen dan bij normale mensen. Christian Keysers foto NIN-KNAW

5 7 Akademie Nieuws november 2010 Een fmri-experiment waarbij proefpersonen kijken naar films (links) van emoties (boven), sensaties (midden) en handelingen (onder). De hersenactiviteit bij mensen die zien wat anderen doen en voelen (blauw), blijkt in de hersenen te overlappen (wit) met de hersenactiviteit wanneer ze zelf dergelijke handelingen verrichten en dergelijke sensaties en emoties voelen (rood). (copyright: Christian Keysers) Keysers deed zijn onderzoek in Groningen op een 3TfMRI. Zodra de 7T-machine er is, wil hij zijn experimenten herhalen. Op dit moment is hij bezig een diermodel te ontwikkelen om het inlevingsvermogen van ratten te kunnen onderzoeken, want dat is er nog niet. Uit gedragsonderzoek weten we dat ratten sociale dieren zijn, ze helpen elkaar bijvoorbeeld in nood. Het is ook bekend dat Ratten helpen elkaar in nood ratten soms kunnen ruiken dat een andere rat bang is. Wij onderzoeken nu of ratten ook kunnen zien of horen hoe een andere rat zich voelt. Onze eerste resultaten suggereren dat dat inderdaad het geval is. Farmaceutische bedrijven zitten te springen om zo n model. De huidige medicijnen voor psychische stoornissen zijn gebaseerd op onderzoek met individuele ratten. Met een goed diermodel voor sociale stoornissen kunnen ze nieuwe medicijnen testen om te kijken of die het inlevingsvermogen kunnen beïnvloeden. grote teen Keysers heeft al wat experimenten gedaan met de nieuwe 3T-fMRI op de locatie in van de UvA in Amsterdam. Hij is enthousiast over de sfeer. Je komt vanzelf allerlei mensen tegen die met hetzelfde soort onderzoek bezig zijn, zodat je tips kunt uitwisselen over de beste manier om dat apparaat te gebruiken. Ander onderzoek wat op dit moment erg in de belangstelling staat is het vanuit je gedachten activeren van hersengebieden die te maken hebben met beweging. Dat is nu echt hot, vertelt Mulder. Hij heeft dat zelf ook gedaan, toen hij nog werkte als hoogleraar bewegingswetenschappen aan de Universiteit van Groningen. Ik heb onderzocht of je een beweging ook kunt oefenen

6 8 door er alleen maar aan te denken. Dat ging om het onafhankelijk naar buiten bewegen van je grote teen, terwijl je de rest van je tenen stil houdt. Dertig procent van de mensen kan dat heel goed en zeventig procent niet, maar je kunt het wel leren. Ik had een groep die dat een half uur echt oefende, en een groep die er alleen maar aan moest denken dat die grote teen naar buiten gaat. Ze konden het na afloop even goed, en ze waren duidelijk beter geworden dan de controlegroep die in die tijd de krant zat te lezen. gedachten Vooral in Amerika wordt er op dat gebied nu veel onderzoek naar gedaan, dat voor een groot deel door het ministerie van Defensie wordt gefinancierd. Daar gaat onwaarschijnlijk veel geld naar toe. Want de volgende vraag is: als ik aan bepaalde handelingen denk, kan ik dan op afstand een robot besturen via mijn gedachten? Kan die dan mijn handelingen uitvoeren? Dat is geen science fiction meer. Ik heb vorig jaar een rolstoel gezien die door de persoon die erin zat werd bestuurd met zijn gedachten. Dus links, rechts, remmen et cetera, dat kon allemaal, een beetje houterig, maar toch. Dat soort onderzoek past ook prima bij het Spinoza Centrum. In het Spinoza Centrum gaat het primair om hersenonderzoek, maar een fmri is natuurlijk een total body machine, zegt Mulder. Hij kan ook gewoon per uur verhuurd worden voor diagnostisch onderzoek. Of voor een terrein in opkomst: neuro-economisch onderzoek. Mulder: Neuro-economie is natuurlijk vooral een mooie marketingterm. Het is geen onzin hoor, maar wel een Mulder. Maar je moet natuurlijk wel oppassen, waarschuwt hij. In Berkeley hing een heel groot bord met de tekst: If scanning is always the answer, then what the hell is the question? Dat is me altijd bijgebleven. Plaatjes maken omwille van de plaatjes is niet zo zinnig. Je hebt eerst een theorie met testbare hypothesen nodig. Wat zeggen die plaatjes over de werkelijkheid? knijpen Dat is een principiële vraag. Als je bij een grote groep mensen iets ziet gebeuren in hetzelfde gebiedje, dan is daar wat mee. Maar de Russische neuropsycholoog Alexander Luria zei in de jaren veertig van de vorige eeuw al: als mensen slapen en ik knijp ze in hun grote teen, dan worden ze allemaal wakker. Maar het is niet juist om daaruit te concluderen dat het slaapwaaksysteem in de grote teen zit. Dus zomaar wat meten zonder neurowetenschappelijke theorie is zinloos. Vorig jaar beweerde iemand bijvoorbeeld op tv dat je in plaats van sollicitatiegesprekken te voeren beter fmri-scans kon laten maken. Want dan kon je precies zien wat voor vlees je in de kuip had. Dat is natuurlijke klinkklare onzin. Plaatjes maken omwille van de plaatjes is niet zo zinnig beetje vaag. Al ons gedrag komt uit onze hersenen. Dus ook allerlei beslissingen om wel of geen product te kopen. Gewone gedragsexperimenten hebben al laten zien dat het keuzegedrag van mensen minder rationeel is dan economen vaak denken. En keuzegedrag speelt een belangrijke rol in de economie. Dat is bijvoorbeeld interessant voor marketingonderzoekers. Want in principe kun je met zo n fmri ook kijken wat er in de hersenen gebeurt wanneer mensen keuzes voor producten maken. Er hebben zich ook al een aantal bedrijven gemeld met vragen, vertelt

N i e u w s b r i e f

N i e u w s b r i e f N i e u w s b r i e f 26 augustus 2008 Hiep, hiep, hoera! Het brain and Development lab bestaat deze zomer alweer 3 jaar! In deze jaren hebben we al enorm veel studies gedaan en dingen ontdekt. Maar natuurlijk

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie

Het (on)meetbare brein

Het (on)meetbare brein Het (on)meetbare brein Proost op de wetenschap, SPUI25 Lukas Snoek Universiteit van Amsterdam Even voorstellen... Wie ben ik? Lukas Snoek, promovendus psychologie ("Brein & Cognitie") aan de UvA Interesse

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS

OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS Susanne Smorenburg, programmamanager Ben Sajetcentrum Marjon van Rijn, docent / onderzoeker HvA / AMC Symposium HBO-V van de Toekomst

Nadere informatie

Oxytocine en hoe de hersenen op babygeluiden reageren

Oxytocine en hoe de hersenen op babygeluiden reageren Oxytocine en hoe de hersenen op babygeluiden reageren Een onderzoek van het Centrum voor Gezinsstudies van de Universiteit Leiden en het Leiden Institute for Brain and Cognition (LIBC) Wat is het doel

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Copyright Beertje Anders

Copyright Beertje Anders Copyright Beertje Anders Beren hebben allerlei gevoelens. Kun jij zien hoe Beertje Anders zich nu voelt? Blij. Ik ben blij als ik jarig ben, als ik spelen mag met Beertje Bruin, als ik met de andere beren

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 2010. Brain & Development Lab. Hallo allemaal!

NIEUWSBRIEF 2010. Brain & Development Lab. Hallo allemaal! NIEUWSBRIEF 2010 Brain & Development Lab Hallo allemaal! Hersenen zijn HOT dus bij ons in het Lab is er in het afgelopen jaar weer van alles gebeurd! En zonder jullie, onze deelnemers, zou het afgelopen

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen 11 1Help: faalangst! Karel heeft moeite met leren. Dat zal wel faalangst zijn! zegt iemand. Een gemakkelijk excuus, want Karel is wel erg snel klaar met zijn huiswerk. Ellen, die ook moeite heeft met leren,

Nadere informatie

Hoe katten reageren op emoties van hun baasje. Afstudeeronderzoek Opleiding Gedragstherapie voor Katten. Marjolein van de Putte-Hoek

Hoe katten reageren op emoties van hun baasje. Afstudeeronderzoek Opleiding Gedragstherapie voor Katten. Marjolein van de Putte-Hoek Hoe katten reageren op emoties van hun baasje Afstudeeronderzoek Opleiding Gedragstherapie voor Katten Marjolein van de Putte-Hoek Samenvatting afstudeerscriptie Marjolein van de Putte-Hoek Juni 2016 1

Nadere informatie

Moeder worden, moeder zijn

Moeder worden, moeder zijn Moeder worden, moeder zijn Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

1Wat is examenvrees eigenlijk?

1Wat is examenvrees eigenlijk? 8 1Wat is examenvrees eigenlijk? Lars is bang voor spinnen. Toen hij de foto op dit werkboek zag, kreeg hij kippenvel en ging hij anders ademhalen. Toen we Lars vroegen of de spin hem kon bijten, riep

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Beter leven, meer plezier

Beter leven, meer plezier Rob van Ginkel Training en Coaching Beter leven, meer plezier NLP strategieën voor een leven met plezier Inhoudsopgave Wat is NLP...3 De logica van angst...3 Vrijkomen van angst...3 Negatieve gevoelens

Nadere informatie

Saam bou aan die toekoms

Saam bou aan die toekoms Nieuws over Stichting Table Mountain en onze jubileum reis naar Zuid-Afrika. View this email in your browser Saam bou aan die toekoms Lieve mensen, Over één dag is het zover: op 12 december vliegen we

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn:

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn: A Klein Kontakt Het is alweer eind maart wanneer dit Kontakt uitkomt, het voorjaar lijkt begonnen, veel kinderen hebben kweekbakjes met groentes in de vensterbank staan, die straks de tuin in gaan. Over

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Pagina 1 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Juni 2011 - Nieuwsbrief Nr 3 Beste verloskundige en assistente, Dit is de derde nieuwsbrief over het onderzoek Alcohol en Zwangerschap van het Nederlands Instituut

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Wat is dat? Eva van de Sande Radboud Universiteit Nijmegen EERST.. WETENSCHAPSQUIZ 1: Hoe komen we dingen te weten? kdsjas Google onderzoek boeken A B C 1: We weten dingen door

Nadere informatie

Appendix A Material Used in the Experiment: Short Stories and Target Sentences

Appendix A Material Used in the Experiment: Short Stories and Target Sentences Appendices Appendix A Material Used in the Experiment: Short Stories and Target Sentences Item VB1 VB2 Item T1 T2 T3 T4 T5 T6 Short story & Target sentence Jan is ziek geworden. Hij moet op bed blijven

Nadere informatie

Zijn paarden soms eenzaam?

Zijn paarden soms eenzaam? 2 Zijn paarden soms eenzaam? Ha, die Bles! Hé, Beauty! Lang geleden dat ik je nog eens gezien heb! Je kent mij toch nog! Natuurlijk, met mijn paardengeheugen is nog niets mis, hoor. Inderdaad, vergeten

Nadere informatie

Mamma vliegt steeds hoger.

Mamma vliegt steeds hoger. MEEUWTJE Meeuwtje is het verhaal van een jonge meeuw die zijn leefwereld verkent. Zijn moeder helpt hem daarbij, vooral door aan het eind van de dag nog eens na te gaan wat er allemaal voor dieren, kleuren

Nadere informatie

7.5 Script en plaatjes post-test

7.5 Script en plaatjes post-test 7.5 Script en plaatjes post-test De vorige keer waren we hier om Drakie wat beter te leren praten en Drakie heeft toen een heleboel van jou geleerd. Dat vond ie heel leuk. Vandaag gaan we wat dingen die

Nadere informatie

Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger!

Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger! Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger! Vooraf Psychisch verzuim Problemen. Op het werk of privé. Die Psychisch verzuim is ziekteverzuim vanwege hebben we allemaal wel eens. Uw psychische

Nadere informatie

Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips

Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips Snel door de MRI Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips werkt aan methoden om met minder metingen toch een goed beeld te krijgen. De Studiegroep Wiskunde met de Industrie

Nadere informatie

Je zintuigen kunnen lang niet alles waarnemen. Veel dieren kunnen beter zien, horen, proeven en ruiken dan de mensen.

Je zintuigen kunnen lang niet alles waarnemen. Veel dieren kunnen beter zien, horen, proeven en ruiken dan de mensen. Fantasie en Werkelijkheid Werkstuk gemaakt door Eline uit groep 6 Inhoudsopgave: H 1 Wat is de werkelijkheid? Blz. 1 H 2 Fantasie is geen werkelijkheid. Blz. 3 H 3 Fantasie bij kinderen. Blz. 3 Fantasieplaatje.

Nadere informatie

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Kinderen Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Voor wie is dit boekje? Je hebt dit boekje gekregen omdat je autisme hebt of omdat je nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging. De CENTER-TBI studie

Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging. De CENTER-TBI studie Informatieblad voor deelnemers gedurende opvolging De CENTER-TBI studie Tijdens de acute fase na uw ongeval, heeft u deelgenomen aan een multicenter onderzoek, gefinancierd door de Europese unie (The Collaborative

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Judith Arendsen, junior onderzoeker Research & Development Programma Ontwikkeling

Nadere informatie

INFORMATIEBRIEF nr.6 VRIENDJES - KIKKER IS VERLIEFD. Aan de ouders van groep 1 en 2

INFORMATIEBRIEF nr.6 VRIENDJES - KIKKER IS VERLIEFD. Aan de ouders van groep 1 en 2 Aan de ouders van groep 1 en 2 INFORMATIEBRIEF nr.6 VRIENDJES - KIKKER IS VERLIEFD De eerste weken van het nieuwe jaar zijn al weer voorbij. We hebben met de kinderen gewerkt over de kalender. Hoe ziet

Nadere informatie

GRIP OP PRIKKELBAARHEID

GRIP OP PRIKKELBAARHEID WEES WELKOM OM TE GLUREN BIJ GRIP OP PRIKKELBAARHEID Een multidisciplinair programma voor mensen met Hersenletsel Niels Farenhorst: Psycholoog Wouter Oonk: Psychomotorisch therapeut VIDEO Doel Het leren

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Draaien om. Als je ergens om draait, dan gaat het daarover, dan is dat het belangrijkste.

Draaien om. Als je ergens om draait, dan gaat het daarover, dan is dat het belangrijkste. Groep 5 thema 2 week 1 De 12 themawoorden De zintuigen. Zintuigen geven je informatie over de wereld om je heen. Je kunt ermee horen, zien, ruiken, proeven en voelen. De reuk. Eén van je zintuigen. Met

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Judith Suyling. kindertherapie ouderbegeleiding. Poppenkast

Judith Suyling. kindertherapie ouderbegeleiding. Poppenkast Judith Suyling kindertherapie ouderbegeleiding Poppenkast 023 525 33 28, Bloemendaal kindertherapie@judithsuyling.nl Nadenken op een bankje Lang geleden, toen Judith nog een klein meisje was, zat zij eens

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Mijn Hummelboekje. HOOFDSTUK 1: t Hummelhuis

Mijn Hummelboekje. HOOFDSTUK 1: t Hummelhuis Mijn Hummelboekje HOOFDSTUK 1: t Hummelhuis Dit is Hummeltje. Hummeltje kan eventjes niet bij zijn mama en papa wonen, omdat zij nu niet voor hem kunnen zorgen. Daarom komt Hummeltje naar t Hummelhuis.

Nadere informatie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE Henrica Martina Antoinette de Bie Cover MP van den Heuvel, Josephine & Steven Ang This project was supported by an educational grant

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Hallo Waterkrant lezers, Welkom bij het tweede deel van De Waterkrant!

Hallo Waterkrant lezers, Welkom bij het tweede deel van De Waterkrant! Hallo Waterkrant lezers, Welkom bij het tweede deel van De Waterkrant! We zijn aangekomen in het jaar 2016 en willen graag terugkijken naar wat de kinderen de afgelopen periode gedaan hebben. Ook deze

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Eerste druk, 2014 2014 Emelie van Laar isbn: 9789048434497 nur: 775 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam Elena Ferrante De geniale vriendin Jeugd, puberteit wereldbibliotheek amsterdam Vertaald uit het Italiaans door Marieke van Laake Omslagontwerp Karin van der Meer Omslagillustratie Herman Wouters/Hollandse

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Gastspreker deze avond is Pauline Okkerse GZ-psycholoog en orthopedagoog-generalist bij SWZ.

Gastspreker deze avond is Pauline Okkerse GZ-psycholoog en orthopedagoog-generalist bij SWZ. Hoe werken de Hersenen? Een beschadiging aan je hersenen zorgt ervoor dat je hersenen niet meer normaal functioneren. De plaats van de beschadiging bepaalt de gevolgen en de klachten. Naast zichtbare gevolgen

Nadere informatie

inhoud! Samen lezen, praten en ontdekken. De bijbelteksten staan uitgeschreven, maar je kunt natuurlijk ook je eigen bijbeltje gebruiken.

inhoud! Samen lezen, praten en ontdekken. De bijbelteksten staan uitgeschreven, maar je kunt natuurlijk ook je eigen bijbeltje gebruiken. inhoud! 5 Een bang gevoel 6 Angst als helper 9 Gevaar 11 Watjes en waaghalzen 13 Schaamte 16 Schuldgevoel 18 God en angst 20 Jij en bang 23 Vermijden 25 De Angstthermometer 28 Een ontspannen lijf 30 Praten

Nadere informatie

Lesbrief Ezel en Beer. Beste kleuters,

Lesbrief Ezel en Beer. Beste kleuters, Lesbrief Beste kleuters, Binnenkort speelt de voorstelling op jullie school of in een theater in de buurt. De voorstelling is gebaseerd op de boeken Pas op voor de ezel en de beer en Dansen met de ezel

Nadere informatie

Het zou mooi zijn wanneer we minder in hokjes gaan denken

Het zou mooi zijn wanneer we minder in hokjes gaan denken Inter view Lannie Ligthart Het zou mooi zijn wanneer we minder in hokjes gaan denken Schuin tegenover het ACTA-gebouw in het Transitorium van de Vrije Universiteit bevindt zich het tweelingenregister;

Nadere informatie

Het aflezen van de stemvoorkeur van

Het aflezen van de stemvoorkeur van Functionele MRI: veel mogelijkheden maar nog weinig toepassingen Hersenwerk in uitvoering Twan van Venrooij, journalist Door functionele MRI begrijpen we meer van de werking van de hersenen. Maar wat mag

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Thema In en om het huis.

Thema In en om het huis. http://www.edusom.nl Thema In en om het huis. Les 22. Een huis zoeken Wat leert u in deze les? Praten over uw huis Informatie over het vinden van een nieuwe woning Praten over wat afgelopen is Veel succes!

Nadere informatie

Oude hersenen en een verliefd brein

Oude hersenen en een verliefd brein Brein in beeld Oude hersenen en een verliefd brein Ouderdom komt met gebreken, dat geldt ook voor de hersenen. Oudere mensen zijn niet meer zo flexibel en vlug als vroeger en ze onthouden dingen op den

Nadere informatie

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel Lesbrief Zat Annie van Gansewinkel Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen GODS GEZIN Studielessen voor 4-7 jarigen 2003 Geschreven door Beryl Voorhoeve en Judith Maarsen Oorspronkelijk bedoeld voor studie in kleine groepen in de Levend Evangelie Gemeente Gebruikte Bijbelvertaling

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

EEG tijdens geheugenactivatie een onderzoek naar vroege hersenveranderingen bij de ziekte van Alzheimer en de ziekte van Huntington

EEG tijdens geheugenactivatie een onderzoek naar vroege hersenveranderingen bij de ziekte van Alzheimer en de ziekte van Huntington EEG tijdens geheugenactivatie een onderzoek naar vroege hersenveranderingen bij de ziekte van Alzheimer en de ziekte van Huntington In Nederland wordt het aantal patiënten met dementie geschat op meer

Nadere informatie

Lekker Slapen kun je Leren

Lekker Slapen kun je Leren Lekker Slapen kun je Leren Meer rust uit je slaap & energie in je dag Een uitgerust persoon telt voor twee! Inhoudsopgave Voorwoord blz. 3 Inleiding blz. 5 1. Slaap: Facts & Fiction blz. 7 2. Wat spook

Nadere informatie

De behandeling van de dwangstoornis. Else de Haan & Lidewij Wolters UvA / AMC / De Bascule Veldhoven, VGCT, november 2013

De behandeling van de dwangstoornis. Else de Haan & Lidewij Wolters UvA / AMC / De Bascule Veldhoven, VGCT, november 2013 De behandeling van de dwangstoornis Else de Haan & Lidewij Wolters UvA / AMC / De Bascule Veldhoven, VGCT, november 2013 Programma Behandeling en behandelstrategieën Per fase in de behandeling: Mogelijke

Nadere informatie

Liefdesgedichten schrijven

Liefdesgedichten schrijven Deze les hoort bij het boek Wil jij... met mij? geschreven door Rian Visser met tekeningen van Annet Schaap en gepubliceerd door uitgeverij Moon. Doel: leerlingen zelf gedichten laten schrijven Leeftijd:

Nadere informatie

De bij die niet kon vliegen

De bij die niet kon vliegen De bij die niet kon vliegen De kleine bij zat in het gras en keek treurig om zich heen. Daar vlogen alle andere bijen af en aan. Hun kleine pootjes vol met stuifmeel, de mond vol met de nectar van de mooie

Nadere informatie

Persbericht. s Nachts lenzen dragen en overdag scherp zien zonder bril of lenzen. Steeds meer sporters stappen over op nachtlenzen

Persbericht. s Nachts lenzen dragen en overdag scherp zien zonder bril of lenzen. Steeds meer sporters stappen over op nachtlenzen Persbericht www.nachtlenzen.nl s Nachts lenzen dragen en overdag scherp zien zonder bril of lenzen Nachtlenzen; de nieuwe manier van lenzen dragen. s Avonds voor het slapen gaan, doet men de nachtlenzen

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Geloof tegenover gevoelens

Geloof tegenover gevoelens Kenneth Hagins Geloofsles nr. 7 Geloof tegenover gevoelens Centrale waarheid: Een formule voor geloof is: 1) Zoek in Gods Woord naar een belofte die betrekking heeft op wat u nodig heeft, 2) Geloof Gods

Nadere informatie

Leeropdracht Contextuele neuropsychologie

Leeropdracht Contextuele neuropsychologie Jos Egger Het is natuurlijk TOP om hoogleraar te mogen zijn. Een positie van waaruit je jonge collega s wegwijs kan maken in het vak en onderzoek kan aanzwengelen. Bovendien kun je helpen om bevindingen

Nadere informatie

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst Voorproefje ALLES DUBBEL Survivalgids voor startende tweelingmama s Denise Hilhorst Inhoud Dubbel van start 7 Dubbel ervaren 8 Dubbel zwanger 10 Dubbel voorbereiden 19 Dubbel bevallen 25 Dubbel voeden

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Doe de grote zelftest

Doe de grote zelftest Doe de grote zelftest Ben ik burn-out? Het verraderlijke van burn-ut is dat je zelf vaak de laatste bent die het wil weten. De omgeving maakt je erop attent, dwingt je naar de dokter te gaan, of je stort

Nadere informatie