De handboeken over hersenstructuur zullen herschreven moeten worden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De handboeken over hersenstructuur zullen herschreven moeten worden"

Transcriptie

1 3 Akademie Nieuws november 2010 door Marian Tjaden Van start gegaan: het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging De handboeken over hersenstructuur zullen herschreven moeten worden Een rolstoel aansturen met je gedachten, of in het hoofd kijken van psychopaten: het is geen science fiction meer. Maar hersenonderzoek is duur. Voor een klein land als Nederland is het zinloos als topinstituten elkaar voortdurend beconcurreren en allemaal jagen op dezelfde apparatuur. Daarom gaan Amsterdamse hersenonderzoekers samenwerken in het nieuwe Spinoza Centrum. De eerste fmri-scanner is al in gebruik genomen. Wat we daar allemaal mee gaan ontdekken? Geen idee, dat is juist het spannende, zegt Theo Mulder, directeur Onderzoek van de KNAW en initiatiefnemer van het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging. Er zal allerlei soorten onderzoek mee gedaan worden. Onderzoek naar beslissingsgedrag, herstel na hersenletsel, leermechanismen, aspecten van waarneming, maar ook meer cognitieve vraagstukken rond aandacht en geheugen, en onderzoek naar sociale eigenschappen als inlevingsvermogen en het geweten. Met een fmri-scanner kun je veranderingen meten in het zuurstofgebruik van de hersenen. Als hersencellen actief worden, gebruiken ze meer zuurstof. Zo kun je zichtbaar maken welke gebieden actief zijn bij een bepaalde psychische activiteit. Dat levert de mooie driedimensionale plaatjes op met veel rode en groene vlekken, of juist vooral grijs met her en der een feloranje stipje. Die plaatjes zijn al heel gewoon geworden. Maar de eerste fmri-experimenten werden pas gedaan begin jaren negentig. Sindsdien is het snel gegaan. Het aantal publicaties op Medline de enorme database met gegevens uit zo n vijfduizend medische tijdschriften van 1950 tot nu was in 1991 nog op een hand te tellen, nu zijn het er meer dan vijfduizend per jaar. Theo Mulder foto Steef Meyknecht

2 4 De aantrekkingskracht van fmri is groot. Wij zijn onze hersenen, zegt Mulder Alles wat we doen, voelen en zijn komt uit die elektrochemische machine. En met We kunnen het effect zien van de smaak van chocoladetaart fmri-apparaten kunnen we dus eindelijk te weten komen wat er in onze hersenen gebeurt. We kunnen het effect zien van de smaak van chocoladetaart, de geur van pasgemaaid gras en het gevoel van zand tussen je tenen op het strand. Maar ook de frustratie als de laatste trein net wegrijdt, plotselinge hoogtevrees bovenaan de zwarte piste of het dubbele gevoel wat je krijgt van een hele foute grap die daarom juist zo leuk is. Het is dus begrijpelijk dat hersenonderzoekers zich zo massaal op de nieuwe techniek hebben gestort. De huidige fmri-scanners zijn ondertussen ook vele malen sterker en betrouwbaarder dan die van twintig jaar geleden. De eerste fmri van het Spinoza Centrum staat sinds enkele weken op de afdeling psychonomie van de UvA. Mulder: Dat is een zogenaamde 3T-machine. De T staat voor Tesla, de maat voor de sterkte van het magnetische veld. Hoe sterker het magneetveld, des te groter het oplossend vermogen, dus hoe meer je kunt zien. Een 3T is nog een vrij gewone machine. Er zijn al redelijk wat ziekenhuizen die er een hebben. Maar het voordeel is dat die van ons echt bedoeld is voor fundamenteel onderzoek. In de meeste ziekenhuizen mogen onderzoekers er alleen s nachts of in het weekend op werken. duizend ton staal De volgende stap wordt de aanschaf van een 7T-machine, die komt over anderhalf jaar op het AMC-terrein te staan, en dat wordt echt heel spannend, zegt Mulder: De 7T is het nieuwste. Er zijn er pas twee in Nederland, één bij het Universitair Medisch Centrum in Leiden en één in Utrecht. Uit de eerste onderzoeken in Leiden is al gebleken dat allerlei hersenstructuren veel gelaagder zijn dan we tot nu toe dachten. Iedereen is er van overtuigd dat de handboeken over de structuur van de hersenen voor een groot deel herschreven zullen moeten worden. Het mag ook wel iets nieuws opleveren, want de aanschafprijs van een 7T ligt rond de vijf à zes miljoen, en daar komen nog de jaarlijkse exploitatiekosten van acht ton bovenop. Het vereist ook stevige voorzieningen voor het gebouw. De machine moet worden afgeschermd door duizend ton staal, anders zouden de auto s bij het AMC van de snelweg worden getrokken door de sterkte van de magneet. Maar dan heb je dus ook wat. lekker wel Die dure apparatuur kon worden aangeschaft dankzij een unieke samenwerking van alle instituten in Amsterdam die zich bezighouden met hersenonderzoek: de UvA, de VU, de twee daaraan verbonden academische ziekenhuizen en het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen (NIN-KNAW). Samen hebben zij het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging opgericht. Auto s zouden door de sterke magneet van de snelweg worden getrokken Dat ging niet vanzelf, zegt Mulder. Toen ik in 2006 bij de KNAW begon als directeur Onderzoek was mijn eerste opdracht om te zorgen dat het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen, ontstaan uit de fusie van het Herseninstituut en het Oogheelkundig Instituut, een nieuwe Samenwerking superhersenscans Hersenonderzoekers in Leiden en Amsterdam werken sinds kort samen in hun zoektocht naar antwoorden op fundamentele vragen over het functioneren van onze hersenen. Dat gebeurt met de 7 Tesla MRI-scanners, die een zeer sterk magneetveld hebben en nieuwe ontwikkelingen in het hersenonderzoek mogelijk maken. Het Amsterdamse Spinoza Centrum verwacht over anderhalf jaar te kunnen beschikken over een 7 Teslascanner in het AMC. In Leiden staat er sinds 2007 zo n scanner, bij het toen geopende C.J. Gorter Center for High-field MRI van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Andrew Webb, directeur van het C.J. Gorter Center, benadrukt de snelle vooruitgang in beeldkwaliteit die een 7 Tesla MRI-scanner biedt: Bij de installatie in 2007 was het nog onduidelijk hoe goed de beelden zouden worden, maar al snel bleek dat door de nieuwe scans onze manier van denken over de hersenen voorgoed gaat veranderen. Denk bijvoorbeeld aan de communicatie tussen de verschillende lagen grijze stof in de hersenen, die de basis vormt van onze informatieverwerking.

