De Zwitserse medische technologiesector Innovatielandschap & kansen voor Nederland. Innovatie Attaché Netwerk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Zwitserse medische technologiesector Innovatielandschap & kansen voor Nederland. Innovatie Attaché Netwerk"

Transcriptie

1 De Zwitserse medische technologiesector Innovatielandschap & kansen voor Nederland Innovatie Attaché Netwerk

2 Colofon Opdrachtgever dhr. dr. Joop Gilijamse Innovatie adviseur Ambassade Berlijn Auteur mevr. Lisette van Schaik Stagiair Innovatieafdeling Ambassade Bern Begeleiding dhr. dr. Joop Gilijamse Innovatie adviseur Ambassade Berlijn dhr. ir. Wout van Wijngaarden Innovatieraad Ambassade Berlijn dhr. mr. Erik van den Akker mw. mr. Saskia Harthoorn mw. drs. Anita van Rozen dhr. Peter van Hoorn dhr. Prof. dr. Peter van den Besselaar Hoofd Economische afdeling Ambassade Bern Economische Afdeling Ambassade Bern Economische Afdeling Ambassade Bern Vrije Universiteit Amsterdam Vrije Universiteit Amsterdam Contact Datum 24 juli

3 Glossarium R&D: Research & Development ; onderzoek en ontwikkeling WBF: Eidgenössisches Departement für Wirtschaft, Bildung und Forschung SBFI: Staatssekretariat für Bildung, Forschung und Innovation EPFL: École Polytechnique Fédérale de Lausanne; Federale Technische Universiteit in Lausanne ETHZ: Eidgenössisches Technische Hochschule Zürich; Federale Technische Universiteit in Zürich EMPA: Onderzoekscentrum van de technische universiteiten op het gebied van material science and technology LSH: topsector Life Science Health HTSM: topsector High Tech Systemen en Materialen Zwitserland heeft vier officiële talen. Hierdoor kan er nog wel eens verwarring ontstaan over termen en afkortingen. In dit verslag worden de termen en afkortingen zo veel mogelijk in het Duits gegeven, met de volledige termen in het Engels of Nederlands geschreven. Koers: 1 euro = 0,80 CHF 1 euro = 1,30$ Tenzij bron al in euro s was 2

4 Inhoudsopgave Colofon...1 Glossarium...2 Samenvatting...4 Zusammenfassung Inleiding Medische technologie in Zwitserland Definitie medische technologie Topsectorenbeleid Introductie Zwitserland Algemeen Democratisch systeem Opleidingssysteem Innovatiekracht Technology Transfer Offices Starterscultuur Onderzoek financiering Medische technologie in Zwitserland Historie medische technologie Gezondheidszorg in Zwitserland Kennisinstellingen Onderzoekinstituten Private medische technologie sector Clusters Geografische clusters Medtech Zwitserland Medical Cluster i-net BioAlps Regulering van de medische technologie sector Trends in de medische technologie Kansen en uitdagingen voor Nederland Antwoord op onderzoeksvragen Ondersteuning bij internationale activiteiten EU samenwerkingsverbanden Evenementen Dankwoord Appendices Bijlage 1: Lijst van MRAs tussen Zwitserland en de EC op het gebied van medische technologie

5 Samenvatting Zwitserland staat bekend om zijn innovatiekracht. De afgelopen jaren staat Zwitserland stipt op nummer één onder de Europese landen van het Innovation Union Scoreboard. Zwitserland is een bijzonder land, waar kwaliteit hoog in het vaandel staat. Dit wordt ook gereflecteerd op hun producten, voornamelijk in de technologische sectoren. Naast de grote hoeveelheid kennis en kwaliteit in Zwitserland op het gebied van medische technologie, maakt de open en export afhankelijke economie Zwitserland één van de dominante wereldwijde spelers op het gebied van medische technologie. Daarnaast is Zwitserland leidend in ontwikkeling, productie en gebruik van medische technologie. De overheid heeft besloten om de komende jaren te blijven investeren in de medische technologie sector. Dit gecombineerd met de goed georganiseerde starterscultuur zorgt voor een enorme R&D impuls. Op dit moment zijn drie trends zichtbaar binnen de Zwitserse medische technologie markt: de opkomst van het 3D printen, export naar opkomende economieën en de vraag naar nieuwe business modellen. Het Zwitserse onderwijssysteem behoort tot de wereldtop, vooral de twee technische universiteiten (ETHZ en EPFL) staan hoog aangeschreven. Daarnaast zijn er een groot aantal kennisinstellingen in Zwitserland te vinden. Deze kennisinstituten hebben elk een Technology Transfer Office om de overdracht van hun kennis naar de markt te faciliteren. Vandaag de dag zijn er ongeveer 1400 medtech bedrijven actief in Zwitserland, de sector is goed georganiseerd via (vaak kantonnaal ondersteunde) clusters. In 2012 droeg deze sector 2% bij aan het Bruto Binnenlands Product, het hoogste percentage in Europa en de VS. Ondanks dat Zwitserland buiten de EU en EER valt, doet het land regelmatig mee aan Europese programma s ter bevordering van innovatie. Wat opvalt als er naar de cijfers van de samenwerking binnen de Europese programma s tussen Zwitserland en Nederland wordt gekeken, is dat deze samenwerkingen ver bovengemiddeld succesvol zijn. Dit maakt Zwitserland een uitstekende partner in de medische technologie. Er gaat veel geld naar de Zwitserse gezondheidszorg, maar dat levert niet direct ook de beste kwaliteit op. Nederland scoort beter op de verhouding kosten en kwaliteit. De Zwitserse overheid tracht nu een oplossing te zoeken om de kosten van de gezondheidszorg terug te drijven. Nederland zou hierin een rol kunnen spelen als leverancier van kennis en technologie. Bijvoorbeeld op het gebied van ziekenhuisbouw. 4

