Groene stad. maak

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Groene stad. maak

Transcriptie

1 Groene stad Strategie voor groene daken en gevels in Arnhem 17 november 2009 maak<architectuur

2 2

3 Inhoud 1. Inleiding 5 het initiatief en proces 2. Typologie 7 overzicht van groene dak- en gevelsystemen 3. Motivatie 13 voordelen toegelicht 4. Kosten en baten 23 private en publieke kosten- en batenanalyse 5. Toepassing Arnhem 27 aandachtspunten bij toepassing in Arnhem 6. Arnhemse gesprekken 31 overwegingen voor implementatie 7. Lab Groene Stad 37 naar een strategie voor Arnhem Bronnen 47 Colofon 49 3

4 4

5 1. Inleiding Waarom het project Groene Stad Arnhem, juist terwijl de stad tot groenste stad van Europa uitgeroepen is? Het project heeft als ambitie om Arnhem te ontwikkelen tot een stad die toekomstgericht is als het gaat om de integratie van begroeiing in bebouwing. Juist Arnhem een stad, die haar hoge kwaliteit van de stedelijke ruimte natuurlijk ontleent aan de veelgeroemde en onvolprezen landschappelijke setting van Veluwezoom, Betuwe en de Rijn met haar uiterwaarden en aan de uitzonderlijk parken, singels, lanen en plantsoenen. Juist die stad bezit de mentaliteit om ook de gevels en daken van haar gebouwen te willen vergroenen, als bijdrage aan haar eigen leefmilieu, aan de duurzaamheid van haar gebouwen en aan de ecologie en het milieu van onze leefwereld in weidse zin. Het project Groene Stad Arnhem heeft geen op zich staand doel, maar ambieert een typisch Arnhemse bijdrage aan deze urgente uitdagingen van onze tijd. maak<architectuur heeft dit project gerealiseerd in opdracht van de gemeente Arnhem en in samenwerking met partijen die een beeldbepalend aandeel hebben in de bouwontwikkelingen in de stad. Aanleiding vormde het initiatief van D66 Arnhem en maak<architectuur in 2007 om het aanleggen van groene daken in de stad te bevorderen. Een initiatiefvoorstel werd in de gemeenteraad in april 2008 aangenomen. De raad droeg het bestuur op om groene daken onderdeel te maken van het milieubeleid voor de toekomst. Nadien is het project thematisch uitgebreid door ook de vergroening van gevels in de studies te betrekken. Daarmee heeft het project een meer integrale benadering van begroeiing van gebouwen als onderwerp gekregen. Deze documentatie is bedoeld om gemeentebestuur en -raad en andere geïnteresseerden en betrokkenen te informeren over kennis en inzichten die vergaard zijn over groene daken en gevels en over de gezamenlijk ontwikkelde strategie voor de realisatie van de ambitie. De informatie is gerangschikt naar chronologie van de vraagstukken die in het project gedurende twee jaar aan de orde zijn geweest. Daarmee wordt informatie overzichtelijk en thematisch gepresenteerd vanuit productkennis via beoordeling van merites en visievorming tot strategie en financiële haalbaarheid. Tevens wordt een beeld gegeven van het doorlopen traject. Wij willen alle betrokken personen en partijen danken voor hun inspirerende en kritische inbreng. Zonder deze inbreng zou een integrale visie en strategie niet op deze wijze tot stand zijn gekomen. De inbreng van vele betrokkenen werd geconcentreerd in twee maak<labs die begin en afronding van het project markeerden, en in een reeks Arnhemse gesprekken waarin ambities, doelstellingen en aarzelingen van betrokkenen in beeld gebracht werden. Het eerste lab heeft een oriënterend karakter gehad, om kennis te vergaren en te delen en om ideeën te genereren voor de toepassing van groene daken in Arnhem. Het tweede lab had een onderzoekend en concluderend karakter, om een gezamenlijke strategie voor de realisatie van groene daken en gevels in Arnhem te verkrijgen. De gemeente, D66 en maak<architectuur hebben gezamenlijk de continuïteit en ontwikkeling van het project bewaakt. 5

6 Overzicht indeling en eigenschappen van groene daken Soort Daktuin Vegetatiedak Type begroeiïng Intensief Eenvoudig intensief Extensief Planten Lage heesters Gras Mos-sedum Hoge heesters Bodembedekkers Sedum Bomen Sedum-Kruiden Gras-Kruiden Toepasbare helling 1 tot 6 1 tot 30 1 tot 45 Onderhoud van de vegetatie Belangrijk Middelmatig Beperkt Toegankelijkheid Ja Ja Nee (*) Indicatieve dikte van de 0,25 m tussen de 0,10 en 0,25 m 0,10 m lagen boven de dak Eigen gewicht van het 400 kg/m tot 400 kg/m 2 30 tot 100 kg/m 2 groene dak (waterverzadigd) Toepassing bij renovatie Vaak onmogelijk Te bestuderen Te bestuderen Toepassing bij nieuwbouw Te bestuderen Ja Ja * tenzij er specifieke voorzieningen worden getroffen Dominicanenweg, Arnhem 6

7 2. Typologie Inleiding Begroeiing in of aan gebouwen onderscheiden we in dit rapport in 2 verschillende typologieën. Op het horizontale en licht hellende vlak spreken we over groene daken, bij verticale vlakken hebben we het over groene gevels. De term groen verwijst naar de aanwezigheid van vegetatie. Uiteraard kunnen ook dakterrassen als verhard en toegankelijk oppervlak in een groen dak worden opgenomen, zolang de vegetatie de overhand heeft valt deze binnen de term groen dak. Groene daken Doorgaans wordt, afhankelijk van de begroeiing, onderscheid gemaakt tussen twee hoofdtypen groene daken: intensieve groene daken en extensieve groene daken. Dit gebeurt op basis van het type vegetatie en de dikte van het aangebrachte substraat. Extensieve groene daken Extensieve groene daken bestaan uit een dunne laag substraat met gras, kruiden, mos en/of sedum als vegetatie. Extensieve dakbegroeiingen kenmerken zich doordat het systeem zichzelf in stand houdt. De beplanting moet daarom een groot aanpassing- en regeneratievermogen hebben. Het moeten planten en plantgemeenschappen zijn die zelfs onder extreme omstandigheden kunnen groeien. Onder de sedums, seculenten, kruiden en grassen bevinden zich veel geschikte soorten die bodembedekkend groeien. Deze beplanting heeft slechts een substraatlaag van 6 centimeter nodig, wat resulteert in een laag gewicht. De meerkosten ten opzichte van een plat dak met dakbedekking bedraagt 45,-/m 2. Sedumdaken zijn over het algemeen heel kleurrijk, vooral tijdens de bloei van circa mei tot en met augustus. Het is mogelijk om te kiezen voor één bepaalde bloeikleur, bijvoorbeeld geel of rose/rood of juist voor gemengde kleuren. De kenmerken van een extensief groen dak zijn: >> Het gebruik van een extensieve begroeiing, d.w.z. plantjes zoals mossen en sedums. Deze vegetatie wordt geplant in een speciaal hiervoor ontwikkeld substraat van minimale dikte (slechts enkele tientallen mm) en vereist geen bevochtiging of bemesting. In bepaalde gevallen is de vegetatie zelfs leverbaar in de vorm van voorgekweekte matten. >> Dit type vegetatie wordt gekenmerkt door een vrije groei en een ongeorganiseerd uitzicht. >> Het dak is over het algemeen niet of slechts weinig begaanbaar behalve met beloopbare loopbanen. >> Het enige onderhoud aan deze daken bestaat uit een jaarlijkse controle van de waterafvoeren, na de herfst, het schoonmaken van de grindstroken en eventueel het verwijderen van zaailingen. >> Gezien de geringe dikte van de substraatlaag en dus ook het lage gewicht (over het algemeen < 60 kg/m 2 ), zijn deze daken toepasbaar bij renovaties en op bijna alle dragers. 7

8 type daksystemen vegetatie substraat dakconstructie extensief eenvoudig intensief intensief parkeergarage Monaco BHV-homme Parijs 8