3 5 Akademie Nieuws november 2010 impuls kreeg. Wij wilden daarom graag samenwerken met zowel de UvA als de VU. Samenwerking tussen universiteiten lijkt logisch, maar dat is het niet altijd. Zeker niet wanneer het om een onderzoeksgebied gaat waar beide universiteiten actief op zijn. Geld investeren voor apparatuur die bij de andere universiteit geplaatst zou worden, vereist een strategische visie die niet ophoudt bij de grens van de eigen organisatie, zegt Mulder. Onderzoekers kunnen onderling natuurlijk wel concurreren, over wie het vaakst in Nature staat, maar op bestuurlijk niveau werkt het niet. Voor een klein land als Nederland is het zinloos als topinstituten allemaal jagen op dezelfde apparatuur. Dan krijg je een sfeer van ik heb het lekker wel, en jij lekker niet. Terwijl je dat geld maar een keer kunt uitgeven. Topgroepen moeten samenwerken, anders kun je niet concurreren met het buitenland. Mulder ging met iedereen praten, en kreeg uiteindelijk alle Amsterdamse spelers bij elkaar. In 2007 hebben we in de ambtswoning van Job Cohen een handtekening gezet voor een nieuw op te richten onderzoeksinstituut: het Spinoza Centrum voor Neuro Imaging. Alle partijen hebben zich verplicht daar voor een periode van twaalf jaar geld in te storten. Ook de gemeente heeft bijgedragen, want Life Sciences is een van de speerpunten van het gemeentebeleid van Amsterdam. Daar worden de grote vragen gesteld over goed en kwaad Het nieuwe centrum kwam echter nog behoorlijk wat geld tekort. Daarom werd een aanvraag ingediend voor Europees geld via Economische Zaken. Een voorwaarde was wel dat dan ook biotechbedrijven welkom zouden zijn bij het Spinoza Centrum. Dat vond ik verstandig, het was dan ook geen gedwongen keuze. Zulke samenwerking moet juist worden gestimuleerd, vindt Mulder. De De 3T-fMRI-scanner in het Spinoza Centrum, foto Spinoza Centrum