6 Zusammenfassung Die Schweiz ist für ihre Innovationsstärke bekannt. In den vergangenen Jahren war sie regelmässig europäischer Spitzenreiter im Leistungsanzeiger der Innovationsunion. Sie ist ein besonderes Land, in dem Qualität gross geschrieben wird. Das macht sich auch in den dort hergestellten Produkten bemerkbar, insbesondere in den Technologiesektoren. Im Bereich der Medizintechnik zählt die Schweiz zu den weltweit dominierenden Akteuren, was zum einen auf die grosse Erfahrung und die Qualität und zum anderen auf die offene und exportorientierte Wirtschaft zurückzuführen ist. Auch ist sie in der Medizintechnik eines der führenden Länder in den Bereichen Entwicklung, Produktion und Anwendung. Die schweizerische Regierung hat beschlossen, auch in den kommenden Jahren in diesen Sektor zu investieren. In Kombination mit einer gut organisierten Unternehmensgründungskultur sorgt dies für starke Impulse im Bereich Forschung und Entwicklung. Derzeit lassen sich in der Schweizer Medizintechnikbranche drei Trends beobachten: die zunehmende Bedeutung des 3D- Drucks, der Export in aufstrebende Volkswirtschaften und die Nachfrage nach neuen Geschäftsmodellen. Das Bildungssystem der Schweiz zählt zu den besten der Welt. Insbesondere die beiden Eidgenössischen Technischen Hochschulen in Zürich und Lausanne (ETHZ und EPFL) geniessen einen ausgezeichneten Ruf. Daneben gibt es zahlreiche Wissensinstitute, die jeweils eine Technologietransferstelle haben, die bei der Verwertung des Know-hows auf dem Markt helfen soll. Aktuell sind in der Schweiz ungefähr 1400 Unternehmen in der Medizintechnik-Branche aktiv. Dieser Sektor verfügt über eine gute Organisationsstruktur in Form von Clustern, die häufig durch die Kantone unterstützt werden erwirtschaftete dieser Sektor 2 % des Bruttoinlandsprodukts der höchste Anteil im Vergleich mit anderen europäischen Ländern und den USA. Wenngleich die Schweiz weder der EU noch dem EWR angehört, beteiligt sie sich regelmässig an europäischen Programmen zur Innovationsförderung. Eine Analyse der Zahlen zur Zusammenarbeit der Niederlande mit der Schweiz im Rahmen dieser Programme zeigt, dass diese Kooperation überdurchschnittlich erfolgreich ist. Damit ist die Schweiz ein ausgezeichneter Partner für die Niederlande im Bereich Medizintechnik. Es fliesst viel Geld in das schweizerische Gesundheitswesen, doch zieht dies nicht automatisch die beste Qualität nach sich. In den Niederlanden besteht ein besseres Verhältnis zwischen Kosten und Qualität. Die Schweizer Regierung sucht nach Möglichkeiten, die Kosten des Gesundheitswesens zu dämpfen. Die Niederlande könnten als Lieferant von Know-how und Technologie hierzu einen Beitrag leisten, etwa im Bereich Krankenhausbau. 5

7 1. Inleiding Binnen het studieprogramma van mijn bachelor Science, Business & Innovation aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam, heb ik een stageonderzoek met als onderwerp de Zwitserse medische technologiesector uitgevoerd bij het Innovatie Attaché Netwerk (IAnetwerk) op de Ambassade van het Koninkrijk der Nederlanden te Bern. Het doel van de studie is voor Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en publieke partijen het Zwitserse medische technologie landschap te schetsen en hen te wijzen op kansen voor R&D samenwerkingsverbanden en toelevering van kennis en hightech producten. Het resultaat van vier maanden stageonderzoek is gepubliceerd in dit rapport. Het bevat achtereenvolgend een korte introductie over Zwitserland, daarna een beschrijving van de stand van zaken en trends binnen de medische technologie in Zwitserland en sluit af met een hoofdstuk over kansen voor de Nederlandse topsectoren LSH en HTSM. Dit rapport is in eerste instantie voor de topsector Life Sciences & Health geschreven. Achtergrond informatie over de LSH topsector kunt u vinden op Door de sterke link met technologie is dit rapport ook relevant voor de topsector High Tech Systemen & Materialen (HTSM). Binnen deze topsector zijn zestien roadmaps opgesteld. Deze roadmaps zijn gericht op zestien inhoudelijke thema's en beschrijven het ecosysteem van R&D en innovatie en ook mogelijkheden voor publiek-private samenwerking. Voor de medische technologie is vooral de Healthcare roadmap interessant. Hoewel er bij andere roadmaps, bijvoorbeeld nanotechnologie en megatronica, ook links te vinden zijn. Voor meer informatie: Dit is het vierde innovatierapport van het IA-netwerk in Berlijn over Zwitserland. Eerdere rapporten, over het algemene innovatielandschap, de watersector en de energiesector in Zwitserland, zijn te vinden op onder publicaties. 1.1 Medische technologie in Zwitserland Zwitserland staat bekend om zijn innovatiekracht. De afgelopen jaren staat Zwitserland stipt op nummer één onder de Europese landen van het Innovation Union Scoreboard. 1 Vooral op het gebied van life sciences is Zwitserland sterk. Van oudsher is de kwaliteit van precisietechnologie en farmaceutische middelen in Zwitserland hoog. 1 Europese Commissie. (2013, maart 27). Innovation Union Scoreboard. Opgeroepen op mei 27, 2013, van Enterprise and Industry: 6

8 De Zwitserse overheid heeft besloten om de komende jaren te blijven investeren in de medische technologie sector. Dit, gecombineerd met de activiteiten van intermediaire organisaties als de Swiss National Science Foundation (SNF) en de Commissie voor Technologie en Innovatie (KTI), levert een enorme R&D impuls vanuit de overheid op voor de medische technologie sector. 2 Daarnaast groeit in Zwitserland, net als de rest van Europa, het zorgbehoevende deel van de bevolking door vergrijzing en toename van chronische ziekten. Daar komt bij dat de beroepsbevolking juist afneemt. Hierdoor overstijgt binnen een paar jaar de grote vraag naar gezondheidszorg het beperkte aanbod. Deze trend is wereldwijd en vraagt volgens het Innovative Medical Devices Initiative om fundamentele veranderingen in de gezondheidszorg, namelijk: - Verhoging van de efficiëntie van gezondheidszorgprofessionals. - Een verschuiving van (dure en arbeidsintensieve) intramurale zorg naar (minder dure en minder arbeidsintensieve) extramurale zorg. - Vergroting van het zelfzorgpotentieel van de bevolking. Meer informatie: 1.2 Definitie medische technologie Life sciences is een breed gebied, het bevat biotechnologie, medische technologie, de farmaceutische industrie en in sommige gevallen ook de voedselsector. Medische technologie wordt vaak onderverdeeld in twee toepassingen. 1. Diagnostische toepassingen (diagnose, bewaking en onderzoek naar de vervanging of wijziging van de anatomie of van een fysiologisch proces) en 2. Therapeutische toepassingen (preventie, behandeling, verlichting of compensatie van ziekten, verwondingen, handicap en beheersing van bevruchting). In dit rapport zal de focus liggen op de volgende onderwerpen binnen de medische technologie. 1. Actieve en passieve implantaten: bijvoorbeeld pacemaker, gebitsimplantaten en prothesen 2. Apparaten en instrumenten: bijvoorbeeld diagnostische en therapeutische beeldvorming (bijvoorbeeld CT, MRI, EEG), gebitsinstrumenten, operatietechnologie (inclusief operatierobotica) en speciale wooninrichting voor ziekenhuizen en klinieken. 3. Medische technologische software en dienstverlening voor apparatuur (ehealth) 1.3 Topsectorenbeleid In Nederland zijn negen topsectoren aangewezen waarin Nederland wereldwijd sterk is. Voor de medische technologie overlappen twee sectoren elkaar, te weten Life Sciences & Health (LSH) en High Tech Systemen & Materialen (HTSM). De Nederlandse overheid wil samen met het bedrijfsleven en de wetenschap de ingezette koers naar de top krachtig en met ambitie voortzetten. Hierin zijn drie punten concreet vastgelegd: 1. Nederland in de top 5 van kenniseconomieën in de wereld (in 2020); 2. Stijging van de Nederlandse R&D-inspanningen naar 2,5% van het BBP (in 2020); 3. Topconsortia voor Kennis en Innovatie waarin publieke en private partijen participeren voor meer dan 500 miljoen waarvan ten minste 40% gefinancierd door het bedrijfsleven (in 2015). Meer informatie: 2 Pastor, E., & Sollberger, P. (2012, september). Publications. Opgeroepen op april 12, 2013, van Swiss Statistics: 7