9 De begroeide daken zijn toepasbaar op daken met een helling tussen 10 en 35 ; boven de 35 moet men speciale technieken toepassen. Indien een groen dak in eerste instantie voor het vasthouden van regenwater wordt aangelegd dan wordt uitgegaan van een helling tot 5 à 7. Intensieve groene daken Intensieve groene daken hebben een dikkere laag substraat. De vegetatie is divers: gras en lage planten, maar ook struiken en bomen kunnen aanwezig zijn. De intensieve groene daken worden onderverdeeld in: >> Tuindaken (intensief) >> Gazon >> Bodembedekkers en lage heesters >> Combinatiedaken (intensief) >> Groen en terras >> Groen en publieke ruimte Vanwege het dikkere pakket worden bijzondere eisen aan de onderliggende constructie gesteld, en is dit type bij renovatie niet zonder aanpassingen toe te passen. Intensieve daken vergen gemiddeld 8 maal per jaar onderhoud, mede door de veelzijdige beplanting. De dakhelling is zonder voorzieningen beperkt tot 6, steilere intensieve groene daken kunnen eroderen. De meerkosten voor de aanleg van intensieve groene daken, vanaf de dakbedekking, bedraagt 120,-/m 2. Groene gevels De groene gevels kennen al een lange geschiedenis in de vorm van klimplanten. Naast deze vorm van grondgebonden groene gevels bestaan er ook niet grondgebonden systemen. Er zijn volop ontwikkelingen rondom deze systemen, die vaak geïnspireerd zijn door de kunstwerken van Patrick Blanc. Bij de verschillende systemen worden bewuste keuzes gemaakt voor de plantensoorten. Er wordt onder andere rekening gehouden met de oriëntatie, winterharde plantsoorten, wintergroen of niet, groeisnelheid en onderhoud. Net als bij de groene daken geldt ook bij de gevelsystemen met een beperkte dikte van het substraat een afgestemde plantenkeuze. Grondgebonden systemen Bij de grondgebonden systemen staan de wortels van de planten in de volle grond en maken gebruik van de bouwkundige gevel om naar boven te klimmen. Klimplanten met zelfhechtende wortels maken gebruik van de achterliggende gevel om naar boven te klimmen. Andere klimplanten, slingerplanten, rankplanten en leiplanten, maken gebruik van een klimhulp die aan de gevel is bevestigd. Hiervoor zijn verschillende uitvoeringen mogelijk, onder andere met staaldraden, staalrasters en middels houten constructies. Deze vormen van groene gevels zijn eenvoudig en brengen weinig investerings- en onderhoudskosten met zich mee. De zelfhechtende planten zijn niet overal toepasbaar, 9

10 type gevelsystemen grondgebonden systemen zonder klimhulp met klimhulp bakken hangend niet grondgebonden systemen volledig 10

11 omdat deze in sommige gevallen de achterliggende constructie kunnen aantasten. Het onderhoud van klimplanten bestaat vooral uit het geleiden van de planten om te voorkomen dat deze op ongewenste plekken gaan groeien. Een belangrijk aspect bij deze vorm van groene gevels is dat de planten langzaam, afhankelijk van de groeisnelheid, de gevel vergroenen. Na mate de begroeiing toeneemt zal ook de belasting door eigen gewicht en wind (trekkracht) op de gevel toenemen. De constructie van de gevel dient hier geschikt voor te zijn. Niet alle klimplanten zijn wintergroen, waardoor de seizoenen op de gevels zichtbaar gemaakt kunnen worden. Niet grondgebonden systemen De niet grondgebonden systemen zijn altijd voorzien van een irrigatiesysteem. Aangezien van deze systemen vele varianten op de markt zijn en deze ontwikkeling volop in beweging is, beperken we ons hier tot de volgende typologieën: bakken met groeimedium hangende systemen met groeimedium gevelsystemen met volledige begroeiing Doordat het systeem uitgevoerd wordt met een irrigatiesysteem en eventuele extra constructieve voorziening worden opgenomen kunnen de kosten van dergelijke systemen flink oplopen (+/- 400,-/m2). Het onderhoud is ook vrij intensief, met name in het begin. Vaak wordt er door de uitvoerende partij een onderhoudscontract afgesloten. Alleen op deze manier geven zij garantie op een groene gevel. Een voordeel van deze systemen kan zijn, dat de gevel redelijk snel dekkend begroeid is en dit geen jaren duurt. 11

12 12

13 3. Motivatie Voordelen van groene daken en gevels Als voordelen van groene daken en gevels gelden in het kort gesteld: Milieu: 1. Groene daken verminderen de belasting van het rioolstelsel omdat de planten op een groen dak regenwater opnemen en via verdamping terugbrengen in de lucht, waardoor de afgifte van regenwater aan het rioolstelsel wordt verminderd en vertraagd. 2. Groene daken en gevels dragen bij aan een beter microklimaat in de stad, door warmte te absorberen. 3. Groene gevels en intensief begroeide daken dragen bij aan een betere luchtkwaliteit, door fijnstof te absorberen. 4. Groene daken en gevels zorgen voor een betere biodiversiteit, door vooral insecten en daarmee vogels aan te trekken. 5. Groene daken en gevels verminderen de geluidsbelasting op het gebouw, door de isolerende werking van dakgroen en de absorberende werking van gevelgroen. 6. Groene daken en gevels dragen bij aan de koeling van het gebouw in de zomer en de isolatie tegen koude in de winter, waardoor energieverbruik en CO2-emissie worden gereduceerd. De mate waarin bijgedragen wordt is voor zowel gevels als daken afhankelijk van het gekozen type vergroening. De reductie van energieverbruik is een toenemende factor in de terugverdientijd voor investeringen die met vergroening van gebouwen gepaard gaan. Duurzaamheid: 7. Een groen dak draagt bij aan de duurzaamheid van het eronder gelegen materiaal, waardoor het dak veel langer meegaat. Dit komt met name door de afscherming van ultraviolette straling van de zon. Ook een groene gevel kan bijdragen aan de levensduur van de schil van het gebouw, door afscherming tegen regenwater, wind en zon. Leefomgeving: 8. Groene daken verhogen de gebruikswaarde van het dak, wanneer ze als daktuin of begroeid terras dienst doen. 9. Groene daken en gevels verhogen de belevingswaarde in steden, door de esthetische kwaliteit, het microklimaat en de biodiversiteit en het tegengaan van graffiti. 13

14 De hoeveelheid neerslag, afvoer en berging van het regenwater door een daktuin op de Hoogte Kadijk in Amsterdam tijdens een bui op 18 oktober stedelijke opwarming 14

15 Voordelen nader toegelicht 1. Bijdrage van groene daken en gevels aan waterberging Tijdens hevige piekbuien zijn de riolen in de stad tijdelijk oververzadigd. Het vergroten van het oppervlakte groene daken kan hierbij een oplossing bieden. Bij regenval wordt het hemelwater op een klassiek plat dak onmiddellijk afgevoerd naar de dakgoot en doorgevoerd naar het riool. Bij een groen dak ontstaat er een buffereffect: wanneer regen op een groen dak valt, dringt het in het dakpakket en wordt het door de verschillende lagen vertraagd, zodat het pas in een later stadium de afvoer bereikt. Bovendien wordt een gedeelte van het vocht opgenomen door de planten en komt een ander gedeelte door verdamping weer in de atmosfeer terecht. Dit buffereffect laat toe het water helemaal of grotendeels te absorberen (al naargelang de regenintensiteit en de dikte van het groendak) en zodoende het regenwaterafvoersysteem te ontlasten. Groene gevels dragen over het algemeen niet noemenswaardig bij aan de reductie van de belasting van het rioolstelsel. Alleen waar een gevelvlak sterk beregend wordt en een gevelsysteem met substraatlaag toegepast wordt, zal een vergelijkbaar effect als bij groene daken te verwachten zijn. 2. Bijdrage van groene daken en gevels aan de daling van de gemiddelde temperatuur in de stad Groene daken bevochtigen de lucht en zorgen voor afkoeling. Dit beïnvloedt vooral de aangrenzende gebouwen en bomen, en levert ook een waardevolle bijdrage aan het microklimaat in de omgeving. Stadsklimatologie is een Nederland niet zo ver ontwikkeld specialisme als in landen die te maken hebben met stedelijke oppervlakken die een structureel eigen klimaat kennen, zoals Tokyo, Sao Paulo, New York, Toronto, etc. In de zomer is de temperatuur in grote steden vaak 3 graden hoger dan in het omringende gebied. Dit effect wordt veroorzaakt door de grote hoeveelheid verhard oppervlak in de steden. Hierdoor is de elektriciteitsvraag in de zomer onnodig groot i.v.m. de wens tot koeling. Bitumen daken kunnen in de zomer aan het oppervlak een temperatuur van 70 graden bereiken. Groene daken worden dan maar 27 graden. Hierdoor is in de eronder gelegen woning/kantoor/etc. veel minder koeling nodig. Een omgevingsstudie in Toronto heeft aangetoond dat wanneer 6% van het beschikbare dakoppervlakte (= 6.5 miljoen m2) in de stad groen worden gemaakt de zomertemperatuur in de stad met 2 omlaag gaat. Ook voor groene gevels geldt dat zij de lucht bevochtigen en voor afkoeling zorgen. Het bevochtigingseffect is minder dan bij gevels, doordat vocht minder lang wordt vastgehouden. Het temperatuureffect is wel sterk door het beschaduwen, waardoor de gevels minder warmte naar de stedelijke ruimte uitstralen. 15