4 6 aanvraag werd onlangs gehonoreerd met een subsidie van 7,6 miljoen euro en toen kon het Spinoza Centrum aan de slag. Enkele weken geleden werd het officieel geopend met de ingebruikneming van de eerste 3T-fMRI. Over anderhalf jaar komt daar dus nog een 7T-fMRI bij. Mulder: Het mooie is dat Leiden ons straks gaat helpen om hem aan de praat te krijgen. Daar ben ik heel blij mee, want die 7T-fMRI is nog een heel experimentele machine. Als je hem aanzet, kun je er niet meteen goed onderzoek mee doen. Maar in Leiden hebben ze hem nu al een jaar, dus zij weten ondertussen hoe het werkt. Als die van ons er eenmaal staat, zullen we op het gebied van cognitieonderzoek nauw gaan samenwerken met het LUMC. Een van de onderzoekers die in ieder geval vaak gebruik zal maken van de fmri s van het Spinoza Centrum is Christian Keysers van het Nederlandse Instituut voor Neurowetenschappen (NIN). Hij is groepsleider van The Social Brain Lab. Daar worden de grote vragen gesteld over goed en kwaad, oftewel welke hersenstructuren verantwoordelijk zijn voor ons vermogen tot empathie, We kunnen zelfs meevoelen met een mier die wordt doodgedrukt en waar ons geweten zit. Keysers: Ik wil begrijpen wat er in de hersenen gebeurt als we ons verplaatsen in een ander. Mensen zijn daar heel goed in. Als je een vriend ziet huilen, voel je zelf ook verdriet. En als je ziet hoe een acteur in een film van een hoog gebouw valt, gaat je eigen hartslag omhoog van angst. We kunnen zelfs meevoelen met een vis die aan een haak spartelt, of een mier die wordt doodgedrukt. brekende vingers Een paar jaar geleden ontdekte Keysers dat bij mensen die zich inleven in de gevoelens van anderen, dezelfde hersengebieden actief zijn als wanneer ze zelf die emoties ervaren. Vervolgens wilde hij weten of er in dat opzicht verschil was tussen normale proefpersonen en mensen met een psychische stoornis. Hij werkte destijds in Groningen en onderzocht samen met de Van Mesdagkliniek een groep psychopaten. We lieten hen een film zien waarin stuk voor stuk alle vingers van iemands hand werden gebroken. Hun hersenen reageerden daar nauwelijks op, terwijl dat bij de controlegroep een reusachtige reactie veroorzaakte. Keysers onderzocht ook een groep mensen met schizofrenie. Dankzij antipsychotische medicijnen hadden zij geen last van hallucinaties. Maar ook bij hen was hun inlevingsvermogen minder groot. Hun hersenen reageerden veel minder sterk op allerlei sociale gebeurtenissen dan bij normale mensen. Christian Keysers foto NIN-KNAW

5 7 Akademie Nieuws november 2010 Een fmri-experiment waarbij proefpersonen kijken naar films (links) van emoties (boven), sensaties (midden) en handelingen (onder). De hersenactiviteit bij mensen die zien wat anderen doen en voelen (blauw), blijkt in de hersenen te overlappen (wit) met de hersenactiviteit wanneer ze zelf dergelijke handelingen verrichten en dergelijke sensaties en emoties voelen (rood). (copyright: Christian Keysers) Keysers deed zijn onderzoek in Groningen op een 3TfMRI. Zodra de 7T-machine er is, wil hij zijn experimenten herhalen. Op dit moment is hij bezig een diermodel te ontwikkelen om het inlevingsvermogen van ratten te kunnen onderzoeken, want dat is er nog niet. Uit gedragsonderzoek weten we dat ratten sociale dieren zijn, ze helpen elkaar bijvoorbeeld in nood. Het is ook bekend dat Ratten helpen elkaar in nood ratten soms kunnen ruiken dat een andere rat bang is. Wij onderzoeken nu of ratten ook kunnen zien of horen hoe een andere rat zich voelt. Onze eerste resultaten suggereren dat dat inderdaad het geval is. Farmaceutische bedrijven zitten te springen om zo n model. De huidige medicijnen voor psychische stoornissen zijn gebaseerd op onderzoek met individuele ratten. Met een goed diermodel voor sociale stoornissen kunnen ze nieuwe medicijnen testen om te kijken of die het inlevingsvermogen kunnen beïnvloeden. grote teen Keysers heeft al wat experimenten gedaan met de nieuwe 3T-fMRI op de locatie in van de UvA in Amsterdam. Hij is enthousiast over de sfeer. Je komt vanzelf allerlei mensen tegen die met hetzelfde soort onderzoek bezig zijn, zodat je tips kunt uitwisselen over de beste manier om dat apparaat te gebruiken. Ander onderzoek wat op dit moment erg in de belangstelling staat is het vanuit je gedachten activeren van hersengebieden die te maken hebben met beweging. Dat is nu echt hot, vertelt Mulder. Hij heeft dat zelf ook gedaan, toen hij nog werkte als hoogleraar bewegingswetenschappen aan de Universiteit van Groningen. Ik heb onderzocht of je een beweging ook kunt oefenen