9 In dit rapport zal antwoord worden gegeven op twee vragen. De eerste gaat over het innovatielandschap in Zwitserland, de tweede over het Nederlandse topsectorenbeleid. 1. Waar liggen in Zwitserland de kansen voor Nederlandse kennisinstituten en bedrijven op het gebied van medische technologie? En hoe kunnen deze benut worden voor R&Dsamenwerking en toelevering van kennis en hightech producten? 2. Hoe kan de internationale topsector agenda voor medische technologie naar een concreet plan van aanpak in Zwitserland op gebied van innovaties vertaald worden? Ik wens u veel leesplezier. Lisette van Schaik 8

10 2. Introductie Zwitserland 2.1 Algemeen Omringt door lidstaten van de Europese Unie blijft Zwitserland aan zijn onafhankelijkheid vasthouden. Zwitserland heeft zelf weinig eigen natuurlijke bronnen, daarom zijn duurzame innovatie en technologie van belang om het land financieel in goede conditie te houden. Zwitserland heeft vier officiële talen; Duits, Frans, Italiaans en Reto-Romaans. Alle officiële documenten en overheidswebsites worden in drie van deze talen gepubliceerd, te weten Duits, Frans en Italiaans. Daarnaast is er vaak ook een Engelse vertaling beschikbaar. Zwitserland telde in ,95 miljoen inwoners. In datzelfde jaar telde Nederland 16,73 miljoen inwoners, meer dan het dubbele. 3,4 2.2 Democratisch systeem Zwitserland heeft een speciaal democratisch systeem (Figuur 1). Men kent drie bestuurlijke niveaus; gemeenten, kanton en bond. Ieder niveau heeft zijn eigen verantwoordelijkheden en heft zijn eigen belastingen. Sinds 1 januari 2013 telt Zwitserland 2408 gemeentes 5 en 26 kantons 6. 7 Ter vergelijking, vanaf dezelfde datum telt Nederland 408 gemeenten en 12 provincies. Met de helft zoveel inwoners als Nederland laat dit duidelijk zien hoe gefragmenteerd Zwitserland is. In Zwitserland hebben de kantons hebben een hoge graad van zelfstandigheid. Ze hebben hun eigen grondwet, parlement, overheid en rechtbanken. 8 De bond bevat drie verschillende bevoegdheden: de uitvoerende Bondsraad, de wetgevende macht in de vorm van het Parlement en de federale rechtbank. Wat het Zwitserse democratische systeem bijzonder maakt is dat de burgers inspraak hebben en krijgen in vele zaken via referenda. Doordat de burger soeverein is in Zwitserland en altijd inspraak houdt in het politieke beleid, en niet één keer een stem wordt afgegeven voor (in principe) vier jaar, is het lastig om een lange termijn planning te maken. 3 Bundesamt für Statistik. (2013). Bevölkerung. Bern: Panorama. 4 Centraal Bureau voor de Statistiek. (2012, januari 1). Bevolking, huishoudens en bevolkingsontwikkeling; vanaf Opgeroepen op juli 2, 2013, van StatLine: 5 In de periode is het aantal gemeenten met 188 afgenomen. Deze trend vertoont zich al sinds het begin van de 21 ste eeuw. 6 Waaronder zes half-kantons. De Zwitserse Grondwet spreekt echter van 23 kantons, daarin worden drie paren gevormd van de zes half-kantons. 7 Schweizerische Eidgenossenschaft. (2013, januari 1). Institutionelle Gliederungen. Opgeroepen op mei 24, 2013, van Statistik Schweiz: 8 Bouwsma, J., & Ditzler, C. (2011). Switzerland's Lively Life Science Ecosystem. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. 9

11 Bondsraad Bond Parlement Verenigde Federale Vergadering Nationale Raad Staatsraad Federale rechtbank Kantons 23 gelijke kantons Gemeenten 2408 gemeenten Figuur 1 Versimpelde weergave van het Zwitserse democratische systeem met de drie bestuurlijke niveaus aan de linkerkant weergegeven. De bond wordt verder opgesplitst in drie bevoegdheden Opleidingssysteem Het onderwijssysteem in Zwitserland staat hoog aangeschreven. De Zwitserse overheid richt zich vooral op het creëren van goede randvoorwaarden: kwalitatief hoogstaande kennisinstellingen, voornamelijk in de vorm van universiteiten en hogescholen, en een goed onderwijssysteem. Hierdoor komen talentvolle studenten van binnen- en buitenland naar de universiteiten om er te studeren. Dat de universiteiten in Zwitserland van hoge kwaliteit zijn is terug te zien in de Times Higher Education World University Rankings. De ETHZ stond in op de 12 e plek en de EPFL op de 40 e plek. 10 Naast de ETHZ en EPFL zijn er tien kantonnale universiteiten. Verder zijn er negen hogescholen, veertien pedagogische hogescholen en nog een aantal universiteiten van instituten die de Bond ondersteunt. In Zwitserland is het duale systeem (vergelijkbaar met de beroepsbegeleidende leerweg, BBL) zeer prominent. Het bedrijfsleven wordt nauw betrokken bij de inrichting van het curriculum, de uitvoering van het onderwijs en de vaststelling van het aantal opleidingsplaatsen. Het MKB in de medische technologie sector profiteert hiervan. 2.4 Innovatiekracht Er zijn verschillende redenen voor de sterke innovatieve positie van Zwitserland. Allereerst de technische universiteiten en instituten met aanzienlijke budgetten, waarbinnen een goede coördinatie met behoud van onderlinge concurrentie centraal staat. Daarnaast zijn de brede steun voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek op project- en persoonsbasis, met een focus op jonge wetenschappers, en coördinatie van bepaalde onderzoeksthema s aan de hand van de onderzoek zwaartepunten van belang. Ook het praktijkgerichte onderzoek aan de hogescholen, die steeds vaker als samenwerkingspartner van de industrie optreden, zorgt voor een sterke innovatiepositie. De laatste reden voor de sterke positie is de steun vanuit de overheid aan samenwerkingsprojecten tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven. Bij deze 9 Schweizerische Eidgenossenschaft. (2013, januari 1). Der Schweizerische Bundesstaat. Opgeroepen op mei 24, 2013, van Die Bundesbehörden der Schweizerischen Eidgenossenschaft: 10 The Times (2013). Times Higher Education World University Rankings Opgeroepen op juni 7, 2013 van World University Rankings: 10