16 invloed op luchtkwaliteit 16

17 3. Bijdrage van groene daken en gevels aan luchtkwaliteit Alle soorten beplantingen fixeren fijn stof en produceren zuurstof. Dit proces zorgt ervoor dat er een constante verversing van de lucht in de stad plaatsvindt. Groen draagt ook bij aan het tegengaan van effecten van de klimaatverandering door het vastleggen van CO2. Vanwege het grote bladoppervlakte en de afremming van de luchtstromen filteren groene daken 10-20% van de stof in de lucht. Ook worden ammonium, nitraat en andere in gasvorm aanwezige stoffen opgenomen en gedeeltelijk omgezet in voedingsstoffen. 1m2 grasdak verwijdert per jaar 0,2 kg vervuilde stoffen uit de lucht. Naar schatting levert 100 m2 dakgroen of gevelgroen dezelfde bijdrage als een boom aan de zuivering van de lucht. Bovendien verspreidt een begroeid dak minder stof dan een kaal dak. Een kaal dak wordt immers erg warm in de zon en de lucht die daardoor van het dak opstijgt, doet veel stof opwervelen. Gevels hebben het sterkste effect als het om de opvang van fijnstof gaat. De fijnstof wordt vooral door het verkeer in de drukke straten uitgestoten, waarna het zijdelings langs de gevels stijgt. Het gebladerte vangt veel van de gassen en fijne stofdelen, waarna de deels gezuiverde lucht boven de daken afkoelt en zich over de groene daken verspreidt. 4. Bijdrage van groene daken en gevels aan de biodiversiteit Groene daken kunnen vanwege de toenemende verstedelijking en de grotere bebouwingsdichtheid uitstekend dienen als compensatie voor verloren gegaan groengebied. Vegetatiedaken en daktuinen geven planten en dieren nieuwe levensruimte en maken ook een verbinding met het omliggende landschap. De daken kunnen op verschillende manieren worden begroeid. Met inheemse plantensoorten of juist met bijzondere plantensoorten. In een aantal steden worden ook bedreigde plantensoorten ingezet om de populatie hiervan te vergroten. Ook zijn er biologen (bijvoorbeeld in Zwitserland) die inzetten op zoveel mogelijk locatie-eigen grond en plantensoorten en dakbegroeiing spontaan laten ontstaan. Deze daken trekken veel diersoorten aan waaronder trekvogels, kevers en spinnen. Op een groen dak in Canary Wharf, Londen, werden 59 spinnensoorten aangetroffen, waarvan 6 soorten nieuw voor Londen waren en 2 zeer zeldzaam in Engeland. Ook groene gevels dragen bij aan de diversiteit, met name door het aantrekken van veel insecten. De soort insecten vertoont een samenhang met de oriëntatie van de gevel. Deze insecten hebben in het algemeen niet de neiging om het gebouw binnen te gaan, omdat de begroeiing een betere leefomgeving biedt. De insecten trekken zeer diverse vogelsoorten aan. 17

18 18 Op dit beeld zijn twee dezelfde gebouwen in de winter te zien. Wat opvalt is dat per gebouw een variatie in kleuren (temperatuurverschillen) te zien is. Daarnaast is een duidelijk verschil tussen de twee gebouwen. Het dak van het bovenste gebouw is warmer dan het dak van het onderste gebouw. Dit zou kunnen duiden op een groter warmteverlies in het bovenste gebouw. (Bron: gemeente Nijmegen)

19 5. Groene daken en gevels: geluidisolatie Groene daken absorberen geluid. Harde steenachtige oppervlakken van wegen, paden en trottoirs weerkaatsen het voornamelijk door verkeer geproduceerde lawaai veelvoudig. De geluiddempende werking van groene daken op hun omgeving werkt ook door in de geluidswering van het stadslawaai naar binnen in het gebouw, De reductie is afhankelijk van de soort en dikte van het substraat. Groene daken verminderen de geluidsweerkaatsing met ongeveer 3 db en verhogen de geluidsisolatie met ongeveer 8 db. Deze voordelen komen vooral tot uiting in ge bieden waarbij de gebouwen in de aanvliegroutes van vliegvelden liggen, en bij gebouwen die te maken hebben met strenge geluidsnormen, zoals discotheken, muziekpodia, etc. De geluidsreducerende werking van groene gevels berust meer op de absorptie in de straatruimte, waardoor geluid minder tussen gevels weerkaatst. De galm en daarmee het geluidsniveau in de straat wordt verminderd, hetgeen zowel de buitenruimte als de ruimten achter de gevels ten goede komt. Voor een absorberende werking in de winter is uiteraard wintergroene begroeiing vereist. Een geluidsisolerende werking als bij daken kan met gevelgroen alleen bereikt worden door toepassing van aaneengesloten intensieve begroeiing met substraatlaag. 6. Bijdrage van groene daken en gevels aan energiebesparing Over de juiste omvang van de thermische isolatiewaarde van groene daken lopen de meningen nog steeds uiteen. Maar wel staat al vast dat de afkoeling door windinvloeden tot nul is teruggebracht en dat groene daken - afhankelijk van de dikte van de substraatlaag - s zomers duidelijk bijdragen tot een koeler binnenklimaat. De temperatuur in ruimten gelegen onder een groen dak kan minimaal 3-4 C lager zijn wanneer de buitentemperatuur tussen de C is. Bij onze breedtegraden geldt dat de opwarming op de gevel in de zomer ook een factor van belang is. Gevelbegroeiing zorgt voor schaduw op de gevel, waardoor de constructie koel blijft. In de winter zorgt de beplanting, mits wintergroen, voor afscherming tegen wind. Indien een systeem met luchtspouw tussen de gevel en de begroeiing wordt toegepast, zal de luchtspouw eveneens een isolerende werking hebben. De gevel straalt minder warmte af. 19

20 belevingswaarde groen 20

21 7. Levensduur groene daken en gevels Een dak heeft te lijden van weer, wind en zonnestraling. Van de zonnestraling zijn vooral de ultraviolette- en de infrarode (=warmte) straling op de lange termijn schadelijk. Temperatuur schommelingen lopen van 20 C in de winter tot 80 C in de zomer. Daarnaast zijn er op daken grote dag en nacht verschillen in temperatuur. Kortom, daken hebben het zwaar. Beplanting kan het verouderingsproces van de dakconstructie vertragen. Schadelijke infrarode en ultraviolette straling kunnen het dak niet meer bereiken. Daarnaast zal de begroeiing ervoor zorgen dat er geen ongelijke opwarming van de verschillende dakdelen plaatsvindt. Hierdoor worden vervormingen en blaasvorming van de dakbedekking voorkomen. Het risico van mechanische beschadiging van het dak door weersomstandigheden (zware hagelbuien) kan met beplanting ook verkleind worden. Voor de levensduur van groene daken wordt minimaal 40 jaar aangegeven. Dit betekent een verdubbeling van de levensduur t.o.v. een conventioneel dak. Er is veel misverstand over de gevaren van ingroeien van wortels in daken en gevels. Voor gevels wordt altijd een wortelwerende folie toegepast. Ervaringen leren dat dit afdoende is om beschadiging van de daklaag uit te sluiten. Bij gevels is er sprake van aanhechting van wortels bij toepassing van klimplanten. Afhankelijk van het beplantingstype kan dit schadelijk zijn bij gepleisterde gevels en bij metselwerk met oude kalkvoegen. De moderne cementvoegen zijn dermate hard, dat ingroeien door wortels niet mogelijk is. Gevelbegroeiing beschermt de gevel tegen regen. Vochtproblemen worden niet versterkt, zolang de ventilatie tussen of achter het gebladerte zeker gesteld is. 8. Groene daken en gevels: leefbaarheid Een begroeid dak vormt een stukje natuur in versteende binnenstedelijke woongebieden. Het dak verandert gedurende de jaargetijden: het groeit en bloeit, verspreidt verschillende geuren en toont wisselende kleuren. De ontwerper kan er zelfs de wisselingen van de seizoenen extra mee accentueren. Dit kan een positieve uitwerking hebben op de mensen die op het dak uitkijken. Voor woongebouwen met veel verdiepingen geldt bovendien dat veel bewoners uitkijken op saaie grijze daklandschappen. Worden de lager gelegen daken begroeid dan kan een psychologisch effect van zekerheid worden gestimuleerd. Het lijkt net of de begane grond dichterbij is gekomen. Groene daken kunnen als daktuin of begroeid dakterras of zelfs als wandelroute gebruikt worden, wanneer de constructie hiervoor toereikend is. Een dak dat als terras dienst doet zal in de regel voldoende draagkracht hebben om als daktuin te fungeren. Voor gebruikers van een gebouw kunnen zo aantrekkelijke buitenruimtes gecreëerd worden, die bijdragen aan ontspanning en gezondheid. In veel gevallen zal de toegenomen gebruikswaarde ook de economische waarde van het gebouw ten goede komen. 9. Groene daken en gevels: belevingswaarde Blinde straatgevels kunnen door begroeiing gevrijwaard worden van graffiti, waarmee de uitstraling van het gebouw, maar ook van de hele straat of buurt verbetert. 21