6 8 door er alleen maar aan te denken. Dat ging om het onafhankelijk naar buiten bewegen van je grote teen, terwijl je de rest van je tenen stil houdt. Dertig procent van de mensen kan dat heel goed en zeventig procent niet, maar je kunt het wel leren. Ik had een groep die dat een half uur echt oefende, en een groep die er alleen maar aan moest denken dat die grote teen naar buiten gaat. Ze konden het na afloop even goed, en ze waren duidelijk beter geworden dan de controlegroep die in die tijd de krant zat te lezen. gedachten Vooral in Amerika wordt er op dat gebied nu veel onderzoek naar gedaan, dat voor een groot deel door het ministerie van Defensie wordt gefinancierd. Daar gaat onwaarschijnlijk veel geld naar toe. Want de volgende vraag is: als ik aan bepaalde handelingen denk, kan ik dan op afstand een robot besturen via mijn gedachten? Kan die dan mijn handelingen uitvoeren? Dat is geen science fiction meer. Ik heb vorig jaar een rolstoel gezien die door de persoon die erin zat werd bestuurd met zijn gedachten. Dus links, rechts, remmen et cetera, dat kon allemaal, een beetje houterig, maar toch. Dat soort onderzoek past ook prima bij het Spinoza Centrum. In het Spinoza Centrum gaat het primair om hersenonderzoek, maar een fmri is natuurlijk een total body machine, zegt Mulder. Hij kan ook gewoon per uur verhuurd worden voor diagnostisch onderzoek. Of voor een terrein in opkomst: neuro-economisch onderzoek. Mulder: Neuro-economie is natuurlijk vooral een mooie marketingterm. Het is geen onzin hoor, maar wel een Mulder. Maar je moet natuurlijk wel oppassen, waarschuwt hij. In Berkeley hing een heel groot bord met de tekst: If scanning is always the answer, then what the hell is the question? Dat is me altijd bijgebleven. Plaatjes maken omwille van de plaatjes is niet zo zinnig. Je hebt eerst een theorie met testbare hypothesen nodig. Wat zeggen die plaatjes over de werkelijkheid? knijpen Dat is een principiële vraag. Als je bij een grote groep mensen iets ziet gebeuren in hetzelfde gebiedje, dan is daar wat mee. Maar de Russische neuropsycholoog Alexander Luria zei in de jaren veertig van de vorige eeuw al: als mensen slapen en ik knijp ze in hun grote teen, dan worden ze allemaal wakker. Maar het is niet juist om daaruit te concluderen dat het slaapwaaksysteem in de grote teen zit. Dus zomaar wat meten zonder neurowetenschappelijke theorie is zinloos. Vorig jaar beweerde iemand bijvoorbeeld op tv dat je in plaats van sollicitatiegesprekken te voeren beter fmri-scans kon laten maken. Want dan kon je precies zien wat voor vlees je in de kuip had. Dat is natuurlijke klinkklare onzin. Plaatjes maken omwille van de plaatjes is niet zo zinnig beetje vaag. Al ons gedrag komt uit onze hersenen. Dus ook allerlei beslissingen om wel of geen product te kopen. Gewone gedragsexperimenten hebben al laten zien dat het keuzegedrag van mensen minder rationeel is dan economen vaak denken. En keuzegedrag speelt een belangrijke rol in de economie. Dat is bijvoorbeeld interessant voor marketingonderzoekers. Want in principe kun je met zo n fmri ook kijken wat er in de hersenen gebeurt wanneer mensen keuzes voor producten maken. Er hebben zich ook al een aantal bedrijven gemeld met vragen, vertelt

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

N i e u w s b r i e f

N i e u w s b r i e f N i e u w s b r i e f 26 augustus 2008 Hiep, hiep, hoera! Het brain and Development lab bestaat deze zomer alweer 3 jaar! In deze jaren hebben we al enorm veel studies gedaan en dingen ontdekt. Maar natuurlijk

Nadere informatie

Oxytocine en hoe de hersenen op babygeluiden reageren

Oxytocine en hoe de hersenen op babygeluiden reageren Oxytocine en hoe de hersenen op babygeluiden reageren Een onderzoek van het Centrum voor Gezinsstudies van de Universiteit Leiden en het Leiden Institute for Brain and Cognition (LIBC) Wat is het doel

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 2010. Brain & Development Lab. Hallo allemaal!