12 samenwerking tussen publieke en private partijen, gaat de subsidie per definitie alleen naar de publieke onderzoekspartner Technology Transfer Offices Zwitserse universiteiten hebben om hun kennisoverdracht vorm te geven de Swiss Technology Transfer Associatie (switt) opgezet. Volgens de switt zorgen de samenwerkingsverbanden en groeiende kennis over medische technologie ervoor dat de Zwitserse medische technologie industrie een sterke positie heeft. 12 De hogescholen en universiteiten met bijbehorende Technology Transfer Offices (TTO) zijn van belang voor innovatie. De overheid heeft twee soorten TTO opgezet. De Commissie voor Technologie en Innovatie (CTI) is een algemene vraagbaak, daarnaast bestaan technologie specifieke centra, waaronder het Competentie Centrum voor Medische Technologie (ccmt). Ook hebben verschillende onderzoeksinstellingen een eigen TTO opgezet, deze werken volgens hetzelfde principe Starterscultuur Door goede opleidingen aan te bieden worden veel studenten enthousiaste starters. Op vele Zwitserse universiteiten en hoge scholen heerst een starterscultuur. Dit heeft weer als gevolg dat er veel patenten worden aangevraagd en een groot aantal medische technologie start ups per jaar ontstaan. 13 In Figuur 2 is de verdeling van de start ups in Zwitserland te zien. Ondanks deze sterke positie ontkomt ook Zwitserland niet aan de economische crisis. Maar door de kennisoverdracht verder te verbeteren kan er efficiënter gewerkt worden. Figuur 2 Aantal start ups in Zwitserland in de afgelopen 5 jaar binnen de categorie Medtech & Diagnostics. In totaal 72 start ups. De blauwe vlaggetjes zijn één bedrijf, de gele en oranje stippen staan voor meerdere bedrijven. Bron: 11 Prinz, M.-J. (2010). Innovatie op z'n Zwitsers: leermomenten & samenwerkingskansen. Berlijn: Innovatie Attaché Netwerk Duitsland & Zwitserland. 12 switt. (2012). Swiss Technology Transfer Association. Opgeroepen op mei 28, 2013, van Mission of TTO: 13 Medtech Switzerland. (2012). Swiss Medtech Report. Bern: Medtech Switzerland. 11

13 Een belangrijke overheidsinstelling is de Commissie voor Technologie en Innovatie (KTI). Het KTI (www.kti.admin.ch) valt onder het staatsecretariaat SBFI, dat weer bij het Ministerie WBF hoort. Het KTI helpt start ups in de vier fasen van hun bestaan. Deze fasen zijn het concreet maken van een business idee, het opstellen van het businessplan en in de derde fase verzorgt het KTI coaching en training na de opstartfase. De laatste fase is verdere ondersteuning wanneer dit in een later stadium nodig is. Daarnaast heeft het KTI meerdere financieringsprogramma s en evenementen om start ups te helpen. 14 Ook kan het Venture lab (www.venturelab.ch) helpen bij de opstart van een bedrijf. Zij organiseren trainingen en evenementen voor innovatieve start ups Onderzoek financiering Het Zwitserse Nationaalfonds (SNF) zorgt voor financiering van wetenschappelijke projecten. Onderdeel van het SNF is het Nationale Centrum van Competentie in Onderzoek (NCCR). Deze zorgt voor financiering van technologie en werkt samen met ETHZ, Universiteit Bern en Universiteit Bazel. De SNF is actief betrokken bij het gesprek om een Europese onderzoeksruimte (ERA) te implementeren. Binnen dit onderzoeksgebied zullen er verschillende financieringsniveaus zijn voor onderzoekers om elkaar aan te vullen en zo de wetenschap in Europa te dienen. Om deel te kunnen nemen aan de ERA, is het SNF lid van zowel de European Science Foundation (ESF) als van European Heads of Research Councils (EUROHORCs). Momenteel is de SNF ook de voorzitter van EUROHORCs. De SNF biedt of beheert een reeks financieringsinstrumenten voor de samenwerkingsverbanden binnen Europa. Alle in Tabel 1 vermelde instrumenten zijn beschikbaar voor Nederlandse bedrijven. Daarnaast zijn er binnen Europa meerdere samenwerkingsverbanden en financieringsinstrumenten. Een overzicht is te vinden via de volgende link: 14 KTI. (2013). Start-up und Unternehmen. Opgeroepen op juni 26, 2013, van KTI: 15 Venture lab. (2013). Home. Opgeroepen op juni 20, 2013, van Venture lab: 12

14 Tabel 1 Financieringsinstrumenten van de SNF. Bron: Naam programma Internationale korte bezoeken Bi- en multilaterale overeenkomsten Eurocores ERA-NET Beschrijving Een programma voor een kort bezoek, tussen één week en drie maanden, voor buitenlanders in Zwitserland. Is beperkt voor één persoon. Overeenkomsten ter bevordering van mobiliteit binnen Europa ( Money Follows Onderzoeker) alsook voor gezamenlijke onderzoeksprojecten van Zwitserse groepen en onderzoekers uit een beperkt aantal landen ( Lead Agency of Money follows Cooperation Line ). Eurocores bevorderen gezamenlijk onderzoek, netwerken en informatieverspreiding in grote, complexe en internationale onderzoeksgebieden. Het ESF zet ieder jaar een oproep uit voor de toestroom van nieuwe ideeën. Het is de bedoeling om een groot onderzoek binnen de Europese samenwerkingsprogramma s mogelijk te maken. Het ESF is verantwoordelijk voor de evaluatie van vraagstukken en projecten en de algemene uitvoering van het programma. Het onderzoeksinstrument van de ERA-NET is er om de samenwerking en coördinatie van de onderzoeksmaatregelen op nationaal of regionaal niveau in de EU-lidstaten en geassocieerde staten te verbeteren. Dit programma is gericht op nationale en regionale programma, zoals onderzoek ministeries en nationale onderzoeksorganisaties. 13

15 3. Medische technologie in Zwitserland 3.1 Historie medische technologie Medische technologie (medtech) in Zwitserland heeft haar wortels in meerdere gebieden. Historisch gezien stamt de sector af van zowel de horloge industrie, de farmaceutische industrie als de machine industrie. In de NewScientist van 2 november 2011 is een interview gepubliceerd met de meningen van de experts over het succes van de medische technologie in Zwitserland. De experts stellen: Het komt neer op generaties lange ervaring in metaal en high-precisie ontwerp talenten. Mensen in Zwitserland hebben precisie in hun genen; ze zijn opgegroeid met precisie mechanica om hen heen. Door de erfenis van de horloge-industrie zijn er vele specialistische technologieën beschikbaar in Zwitserland: micro-elektronica, plastic injectie, siliconen technologie, vormgieten Er is veel ervaring in al deze gebieden. 16 Door de geschiedenis van de sector zijn de producten in Zwitserland sterk op de techniek gefocust Gezondheidszorg in Zwitserland De huidige medische technologie bevindt zich in een complex speelveld. Aan de ene kant wil de zorg vragende consument de beste en nieuwste technologie hebben, terwijl de beeldvorming kwaliteit of de meetkwaliteit van deze producten niet altijd even goed is als de huidige producten. Echter, deze nieuwe technologieën kunnen snel verbeteren en de markt van de huidige technologieën overnemen. De investeringen in tijd en geld voor dit verbeterproces zijn voor de meeste bedrijven en ziekenhuizen te kostbaar. Daarnaast vinden ook de zorgverzekeraars sommige ingrepen duur zonder aantoonbare meerwaarde, en vergoeden ze deze behandeling niet. Medische technologie heeft de potentie om de kosten van de gezondheidszorg duurzaam te maken en gelijktijdig de overgang naar een resultaatgerichte gezondheidszorg mogelijk te maken. Voor deze overgang moeten nieuwe soorten consumenten begrepen en bediend worden. Waar traditioneel alleen de arts als klant gezien werd, wordt de betalende klant steeds belangrijker en de leverancierskant steeds complexer. Tegelijkertijd vindt er een verschuiving plaats van niet-informatie gevende technologieën georiënteerd op de provider naar wel informatie gevende technologieën georiënteerd op de patiënt. Niet alle segmenten van de medische technologie zullen evenredig te maken krijgen met dit verschijnsel, echter de komst van de nieuwe technologieën zal wel de bestaande business modellen (de manier waarop er waarde gecreëerd, overgegeven en gevangen wordt, zoals beschreven in de waardeketen van Michael Porter (1985)) in vele productcategorieën verstoren NewScientist. (2011, november 2). Switzerland's medtech prowess. Opgeroepen op mei 17, 2013, van NewScientist: 17 Bouwsma, J. (2013, juni 4). Financiering en regulering van medische technologie in Zwitserland. (L. van Schaik, Interviewer) 18 Ernst & Young. (2012). Pulse: medical technology report. Ernst & Young 14