22 22

23 4. Kosten en baten Inleiding Om de effecten en het rendement van Groene Daken nader te belichten heeft Gemeentewerken Rotterdam een kosten-batenanalyse (KBA) laten uitvoeren. De KBA is op twee niveaus uitgewerkt, namelijk de kosten en baten voor de eigenaar/gebruiker (privaat) en de maatschappelijke (private en publieke) kosten en baten. In de KBA zijn drie varianten onderscheiden welke differentiëren naar type groen dak, en het aandeel groene daken van het geschikte (platte) dakoppervlak. De variant klein gaat uit van het realiseren van extensieve groene daken op alle geschikte publieke gebouwen, en op een klein deel van de daken uit het bezit van de corporaties en bij bedrijfsgebouwen. In de variant middel is het aandeel groene daken bij corporaties en bedrijfsgebouwen toegenomen tot driekwart van het geschikte dakoppervlak. In de variant groot zijn alle geschikte daken van overheden, corporaties en bedrijven voorzien van een groen dak, tevens is een klein deel van de daken van kleine woningbezitters voorzien van een groen dak. In het onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen de private KBA en de maatschappelijke MKBA. In de private KBA is een discontovoet gehanteerd van 10%, in de maatschappelijke MKBA 2,5%. Baten Het is duidelijk dat groene daken diverse positieve baten hebben. Geluiddemping en beperking van het energiegebruik zijn de grootste private baten. Luchtkwaliteit en waterretentie zijn de belangrijkste maatschappelijke baten. Private baten De private baten van groene daken zijn, zeker bij grootschalige toepassing, substantieel. Voor alle onderzochte stadsdelen en bedrijventerreinen geldt echter dat het private netto constante saldo negatief is. De meerkosten van groene daken zijn nog altijd groter dan de baten. Voor private partijen is het aanleggen van groene daken dus financieel meestal geen aantrekkelijke investering. Dit kan overigens anders liggen voor individuele private partijen vanwege verschillen in energiegebruik en waardeverandering. 23

24 Maatschappelijke baten Het publieke rendement van Groene Daken is voor alle stadsdelen en bedrijventerreinen positief, in tegenstelling tot het maatschappelijke rendement (privaat en publiek tezamen). De maatschappelijke baten van groene daken zijn voor dichtstedelijk Rotterdam en het stadscentrum groter dan de kosten. Het resultaat is beter dan het private rendement vanwege de lagere maatschappelijke discontovoet, en door additionele maatschappelijke (kwalitatieve) baten. De grootste baten zijn privaat, namelijk energiebesparing (verwarming en koeling) en geluidsreductie. Het publieke rendement is altijd positief. Binnen de publieke baten zijn vooral luchtkwaliteit en waterretentie van belang, naast kwalitatieve baten die niet in het monetaire saldo tot uitdrukking komen. Aanbevelingen Op grond van de bevindingen worden voor de Rotterdamse situatie onder andere de volgende aanbevelingen gedaan: >> Begin met het dichtstedelijke gebied van Rotterdam. Dit is het gebied met het grootste potentieel vergroenbaar dakoppervlak en waar de grootste private en maatschappelijke baten gerealiseerd kunnen worden. Vervolgens kan het programma ook worden opgezet voor de rest van de gemeente. >> Maak afspraken tussen gemeente en woningcorporaties om bij renovatie en nieuwbouw over te stappen op groene daken. >> Gezien het verschil in privaat en maatschappelijk rendement is een stimuleringsregeling is een geëigend instrument om investeringen door woningbezitters en bedrijven te bevorderen. Aanbevolen wordt een stimuleringspremie te hanteren tussen circa 20 en 30 euro per m2. >> Stel een monitorprogramma in waarmee de realisatie en effecten van groene daken gevolgd kunnen worden. 24

25 Arnhem-Rotterdam Uiteraard verschilt de Arnhemse situatie van de Rotterdamse, en de vraag dringt zich op of de bevindingen en aanbevelingen uit de kosten-batenanalyse voor de Rotterdamse Groene Daken bruikbaar zijn voor de Arnhemse Groene Daken.Tevens geldt dat dit een vergelijking is die alleen voor de groene daken geldt, terwijl Arnhem zich ook richt op het stimuleren van groene gevels. Private baten In algemene zijn zal ook in Arnhem het aanleggen van groene daken voor de private partijen geen aantrekkelijke investering zijn. Van de private baten zal vermoedelijk ook in Arnhem het beperken van het energiegebruik de hoogste opbrengsten laten zien. Op specifieke locaties zal ook in Arnhem het aanleggen van groene daken ten behoeve van geluiddemping relevant kunnen zijn. Maatschappelijke baten In Rotterdam zijn in de dichtstedelijke gebieden en in het stadscentrum de maatschappelijke baten groter dan de kosten. Dit betreft gebieden met het grootste potentieel vergroenbaar dakoppervlak. Vooropgesteld dat in Arnhem gezocht wordt naar gebieden met het grootste potentieel vergroenbaar dakoppervlak zullen ook in Arnhem de maatschappelijke baten groter zijn dan de kosten door het hanteren van een lagere maatschappelijke discontovoet. De belangrijkste Rotterdamse maatschappelijke baten zijn waterretentie en luchtkwaliteit. In tegenstelling tot Rotterdam zullen waarschijnlijk naast dergelijke externe effecten met name de kwalitatieve baten in een Arnhemse KBA tot uitdrukking komen. Aanbevelingen De aanbevelingen uit het Rotterdamse onderzoek zijn zonder meer ook op Arnhem van toepassing, waarbij onderzocht moet worden waar in Arnhem het grootste vergroenbare dakoppervlak aanwezig is. Daarnaast zal voor Arnhem onderzocht moeten worden in welke delen van de stad de kwalitatieve baten potentieel het grootste effect zouden kunnen hebben. 25

groene daken in Arnhem onderzoek naar de toepassingsmogelijkheden van groene daken in Anhem in opdracht van D66 Arnhem

groene daken in Arnhem onderzoek naar de toepassingsmogelijkheden van groene daken in Anhem in opdracht van D66 Arnhem groene daken in Arnhem onderzoek naar de toepassingsmogelijkheden van groene daken in Anhem in opdracht van D66 Arnhem Voorwoord maak

Nadere informatie

Gun je dak een groen toupetje!