NIEUWSBRIEF 2010. Brain & Development Lab. Hallo allemaal! NIEUWSBRIEF 2010 Brain & Development Lab Hallo allemaal! Hersenen zijn HOT dus bij ons in het Lab is er in het afgelopen jaar weer van alles gebeurd! En zonder jullie, onze deelnemers, zou het afgelopen

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen

Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Leef je in! Een sociaal cognitieve vaardigheidstraining voor jongeren met een licht verstandelijke beperking en gedragsproblemen Judith Arendsen, junior onderzoeker Research & Development Programma Ontwikkeling

Nadere informatie

Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips

Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips Snel door de MRI Sneller scannen helpt om de prijs van een MRI-opname laag te houden. Philips werkt aan methoden om met minder metingen toch een goed beeld te krijgen. De Studiegroep Wiskunde met de Industrie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Straatnieuws, april 2006

Straatnieuws, april 2006 Straatnieuws, april 2006 Daklozen, zwervers, verslaafden: zijn ze vastgelopen door een akelige jeugd, zwak karakter of door allerlei ongelukkige sociale omstandigheden? Volgens René Kahn, hoogleraar psychiatrie

Nadere informatie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE Henrica Martina Antoinette de Bie Cover MP van den Heuvel, Josephine & Steven Ang This project was supported by an educational grant

Nadere informatie

Oude hersenen en een verliefd brein

Oude hersenen en een verliefd brein Brein in beeld Oude hersenen en een verliefd brein Ouderdom komt met gebreken, dat geldt ook voor de hersenen. Oudere mensen zijn niet meer zo flexibel en vlug als vroeger en ze onthouden dingen op den

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Hersenweefsel voor onderzoek

Hersenweefsel voor onderzoek Hersenweefsel voor onderzoek De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie Psychiatrische ziekten zijn aandoeningen die gepaard gaan met veel lijden, niet alleen van de getroffenen zelf, maar ook van hun

Nadere informatie

Appendix A Material Used in the Experiment: Short Stories and Target Sentences

Appendix A Material Used in the Experiment: Short Stories and Target Sentences Appendices Appendix A Material Used in the Experiment: Short Stories and Target Sentences Item VB1 VB2 Item T1 T2 T3 T4 T5 T6 Short story & Target sentence Jan is ziek geworden. Hij moet op bed blijven

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 135

Samenvatting. Samenvatting 135 Samenvatting 135 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een zoektocht naar de ecologische validiteit (de waarde van onderzoeksresultaten bij toepassing in het dagelijks leven) van executieve functie

Nadere informatie

De behandeling van de dwangstoornis. Else de Haan & Lidewij Wolters UvA / AMC / De Bascule Veldhoven, VGCT, november 2013

De behandeling van de dwangstoornis. Else de Haan & Lidewij Wolters UvA / AMC / De Bascule Veldhoven, VGCT, november 2013 De behandeling van de dwangstoornis Else de Haan & Lidewij Wolters UvA / AMC / De Bascule Veldhoven, VGCT, november 2013 Programma Behandeling en behandelstrategieën Per fase in de behandeling: Mogelijke

Nadere informatie

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel Lesbrief Zat Annie van Gansewinkel Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Psycho-educatie Pepe en Pepa Voorlichting en uitwisseling van ervaringen voor mensen met epilepsie en een lichte verstandelijke beperking

Psycho-educatie Pepe en Pepa Voorlichting en uitwisseling van ervaringen voor mensen met epilepsie en een lichte verstandelijke beperking EPILEPSIE Psycho-educatie Pepe en Pepa Voorlichting en uitwisseling van ervaringen voor mensen met epilepsie en een lichte verstandelijke beperking Wie goed kan omgaan met zijn ziekte, kan er gemakkelijker

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Mamma vliegt steeds hoger.

Mamma vliegt steeds hoger. MEEUWTJE Meeuwtje is het verhaal van een jonge meeuw die zijn leefwereld verkent. Zijn moeder helpt hem daarbij, vooral door aan het eind van de dag nog eens na te gaan wat er allemaal voor dieren, kleuren

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Het ontcijferen van (gepoogde) handgebaren uit hersenactiviteit met behulp van MRI

Het ontcijferen van (gepoogde) handgebaren uit hersenactiviteit met behulp van MRI INFORMATIE VOOR PROEFPERSONEN ZONDER AMPUTATIE Het ontcijferen van (gepoogde) handgebaren uit hersenactiviteit met behulp van MRI Inleiding Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur

KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur Iedere ouder zal het volgende herkennen: de blauwe en rode potloden uit de kleurdozen van kinderen zijn altijd het eerst op. Geel roept aanvankelijk ook warme gevoelens

Nadere informatie

Centrum voor Epilepsiewoonzorg. Kempenhaeghe. Psycho-educatie Pepe en Pepa. Voor mensen met een lichte verstandelijke beperking en epilepsie

Centrum voor Epilepsiewoonzorg. Kempenhaeghe. Psycho-educatie Pepe en Pepa. Voor mensen met een lichte verstandelijke beperking en epilepsie Centrum voor Epilepsiewoonzorg Kempenhaeghe Psycho-educatie Pepe en Pepa Voor mensen met een lichte verstandelijke beperking en epilepsie Wie goed kan omgaan met zijn ziekte, kan er gemakkelijker mee leven.

Nadere informatie

Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat?

Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat? Vertrouwen na hersenletsel, hoe zit dat? Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item Hersenen een populair item

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

Het ontcijferen van (gepoogde) handgebaren uit hersenactiviteit met behulp van MRI

Het ontcijferen van (gepoogde) handgebaren uit hersenactiviteit met behulp van MRI INFORMATIE VOOR PROEFPERSONEN MET GEAMPUTEERDE ARM Het ontcijferen van (gepoogde) handgebaren uit hersenactiviteit met behulp van MRI Inleiding Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Waarom willen we vroege veranderingen vinden in de hersenen van mensen met de ZvH?

Waarom willen we vroege veranderingen vinden in de hersenen van mensen met de ZvH? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Zoetigheden: Ziekte van Huntington hersenen gebruiken suiker anders

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Wat is dat? Eva van de Sande Radboud Universiteit Nijmegen EERST.. WETENSCHAPSQUIZ 1: Hoe komen we dingen te weten? kdsjas Google onderzoek boeken A B C 1: We weten dingen door

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Het volgende dat de bouwblokjes zijn van de yes set waar we zo direct nog even een inductie mee gaan doen. Gisteren zijn we begonnen met de yes set. Maar hoe kan je hem nog effectiever maken? Als je koppelwoorden

Nadere informatie

ANTIVIRALE BEHANDELING BIJ PSYCHOSE Het verbeteren van denkvermogen met valaciclovir

ANTIVIRALE BEHANDELING BIJ PSYCHOSE Het verbeteren van denkvermogen met valaciclovir ANTIVIRALE BEHANDELING BIJ PSYCHOSE Het verbeteren van denkvermogen met valaciclovir Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Centrum Psychiatrie Voor wie is het onderzoek bedoeld? Voor dit

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie

OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS

OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS Susanne Smorenburg, programmamanager Ben Sajetcentrum Marjon van Rijn, docent / onderzoeker HvA / AMC Symposium HBO-V van de Toekomst

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn:

Klein Kontakt. Jarigen. in april zijn: A Klein Kontakt Het is alweer eind maart wanneer dit Kontakt uitkomt, het voorjaar lijkt begonnen, veel kinderen hebben kweekbakjes met groentes in de vensterbank staan, die straks de tuin in gaan. Over

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand.

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand. inleiding Soms zijn we als mensen zo sterk met onze gedachten bezig,dat we bijna vergeten om in het hier en nu te leven.als ik op een stralendedagdoorde stad loop zie ik toch veel mensen in gedachten eigenlijk

Nadere informatie

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie.

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie. De ultieme uitdaging in het veld van neurowetenschappelijk onderzoek is om te begrijpen wat de biologische basis is van emoties, cognitie en, uiteindelijk, van bewustzijn. Het verkennen van de menselijke

Nadere informatie

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL)

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL) Instructie De vragenlijst betreft verschillende klachten en verschijnselen die u mogelijk heeft Het gaat steeds om klachten en verschijnselen die u de afgelopen week (de afgelopen 7 dagen met vandaag erbij)

Nadere informatie

THERAPIE. Samen werken aan jouw toekomst. Introductiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers

THERAPIE. Samen werken aan jouw toekomst. Introductiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers THERAPIE Samen werken aan jouw toekomst Introductiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers Soms gebeurt er iets naars. Je wilt er wel over praten, maar je weet niet met wie. Of misschien kun je er niet

Nadere informatie

Het zou mooi zijn wanneer we minder in hokjes gaan denken

Het zou mooi zijn wanneer we minder in hokjes gaan denken Inter view Lannie Ligthart Het zou mooi zijn wanneer we minder in hokjes gaan denken Schuin tegenover het ACTA-gebouw in het Transitorium van de Vrije Universiteit bevindt zich het tweelingenregister;

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie TELSTAR: Treatment of ELectroencephalographic STatus epilepticus After cardiopulmonary Resuscitation (ABR 46296) Onderzoek naar de beste behandeling van epilepsie-achtige hersenactiviteit na reanimatie

Nadere informatie

Je zintuigen kunnen lang niet alles waarnemen. Veel dieren kunnen beter zien, horen, proeven en ruiken dan de mensen.

Je zintuigen kunnen lang niet alles waarnemen. Veel dieren kunnen beter zien, horen, proeven en ruiken dan de mensen. Fantasie en Werkelijkheid Werkstuk gemaakt door Eline uit groep 6 Inhoudsopgave: H 1 Wat is de werkelijkheid? Blz. 1 H 2 Fantasie is geen werkelijkheid. Blz. 3 H 3 Fantasie bij kinderen. Blz. 3 Fantasieplaatje.

Nadere informatie

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger" 19/03/2012

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger 19/03/2012 Leren beheersen van je slaapprobleem Bart De Saeger" 19/03/2012 Bart De Saeger" Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Theorie + Technieken Inzicht krijgen" Leren hoe je het probleem stap voor stap kan

Nadere informatie

Lezing over hersenonderzoek door Dr. J.B.T. (Joost) Wegman tijdens het eerste Science Café Overvecht op 10 september 2015.

Lezing over hersenonderzoek door Dr. J.B.T. (Joost) Wegman tijdens het eerste Science Café Overvecht op 10 september 2015. Lezing over hersenonderzoek door Dr. J.B.T. (Joost) Wegman tijdens het eerste Science Café Overvecht op 10 september 2015. Welkom, dank voor de uitnodiging. Ik werk in Nijmegen, maar doe dat al bijna tien

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Waarom we zout nodig hebben

Waarom we zout nodig hebben Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. High-power hersenscans laten natrium veranderingen zien bij ziekte

Nadere informatie

Copyright Beertje Anders

Copyright Beertje Anders Copyright Beertje Anders Beren hebben allerlei gevoelens. Kun jij zien hoe Beertje Anders zich nu voelt? Blij. Ik ben blij als ik jarig ben, als ik spelen mag met Beertje Bruin, als ik met de andere beren

Nadere informatie

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Kun jij de verleiding niet weerstaan als je versgebakken cake ruikt? Ga je eten als je verdrietig, boos, of gespannen bent? Lukt het je niet

Nadere informatie

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Pagina 1 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Juni 2011 - Nieuwsbrief Nr 3 Beste verloskundige en assistente, Dit is de derde nieuwsbrief over het onderzoek Alcohol en Zwangerschap van het Nederlands Instituut

Nadere informatie

Handleiding BrainMatters applicatie voor iphone en ipad (v1.0)

Handleiding BrainMatters applicatie voor iphone en ipad (v1.0) Handleiding BrainMatters applicatie voor iphone en ipad (v1.0) Met de BrainMatters-app kun je zelf op hersenonderzoek uitgaan. Deze app zit boordevol informatie en weetjes over verschillende gebieden in

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Orthostatische hypotensie

Orthostatische hypotensie Geriatrie Orthostatische hypotensie Lage bloeddruk bij het staan Algemeen Orthostatische hypotensie betekent letterlijk: een lage bloeddruk bij staan. Veel ouderen hebben last van duizeligheid. Dit uit

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Transcraniële magnetische stimulatie

Transcraniële magnetische stimulatie Transcraniële magnetische stimulatie S.F.W. Neggers (PhD) Hersencentrum Rudolf Magnus UMC Utrecht Transcraniële magnetische stimulatie Korte magnetische puls als gevolg van ~15cm grote spoel op het hoofd

Nadere informatie

Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008

Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008 Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008 Plan: In het kader van het Brainport project brachten op 11 maart leerlingen van het Stratrecht College uit Geldrop een bezoek aan

Nadere informatie

Help, ik moet naar het ziekenhuis!

Help, ik moet naar het ziekenhuis! Help, ik moet naar het ziekenhuis! Tips voor mensen met een verstandelijke beperking en voor ziekenhuismedewerkers Inhoud Inleiding Informatie over het ziekenhuis 1 Hoofdstuk 1 Een bezoek aan het ziekenhuis

Nadere informatie

7.5 Script en plaatjes post-test

7.5 Script en plaatjes post-test 7.5 Script en plaatjes post-test De vorige keer waren we hier om Drakie wat beter te leren praten en Drakie heeft toen een heleboel van jou geleerd. Dat vond ie heel leuk. Vandaag gaan we wat dingen die

Nadere informatie

Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie

Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie Gedurende de periode dat u in het Erasmus

Nadere informatie

Informatie over het onderzoek: Alertheid en rijvaardigheid. Arousal level and vigilance decrement: a driving experiment

Informatie over het onderzoek: Alertheid en rijvaardigheid. Arousal level and vigilance decrement: a driving experiment Informatie over het onderzoek: Alertheid en rijvaardigheid Officiële titel: Arousal level and vigilance decrement: a driving experiment Geachte mevrouw/mijnheer, Amsterdam, 17 April 2015 Allereerst hartelijk

Nadere informatie

Hersenen in verbouwing

Hersenen in verbouwing Hersenen in verbouwing 23 april 2012 Sascha Roos, Gz-psycholoog / neuropsycholoog Cecile Gunning, Klinisch-psycholoog/ psychotherapeut Programma Breinfeiten Het ontwikkelende en lerende brein Het emotionele

Nadere informatie

Een stille date met alcohol

Een stille date met alcohol Een stille date met alcohol Verslaafd Je bent 19 jaar en je drinkt anderhalve fles wijn op een avond. Het verhaal van een meisje dat hulp zoekt. EEN NEGENTIENJARIGE ALCOHOLIST Er liggen zes opgerookte

Nadere informatie

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen HELP mijn kind heeft huiswerk! MRI In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen fmrt Frontaal kwab Groei rond het 12e jaar Hersenen bereiden zich voor op snelle groei in puberteit. Use it

Nadere informatie

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Kinderen Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Voor wie is dit boekje? Je hebt dit boekje gekregen omdat je autisme hebt of omdat je nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

bekende ruimte. W ren met z n zesse e zagen er mooi u We wisten dat we

bekende ruimte. W ren met z n zesse e zagen er mooi u We wisten dat we LESBRIEF Leerling OPDRACHT 1 plak hier FOTO 1 Vul in. Naam: Leeftijd: School: Broers/Zussen: Passie: Favoriete muziek: Wat voor beroep zou je later willen: OPDRACHT 2 plak hier FOTO 2 Hoe ontstaat een

Nadere informatie

How to get customer insight inside?

How to get customer insight inside? How to get customer insight inside? Eveline van Zeeland 27 november 2014 Power to the Consumer! Uitgeverij Coutinho Eveline van Zeeland Docent Algemene Economie, Consumentengedrag en Statistiek & onderzoeker

Nadere informatie

MASCOTTE ACTEER TIPS. Have fun

MASCOTTE ACTEER TIPS. Have fun MASCOTTE ACTEER TIPS Have fun 1 Wilt men met je op de foto? Dan is het goed om je te realiseren dat de mascotte in de camera moet kijken, niet jij vanuit het kostuum. Veelal is het zicht vanuit de mascotte

Nadere informatie

COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN

COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN COMPLEXITEIT EN PLASTICITEIT VAN DE HERSENEN Naam: Klas: Datum: INLEIDING De hersenen kun je zien als het besturingssysteem van je lichaam. Ze ontvangen en verwerken informatie en sturen signalen uit naar

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

1Wat is examenvrees eigenlijk?

1Wat is examenvrees eigenlijk? 8 1Wat is examenvrees eigenlijk? Lars is bang voor spinnen. Toen hij de foto op dit werkboek zag, kreeg hij kippenvel en ging hij anders ademhalen. Toen we Lars vroegen of de spin hem kon bijten, riep

Nadere informatie

Moeder worden, moeder zijn

Moeder worden, moeder zijn Moeder worden, moeder zijn Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Wanneer ze op het schoolplein rond keek, dan zag ze dat sommige kinderen blij waren en andere kinderen verdrietig.

Wanneer ze op het schoolplein rond keek, dan zag ze dat sommige kinderen blij waren en andere kinderen verdrietig. Ik wil sjoelemo (Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met kinderen tot ± 12 jaar) Een verhaaltje om in de klas voor te lezen. Een oefening om te doen in het gezin. Dit verhaaltje gaat over gevoelens;

Nadere informatie

Een EEG-onderzoek naar de verwerking van gesproken taal bij volwassenen met ASS

Een EEG-onderzoek naar de verwerking van gesproken taal bij volwassenen met ASS Inhoudsopgave p. Een EEG-onderzoek naar de verwerking van gesproken taal bij volwassenen met ASS Inleiding 2 Wie kunnen er mee doen? 2 Achtergrond 3 Het verloop van het EEG-onderzoek 4 Studiedoel 5 Wat

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Draaien om. Als je ergens om draait, dan gaat het daarover, dan is dat het belangrijkste.

Draaien om. Als je ergens om draait, dan gaat het daarover, dan is dat het belangrijkste. Groep 5 thema 2 week 1 De 12 themawoorden De zintuigen. Zintuigen geven je informatie over de wereld om je heen. Je kunt ermee horen, zien, ruiken, proeven en voelen. De reuk. Eén van je zintuigen. Met

Nadere informatie

Leer hoe je effectiever kunt communiceren

Leer hoe je effectiever kunt communiceren Leer hoe je effectiever kunt communiceren De kracht van geweldloze communicatie Hoe vaak kom je in een gesprek terecht waarin je merkt dat je niet meer zegt wat je wilt zeggen; dat je iets doet wat de

Nadere informatie

Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling

Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling Kempenhaeghe Locatie Kempenhaeghe Heeze - Kinderafdeling Hoooi Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling Inleiding Hoi, ik ben Kempy! Welkom bij Kempenhaeghe! Ik woon hier. Binnenkort word jij bij ons opgenomen.

Nadere informatie