16 Sinds 2005 wordt er ieder jaar door het Zweedse bedrijf Health Power House een Euro Health Consumer Index (EHCI) gemaakt. De EHCI is een standaard meeteenheid geworden voor de Europese gezondheidszorg. De afgelopen drie keer kwam Nederland als nummer één uit de bus. In Tabel 2 staan de totale scores van de Index van het afgelopen jaar. Het verschil met de andere landen en Nederland wordt steeds groter. Nederland kreeg 872 van de 1000 punten toegekend. 19 Zwitserland kreeg 769 punten, waarmee ze buiten de absolute top vallen. Volgens de organisatie van EHCI komt dit doordat andere gezondheidssystemen de afgelopen jaren zijn verbeterd, terwijl het Zwitserse systeem constant is gebleven. 20 Tabel 2 Totale scores EHCI 2012 (Health Consumer Powerhouse, 2012) Servië Bulgarije Roemenië Letland Macedonië Albanie Hungarije Polen Litouwen Portugal Spanje Malta Griekenland Italië Cyprus Slovenië Estland Kroatië Slowakije Tsjechië Duitsland Ierland Verenigd Koninkrijk Oostenrijk Finland Noorwegen Frankrijk Zwitserland Zweden België Luxemburg Ijsland Denemarken Nederland 3.3 Kennisinstellingen Er zijn in Zwitserland meerdere plaatsen waar kennis vandaan gehaald kan worden. Vooral de technische universiteiten staan goed aangeschreven en genieten een hoge status in Zwitserland. Met deze twee universiteiten worden veel samenwerkingsverbanden gesloten. Fundamenteel onderzoek is één van de drie hoofdtaken binnen de universiteiten, de andere twee zijn excellent onderzoek en de overdracht van de kennis naar de markt. Naast de ETHZ en EPFL zijn er tien kantonnale universiteiten, negen hogescholen, veertien pedagogische hogescholen en nog een aantal universiteiten van instituten die de Bond ondersteunt. Daarnaast hebben beide technische universiteiten hebben een eigen academisch ziekenhuis; voor EPFL is dat Centre Hospitalier Universitaire Vaudois (CHUV) en voor de ETHZ is dat het Universitätsspital Zürich (USZ). Verder zijn er academische ziekenhuizen in Geneve (HUG), in Bern (Inselspital) en in Bazel (USB). 19 Health Consumer Powerhouse. (2012, mei 15). Euro Health Consumer Index Opgeroepen op mei 29, 2013, van Health Consumer Powerhouse: 20 Health Consumer Powerhouse. (2012, mei 15). Euro Health Consumer Index Opgeroepen op mei 29, 2013, van Health Consumer Powerhouse: 15

17 3.3.1 Onderzoekinstituten Buiten de universiteiten zijn er in Zwitserland drie onderzoeksinstituten die specifiek binnen de medische technologie onderzoek doen. Allereerst het Academia Raetica. Dit instituut voert zelf geen onderzoek uit maar opereert als een clusterorganisatie voor hoogstaande onderzoeksinstituten en klinieken in kanton Grisons en omgeving. Het doel is om postgraduaat onderwijs te ondersteunen en te promoten, om op deze manier interdisciplinair onderzoek en netwerken binnen de aangesloten instituten en klinieken te bevorderen. Het potentieel van medisch en technologisch onderzoek zou verder gestimuleerd moeten worden om meer jonge en gemotiveerde academici aan te trekken en betere verbindingen met de nationale en internationale universiteiten te vormen. Hiervoor heeft het instituut bijvoorbeeld een eigen TTO om de overdracht van kennis te bevorderen. Het Academica Raetica wordt financieel ondersteund door het kanton Grisons en de gemeente Davos. Ook heeft zij een samenwerkingsovereenkomst getekend met de universiteit van Liechtenstein. 21 In 2011 werd het Binnig and Rohrer Nanotechnologie centrum opgericht, dit is een samenwerking tussen IBM, de ETHZ en het EMPA. Het is de eerste keer in Zwitserland dat de industrie en universiteit een gezamenlijke onderzoek locatie creëren. De ETHZ heeft twee professoren binnen het centrum. Samenwerkingsverbanden zijn een belangrijk onderdeel binnen het onderzoek concept in het centrum. 22 De onderzoeksvelden van het centrum zijn: - Spintronics/magnetisme - Nanodraden - Apparaten op basis van carbon - Functionele materialen - 3D integratie Als derde het Centre Suisse d' Electronique et de Microtechnique (Zwitsers centrum voor Elektronica en Microtechnologie, CSEM), opgericht in Het is een private instelling die toegepaste R&D uitvoert en gespecialiseerd is in micro- en nanotechnologie, systembouw in micro-elektronica en communicatie technologie. De missie van CSEM is om de Zwitserse industrie op deze gebieden hoger op te brengen, door toegepaste technologie platforms te ontwikkelen over deze thema s, en deze naar de markt te brengen. De taken van CSEM worden ondersteund door de Zwitserse overheid en een groot aantal kantons waaronder Neuchâtel, Bazel Land en Luzerne Private medische technologie sector Zwitserland is dankzij de open en export afhankelijke economie één van de dominante wereldwijde spelers op het gebied van medische technologie. Daarnaast is Zwitserland leidend in ontwikkeling, productie en gebruik van medische technologie. 13 Vandaag de dag zijn er ongeveer 1400 medische technologie bedrijven actief in Zwitserland. In 2008 droegen deze bedrijven aan 2% van het Zwitserse Bruto 21 Academia Raetica. (2013). Ziele. Opgeroepen op juli 15, 2013, van Academia Raetica: 22 IBM. (2013). nanotechnology Centre. Opgeroepen op juli 15, 2013, van IBM Research Zurich: 23 CSEM. (2013). Key Facts. Opgeroepen op juli 15, 2013, van CSEM: 16