Gun je dak een groen toupetje! Gun je dak een groen toupetje! Groene daken Nu extra voordelig OP=OP De gemeente Den Haag geeft subsidie op groene daken Kijk voor meer informatie op www.denhaag.nl/groenedaken Een groen dak heeft vele

Nadere informatie

Wat? Waarom? een tuin boven het hoofd. Aanleg van groendaken

Wat? Waarom? een tuin boven het hoofd. Aanleg van groendaken N1 een tuin boven het hoofd Aanleg van groendaken Wat? Waarom? Is de buurt wat grijs en troosteloos? Wil je met de organisatie een milieuminnend imago uitstralen? Wil je voor de werknemers en voor de buurt

Nadere informatie

Groendaken. Presentatie Wijkplatvorm Zuilenstein/Huis de Geer/Blokhoeve. 16 december 2013

Groendaken. Presentatie Wijkplatvorm Zuilenstein/Huis de Geer/Blokhoeve. 16 december 2013 Groendaken Presentatie Wijkplatvorm Zuilenstein/Huis de Geer/Blokhoeve 16 december 2013 Geurt Schepers Adviseur Milieu (energie, klimaat, duurzaam bouwen) Afdeling Duurzame Ontwikkeling Inhoud 1.Gemeentelijk

Nadere informatie

GROENE DAKEN...VOOR IEDEREEN!

GROENE DAKEN...VOOR IEDEREEN! GROENE DAKEN...VOOR IEDEREEN! SAMEN DUURZAAM VERDER! Optigroen groendakopbouw volgens het voorbeeld natuurdak Producten en schema van de groendakopbouw 1 Vegetatielaag type Matten SKG alternatief 1: Pluggen

Nadere informatie

KIES VOOR DE NATUUR OP JE DAK

KIES VOOR DE NATUUR OP JE DAK Groendaksystemen KIES VOOR DE NATUUR OP JE DAK Groendaken zorgen voor een gezondere en aangenamere leefomgeving! Algemeen Groendaken zijn daken waarvan het platte of hellende deel hoofdzakelijk bestaat

Nadere informatie

Het onderhoud van groene daken en gevels in professionele handen

Het onderhoud van groene daken en gevels in professionele handen Het onderhoud van groene daken en gevels in professionele handen De groene daken en gevels van LooHorst Dak- & Gevelgroen Daktuinen staan volop in de belangstelling. Zowel in het kader van verfraaiing,

Nadere informatie

IcoMOSS. Groen dak van een nieuwe generatie. afdichten en beschermen. Energiebesparend. Licht in gewicht. Duurzaam. Onderhoudsarm.

IcoMOSS. Groen dak van een nieuwe generatie. afdichten en beschermen. Energiebesparend. Licht in gewicht. Duurzaam. Onderhoudsarm. IcoMOSS afdichten en beschermen Energiebesparend Licht in gewicht Duurzaam Onderhoudsarm Kostenbesparend Groen dak van een nieuwe generatie * safety overlap: snelvloeiende VARIO-bitumen aangebracht op

Nadere informatie

Schadenberg Combi Groen

Schadenberg Combi Groen Schadenberg Combi Groen Schadenberg Combi Groen heeft zich gespecialiseerd in het adviseren en realiseren van complexe groenoplossingen. Een creatieve en vakkundige partner bij de aanleg en onderhoud van

Nadere informatie

GROENDAKEN BRENG LEVEN OP JE DAK. EXTENSIEF OF INTENSIEF, EMOTRADE LEVERT DE OPLOSSING.

GROENDAKEN BRENG LEVEN OP JE DAK. EXTENSIEF OF INTENSIEF, EMOTRADE LEVERT DE OPLOSSING. GROENDAKEN BRENG LEVEN OP JE DAK. EXTENSIEF OF INTENSIEF, EMOTRADE LEVERT DE OPLOSSING. 02 [www.emergo.be ] 03 / 860 19 70 03 GROENDAKEN De afgelopen jaren is de belangstelling in groendaken sterk toegenomen.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Groendak pakketten Extensieve begroeningen voor kleinere dakvlakken

Groendak pakketten Extensieve begroeningen voor kleinere dakvlakken Groendak pakketten Extensieve begroeningen voor kleinere dakvlakken Hellenddaksystemen Vlakdaksystemen Groendaksystemen Standaard of lichtgewicht twee groendak pakketten die het allemaal in zich hebben

Nadere informatie

Legendaeenheid. Toelichting op probleem Dit zijn de meest hittegevoelige. Opgave en moment Maatregelen. Actoren. Verbeteren van de huidige situatie.

Legendaeenheid. Toelichting op probleem Dit zijn de meest hittegevoelige. Opgave en moment Maatregelen. Actoren. Verbeteren van de huidige situatie. LEGENDA BIJ HITTE-ATTENTIE KAART VAN ARNHEM Met: toelictiting op legenda-eenheid en eventueel het achterliggende probleem opgave voor de eenheid (gebied) en moment waarop maatregelen genomen dienen te

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

Groendaken. Presentatie door de nv MEULEMAN JP. Jean-Paul Meuleman - Hugues Michot. Presentatie van groendaken... Maubeuge 1990

Groendaken. Presentatie door de nv MEULEMAN JP. Jean-Paul Meuleman - Hugues Michot. Presentatie van groendaken... Maubeuge 1990 Groendaken Presentatie door de nv MEULEMAN JP Jean-Paul Meuleman - Hugues Michot Presentatie van groendaken... Dak in Doornik 1998 Maubeuge 1990 Een boeiende filosofie... 1 Het groendak definitie en types

Nadere informatie

Groen Dak Advies. Familie Benjamins De Fruithof 9 Drachten 10 mei 2012. Buro Elodea info@elodea.org 0512 843843

Groen Dak Advies. Familie Benjamins De Fruithof 9 Drachten 10 mei 2012. Buro Elodea info@elodea.org 0512 843843 Groen Dak Advies Familie Benjamins De Fruithof 9 Drachten 10 mei 2012 Buro Elodea info@elodea.org 0512 843843 Inleiding Na een bezoek aan de Drachtster Energiemarkt waar Buro Elodea aanwezig was met een

Nadere informatie

1. Wat is een groendak? 2. Waarom een groendak? 3. Waarom een nidasedum groendak? 4. Wat is Nidasedum en hoe wordt nidasedum gekweekt? 5.

1. Wat is een groendak? 2. Waarom een groendak? 3. Waarom een nidasedum groendak? 4. Wat is Nidasedum en hoe wordt nidasedum gekweekt? 5. Info sessie 1. Wat is een groendak? 2. Waarom een groendak? 3. Waarom een nidasedum groendak? 4. Wat is Nidasedum en hoe wordt nidasedum gekweekt? 5. Toebehoren nidasedum 6. Waarmee rekening te houden

Nadere informatie

Groendak pakketten Extensieve begroeningen voor kleinere dakvlakken

Groendak pakketten Extensieve begroeningen voor kleinere dakvlakken Groendak pakketten Extensieve begroeningen voor kleinere dakvlakken Standaard of lichtgewicht twee groendak pakketten voor kleinere dakvlakken Garages, carpoorten en andere kleine dakvlakken laten zich

Nadere informatie

De werking van groene daken in de waterketen Hydrologische effecten nader beschouwd

De werking van groene daken in de waterketen Hydrologische effecten nader beschouwd De werking van groene daken in de waterketen Hydrologische effecten nader beschouwd Kees Broks Groene daken Water op groene daken tot nu toe vooral functioneel voor groen Aanleiding Aanleiding Aanleiding

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijke gebouwen in Vlaardingen

Verduurzaming gemeentelijke gebouwen in Vlaardingen Verduurzaming gemeentelijke gebouwen in Vlaardingen Notitie t.b.v. de gemeenteraad Van Liefland Milieuadvies Delft, maart 2009 1. Inleiding De gemeente Vlaardingen heeft veel gebouwen in bezit en beheer.

Nadere informatie

1.Groendaken... 2. 2.Gevelbegroening... 6. Colofon... 9. Groendaken & Gevelbegroeing. Inleiding. 1.1 Voor- en nadelen... 3 Voordelen... 3 Nadelen...