18 Binnenlands Product (BBP) bij. Dit is het hoogste BBP aandeel voor medische technologie ter wereld en ongeveer drie keer zoveel als de medische technologie sector in Duitsland of het Verenigd Koninkrijk. 24 In 2012 is dit percentage iets gestegen tot 2,1%. Zwitserland is leidend ten opzichte van het VK (0,4%), de VS (0,7%), Duitsland (0,8%) en het gemiddelde van heel Europa (0,6%). 13 Daarnaast worden ieder jaar patenten aangevraagd door de medische technologie sector in Zwitserland. De concentratie van de medische technologie bedrijven in Zwitserland is ongewoon hoog. 80% van alle bedrijven is een MKB met minder dan 250 werknemers. 63% van alle geproduceerde producten worden na productie in Zwitserland geëxporteerd, dit is 5% van de totale Zwitserse export. 25 Medische technologie had in de afgelopen 15 jaar de meeste patent aanvragen bij het Europese Octrooibureau (EOB), in 2012 kwam 42% vanuit VS en 38% vanuit de EU. Duitsland had de meeste aanvragen (12%), gevolgd door Frankrijk, Zwitserland en Nederland (4% ieder). 26 Ieder jaar brengt het Medical Cluster een rapport uit over de Zwitserse medische technologie genaamd Swiss Medical Technology Industry (SMTI). De totale landelijke omzet in 2010 voor medische technologie was CHF 22,9 miljard, met een eigen toegevoegde waarde van CHF 11,1 miljard aan de Zwitserse omzet. Investeringen in R&D en groeicijfers zijn volgens het rapport van Switzerland Trade allen bovengemiddeld. (Switzerland Trade & Investment Promotion, 2012). De verdeling van de bruto toegevoegde waarde is te zien in Figuur 3. De R&D uitgaven zijn te zien in Tabel 3, het totaal van Nederland (1,84%) in 2009 lag ruim een procent lager dan het totaal van Zwitserland (2,94%). Bruto toegevoegde waarde: 11,09 miljard CHF 3% 1% 14% 1%1% 8% Medtech fabrikant Orthopedische instrumentenmaker Tandtechnisch laboratoria Groothandel Gehoorapparaten 72% Detailhandel Toeleverancier Figuur 3 Verdeling van de bruto toegevoegde waarde: CHF 11,09 miljard. Bron: Fasmed In totaal zijn ca mensen werkzaam in de medische technologie. Dit is 1,4% van de werkzame populatie, vele malen meer dan ieder ander land (Duitsland: 0,3%, het VK/EU/de VS: 0,2%). De grootste werkgever is Synthes, daarna volgt Roche Diagnostics 24 Medtech Switzerland. (2010). Swiss Medtech Report. Bern: Medtech Switzerland. 25 Switzerland Trade & Investment Promotion. (2012). Handbook for Investors, Business Location in Switzerland. Zürich: OSEC 26 European Patent Office. (2013, mei 15). Medical technologies. Opgeroepen op juni 19, 2013, van EPO: 17

19 en J&J Medical. Andere Zwitserse bedrijven zijn Ypsomed (injectiesystemen), Sonova (hoortoestellen) en Straumann (gebitsimplantaten). Zimmer, Medtronic B. Braun en Stryker zijn voorbeelden van grote, internationale bedrijven die een hoofdkantoor in Zwitserland hebben. Redenen die voor de vestiging van internationale bedrijven in Zwitserland worden aangedragen zijn; goed opgeleide beroepsbevolking en het gemak waarmee senior multinational bedrijfsleiders naar Zwitserland komen vanwege de goede internationale scholen en kindvriendelijke omgeving. 27 Tabel 3 Bruto landelijke uitgaven aan R&D per sector verdeelt, 2004 en 2009 (% aandeel van GDP). Ter vergelijking staan de EU-27 en de landen binnen de euro (EA-16) vermeld. Zwitserland bevat de cijfers van 2008 in plaats van 2009 in alle sectoren. Bron: Eurostat 2012 Bedrijven Overheid Hoger onderwijs EU-27 1,16 1,25 0,24 0,27 0,41 0,48 EA-16 1,17 1,27 0,27 0,29 0,40 0,47 Nederland 1,03 0,88 0,26 0,23 0,64 0,73 Zwitserland 2,14 2,20 0,03 0,02 0,66 0,72 De productie basis is zeer divers over alle product categorieën, vele bedrijven zitten tussen de internationale marktleiders. De grootste sector in Zwitserland is het tandtechnische deel. Daarna komen de groothandelaren en fabrikanten met het grootste aandeel in de verdeling. De sector orthopedisch instrumentenmaker, bijvoorbeeld protheses, is in het aantal bedrijven sterker zichtbaar dan in de verdeling van het BBP hierboven. Verdeling van de 3720 bedrijven 5% 3% 7% 2% 21% 4% Medtech fabrikant Orthopedische instrumentenmaker Tandtechnisch laboratoria Groothandel 24% Gehoorapparaten Detailhandel 34% Toeleverancier Figuur 4 Verdeling van de 3720 bedrijven actief binnen de medische technologie sector. Bron: Fasmed 27 NewScientist. (2011, november 2). Switzerland's medtech prowess. Opgeroepen op mei 17, 2013, van NewScientist: 18

20 3.5 Clusters Geografische clusters Door geografische kenmerken zijn er op verschillende plaatsen in Zwitserland clusteringen van medische technologie bedrijven gevormd, deze geografische clustering is te zien in Figuur 5. Vooral rond de Jura, van oudsher technologie cluster, rond Bazel en bij de ETHZ en EPFL zijn veel medische technologie bedrijven te zien (Figuur 6). Figuur 5 Verdeling medische technologie bedrijven in Zwitserland. Bron: Figuur 6 Medische technologie in de Jura en in de buurt van Bazel (links), rond Zürich (midden) en rond Lausanne (rechts). Bron: Naast de geografische clusters zijn er ook private clusters in Zwitserland. Hieronder worden de vier belangrijkste clusters behandeld Medtech Zwitserland Medtech Switzerland is een non-profit export platform voor de medische technologie sector in Zwitserland, gestart door de Zwitserse overheid en overgenomen door toenmalig OSEC en Medical Cluster in De missie van het platform is om de export van medische technologie naar nieuwe en bestaande economieën te bevorderen. Dit wordt gerealiseerd door een netwerk platform binnen de sector, het publiceren van rapporten, het organiseren van seminars, expert workshops en werkgroepen, een Zwitserse stand organiseren bij handelsaangelegenheden, exportmissies faciliteren. 19

21 3.5.3 Medical Cluster Medical Cluster (MC) is 15 jaar geleden opgestart. Eerst alleen voor Bern, daarna zijn ze regionaal en later nationaal actief geworden. In het afgelopen jaar had het MC één miljoen Zwitserse franken omzet, waarvan 1/3 deel uit contributie voortkwam, ongeveer de helft uit eigen projecten en de rest via kantonale financiering. Op dit moment zijn er ongeveer 380 bedrijven lid van MC. In de nabije toekomst zullen het Medical Cluster en Medtech Switzerland meer gaan samenwerken, en daarna fuseren tot één organisatie. MC organiseert ieder jaar eigen evenementen voor leden en niet leden en doen ze mee aan evenementen in het buitenland, bijvoorbeeld Medica in Duitsland. MC organiseert netwerkbijeenkomsten zoals een Morning Talk en Insight en Expert Groups in Human Centered Design (gebruiksvriendelijkheid producten) en in Lean Management ( slanke en efficiënte bedrijfsvoering). Daarnaast publiceert MC een rapport op basis van haar eigen database in samenwerking met Medtech Switserland en een consultancy bedrijf i-net i-net is een Public Private Partnership tussen de kantons Aargau, Bazel land, Bazel Stad en Jura alsook leidende ondernemingen uit de regio om innovatie te bevorderen. Samen ondersteunen zij veelbelovende bedrijven in de gebieden van ICT, life sciences, medische technologie, cleantech en nanotechnologie. i-net biedt ondernemingen en innovators gratis individuele begeleiding en uitgebreide mogelijkheden voor informatie-uitwisseling en kennisoverdracht. Met ongeveer 50 evenementen per jaar spreekt i-net, een netwerk van meer dan mensen en bedrijven - van start ups tot internationale ondernemingen. Bij medische technologie liggen de focuspunten op: - Computer ondersteunde operaties - Actieve implantaten - E-Health - Big Data BioAlps BioAlps is een life science cluster voor West-Zwitserland. Er zijn zeven kantons lid (Bern, Fribourg, Geneve, Jura, Neuchâtel, Valais en Vaud) en dertien kennisinstituten. Het cluster biedt een dynamisch netwerk van meer dan hoogopgeleide (en meertalige) professionals, een eigen TTO, science parken, incubators en business angels voor start ups en een innovatieve en ondersteunende omgeving. BioAlps heeft 13 kern sectoren gedefinieerd, waaronder medische technologie. Ieder jaar organiseert BioAlps eigen evenementen, vaak specifiek voor één kanton, en staan ze op (internationale) beurzen met een Zwitserland stand. 20

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek?

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek? Deze kaart geeft een overzicht van beschikbare feiten en geneesmiddelenonderzoek. De kaart is tot stand gekomen op basis van literatuuronderzoek, interviews en denksessies met deskundigen. Met dank aan

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie?

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? MEMO/11/406 Brussel, 16 juni 2011 Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? Vakantie verwacht het onverwachte. Gaat u binnenkort op reis in de EU of naar IJsland, Liechtenstein,

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Zwitserland: Investeringen in de Intralogistiek

Zwitserland: Investeringen in de Intralogistiek Zwitserland: Investeringen in de Intralogistiek Marktomvang Zwitserse logistieksector (referentiejaar 2010)1 Werkgelegenheid: 168.000 arbeidsplaatsen % van de werkzame beroepsbevolking 3,7% Groei: + 1,3%

Nadere informatie

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers IMMIGRATIE IN DE EU Bron: Eurostat, 2014, tenzij anders aangegeven De gegevens verwijzen naar niet-eu-burgers van wie de vorige gewone verblijfplaats in een land buiten de EU lag en die al minstens twaalf

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in november 2015

De arbeidsmarkt in november 2015 De arbeidsmarkt in november 2015 Datum: 7 december 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche november 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

Persvoorstelling Medische Technologie Vlaanderen. 29 juni 2015

Persvoorstelling Medische Technologie Vlaanderen. 29 juni 2015 Persvoorstelling Medische Technologie Vlaanderen 29 juni 2015 Wat ging vooraf Europese richtlijn medisch hulpmiddel Een medisch hulpmiddel is elk instrument, toestel of apparaat, elke software of stof

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2015

De arbeidsmarkt in april 2015 De arbeidsmarkt in april 2015 Datum: 12 mei 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys INHOUD 1. Algemene kennis over de EU 2. Wat ging eraan vooraf 3. Structuur 4. Totstandkoming wetten De Europese Unie: 500 miljoen mensen 27 landen EU-landen Kandidaat-EU-landen

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers Brussel, 23 november 2011 - Tot 5 miljoen mensen, bijna tweemaal zo veel als nu, krijgen de kans om in het

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Europese octrooiaanvragen

Europese octrooiaanvragen Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67 99 patent@vereenigde.com trademark@vereenigde.com legal@vereenigde.com

Nadere informatie

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht Intergouvernementeel / VN Europees Kennis NGO Onderwijs Cultuur en expatorganisaties Ambassades en consulaten Den Haag: Internationale stad van vrede en recht De gemeente Den Haag is internationale stad

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015

Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015 Going abroad: Info session for BLT students 2014-2015 International Week March 9-13 Info about Mobility Study Training Projects Student Conferences kood International Activity 2 Buitenlandse mobiliteit

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar Nationaal Export Event Ruben Dubelaar I 1 Wat doet FME met voetbal? I 2 Clusters FME Agro & Food Betaalbaar en gezond voedsel voor iedereen met technologie uit NL door slimmere samenwerking in de keten.

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juli 2014

De arbeidsmarkt in juli 2014 De arbeidsmarkt in juli 2014 Datum: 13 augustus 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche juli 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

Internationale Kansen & Knelpunten

Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport van- en voor de Nederlandse Life Sciences & Health sector Versie 2015 Mede mogelijk gemaakt door: www.tfhc.nl Task Force Health Care

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in december 2014

De arbeidsmarkt in december 2014 De arbeidsmarkt in december 2014 Datum: 14 januari 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche december 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat

Nadere informatie

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring HEALTH CARE LAB Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring Medische proeftuin en R&D centrum voor nieuwe innovaties Concept HEALTH CARE LAB Inleiding

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Rapportage Trends & Signalen uit het Internationale Vestigingsklimaat van de MRDH in 2015

Rapportage Trends & Signalen uit het Internationale Vestigingsklimaat van de MRDH in 2015 Rapportage Trends & Signalen uit het Internationale Vestigingsklimaat van de MRDH in 2015 Niels Krol Investor Relations Manager 14 april 2016 Regionale acquisitiepartners 1 Binnen het MRDH gebied richten

Nadere informatie

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 Procedure Erasmus+ 2014-2020 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 contactpersoon Klaartje Gosens e-mail internationaloffice@avans.nl van

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

het Nederlandse dse spoor?

het Nederlandse dse spoor? 08 e08 Hoe druk is 0h het nu werkelijk op het Nederlandse dse spoor? Het Nederlandse spoorgebruik in vergelijking met de rest van de EU-27 Pascal Ramaekers, Tessa de Wit en Maarten Pouwels Publicatiedatum

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl

LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu. Presentatie Marjolijn Blokzijl LEEFTIJDSONAFHANKELIJK WERVINGSBELEID mature@eu Presentatie Marjolijn Blokzijl OVERZICHT PRESENTATIE Situatieschets Demografische veranderingen Noodzakelijke strategieën Arbeidsparticipatie oudere werknemers

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Wonen (en werken) in Nederland voor EU-burgers

Wonen (en werken) in Nederland voor EU-burgers Wonen (en werken) in Nederland voor EU-burgers Wilt u wonen (en werken) in Nederland? EU-burgers hebben in de meeste gevallen geen verblijfsdocument of tewerkstellingsvergunning nodig. In deze publicatie

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2015-2016

Procedure Erasmus+ 2015-2016 Procedure Erasmus+ 2015-2016 ons kenmerk Erasmus+ beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum september 2015 telefoon + 3 1 88 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2015-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.6.2011 COM(2011) 352 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S Tweede

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Inloggen op het Eduroam wireless netwerk

Inloggen op het Eduroam wireless netwerk Inloggen op het Eduroam wireless netwerk Inhoud Wat is Eduroam?... 3 Internationaal... 3 Eduroam op Nyenrode... 4 Eduroam instellen op jouw apparaat... 5 IPhone (IOS7 en hoger)... 6 Ipad (IOS7 en hoger)...