1.Groendaken... 2. 2.Gevelbegroening... 6. Colofon... 9. Groendaken & Gevelbegroeing. Inleiding. 1.1 Voor- en nadelen... 3 Voordelen... 3 Nadelen... p. 1 Inleiding Groendaken en gevelbegroening hebben een aantal belangrijke voordelen: ze brengen groen in de stad, hebben een positief effect op de waterbeheersing en het klimaat en scheppen een aangename

Nadere informatie

Groene. Daken. Voor luchtkwaliteit en klimaat

Groene. Daken. Voor luchtkwaliteit en klimaat Groene Daken Voor luchtkwaliteit en klimaat 2 Groene Daken De Stadsregio Arnhem Nijmegen wil een regio zijn waar het goed leven is: aantrekkelijk, bereikbaar en concurrerend. Eureka zet zich hiervoor in:

Nadere informatie

GROENE DAKEN IN ROTTERDAM

GROENE DAKEN IN ROTTERDAM 1. Titel Text GROENE DAKEN IN ROTTERDAM TIPS VOOR EEN GROEN EN DUURZAAM DAK 1 1. Titel Text Groene daken in Rotterdam Groene daken geven Rotterdam een groener aanzien, vormen een buffer bij regenafvoer,

Nadere informatie

Een groendak? Ja, want iedereen wint er mee!

Een groendak? Ja, want iedereen wint er mee! Een groendak? Ja, want iedereen wint er mee! Definitie: Pet -isolatie - bescherming - opvang regenwater -decoratief Waarom wil Accor een groendak? Waarom wil Accor een groendak? Waarom wil Accor een groendak?

Nadere informatie

Ideale combinatie; Groendak en zonnepanelen SYSTEEM SOLARGROENDAK. Haal meer rendement uit zonnepanelen met een groendak!

Ideale combinatie; Groendak en zonnepanelen SYSTEEM SOLARGROENDAK. Haal meer rendement uit zonnepanelen met een groendak! Ideale combinatie; Groendak en zonnepanelen SYSTEEM SOLARGROENDAK Haal meer rendement uit zonnepanelen met een groendak! Optigroen systeem SolarGroendak. Het principe. Hoe werkt het? Het Optigroen SolarGroendak

Nadere informatie

Hier maken wij meer werk van

Hier maken wij meer werk van Dakinnovator Ben Roos Dakbedekking BV heeft een unieke samenwerking met Dakinnovator. Dakinnovator is gespecialiseerd in innovatieve en duurzame mogelijkheden als groen-, energie- en waterdaken. Vestiging

Nadere informatie

Typen vegetatiedaken, voor- en nadelen

Typen vegetatiedaken, voor- en nadelen Typen vegetatiedaken, voor- en nadelen Uit: Nijhuis, J.W. van et al, 2009. Water in Latenstein, project minor stedelijk water Hogeschool VHL Velp, is als mogelijke optie voor waterberging een groen dak

Nadere informatie

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 Registratienummer DSB 2016.297 RIS294705 Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 De wereld om ons heen is in beweging en ook onze stad verandert. Den Haag is echter nog steeds

Nadere informatie

Subsidie groene daken per gemeente 2013:

Subsidie groene daken per gemeente 2013: Subsidie groene daken per gemeente 2013: Nieuwegein: Subsidie regeling is niet gewijzigd. Deze regeling staat open van 1 maart 2010 tot en met 1 maart 2014 en aanvragen kunnen worden ingediend zolang er

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

HET ICOPAL-GROENDAK. Natuurlijk! vooruitgang en kwaliteit met zekerheid

HET ICOPAL-GROENDAK. Natuurlijk! vooruitgang en kwaliteit met zekerheid HET ICOPAL-GROENDAK. Natuurlijk! vooruitgang en kwaliteit met zekerheid Het groendak, bijdrage tot een beter milieu. Steeds meer overheden en instellingen gaan er toe over de bouw van groene daken te bevorderen,

Nadere informatie

Royal Groendaken Mobiroof TM

Royal Groendaken Mobiroof TM Royal Groendaken Mobiroof TM Binnen het alles-in-één-concept van Royal Roofing Materials zijn alle cruciale factoren aanwezig voor een optimaal functionerend duurzaam groendak. Kennis van zowel dakmaterialen

Nadere informatie

GREEN CUBE EEN OASE OP HET DAK LG GREEN CUBE WWW.LG ARCHITECTEN.NL 010 413 94 95

GREEN CUBE EEN OASE OP HET DAK LG GREEN CUBE WWW.LG ARCHITECTEN.NL 010 413 94 95 GREEN CUBE EEN OASE OP HET DAK LG GREEN CUBE WWW.LG ARCHITECTEN.NL 010 413 94 95 INTRODUCTIE Rotterdam stimuleert in het kader van het Rotterdam Climate Initiative de aanleg van groendaken. LG architecten

Nadere informatie

De firma EUROTHERM te Beveren (België) levert Heat Mirror en Superglass beglazingssystemen in verschillende combinaties.

De firma EUROTHERM te Beveren (België) levert Heat Mirror en Superglass beglazingssystemen in verschillende combinaties. GEVEL 1 De Heat Mirror beglazing: Grote vensters en puien doorbreken de gevelbegroeiing. Hoogwaardige beglazing en zorgvuldige detaillering van de gevelopening is dan ook van groot belang. De firma EUROTHERM

Nadere informatie

Daktuinen. Contact. Neem voor meer informatie contact op met onze Specialist Dak- en Gevelbegroening via 06 51 42 42 13 of roeland.pullen@btl.nl.

Daktuinen. Contact. Neem voor meer informatie contact op met onze Specialist Dak- en Gevelbegroening via 06 51 42 42 13 of roeland.pullen@btl.nl. Contact Daktuinen Neem voor meer informatie contact op met onze Specialist Dak- en Gevelbegroening via 06 51 42 42 13 of roeland.pullen@btl.nl. Voor meer informatie zie www.btl.nl. U vindt ons in: Emmen

Nadere informatie

Technische richtlijnen voor groene daken en gevels. Dakbegroeiingsrichtlijn

Technische richtlijnen voor groene daken en gevels. Dakbegroeiingsrichtlijn Dakbegroeiingsrichtlijn De eerste richtlijn voor ontwerp, aanleg en onderhoud van dakbegroeiingen in Nederland! Met alle informatie over het ontwerpen, aanleggen en onderhouden van dakbegroeiingen. Met

Nadere informatie

Hitte in de stad. Klimaatverandering en gezondheid. Laura Kleerekoper en Sebas Veldhuisen Delft, 14-05-2009

Hitte in de stad. Klimaatverandering en gezondheid. Laura Kleerekoper en Sebas Veldhuisen Delft, 14-05-2009 Hitte in de stad Klimaatverandering en gezondheid Delft, 14-05-2009 2 Delft, 14-05-2009 Profiel BuildDesk 60 medewerkers; Gevestigd in Delft en Arnhem; Onderdeel van BuildDesk International, gevestigd

Nadere informatie

Bergpolder Zuid, Rotterdam

Bergpolder Zuid, Rotterdam Climate Proof Cities klassieke benadering 2 De theorie klimaatverandering effecten kwetsbaarheid aanpassingsmaatregelen implementatie bijvoorbeeld: 1000 bomen plan groene daken subsidie bouwvoorschriften

Nadere informatie

Duurzame technieken infocentrum Kamp C

Duurzame technieken infocentrum Kamp C Duurzame technieken infocentrum Kamp C Constructie: Deels recyclagebeton (beton waarbij het grove toeslagmateriaal vervangen is door beton- en mengpuingranulaten, afkomstig uit de afbraak van oude militaire

Nadere informatie

DAK- en GEVELGROEN introductie, inspiratie en kwaliteit

DAK- en GEVELGROEN introductie, inspiratie en kwaliteit DAK- en GEVELGROEN introductie, inspiratie en kwaliteit Het doel van deze presentatie is om te inspireren over toepassingsmogelijkheden voor groene daken en gevels. Gegevens over systemen en functies zijn

Nadere informatie

Bouwgebreken bij platte daken Denk na

Bouwgebreken bij platte daken Denk na Bouwgebreken voorkomen Denk toekomstgericht Bouwgebreken bij platte daken Denk na Wat ben ik binnen enkele jaren van plan? Zouden er installaties kunnen bijkomen?. Kies voor uitvoerders met kennis van

Nadere informatie

Het maatschappelijk nut van duurzame dakbegroening in de stad. Maebe Johan ZinCo Benelux

Het maatschappelijk nut van duurzame dakbegroening in de stad. Maebe Johan ZinCo Benelux Het maatschappelijk nut van duurzame dakbegroening in de stad. Maebe Johan ZinCo Benelux Waarom, groen in de stad? Dakbegroening ecologisch bekeken: Warmte + Licht H 2 O Buffering 50-90% Zuurstof, water,

Nadere informatie

Veel gemeenten bezuinigen op groenonderhoud en onderhoud van de openbare ruimte

Veel gemeenten bezuinigen op groenonderhoud en onderhoud van de openbare ruimte Veel gemeenten bezuinigen op groenonderhoud en onderhoud van de openbare ruimte 1. Gemeentelijk gras wordt nog wel gemaaid maar niet meer afgevoerd; men gaat vaak over op klepelen of sikkelen. Dode bomen

Nadere informatie

OPTIGROEN RETENTIEDAK MEANDER & DROSSEL

OPTIGROEN RETENTIEDAK MEANDER & DROSSEL Retentiedak type Meander OPTIGROEN RETENTIEDAK MEANDER & DROSSEL Groen-blauwe daken als oplossing voor de wateropgave bij nieuwbouw, bestaande bouw en herontwikkeling Retentiedak type Drossel Drossel Wateroverlast

Nadere informatie

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken?

Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Dakbedekking en waterhuishouding - Hoe blauw zijn groene daken? Kees Broks (STOWA), Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Groene daken zijn hot, ook vanuit het oogpunt van stedelijk waterbeheer. Ze vangen

Nadere informatie

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Kosten en baten van inrichting. Wiebe Bakker november 2015

DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK. Kosten en baten van inrichting. Wiebe Bakker november 2015 DE KLIMAATBESTENDIGE STAD: INRICHTING IN DE PRAKTIJK Kosten en baten van inrichting Wiebe Bakker november 2015 Waar is nog behoefte aan? Keuze bij inrichting openbare ruimte + riolering: traditioneel of

Nadere informatie

Is de waterafvoer niet geregeld krijg je veel gezeik als het regent!

Is de waterafvoer niet geregeld krijg je veel gezeik als het regent! Is de waterafvoer niet geregeld krijg je veel gezeik als het regent! Het Land van Cuijk gaat voor groen Het klimaat verandert, nu jouw tuin nog! Staat je tuin blank als het hard regent? Wel eens water

Nadere informatie

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken?

De Levende tuin, met een levende omheining. De Levende tuin laat uw tuin leven. Wilt u van uw tuin een groene oase maken? FOTO S: TUINEN VAN APPELTERN met een levende omheining De omheining van een levende tuin leeft mee. Deze biedt beschutting, maar is ook toegankelijk voor kleine dieren. Van oude stenen bijvoorbeeld, zijn

Nadere informatie

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement.

Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. Een slimme oplossing voor ecologisch watermanagement. OVERHEID & PUBLIEKE DIENSTEN www.hydrorock.com Overheden en watermanagement Watermanagement in stedelijke gebieden is zeer actueel. Klimaatverandering

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel aan gemeenteraad

Initiatiefvoorstel aan gemeenteraad Initiatiefvoorstel aan gemeenteraad n.v.t. W.F. Mulckhuijse (SP), R. Pet (GroenLinks), K.G. van Rijn (PvdA), K. Jongejan (VVD) In te vullen door Raadsgriffie Portefeuillehouder nvt nvt RV-nummer: RV-68/2008

Nadere informatie

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00

Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Keynote Future Green City 26 november 2015 10.30-12.00 Thema: Leven met water in de stad Speech: - Geweldig om zoveel professionals bezig te zien met groen en water in stedelijk gebied! - In het Deltaprogramma

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. HUIS & TUIN www.hydrorock.com Particuliere markt en watermanagement De klimaatverandering zorgt voor meer en heviger regenbuien waardoor

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

7-5-2010 Groene gevels 1

7-5-2010 Groene gevels 1 7-5-2010 Groene gevels 1 SBR brochure Gevels in t Groen Aanwijzingen voor het ontwerpen van groene gevels April 2008 7-5-2010 Groene gevels 2 SBR brochure Gevels in t Groen Gevel Musée du Quai Branly te

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van De gemeenteraad - 19 juni 2012 Duurzaam bouwen project School Portland Het college Controller Directie Paraaf Datum Ons kenmerk CC Henk van der Linden

Nadere informatie

CAMPUS-park Delft TU Noord

CAMPUS-park Delft TU Noord TU Noord klimaatadaptatie & gebiedsontwikkeling - Kanaalweg 2 SCHIE DUWO Botanische Tuin OPGAVE KLIMAATADAPTATIE In het kader van het project Klimaatadaptatie Delft is een studie verricht naar de gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

Eindhoven. groener enkel verharden waar nodig

Eindhoven. groener enkel verharden waar nodig Eindhoven groener enkel verharden waar nodig september 2013 Colofon Gemeente Eindhoven en Royal Haskoning DHV Luuk Postmes Ferry van den Eng Oscar Kunst Tom Spanjerdt 2e druk 2013 Indeling b De aanleiding

Nadere informatie

Doelen duurzaam bouwen

Doelen duurzaam bouwen 1 Doelen duurzaam bouwen Duurzaam bouwen is hot. Geen wonder, u verhoogt de waarde van uw woning, verlaagt uw woonlasten, krijgt overheidssubsidies voor duurzame details, maar ziet u ook hoe comfortabel

Nadere informatie

Duurzame Dakproeftuinen

Duurzame Dakproeftuinen Duurzame Dakproeftuinen Factsheets van 5 Utrechtse proeftuinen voorzien van duurzame daktechnieken Provincie Utrecht, oktober 2010 Postbus 80300 3508 TH Utrecht T: 030 258 9111 www.provincie-utrecht.nl/dedakenduurzaam

Nadere informatie

Voordelig investeren in duurzame daken Wegwijzer in subsidies voor dakbedekking

Voordelig investeren in duurzame daken Wegwijzer in subsidies voor dakbedekking Voordelig investeren in duurzame daken Wegwijzer in subsidies voor dakbedekking Jaarbeurs Utrecht - Diverse proefdaken 2 2 Duurzame dakbedekkingkeuze wordt beloond met diverse subsidies Icopal is specialist

Nadere informatie

Samen met. Raamisolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel.

Samen met. Raamisolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. Samen met Raamisolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. In de moderne architectuur wordt veel glas gebruikt. Zo komt er veel natuurlijk licht binnen.

Nadere informatie

Groen op niveau. Groene Daken in Den Haag. Versie 010409

Groen op niveau. Groene Daken in Den Haag. Versie 010409 Groen op niveau Groene Daken in Den Haag Versie 010409 Conceptnota Groen op Niveau Inhoudsopgave Inhoudsopgave Voorwoord 1) Inleiding 1.1 Aanleiding en doelstelling 1.2 Reikwijdte van de nota 1.3 Leeswijzer

Nadere informatie

EEN GROENDAK, EEN BEETJE GROEN IN DE STAD

EEN GROENDAK, EEN BEETJE GROEN IN DE STAD EEN GROENDAK, EEN BEETJE GROEN IN DE STAD - Een blik op een groendak zorgt voor een rustige geest, wonen onder een groendak creëert een aangenaam binnenklimaat: Een groendak heeft veel te bieden TER 02-1.

Nadere informatie

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later

luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later Noxite Noxite luchtzuiverende dakbedekking voor nu en later 1 m 2 Noxite dakbedekking geeft 12 mensen schone lucht per jaar. Luchtzuiverend Gehele levensduur effectief Aangetoonde werking Zon, wind en

Nadere informatie

Datum 29 september 2011

Datum 29 september 2011 Beleidsnotitie duurzame openbare verlichting 2011-2016 Kerngegevens Projectleider Afdeling B.I.C. Stolk Ruimte 3 Datum 29 september 2011 3 Behandeling Gemeenteraad Planstatus Casenummer Vastgesteld AB11.00502

Nadere informatie

Waterhuishoudingsplan Schaapsloop voorbereiding rioolmaatregelen

Waterhuishoudingsplan Schaapsloop voorbereiding rioolmaatregelen Waterhuishoudingsplan Schaapsloop voorbereiding rioolmaatregelen Inventarisatie bereikbaarheidsplan, sessie 1 Maandag 10 juni 2013, Sloperbedrijf Van Putten Angela de Vries Rob de Haas Gemeente Valkenswaard

Nadere informatie

Stichting Roof Update. Flynth Subsidie Advies

Stichting Roof Update. Flynth Subsidie Advies MÉÉR WAARDE Stichting Roof Update & Flynth Subsidie Advies Marco Stehouwer Donderdag 14 juni 2012 Subsidie & daken Stimuleringsregeling Hemelwater Waterschap Aa en Maas 2011-2015 Subsidie voor zonnepanelen

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 47 Juli-Augustus 2011. Beste,

NIEUWSBRIEF 47 Juli-Augustus 2011. Beste, NIEUWSBRIEF 47 Juli-Augustus 2011 Beste, Je hebt via www.atelierartisjok.be ingetekend op de nieuwsbrief. De nieuwsbrief zal je wat meer wegwijs maken in diverse thema's rond planten en tuinarchitectuur.

Nadere informatie

Afweging: het ontwerp Voor het ontwerp van de openbare inrichting hebben de onderstaande zaken als basis gediend:

Afweging: het ontwerp Voor het ontwerp van de openbare inrichting hebben de onderstaande zaken als basis gediend: Samenvatting: Inleiding: De aanleiding voor het project is de noodzakelijke rioolvervanging in de Norbertijnerstraat en de Schanswijk. De riolering verkeert in een slechte staat. De vervanging van het

Nadere informatie

Eindexamen m&o vwo 2009 - I

Eindexamen m&o vwo 2009 - I Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 5. Rammels Loodgieters en Dakbedekkingen bv is van oorsprong een dakdekkersbedrijf dat bitumen daken aanlegt. In de loop der jaren is het

Nadere informatie

Tekst: Cees van de Sande

Tekst: Cees van de Sande Het lijkt zo vanzelfsprekend als we zeggen dat klaslokalen zijn gemaakt om optimaal te kunnen leren. Helaas is dat niet altijd het geval. Het klimaat in klaslokalen kan zelfs een negatief effect op de

Nadere informatie

Ontsluitingsweg Moerkapelle Oost 21 juni 2012 I. van Opstal

Ontsluitingsweg Moerkapelle Oost 21 juni 2012 I. van Opstal Ontsluitingsweg Moerkapelle Oost 21 juni 2012 I. van Opstal Aanleiding In verband met de ontwikkeling van Moerkapelle Oost wordt er een nieuwe verbindingsweg aangelegd om het toekomstig (woon)gebied te

Nadere informatie

Groente, fruit en kruiden gezondheid van het dak! Optigroen systeem Dakmoestuin. Urban Farming op het dak!

Groente, fruit en kruiden gezondheid van het dak! Optigroen systeem Dakmoestuin. Urban Farming op het dak! Groente, fruit en kruiden gezondheid van het dak! Optigroen systeem Dakmoestuin Urban Farming op het dak! Urban Farming op het dak! Door de velen braakliggende daken te gebruiken voor lokale voedselproductie

Nadere informatie

Alstublieft Uw plat dak zal 50 jaar later nog even waterdicht zijn als de eerste dag

Alstublieft Uw plat dak zal 50 jaar later nog even waterdicht zijn als de eerste dag Daken Zonne-energie Goten Terrassen Daktuinen Alstublieft Uw plat dak zal 50 jaar later nog even waterdicht zijn als de eerste dag MASTERSYSTEMS Rubber met dampdrukverdelende onderlaag 08/2527 Wie ruim

Nadere informatie

Slim Wonen met Koerts Dakwerken

Slim Wonen met Koerts Dakwerken Slim Wonen met Koerts Dakwerken Koerts Dakwerken neemt deel aan het project Slim Wonen in de gemeente Pekela. De gemeente Pekela stimuleert met dit project haar inwoners na te denken over het terugdringen

Nadere informatie

Energiewinning uit daken

Energiewinning uit daken Energiewinning uit daken Energydak NRG-Guard Energiewinning uit daken De consument is zich meer dan ooit bewust van het belang van schone energie. Niet voor niets bieden energiemaatschappijen groene energie

Nadere informatie

Wat zijn groene daken en gevels? Inventarisatie onderzoek

Wat zijn groene daken en gevels? Inventarisatie onderzoek Wat zijn groene daken en gevels? Inventarisatie onderzoek Inhoud 1. Inleiding 5 1.1 opdracht omschrijving 5 1.2 leeswijzer 5 2 Groene daken en gevels 7 2.1 Inleiding 7 2.2 Definitie groen van groendak

Nadere informatie

GROEN GROENER GROENST

GROEN GROENER GROENST GROEN GROENER GROENST DE BETEKENIS VAN GROEN VOOR ONZE LEEFOMGEVING 10 november 2011 Arda van Helsdingen Copijn Tuin- en Landschapsarchitecten DE BETEKENIS VAN GROEN VOOR ONZE LEEFOMGEVING Wat is groen?

Nadere informatie

M3H Werkwijzer Duurzame woongebouwen

M3H Werkwijzer Duurzame woongebouwen M3H Werkwijzer Duurzame woongebouwen 1/7 Duurzame woongebouwen M3H ontwerpt en bouwt gebouwen die lang meegaan. Hoogwaardige gebouwen die mooi zijn in de omgeving en die passen bij de gebruikers. Gebouwen

Nadere informatie

DW-CLEANING TURNHOUT

DW-CLEANING TURNHOUT SPECIALIST IN REINIGEN VAN: - ZONNEPANELEN, - DAKEN, - DAKGOTEN, - OPRITTEN, - PANELEN, - DAKGOTEN - GEVELS - SCHOORSTENEN COATING VAN DAKEN,.. DW-CLEANING TURNHOUT VOOR VRIJBLIJVENDE OFFERTE TEL: 0497/O7.65.02

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

MEMO. Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl. - Gemeente Gemert-Bakel

MEMO. Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl. - Gemeente Gemert-Bakel MEMO Aan: - Gemeente Gemert-Bakel Van: - Buro SRO Datum: - 20-11-2012 Onderwerp: - Watermemo De Hoef 16 Gemert Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem 026 35 23 125 arnhem@buro-sro.nl www.buro-sro.nl

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Groendaken: van ontwerp tot onderhoud

Opleiding Duurzaam Gebouw: Groendaken: van ontwerp tot onderhoud Opleiding Duurzaam Gebouw: Groendaken: van ontwerp tot onderhoud Leefmilieu Brussel Elementen voor een duurzame keuze Frederic LUYCKX, architect & onderzoeker Doelstellingen van de presentatie Hulpmiddelen

Nadere informatie

PLAATSNAAM. Duurzaam landschappelijk raamwerk leidt tot zeer groen Slogan profiel

PLAATSNAAM. Duurzaam landschappelijk raamwerk leidt tot zeer groen Slogan profiel gaardenhage, PROJECTTITEL de maten PLAATSNAAM arnhem Duurzaam landschappelijk raamwerk leidt tot zeer groen Slogan profiel Gaarden en...... Hagen Gaardenhage, De Maten Duurzaam landschappelijk raamwerk

Nadere informatie

GROENBEHEERPLAN GEMEENTE BEUNINGEN

GROENBEHEERPLAN GEMEENTE BEUNINGEN GROENBEHEERPLAN GEMEENTE BEUNINGEN In Beuningen is naar verhouding veel groen aanwezig. Deze groene inrichting draagt bij aan een gezonde, fraaie, plezierige woon- en werkomgeving. Als gemeente zijn we

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015

Afkoppelen hemelwater. Oude Pastoriebuurt. Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Afkoppelen hemelwater Oude Pastoriebuurt Auteur(s): Dhr. T. van den Kerkhof Dhr. R. Thijssen 04-09 - 2015 Opening - welkom Ton van den Kerkhof Projectleider Roy Thijssen Adviseur riolering en water Luuk

Nadere informatie

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel.

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. . Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. In de moderne architectuur wordt veel glas gebruikt. Zo komt er veel natuurlijk licht binnen. Maar veel glas kan

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Groener bouwen. groener leven

Groener bouwen. groener leven Groener bouwen groener leven ontspannen in een gezonde buitenruimte daktuinen en gevelbegroening waterbuffering onderscheidend vermogen waarde toevoegen Groener bouwen betekent het inrichten van de buitenruimte

Nadere informatie

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort.

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 12 duurzaamheidstips voor monumenten Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 1 12 duurzaamheidstips voor monumenten Woont u in een monument of ander karakteristiek

Nadere informatie

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel.

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. . Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. In de moderne architectuur wordt veel glas gebruikt. Zo komt er veel natuurlijk licht binnen. Maar veel glas kan

Nadere informatie

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Uden gastvrij voor water Kenmerk: 11-10044-JV 14 september 2011 Ingenieursbureau Moons 1 Inhoudsopgave 1 SAMENHANG... 3 2 SAMENVATTING... 4 2.1 KOERSWIJZIGINGEN...

Nadere informatie