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2015

De arbeidsmarkt in augustus 2015 De arbeidsmarkt in augustus 2015 Datum: 8 september 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

Insights Medische branche

Insights Medische branche Insights Medische branche De Duitse gezondheidsmarkt, met een jaarlijkse omzet van meer dan 280 miljard euro, is een stevige groeimarkt. Zonder twijfel is de Duitse gezondheidszorg qua kwaliteit een van

Nadere informatie

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012 Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 212 NA KRIMP IN FEBRUARI STOKT EXPORT BLOEMEN EN PLANTEN OP KRAPPE PLUS VAN 1% TOT 915 MILJOEN In februari is de exportwaarde van bloemen en planten vanuit

Nadere informatie

NBSO Stuttgart in Baden- Württemberg. Name: Daniël Sonneveldt Date: 15.09.15

NBSO Stuttgart in Baden- Württemberg. Name: Daniël Sonneveldt Date: 15.09.15 NBSO Stuttgart in Baden- Württemberg Name: Daniël Sonneveldt Date: 15.09.15 Agenda 1. Constructie en activiteiten Netherlands Business Support Office 2. Sectorfocus Postennet Duitsland 3. Baden Württemberg

Nadere informatie

Samenvatting - Nederlands

Samenvatting - Nederlands Samenvatting - Nederlands Deze studie beschrijft aspecten van het Braziliaanse Kennis en Innovatiesysteem die van invloed zijn op de Nederlands-Braziliaanse samenwerking op het gebied van onderzoek, technologie

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005)

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) 1. Inleiding Deze snapshot is een momentopname die in een oogopslag

Nadere informatie

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel 1 ECC-Net: Travel app Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland Een gezamenlijk project van het Netwerk van Europese Consumentencentra Naam van de APP ECC-Net:

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Toeslagen Belastingdienst. Berekening zorgtoeslag 2014

Toeslagen Belastingdienst. Berekening zorgtoeslag 2014 Toeslagen Belastingdienst Berekening zorgtoeslag 2014 Berekening zorgtoeslag 2014 De zorgtoeslag is een bijdrage in de kosten van de zorgverzekering. Of en hoeveel zorgtoeslag uw klant krijgt, hangt af

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Maart 2015 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Toeslagen Belastingdienst. Berekening zorgtoeslag 2015

Toeslagen Belastingdienst. Berekening zorgtoeslag 2015 Toeslagen Belastingdienst Berekening zorgtoeslag 2015 De zorgtoeslag is een bijdrage in de kosten van de zorgverzekering. Of en hoeveel zorgtoeslag uw klant krijgt, hangt af van: de standaardpremie de

Nadere informatie

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De OMC peer review van België Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De peer review exercitie van 2011 Open Method of Co-ordination (OMC): een Europees proces in het kader van het bereiken

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING Non-member state of the Council of Europe (Belarus) LIDSTATEN HOOFDZETEL EN OVERIGE VESTIGINGEN BEGROTING Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan,

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in februari 2015

De arbeidsmarkt in februari 2015 De arbeidsmarkt in februari 2015 Datum: 24 maart 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche februari 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1.

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Brochure geldige identiteitsdocumenten. Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014

Brochure geldige identiteitsdocumenten. Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014 Brochure geldige identiteitsdocumenten Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014 Brochure geldige identiteitsdocumenten Voor gebruik bij verkiezingen in het stemlokaal vanaf 2014 1 Inleiding

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

De buitenlandse handel van België - 2009 -

De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België in 2009 (Bron: NBB communautair concept*) Analyse van de cijfers van 2009 Zoals lang gevreesd, werden in 2009 de gevolgen van

Nadere informatie

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Duits-Nederlandse Handelsdag BORUSSIA-PARK Mönchengladbach 12.11.2013, 13:00 bis 19:00 Uhr 12.11.2013, 13.00 tot 19.00 uur Ziele und Inhalte Freunde treffen

Nadere informatie

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites #sweep2013 Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites Brussel, 14 april 2014 In 2013 bleek uit een gezamenlijke, door de Europese Commissie gecoördineerde

Nadere informatie

Onderzoek Internationaal Ondernemen

Onderzoek Internationaal Ondernemen Onderzoek Internationaal Ondernemen 2012 augustus 2012 In samenwerking met: Inhoudsopgave Introductie... 2 Achtergrondinformatie... 3 Export... 6 Uitbesteding... 8 Knelpunten & Barrières... 9 Ondersteuning...

Nadere informatie

Turkije op termijn meeste inwoners EU GIJS BEETS

Turkije op termijn meeste inwoners EU GIJS BEETS dem s Jaargang 20 Maart 2004 ISSN 0169-1473 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving 3 inhoud 17 Turkije op termijn meeste inwoners

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Europese InnovatieStimulering (EIS) Mogelijkheden voor onderzoek in internationale context

Europese InnovatieStimulering (EIS) Mogelijkheden voor onderzoek in internationale context Europese InnovatieStimulering () Mogelijkheden voor onderzoek in internationale context Infosessie Europese onderzoeksfinanciering, 23/01/2007 Annelies Vandamme Inhoud presentatie KMO-definitie Subsidiemogelijkheden

Nadere informatie

Grensoverschrijdende dienstverlening in Nederland

Grensoverschrijdende dienstverlening in Nederland Grensoverschrijdende dienstverlening in Nederland In artikel 1e van het Besluit uitvoering Wet arbeid vreemdelingen is vastgesteld dat voor een vreemdeling die in het kader van grensoverschrijdende dienstverlening

Nadere informatie

HET NIEUWS. 4 Klasse voor leraren

HET NIEUWS. 4 Klasse voor leraren HET NIEUWS Vanaf 1 juli wordt België gedurende zes maanden voorzitter van de Europese Unie (EU) *** Door de invoering van de Eur 4 Klasse voor leraren BEELD VAN DE MAAND [LITOUWEN] Kotelet Kraziai, een

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU?

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen gaan in tweetallen aan de slag en krijgen een werkblad. Welk land hoort bij de omschrijving? Elke lidstaat van

Nadere informatie

Topsector en de Buitenland Promotie Logistiek

Topsector en de Buitenland Promotie Logistiek Topsector en de Buitenland Promotie Logistiek Presentatie ALV NDL 20/11/2014 Agenda 1. Topsector logistiek 2. Organisatie en uitgangspunten 3. Cross-overs 4. Logistiek Koffertje en lonkend perspectief

Nadere informatie

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST

GEMEENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST EN VAN DE HUIDIGE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN EN DE NIEUWE OVEREENKOMSTSLUITENDE PARTIJEN BIJ DE OVEREENKOMST AF/EEE/BG/RO/DC/nl 1 BETREFFENDE DE TIJDIGE BEKRACHTIGING VAN DE OVEREENKOMST BETREFFENDE

Nadere informatie

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015 Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen International Days 2015 Op Erasmus gaan: wereldwijde mogelijkheden Binnen Europa: 32 landen: 28 EU landen, Turkije, IJsland, Noorwegen, FYROM

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie