Deloitte Real Estate Advisory Mei Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deloitte Real Estate Advisory Mei Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij?"

Transcriptie

1 Deloitte Real Estate Advisory Mei 2012 Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij?

2 Samenvatting Uit het Deloitte onderzoek Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling blijkt dat de volkshuisvestelijke doelstellingen van gemeenten op projectniveau steeds meer onder druk komen te staan. 77% van de gemeenten overweegt op korte termijn minder sociale (huur- en koop-) woningen te (laten) bouwen of heeft hiertoe kort geleden al besloten. Dit komt door gewijzigde EU-regelgeving, afnemende investeringskracht van corporaties en de matige financiële positie van gemeentelijke grondbedrijven. Gemeenten en corporaties hebben moeite de verborgen kosten van een sociale huurwoning (ca per sociale huurwoning) op te brengen gegeven de huidige economische situatie. Dit leidt waarschijnlijk tot een verlaging van de productie van sociale woningen. In 2010 leverden corporaties in totaal nog sociale huur- en koopwoningen op ofwel ca. 48% van de gehele bouwproductie. Het is daarom de vraag wie de doelgroep met een inkomen boven de gaan bedienen en wie de bouwproductie op peil gaan houden. De insteek van het (voormalig) kabinet was dat corporaties een fors deel van de toekomstige nieuwbouwproductie voor hun rekening zouden nemen, gefinancierd met de opbrengsten uit verkoop van bestaand bezit (kooprecht voor zittende huurders). Nu de opbrengst uit verkoop van bestaand bezit tegenvalt (kooprecht wordt wellicht geschrapt, matige woningmarkt) hebben corporaties weinig investeringsruimte. Dit betekent dat de bouwproductie (verder) in gevaar komt. Gemeenten zullen op zoek moeten gaan naar andere partijen om bouwproductie te realiseren. Deze conclusies worden getrokken op basis van een onderzoek onder ca. 40 gemeenten. Met dit onderzoek is het huidige gemeentelijk beleid voor sociale woningbouw in beeld gebracht evenals de verwachtingen van beleidsambtenaren, hoe dit beleid op korte termijn zal worden aangepast. 2

3 Inhoudsopgave Inleiding 4 1. Huidig beleid sociale taakstelling 6 2. Sociale taakstelling in de praktijk van gebiedsontwikkeling 9 3. Toekomstig beleid sociale taakstelling 12 Over Deloitte Real Estate Advisory 15 Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 3

4 Inleiding Gemeenten en corporaties hebben gezamenlijk als taak te zorgen dat voldoende sociale (huur- en koop-) woningen beschikbaar zijn voor de doelgroep. Gemeenten hebben vaak een vast percentage voor de sociale taakstelling in nieuwbouwprojecten. 30% sociaal is in veel gemeenten het bestuurlijke uitgangspunt: elk nieuwbouwproject bevat in beginsel 30% sociale huur- en / of koopwoningen. Door verschillende ontwikkelingen (gewijzigde EU-regelgeving, minder investeringsruimte bij corporaties, financiële problemen bij gemeentelijke grondbedrijven) overwegen steeds meer gemeenten minder sociale woningen te (laten) bouwen. Deloitte Real Estate Advisory adviseert gemeenten door het hele land over (publiek-private) gebiedsontwikkelingen. In steeds meer van onze projecten zien we dat de gemeentelijke volkshuisvestingsdoelstellingen onder druk komen te staan; reden voor ons een onderzoek uit te voeren naar de sociale taakstellingen in nieuwbouwprojecten. Met dit onderzoek willen wij twee dingen bereiken. Ten eerste willen wij lokale beleidsmakers en bestuurders een beeld geven van de stand van zaken in de rest van het land. Hoe staat het ervoor bij uw collega s in andere gemeenten? Ook leveren wij graag een bijdrage aan de discussie over gebiedsontwikkeling in Nederland. Deloitte Real Estate Advisory heeft daarom onderzoek uitgevoerd naar gemeentelijk beleid met betrekking tot de sociale taakstelling in gebiedsontwikkeling. Drie vragen stonden centraal: 1. Huidig beleid: Wat is het huidige beleid? 2. Huidige praktijk: Hoe wordt dat beleid toegepast in de praktijk van de gebiedsontwikkeling? 3. Verwachting nabije toekomst: Wat zijn, gezien de wijzigende omstandigheden, de verwachtingen voor toekomstig beleid? 38 gemeenten namen deel aan het onderzoek. In elke provincie is minimaal 1 gemeente onderzocht, met een evenwichtige verdeling tussen kleine, middelgrote en grote gemeenten. De informatie is verzameld door middel van telefonische interviews met ambtenaren Wonen en / of Ruimtelijke Ordening. 4

5 Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 5

6 1. Huidig beleid sociale taakstelling Gemeenten borgen hun sociale taakstelling in projecten op verschillende manieren. Dat is niet verwonderlijk. De lokale omstandigheden variëren ook sterk; de relaties met de corporaties zijn uitstekend of juist matig; sommige gemeenten hebben te maken met een overschot aan sociale woningen, andere gemeenten juist met lange wachtlijsten. Gemeenten proberen daarom op verschillende manieren om voldoende sociale (huur- en koop-) woningen beschikbaar te hebben voor de doelgroep. Dit hoofdstuk beschrijft het huidige beleid met betrekking tot de sociale taakstelling. Regionale afspraken De meeste gemeenten (58%) hebben te maken met regionale afspraken over de bouw van sociale woningen (zie figuur 1). Het doel van deze afspraken is meestal om de sociale voorraad gelijkmatiger over de regio te verdelen. In sommige regio s organiseren gemeenten dit op eigen initiatief, in andere regio s gebeurt het onder (lichte) dwang van de provincie. Uit de interviews komt het beeld naar voren dat het maken van deze afspraken vaak moeizaam verloopt. Verdeling van de sociale voorraad was altijd al een lastige opgave maar moet nu in veel regio s gecombineerd worden met het terugbrengen van plancapaciteit. Figuur 1. Provinciale / regionale afspraken Is uw gemeente gebonden aan provinciale / regionale afspraken met betrekking tot de sociale taakstelling in gebiedsontwikkelingen? 42% 58% Ja Nee 6

7 Borging sociale taakstelling voor projecten Een meerderheid (50% + 8% = 58%) van de gemeenten hanteert een vast percentage voor het aandeel sociaal in ruimtelijke projecten (zie figuur 2). Een nieuwbouwontwikkeling moet dan in beginsel een vast percentage sociale huur- en / of koopwoningen hebben. Dit percentage geldt zowel voor projecten waar de gemeente de grondexploitatie voert, als voor private ontwikkelingen. Een minderheid van de gemeenten (16%) borgt de sociale taakstelling op een andere manier. Bijvoorbeeld door het maken van afspraken met corporaties over gronden die in corporatie-bezit zijn of door het maken van afwegingen op projectniveau zonder generieke percentages. Dit komt vooral voor in gemeenten met een ruimere woningmarkt in het noorden, oosten en zuiden van het land. In 26% van de gemeenten is sprake van een dusdanig overschot van sociale woningen dat helemaal geen sprake is van een sociale taakstelling. Figuur 2. Borging sociale taakstelling voor projecten Hoe is de sociale taakstelling voor woningontwikkelingen in uw gemeente geborgd? 26% 50% 16% 8% Via een vast percentage 'sociaal' dat als uitgangspunt geldt voor alle woningontwikkelingen (bijv. 30% sociaal) Via een vast percentage 'sociaal' dat als uitgangspunt geldt voor alle woningontwikkelingen maar dat varieert per kern / wijk (bijv. 30% in buitengebied, 20% in stedelijk gebied) Via een ander mechanisme (bijv. afweging wordt op projectniveau gemaakt) Geen sociale taakstelling (bijv. vanwege overschot in sociale sector) Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 7

8 De vaste percentages sociaal van gemeenten variëren sterk naar gelang de regionale afspraken, de politieke kleur van het college en de lokale woningmarkt (zie figuur 3). Sommige gemeenten houden 10% aan, anderen tot wel 50%. Bij de meeste gemeenten heeft dit percentage betrekking op zowel sociale huur als sociale koop. Uit de interviews blijkt dat veel gemeenten worstelen met de definitie van sociale koop. De scherpere inkomenseisen van hypotheekverstrekkers leiden tot dalende woningprijzen waardoor steeds meer woningen onder de, door de gemeente bepaalde, drempelwaarden voor sociale koop komen. De quota worden dan gehaald, maar de betaalbaarheid van de woningen daalt net zo hard (de prijsdaling ontstaat immers door scherpere inkomenseisen van de bank). Per saldo schiet de doelgroep daar dus niets mee op. Figuur 3. Percentage sociaal Welke percentage sociaal hanteert uw gemeente voor woningontwikkelingen?* Percentage gemeenten dat x% sociaal hanteert voor gebiedsontwikkelingen 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 10% sociaal of minder 11 20% sociaal 21 30% sociaal 31 40% sociaal 41 50% sociaal *Deze vraag is alleen gesteld aan gemeenten die een vast percentage sociaal als uitgangspunt gebruiken. In sommige gemeenten heeft sociaal alleen betrekking op sociale huur, in andere gemeenten betreft het ook sociale koop. De definitie van sociale koop varieert per gemeente. 8

9 2. Sociale taakstelling in de praktijk van gebiedsontwikkeling Uit de interviews blijkt dat de praktijk weerbarstiger is dan de vaste percentages ( elk project altijd 30% sociaal ) suggereren. In 100% van de gemeenten vormt het percentage het uitgangspunt, maar wordt op projectniveau onderhandeld met ontwikkelaar, corporatie en de eigen collega s van het projectbureau of grondbedrijf over het woningprogramma (zie figuur 4). In 92% van de gemeenten gaat dit op ad-hoc basis, in 8% van de gevallen is sprake van meer gestructureerde oplossingen waarbij de ontwikkelaar zijn sociale taakstelling kan afkopen met een financiële bijdrage aan een gemeentelijk fonds. De middelen in het fonds worden dan gebruikt voor compensatie van het aantal sociale woningen in toekomstige projecten. Figuur 4. Sociale taakstelling in de gebiedsontwikkelingspraktijk Wordt dit percentage sociaal in de gebiedsontwikkelingspraktijk ook strikt gehandhaafd?* 8% 0% 92% Ja Nee, in de praktijk vormt het percentage sociaal onderwerp van onderhandeling Nee, ontwikkelaars kunnen de sociale taakstelling afkopen via een gemeentelijk fonds *Deze vraag is alleen gesteld aan gemeenten die een vast percentage sociaal als uitgangspunt gebruiken. Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 9

10 Uit de interviews blijkt dat de sociale taakstelling op projectniveau steeds meer onder druk komt te staan. Hiervoor zijn verschillende oorzaken: A. Veranderende EU-regelgeving De nieuwe EU-regelgeving staat corporaties niet meer toe sociale huurwoningen (i.e. woningen met een huur lager dan 664,66 per maand) te verhuren aan huishoudens met een belastbaar inkomen boven de ,- per jaar. Althans, dit mag niet meer met WSW-geborgde financiering 1. Het volkshuisvestelijk effect van deze maatregel wordt per gemeente anders beoordeeld. In sommige gemeenten wordt geredeneerd dat de doelgroep kleiner wordt en er dus minder sociaal gebouwd moet worden. In andere gemeenten wordt geredeneerd dat de onderliggende vraag naar woningen niet wordt beïnvloed door veranderende regelgeving en dat er andere oplossingen bedacht moeten worden voor middeninkomens (bijvoorbeeld relatief meer sociale koop bouwen of doorstroming stimuleren). B. Afnemende investeringskracht corporaties De afgelopen jaren zien gemeenten dat relatief veel sociaal wordt gebouwd omdat commerciële ontwikkelaars, door de onzekerheid op de woningmarkt, hun plannen hebben vertraagd en corporaties nog wat langer doorbouwen. Maar de investeringskracht van corporaties daalt snel. Fiscale maatregelen (vennootschapsbelasting, bijdrage aan huurtoeslag, de heffing voor verhuurders vanaf 2014), hogere financieringslasten (beperking WSW-borging door scheiding DAEB / niet-daeb, hogere risicoopslagen door vastgoedfinanciers) en afboekingen op grondposities maken corporaties kieskeuriger bij het maken van investeringsbeslissingen. Voor gemeenten betekent dit dat de lokale corporatie niet meer automatisch de sociale huurkavels (en de bijhorende tekorten op de vastgoedexploitaties: zie pag. 11 de verborgen kosten van een sociale huurwoning ) in een grondexploitatie afneemt. C. Matige financiële gezondheid gemeentelijke grondbedrijven Gemeenten hebben in ,9 miljard verloren op grondexploitaties en de verwachting is dat nog 2,0 miljard aan verliezen te nemen is 2. Het gaat dus niet goed met de gemeentelijke grondbedrijven. Gemeenten zoeken manieren om de verliezen te beperken en worden zich steeds bewuster van de verborgen kosten (of gemiste opbrengsten) van sociale woningen in een plan (zie pag. 11 de verborgen kosten van een sociale huurwoning ). D. Druk van ontwikkelaars Ontwikkelaars opereren in een moeilijke markt. Door de onzekerheid op de woning- en hypotheekmarkt moeten ontwikkelaars alle zeilen bijzetten om projecten tot realisatie te brengen. Gemeenten zijn voor het realiseren van de eigen ambities vaak (mede) afhankelijk van de projecten van ontwikkelaars. Die gemeentelijke ambities kunnen financieel van aard zijn, maar ook betrekking hebben op het ruimtelijk, economisch of volkshuisvestelijk beleid. Gemeenten zijn daarom niet ongevoelig voor druk van ontwikkelaars om het aandeel sociaal in projecten te verlagen en daarmee het project voor de ontwikkelaar haalbaarder te maken. Uit de interviews blijkt dat het verlagen van de sociale taakstelling op projectniveau vaak wordt gekoppeld aan de scheefwoners-discussie. Dat gaat om forse aantallen: 28% van de sociale huurwoningen wordt bewoond door te rijke huishoudens (i.e. met een belastbaar inkomen boven de ,- per jaar 3 ). Gemeenten en corporaties proberen het aandeel scheefwoners te verlagen. Maatschappelijk Gebonden Eigendom (MGE) -constructies, startersleningen en het programmeren van meer middel-dure huurwoningen kunnen huishoudens verleiden door te stromen maar niet dwingen dat te doen. De middelen van lokale partijen kenmerken zich door hun (reële maar) beperkte effect. Het zijn provisorische oplossingen. De enige partij die het probleem structureel kan oplossen is het Rijk. Het scheefwoners-probleem staat ook hoog op de Haagse agenda. Het feit dat minister Spies de voorgenomen huurverhoging voor scheefwoners april 2012 heeft uitgesteld, toont echter aan dat dit veel haken en ogen heeft. 1 De EU-wetgeving staat corporaties toe maximaal 10% van de DAEB woningen toch aan huishoudens met een hoger inkomen toe te wijzen, waarbij sprake moet zijn van een sociale prioriteit. 2 Bron; Deloitte Real Estate Advisory: Financiële effecten crisis bij gemeentelijke grondbedrijven, update 2011, uitgevoerd in opdracht van VNG, ministerie BZK en ministerie I&M, september Bron; Brief Minister Donner aan Tweede Kamer, 15 december 2011, Mogelijkheden voor onderzoek naar scheefwoners. 10

11 De verborgen kosten van een sociale huurwoning Het programmeren van een sociale huurwoning brengt voor lokale partijen (gemeente en corporatie gezamenlijk) ca extra kosten met zich mee ten opzichte van een alternatief zoals een vrije sector huur- of koopwoning van een zelfde kwaliteit. De extra kosten zitten verborgen in de grondexploitatie van de gemeente en de vastgoedexploitatie van de corporatie. Figuur 5 toont de verdeling van deze extra kosten (bron: bewerking Deloitte van verschillende onderzoeken o.a. in opdracht van Ministerie BZK, zie onderstaand figuur). De gemeente ontvangt ca minder grondopbrengsten voor een bouwrijpe kavel in de sociale sector dan voor dezelfde bouwrijpe kavel in de vrije sector; een kavel waarop een bouwkundig gelijke woning wordt gebouwd. Vervolgens legt de corporatie ook ca toe op de exploitatie van een sociale huurwoning. De stichtingskosten van een sociale huurwoning zijn ca De opbrengsten (huur) en kosten (onderhoud etc.) gedurende de gehele exploitatieperiode leveren netto ca op. Dit leidt tot een tekort van ca voor de corporatie (de zogenaamde onrendabele top). Deze berekeningen zijn afhankelijk van verschillende aannames waarover discussie mogelijk is. Ter illustratie: de bedrijfswaarde van de sociale huurwoning is afhankelijk van de rekenrente. In de onderliggende berekeningen is de rekenrente van het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV) als uitgangspunt genomen, maar deze ligt lager dan de huidige marktrente. Rekenen met de huidige marktrente zou leiden tot een hogere bedrijfswaarde en een lagere onrendabele top. Verder hebben deze berekeningen betrekking op landelijke gemiddelden, terwijl er sprake is van (forse) lokale verschillen. Daarom houden wij een onzekerheidsmarge aan van 15%, wat leidt tot de conclusie dat het programmeren van één sociale huurwoning betekent dat gemeenten en corporaties tot aan subsidie in de grond stoppen. Figuur 5. De verborgen kosten van een sociale huurwoning Gemeente: korting aan corporatie via grondexploitatie Corporatie: onrendabele top via vastgoedexploitatie Totaal: extra kosten sociale huurwoning voor gemeente en corporatie Onrendabele top exploitatie sociale huurwoning Totaal: extra kosten gemeente aan sociale huurwoning Via vastgoedexploitatie Via grondexploitatie Residuele grondewaarde grondgebonden vrije sector huurwoning met kale bouwkosten van Gemiddelde grondeopbrengsten grondgebonden sociale huurwoning Gemiddelde stichtingskosten van een sociale huurwoning Gemiddelde bedrijfswaarde van een sociale huurwoning o.b.v. CFV-parameters Totale extra kosten lokale partijen van een sociale huurwoning t.o.v. een vergelijkbare vrije sector huurwoning Onderbouwing: De cijfers met betrekking tot de grondexploitatie zijn ontleend aan het artikel Grondprijzen voor sociale woningbouw, tussen impliciete subsidie en belasting van J. Matthijsse e.a. uit Tijdschrift voor de Volkshuisvesting februari Berekening is gebaseerd op een grondgebonden woning met kale bouwkosten van De residuele grondwaarde van een grondgebonden vrije sector woning is berekend op basis van parameters uit de IPD-index. De gemiddelde grondopbrengst voor sociale huurwoningen is gebaseerd op een survey onderzoek onder 78 gemeenten. De cijfers met betrekking tot de vastgoedexploitatie zijn ontleend aan het onderzoek Onrendabele nieuwbouw, investeringen in de sociale huursector van Rigo, dat is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van BZK en Stadsgenoot, januari Deze cijfers hebben betrekking op het jaar Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 11

12 3. Toekomstig beleid sociale taakstelling Uit de interviews blijkt dat de volkshuisvestelijke doelstellingen op projectniveau steeds meer onder druk komen te staan. Dit komt door de gewijzigde EU-regelgeving, de afnemende investeringskracht van corporaties, de matige financiële positie van gemeentelijke grondbedrijven en druk van commerciële ontwikkelaars. Deze nieuwe realiteit leidt tot heroverwegingen van het volkshuisvestingsbeleid van Nederlandse gemeenten (zie figuur 6). 47% van de beleidsmakers geeft aan dat het onderwerp op de agenda staat, alleen nog binnen de muren van het gemeentehuis (27%) of ook al in overleg met regio en / of corporaties (20%). Nog eens 30% van de beleidsmakers geeft aan dat in hun gemeente de sociale taakstelling al is bijgesteld in de afgelopen 2 jaar, (in al deze gemeenten) door het verlagen of zelfs loslaten van het vaste percentage sociaal op projectniveau. In totaal is dus in 77% van de gemeenten sprake van aanpassing van de sociale taakstelling. Figuur 6. Heroverweging volkshuisvestingsbeleid Staat aanpassing van de sociale taakstelling in uw gemeente op de agenda?* 23% 30% 20% 27% Ja, sterker nog: de sociale taakstelling is onlangs (afgelopen 2 jaar) al aangepast Ja, staat op de agenda, maar alleen (nog) binnen de muren van het gemeentekantoor Ja, staat op de agenda, ook al in overleg met provincie / regio / corporaties Nee, staat niet op de agenda * Deze vraag is alleen gesteld aan gemeenten die een vast percentage sociaal als uitgangspunt gebruiken. 12

13 De beleidsmakers van gemeenten waar aanpassing van de sociale taakstelling op de agenda staat hebben een (persoonlijke) inschatting gemaakt van de nabije toekomst. Wat verwachten beleidsmakers, gezien de politieke verhoudingen en lokale woningmarkt in de gemeente, dat met de volkshuisvestelijke ambities zal gebeuren in hun eigen gemeente? 80% van de beleidsmakers verwacht dat de ambities naar beneden zullen worden bijgesteld door het verlagen van de sociale taakstelling in woningbouwontwikkelingen. Dit bijstellen van de ambities kan op verschillende manieren gestalte krijgen. In de meeste gemeenten gebeurt dit door het verlagen van de sociale taakstelling voor woningbouwprojecten. In andere gemeenten gebeurt het subtieler door de definitie van een sociale koopwoning aan te passen. Door het verhogen van de drempelwaarde van een sociale koopwoning (bijvoorbeeld van ,- naar ,-) wordt het al veel makkelijker de sociale taakstelling te halen; zeker in tijden van dalende woningprijzen. Ten slotte kunnen gemeenten de ambities bijstellen met meer flexibele afspraken met corporaties over de totaalproductie. 12% van de beleidsmakers geeft aan dat het onderwerp aanpassen ambities weliswaar op de agenda staat, maar dat ze verwachten dat de ambities uiteindelijk gelijk zullen blijven. Slechts 8% van de beleidsmakers verwacht een verhoging van de sociale taakstelling. Figuur 7. Ambities met betrekking tot sociale taakstelling Verwacht u dat de ambities met betrekking tot de sociale taakstelling in uw gemeente naar boven of beneden zullen worden bijgesteld?* 12% 8% 80% Naar beneden; minder sociale woningen bouwen dan voorheen Gelijk; ambities zullen (ongeveer) gelijk blijven Naar boven; meer sociale woningen bouwen dan voorheen * Deze vraag is alleen gesteld aan gemeenten waar aanpassing van de sociale taakstelling op de agenda staat of waar de sociale taakstelling onlangs (afgelopen 2 jaar) is aangepast. In dat laatste geval is niet gevraagd naar een verwachting maar naar de feitelijke aanpassing van de sociale taakstelling. Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 13

14 Bij vrijwel alle gemeenten waar sprake is van aanpassing van de sociale taakstelling (77% van alle gemeenten die nu een sociale taakstelling hebben) betreft het dus een verlaging van de ambities. Dit leidt waarschijnlijk tot een verlaging van de productie van sociale woningen. In 2010 leverden corporaties in totaal nog sociale huur- en koopwoningen op 4 (zie figuur 8) ofwel ca. 48% van de gehele bouwproductie 5. Figuur 8. Woningproductie door corporaties Aantal woningen Sociale huur (= huur onder huurtoeslaggrens) Sociale koop (= kosten voor in eigendom verkrijgen < ) % van de gemeenten overweegt op korte termijn minder sociale (huur- en koop-) woningen te (laten) bouwen of heeft hiertoe kort geleden al besloten 4 Bron: Bewerking van CFV, Sectorbeeld realisaties Woningcorporaties verslagjaar De CFV rapportage bevat de totale productie van huur- en koopwoningen in de jaren en het aandeel huurwoningen onder huurtoeslaggrens (80%) en het aandeel koopwoningen onder de verkrijgingsprijs (52%). Er is aangenomen dat deze percentages gedurende de periode constant zijn geweest. 5 Bron: CBS. In 2010 zijn in heel Nederland woningen opgeleverd. De sociale huur- en koopwoningen betreffen dus ca. 48% van de totale productie. 14

15 Over Deloitte Real Estate Advisory Deloitte Real Estate Advisory is met circa 80 medewerkers één van de grootste vastgoedadviseurs van Nederland. Wij adviseren over gebiedsontwikkeling en PPS, ondersteunen bij waardering, financiering en transacties van vastgoedprojecten en -portfolio s en staan (vastgoed)organisaties bij in hun strategievorming. Een onderdeel van de dienstverlening van Deloitte Real Estate Advisory is het adviseren van overheden over hun rol en positie in gebiedsontwikkeling. Wij geven publiek-private en publiek-publieke samenwerkingen vorm en begeleiden in procesmanagement, zowel beleidsmatig, financieel, organisatorisch, juridisch als fiscaal. Meer informatie Verantwoordelijk partner Frank ten Have Auteurs Siddharth Khandekar Marloes Ramp Sociale woningbouw in gebiedsontwikkeling De 30% voorbij? 15

16 Deloitte refers to one or more of Deloitte Touche Tohmatsu Limited, a UK private company limited by guarantee, and its network of member firms, each of which is a legally separate and independent entity. Please see for a detailed description of the legal structure of Deloitte Touche Tohmatsu Limited and its member firms. Deloitte provides audit, tax, consulting, and financial advisory services to public and private clients spanning multiple industries. With a globally connected network of member firms in more than 150 countries, Deloitte brings world-class capabilities and deep local expertise to help clients succeed wherever they operate. Deloitte s approximately 182,000 professionals are committed to becoming the standard of excellence. This publication contains general information only, and none of Deloitte Touche Tohmatsu Limited, its member firms, or their related entities (collectively, the Deloitte Network ) is, by means of this publication, rendering professional advice or services. Before making any decision or taking any action that may affect your finances or your business, you should consult a qualified professional adviser. No entity in the Deloitte Network shall be responsible for any loss whatsoever sustained by any person who relies on this publication Deloitte The Netherlands Designed and produced by Communications at Deloitte, Rotterdam

Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan. Oostzaan, 22 april 2013

Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan. Oostzaan, 22 april 2013 Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan Oostzaan, 22 april 2013 1. Situatieschets De gemeente Oostzaan is permanent bezig met het verbeteren en optimaliseren van haar bedrijfsvoering. Het

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant

Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant Themabijeenkomst - De commissaris 3.0 als opdrachtgever van de accountant Piet Klop RA MGA Rotterdam, maandag 28 november 2011 De Rotterdamse havenbaron en politicus Lodewijk Pincoffs speelde een belangrijke

Nadere informatie

FAS/REA Utrecht. Governance en risicomanagement bij corporaties. Actieve rol van de RvC vereist!

FAS/REA Utrecht. Governance en risicomanagement bij corporaties. Actieve rol van de RvC vereist! FAS/REA Utrecht Governance en risicomanagement bij corporaties Actieve rol van de RvC vereist! Gerda Groeneveld, Rotterdam, 16 02 2012 Onderwerpen Veranderde rol van de commissaris Uitgangspunten voor

Nadere informatie

Optional client logo (Smaller than Deloitte logo) State of the State

Optional client logo (Smaller than Deloitte logo) State of the State Optional client logo (Smaller than Deloitte logo) State of the State Den Haag 28 maart 2017 State of the State - Presentatie Taxlab 1 plancapaciteit hebben dan de veronderstelde huishoudensgroei. State

Nadere informatie

Accountantsvoortgangsverslag Avalex jaarrekeningen 2010 en 2011 Presentatie Algemeen bestuur

Accountantsvoortgangsverslag Avalex jaarrekeningen 2010 en 2011 Presentatie Algemeen bestuur Accountantsvoortgangsverslag Avalex jaarrekeningen 2010 en 2011 Presentatie Algemeen bestuur Den Haag, 28 juni 2012 Schriftelijke communicatie over de accountantscontrole - Voortgangsrapportage accountantscontrole

Nadere informatie

Individueel vermogensbeheer Update btw aspecten. 18 september 2012 Martijn Jaegers / Elwin Makkus

Individueel vermogensbeheer Update btw aspecten. 18 september 2012 Martijn Jaegers / Elwin Makkus Individueel vermogensbeheer Update btw aspecten 18 september 2012 Martijn Jaegers / Elwin Makkus Agenda Inleiding Huidige visie Nederlandse belastingdienst Uitspraak HvJ zaak C-44/11 Deutsche Bank Gevolgen

Nadere informatie

Vennootschapsbelastingplicht voor overheidsondernemingen

Vennootschapsbelastingplicht voor overheidsondernemingen Vennootschapsbelastingplicht voor overheidsondernemingen NVRD Themadag Actualiteit in bedrijfsvoering Mr. drs. R.P. (Reinder) Wiersma Mr. G.J. (Ruud) de Jong, 18 februari 2016 Onderwerpen Hoofdlijn wettelijke

Nadere informatie

Drive for Excellence De weg naar een professionele bedrijfsvoering van woningcorporaties

Drive for Excellence De weg naar een professionele bedrijfsvoering van woningcorporaties Drive for Excellence De weg naar een professionele bedrijfsvoering van woningcorporaties Drive for Excellence Woningcorporaties zien zich geconfronteerd met veel veranderingen die invloed hebben op de

Nadere informatie

Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V.

Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V. Reglement voor de Commissie Publiek Belang van de Raad van Commissarissen Deloitte Holding B.V. Dit reglement is op 3 april 2013 door de Raad van Commissarissen vastgesteld. Achtergrond en inleiding De

Nadere informatie

Private Client Services Uw vermogen onze aandacht

Private Client Services Uw vermogen onze aandacht Private Client Services Uw vermogen onze aandacht It s business, it s personal Het kunnen beschikken over vermogen maakt veel zaken gemakkelijker maar brengt ook vaak vragen met zich mee. Fiscale vragen

Nadere informatie

Decentralisatie extramurale begeleiding Samenhang met 3D s en innovatie

Decentralisatie extramurale begeleiding Samenhang met 3D s en innovatie Decentralisatie extramurale begeleiding Samenhang met 3D s en innovatie Channa Minke Apeldoorn, 24 april 2012 Programma Inhoudelijke toelichting op samenhang en innovatie (15 min) Workshop innovatieve

Nadere informatie

De impact van automatisering op het Nederlandse onderwijs

De impact van automatisering op het Nederlandse onderwijs De impact van automatisering op het Nederlandse onderwijs Een verkenning op basis van data-analyse Amsterdam, september 2016 Leiden we op tot werkloosheid? De impact van automatisering op het onderwijs

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Novelle herzieningswet: gevolgen voor financiering. Drs. Jeroen Dungelmann

Novelle herzieningswet: gevolgen voor financiering. Drs. Jeroen Dungelmann Novelle herzieningswet: gevolgen voor financiering Drs. Jolanda van Elst Drs. Jeroen Dungelmann Deloitte FAS ABN Amro Juli 2013 Agenda Algemeen Afsplitsing activa/passiva naar Overgangs-BV: juridische

Nadere informatie

Capital at Risk model Meten van projectrisico s

Capital at Risk model Meten van projectrisico s Capital at Risk model Meten van projectrisico s Amsterdam, 14 oktober 2011 Risicomodel voor projectrisico s Overzicht Doeleinden risicomodel Inzicht verschaffen in het risico van een project; Rekening

Nadere informatie

Tax Directors Forum. Na de hoogtij van Horizontaal Toezicht nu een klimaat waarin boetes veel dichterbij gekomen zijn? Rotterdam, 12 februari 2015

Tax Directors Forum. Na de hoogtij van Horizontaal Toezicht nu een klimaat waarin boetes veel dichterbij gekomen zijn? Rotterdam, 12 februari 2015 Tax Directors Forum Na de hoogtij van Horizontaal Toezicht nu een klimaat waarin boetes veel dichterbij gekomen zijn? Rotterdam, 12 februari 2015 Agenda 16.00 16.05 uur Welkom en opening Frits Barnard

Nadere informatie

GES Alert Wooncorporaties

GES Alert Wooncorporaties The Netherlands Tax, Global Employer Services Inhoud Inleiding Controle overzichten UWV Eigenrisicodrager ZWflex? Herverzekeren of niet? Optimaliseren ziekteverzuimbeleid Projectplan GES Alert Wooncorporaties

Nadere informatie

TaxLab 26 maart 2015. We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf

TaxLab 26 maart 2015. We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf TaxLab 26 maart 2015 We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf Inhoud Tax Incentives: o Innovatie drieluik: WBSO/RDA/iBox o Investeringsregelingen EIA/MIA en subsidies Optimalisatie

Nadere informatie

Supermarkten Omzet, het fundament. Paul Op Heij

Supermarkten Omzet, het fundament. Paul Op Heij Supermarkten Omzet, het fundament Paul Op Heij Dinsdag, 28 januari 2014 Onderwerpen Omzet, het fundament Winkellandschap Impact crisis op consumentengedrag Vernieuwing in de branche zet door Rapport Deloitte

Nadere informatie

Stand van Zaken Computer Forensics. Johan ten Houten, Senior Manager Deloitte Risk Services. IB Opleidingsmarkt 2015, Fontys Hogeschool Eindhoven

Stand van Zaken Computer Forensics. Johan ten Houten, Senior Manager Deloitte Risk Services. IB Opleidingsmarkt 2015, Fontys Hogeschool Eindhoven Stand van Zaken Computer Forensics Johan ten Houten, Senior Manager Deloitte Risk Services IB Opleidingsmarkt 2015, Fontys Hogeschool Eindhoven 2015 Deloitte The Netherlands 1 Introductie Johan ten Houten

Nadere informatie

Een rol van (publiek) belang. Thema-sessie 5: Het perspectief vanuit de overheid - kosten. Doorn, 6 november 2014

Een rol van (publiek) belang. Thema-sessie 5: Het perspectief vanuit de overheid - kosten. Doorn, 6 november 2014 Een rol van (publiek) belang Thema-sessie 5: Het perspectief vanuit de overheid - kosten Doorn, 6 november 2014 AGENDA I. Kostenontwikkeling Nederlandse gezondheidszorg II. III. Kostenbeheersing en marktwerking:

Nadere informatie

Update IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs

Update IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs Update IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs Number 11, May 2015 IFRS 15 - Alloceren van de transactieprijs Het alloceren van de transactieprijs aan de afzonderlijke prestatieverplichtingen in een

Nadere informatie

Code voor Accountantsorganisaties Implementatie door Deloitte

Code voor Accountantsorganisaties Implementatie door Deloitte Code voor Accountantsorganisaties Implementatie door Deloitte Deloitte onderschrijft de uitgangspunten en bepalingen van de Code voor Accountantsorganisaties en heeft zich verbonden om deze te implementeren

Nadere informatie

Update IASB publiceert Improvements to IFRSs

Update IASB publiceert Improvements to IFRSs Update IASB publiceert Improvements to IFRSs Number 9, April 2015 IASB publiceert Improvements to IFRSs In september 2014 zijn wijzigingen gepubliceerd in IFRS ( Annual Improvements to IFRSs 2012-2014

Nadere informatie

De impact van automatisering op onderwijs en arbeidsmarkt in Rotterdam. Rotterdam, Oktober 2016

De impact van automatisering op onderwijs en arbeidsmarkt in Rotterdam. Rotterdam, Oktober 2016 De impact van automatisering op onderwijs en arbeidsmarkt in Rotterdam Rotterdam, Oktober 2016 Robotisering en automatisering hebben fundamenteel invloed op ons dagelijkse leven en de toekomst van het

Nadere informatie

IT risk management voor Pensioenfondsen

IT risk management voor Pensioenfondsen IT risk management voor Pensioenfondsen Cyber Security Event Marc van Luijk Wikash Bansi Rotterdam, 11 Maart 2014 Beheersing IT risico s Het pensioenfonds is verantwoordelijk voor de hele procesketen,

Nadere informatie

Decentralisaties sociaal domein

Decentralisaties sociaal domein Decentralisaties sociaal domein Landelijke ontwikkelingen, controleaanpak en aandachtspunten Gemeenten Land van Cuijk 24 maart 2016 Drs. Erwin Hollanders Drs. Patrick Jussen RA Drs. Arjan Schutgens RA

Nadere informatie

Een financieel beeld. Gemeente Albrandswaard. Portugaal 7 april 2014 Rein-Aart van Vugt

Een financieel beeld. Gemeente Albrandswaard. Portugaal 7 april 2014 Rein-Aart van Vugt Een financieel beeld Gemeente Albrandswaard Portugaal 7 april 2014 Rein-Aart van Vugt Database lokaal- en middenbestuur Database met jaarrekeningen van alle provincies, gemeenten en waterschappen over

Nadere informatie

Nadere uiteenzetting prijsaanbieding gemeente Tiel 2014

Nadere uiteenzetting prijsaanbieding gemeente Tiel 2014 Nadere uiteenzetting prijsaanbieding gemeente Tiel 2014 Aanscherping vereisten accountantscontrole: korte uitleg Aanscherping vereisten accountantscontrole: kwaliteit is het sleutelbegrip! Hoe ziet aanscherping

Nadere informatie

IIA Congres Prof. Dr. Sylvie C. Bleker-van Eyk & Roel van Rijsewijk. Zeist, 10 juni 2016

IIA Congres Prof. Dr. Sylvie C. Bleker-van Eyk & Roel van Rijsewijk. Zeist, 10 juni 2016 IIA Congres Prof. Dr. Sylvie C. Bleker-van Eyk & Roel van Rijsewijk Zeist, 10 juni 2016 Financial Economic Crime Financial investigation: Het gaat over meer dan je zou denken: Ontdek de weg die het geld

Nadere informatie

Nummer 8, december 2014. Update IASB publiceert IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers

Nummer 8, december 2014. Update IASB publiceert IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers Nummer 8, december 2014 Update IASB publiceert IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers IASB publiceert IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers Nieuwe regels zijn door de IASB gepubliceerd voor

Nadere informatie

Risicomanagement@gemeente Doetinchem

Risicomanagement@gemeente Doetinchem Risicomanagement@gemeente Doetinchem Ruimte voor elkaar: risico-inventarisatie Wmo en Wwb + Wsw drs. Laudy Konings Doetinchem, 18 oktober 2012 Inhoudsopgave Context van risicomanagement Aanleiding voor

Nadere informatie

Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) (0)

Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) (0) IFRS 15 Garanties Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional Practice Department +31

Nadere informatie

december 2010 Deloitte Commissarissen Survey Een duurzame toekomst

december 2010 Deloitte Commissarissen Survey Een duurzame toekomst december 2010 Deloitte Commissarissen Survey Een duurzame toekomst Inhoudsopgave Een duurzame toekomst 3 Belang duurzaamheid 5 Toetsing 8 Corporate governance code 9 De rol van accountants en consultants

Nadere informatie

Big Data in opsporing

Big Data in opsporing Big Data in opsporing Inge Philips-Bryan 20 september 2016 Essentie big data voor opsporing Van reconstructie achteraf naar real-time interventie Datavolume neemt toe Gat in penetratievermogen overheid-burger/crimineel

Nadere informatie

IFRS 15 Terugkoopovereenkomsten

IFRS 15 Terugkoopovereenkomsten IFRS 15 Terugkoopovereenkomsten Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional Practice

Nadere informatie

ESCo en Financiering Voorbeeld Rotterdamse Groene Gebouwen. CoreNetbijeenkomst, 16 mei 2012

ESCo en Financiering Voorbeeld Rotterdamse Groene Gebouwen. CoreNetbijeenkomst, 16 mei 2012 ESCo en Financiering Voorbeeld Rotterdamse Groene Gebouwen CoreNetbijeenkomst, 16 mei 2012 Introductie Janko Lindenbergh Director Real Estate Advisory Finance & Transactions Deloitte Financial Advisory

Nadere informatie

Number 12, May 2015. Update IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen

Number 12, May 2015. Update IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen Number 12, May 2015 Update IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen IFRS 15 - Identificeren van prestatieverplichtingen Het onderscheiden van prestatieverplichtingen is een belangrijke stap

Nadere informatie

IFRS 15 Balanspresentatie

IFRS 15 Balanspresentatie IFRS 15 Balanspresentatie Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional Practice Department

Nadere informatie

Welkom bij het webinar Responsible Tax deel 1

Welkom bij het webinar Responsible Tax deel 1 Welkom bij het webinar Responsible Tax deel 1 Presentatoren: Stephen Brunner Hans Pijl Start webinar 08:30 uur Vragen Voor het stellen van vragen tijdens het webinar zijn er twee mogelijkheden. Inbellen

Nadere informatie

Nederland GES April 2016. GES LMB Alert Aanpassingen in het arbeidsrecht aangekondigd!

Nederland GES April 2016. GES LMB Alert Aanpassingen in het arbeidsrecht aangekondigd! Nederland GES April 2016 GES LMB Alert Aanpassingen in het arbeidsrecht aangekondigd! Inhoudsopgave 1. Aanpassingen Wet werk en zekerheid 2. Aanpassingen Wet aanpak schijnconstructies 3. Knelpunten loonbetaling

Nadere informatie

IFRS 15 Identificeren van prestatieverplichtingen

IFRS 15 Identificeren van prestatieverplichtingen IFRS 15 Identificeren van prestatieverplichtingen Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional

Nadere informatie

IFRS 15 Nieuwe regels verwerken opbrengsten

IFRS 15 Nieuwe regels verwerken opbrengsten IFRS 15 Nieuwe regels verwerken opbrengsten Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional

Nadere informatie

Van: Hoogendoorn, Ilona (NL Rotterdam) [mailto:ihoogendoorn@deloitte.nl] Namens Wiersma, Reinder (NL Rotterdam)

Van: Hoogendoorn, Ilona (NL Rotterdam) [mailto:ihoogendoorn@deloitte.nl] Namens Wiersma, Reinder (NL Rotterdam) A.van Beerendonk Van: Griffie Verzonden: dinsdag 1 december 2015 13:17 Aan: A.van Beerendonk Onderwerp: FW: Cursus van BBV naar Vpb 18 januari 2016 Bijlagen: image013.wmz Digitale leeszaal Van: Hoogendoorn,

Nadere informatie

Update Wijzigingen Richtlijnen voor de jaarverslaggeving voor kleine rechtspersonen Wijzigingen in jaareditie 2014

Update Wijzigingen Richtlijnen voor de jaarverslaggeving voor kleine rechtspersonen Wijzigingen in jaareditie 2014 Professional Practice Department Nummer 8, november 2014 Update Wijzigingen Richtlijnen voor de jaarverslaggeving voor kleine rechtspersonen Wijzigingen in jaareditie 2014 Wijzigingen Richtlijnen voor

Nadere informatie

FW: HERINNERING UITNODIGING Masterclass: Update Wet Normering Topinkomens

FW: HERINNERING UITNODIGING Masterclass: Update Wet Normering Topinkomens A.van Beerendonk Van: Gemeente Verzonden: woensdag 6 januari 2016 9:33 Aan: A.van Beerendonk Onderwerp: FW: HERINNERING UITNODIGING Masterclass: Update Wet Normering Topinkomens Bestemd voor digitale leeszaal

Nadere informatie

Grondposities bij gemeenten eind 2015

Grondposities bij gemeenten eind 2015 Augustus, 2016 Grondposities bij gemeenten eind 2015 Het geïnvesteerd vermogen van gemeenten in grondposities is eind 2015 verder gedaald (met ca. 8%). Ofschoon er grote verschillen zijn in dit opzicht

Nadere informatie

Professional Practice Department Nummer 5, oktober 2014. Update Afscheiden van embedded derivaten

Professional Practice Department Nummer 5, oktober 2014. Update Afscheiden van embedded derivaten Professional Practice Department Nummer 5, oktober 2014 Update Afscheiden van embedded derivaten Afscheiden van embedded derivaten: Inleiding Onlangs zijn in RJ 290 Financiële instrumenten diverse wijzigingen

Nadere informatie

Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad. Gemeente Albrandswaard 7 april 2014 Erik Wijnstok

Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad. Gemeente Albrandswaard 7 april 2014 Erik Wijnstok Raadsleden centraal Goede raad voor een sterke gemeenteraad Gemeente Albrandswaard 7 april 2014 Erik Wijnstok Agenda Rollen in de gemeente Kadersstellen Financiële verordening 212 Begroting en paragrafen

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de vastgoedsectoer inzake BTW. Ivan Massin Senior Director

Recente ontwikkelingen in de vastgoedsectoer inzake BTW. Ivan Massin Senior Director Recente ontwikkelingen in de vastgoedsectoer inzake BTW Ivan Massin Senior Director 26 november 2015 Inhoud Schoolgebouwen 5 Sociale woningen privé-initiatief 8 Renovatie woningen 11 Overige topics Infrastructuur

Nadere informatie

Nummer 2, oktober 2014. Update Waardering voorziening pensioenregeling DGA in eigen beheer

Nummer 2, oktober 2014. Update Waardering voorziening pensioenregeling DGA in eigen beheer Nummer 2, oktober 2014 Update Waardering voorziening pensioenregeling DGA in eigen beheer Waardering voorziening pensioenregeling DGA in eigen beheer Vanaf boekjaar 2014 mag in de jaarrekening de voorziening

Nadere informatie

Visie op het monitoren van de prestaties in de bouw Onderdeel van het Supply Chain Excellence Programma

Visie op het monitoren van de prestaties in de bouw Onderdeel van het Supply Chain Excellence Programma Visie op het monitoren van de prestaties in de bouw Onderdeel van het Supply Chain Excellence Programma Drs.ing. Marcel Noordhuis Promovendus Nyenrode Business Universiteit Director Deloitte Real Estate

Nadere informatie

Fiscale regels voor leden van de Raad van Toezicht

Fiscale regels voor leden van de Raad van Toezicht Fiscale regels voor leden van de Raad van Toezicht Oktober 2012 Agenda Inleiding Btw-ondernemerschap voor de toezichthouder per 1 januari 2013 Mogelijkheden om btw te voorkomen Mogelijkheden voor btw-aftrek

Nadere informatie

Italian desk Chi? Lokaal aanspreekpunt is Melissa Allegrezza. 2015. For information, contact Deloitte Fiduciaire

Italian desk Chi? Lokaal aanspreekpunt is Melissa Allegrezza. 2015. For information, contact Deloitte Fiduciaire Chi? Netwerk van (en samenwerking tussen) collega s met Italiaanse achtergrond, binnen Deloitte België, zowel Nederlandstalig als Franstalig, vanuit verschillende achtergrond en locaties Lokaal aanspreekpunt

Nadere informatie

2de editie - Oktober 2013. Vergelijkende studie van het aangifteproces in de personenbelasting In Nederland en andere landen

2de editie - Oktober 2013. Vergelijkende studie van het aangifteproces in de personenbelasting In Nederland en andere landen 2de editie - Oktober 2013 Vergelijkende studie van het aangifteproces in de personenbelasting In Nederland en andere landen Inhoud Inleiding 3 Nederlandse fiscus erg coulant met uitstel 4 De fiscus vult

Nadere informatie

2011 Deloitte The Netherlands

2011 Deloitte The Netherlands Herziene Richtlijn Jaarverslaggeving (RJ) 645 Vergadering Raad van Commissarissen Inhoudsopgave Aanleiding De nieuwe RJ-645: de belangrijkste wijzigingen De nieuwe RJ-645:

Nadere informatie

Deloitte Accounting & Compliance Solutions (Deloitte ACS) Credit & collection Optimaal beheer van geïnde gelden

Deloitte Accounting & Compliance Solutions (Deloitte ACS) Credit & collection Optimaal beheer van geïnde gelden Deloitte Accounting & Compliance Solutions (Deloitte ACS) Credit & collection Optimaal beheer van geïnde gelden 2 Introductie Deloitte ACS kan je cashflow en werkkapitaal verstevigen in deze onzekere tijden

Nadere informatie

Fiscale monitoring in de publieke sector

Fiscale monitoring in de publieke sector Franklin Soetens (06-1234 28 58) Hans Willemsen (06-1234 44 50) Jeroen van der Meer (06-1099 92 92) Gerwin Volkerink (06-1234 27 03) Donderdag 26 maart 2015 Introductie Wat verstaan we onder fiscale monitoring?

Nadere informatie

Marktwaarde WOCO 2016 Vanuit het perspectief van de externe controle

Marktwaarde WOCO 2016 Vanuit het perspectief van de externe controle Marktwaarde WOCO 2016 Vanuit het perspectief van de externe controle F.A.J. van Kuijck RA RO EMIA Partner Deloitte voorzitter RJ 645 Utrecht 21 december 2016 De opdracht 1. Aan welke standaarden is de

Nadere informatie

Geachte relatie, Vriendelijke groeten, Rein-Aart van Vugt

Geachte relatie, Vriendelijke groeten, Rein-Aart van Vugt Van: Van Vugt, Rein-Aart (NL - Rotterdam) [mailto:rvanvugt@deloitte.nl] Verzonden: zaterdag 25 juli 2015 11:24 Aan: Van Vugt, Rein-Aart (NL - Rotterdam) Onderwerp: Wetsvoorstel Vpb voor overheidsondernemingen

Nadere informatie

Number 10, April 2015. Update De verplichtstelling door de bedrijfstakpensioenfondsen

Number 10, April 2015. Update De verplichtstelling door de bedrijfstakpensioenfondsen Number 10, April 2015 Update De verplichtstelling door de bedrijfstakpensioenfondsen De verplichtstelling door de bedrijfstakpensioenfondsen De Nederlandsche Bank (DNB) heeft aangekondigd vanaf 1 januari

Nadere informatie

De betrouwbare partner voor lokale besturen Samenwerking op maat

De betrouwbare partner voor lokale besturen Samenwerking op maat De betrouwbare partner voor lokale besturen Samenwerking op maat Optimaliseer het samenwerkingsportfolio van uw lokaal bestuur Context Samenwerking tussen lokale besturen in Vlaanderen is vandaag al een

Nadere informatie

Met Zaakgericht werken van red tape naar red carpet Biedt een zaaksysteem de oplossing?

Met Zaakgericht werken van red tape naar red carpet Biedt een zaaksysteem de oplossing? Met Zaakgericht werken van red tape naar red carpet Biedt een zaaksysteem de oplossing? Information Managing Day, 8 Mei 2015 Even kennismaken Werk Aan resultaten en uitdagingen bij de UvA, CGEY, Novius,

Nadere informatie

(Financiële) risico s en aandachtspunten Verrekenmodel Tubbergen Dinkelland

(Financiële) risico s en aandachtspunten Verrekenmodel Tubbergen Dinkelland (Financiële) risico s en aandachtspunten Verrekenmodel Tubbergen Dinkelland Enschede, 9 augustus 2012 Inhoudsopgave Achtergrond en introductie aanpak 2 Samenvatting en conclusies 4 Het verrekenmodel in

Nadere informatie

Wereldwijde trends en de implicaties op onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering. Grenzen verleggen in een veranderend speelveld LEZING

Wereldwijde trends en de implicaties op onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering. Grenzen verleggen in een veranderend speelveld LEZING Wereldwijde trends en de implicaties op onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering Grenzen verleggen in een veranderend speelveld LEZING Dit is Laura 1 2015 Deloitte The Netherlands Laura & trends in onderwijs,

Nadere informatie

Ranking Verloningsoptimalisaties. Februari 2015

Ranking Verloningsoptimalisaties. Februari 2015 Ranking Verloningsoptimalisaties Februari 2015 Loonsverhoging - Brutoloonsverhoging werknemer (op jaarbasis) 1.000,00 - RSZ werkgever (35%) + 350,00 - Brutokostprijs werkgever 1.350,00 - Belastingbesparing

Nadere informatie

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014 If you have a client logo or other co-branding to include, this should go here. It should never be larger than the Deloitte logo. Waarom kiezen voor een shared services center? Succesfactoren en valkuilen

Nadere informatie

Proeftuin gerichte preventie Gemeenten en maatschappelijke organisaties werken samen. Marly Kiewik

Proeftuin gerichte preventie Gemeenten en maatschappelijke organisaties werken samen. Marly Kiewik Proeftuin gerichte preventie Gemeenten en maatschappelijke organisaties werken samen Marly Kiewik 25 september 2014 Proeftuin Gerichte Preventie: preventie succesvol in de praktijk borgen door een gerichte

Nadere informatie

Fiscale Monitoring HT, CAB steekproef en andere vormen van monitoring. David Savenije / Franklin Soetens

Fiscale Monitoring HT, CAB steekproef en andere vormen van monitoring. David Savenije / Franklin Soetens Fiscale Monitoring HT, CAB steekproef en andere vormen van monitoring David Savenije / Franklin Soetens 13 oktober 2016 Wat willen we vanmiddag toelichten? Introductie: De weg omhoog in de ogen van de

Nadere informatie

Derivatentransacties van woningcorporaties een introductie. Koen Dessens Financial Risk Management

Derivatentransacties van woningcorporaties een introductie. Koen Dessens Financial Risk Management Derivatentransacties van woningcorporaties een introductie Koen Dessens Financial Risk Management 1 veel voorkomende plain vanilla derivaten 2 veel voorkomende exotics derivaten 3 invloed renteveranderingen

Nadere informatie

EEHEB 2012. Identificeer latent talent - de excellente student Met oog voor de gehele studieloopbaan

EEHEB 2012. Identificeer latent talent - de excellente student Met oog voor de gehele studieloopbaan EEHEB 2012 Identificeer latent talent - de excellente student Met oog voor de gehele studieloopbaan Groningen, 5 oktober 2012 Agenda Introductie & Context 1 De Excellente Student in de Student Life Cycle

Nadere informatie

Integratie OCMW's in de gemeenten Gereedheidsscan

Integratie OCMW's in de gemeenten Gereedheidsscan Integratie OCMW's in de gemeenten Gereedheidsscan Zijn de Vlaamse lokale besturen klaar voor de integratie van de OCMW s in de gemeenten? Deloitte stelt de resultaten van haar Gereedheidsscan voor. Context

Nadere informatie

One step ahead! Frauderisicoanalyse door directie & toezichthoudend orgaan

One step ahead! Frauderisicoanalyse door directie & toezichthoudend orgaan One step ahead! Frauderisicoanalyse door directie & toezichthoudend orgaan One step ahead! Graag gaan wij met u in overleg over uitdagende thema s, zoals de kwaliteit van uw frauderisicoanalyse en professionele

Nadere informatie

Financial Crime Analytics Zoeken naar het onbekende IBO 39. Johan ten Houten, 10 September 2014

Financial Crime Analytics Zoeken naar het onbekende IBO 39. Johan ten Houten, 10 September 2014 Financial Crime Analytics Zoeken naar het onbekende IBO 39 Johan ten Houten, 10 September 2014 Introductie Johan ten Houten 52 jaar oud, getrouwd, 3 kinderen, 1 hond Wild van skiën, wijn en koken Grote

Nadere informatie

Bevindingen interimcontrole 2015 Metropoolregio Eindhoven. Eindhoven, 11 Januari 2016

Bevindingen interimcontrole 2015 Metropoolregio Eindhoven. Eindhoven, 11 Januari 2016 Bevindingen interimcontrole 2015 Metropoolregio Eindhoven Eindhoven, 11 Januari 2016 Ontwikkelingen in het accountantsberoep en impact op de controle Op 25 september 2014 zijn de plannen van de NBA bekend

Nadere informatie

IFRS 15 Rechten op retour

IFRS 15 Rechten op retour IFRS 15 Rechten op retour Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional Practice Department

Nadere informatie

Uitkomsten eerste deel interim controle Beknopte managementletter

Uitkomsten eerste deel interim controle Beknopte managementletter Uitkomsten eerste deel interim controle Beknopte managementletter Den Haag, 19 juni 2014 Inhoudsopgave Inleiding 2 Actuele ontwikkelingen 3 Rechtmatigheid 4 Controlebevindingen 5 Overige aandachtspunten

Nadere informatie

Accountantscontrole 2015 gemeente Westvoorne Plan van aanpak en de relevante ontwikkelingen. Commissie Bestuurlijke Zaken en Middelen 5 oktober 2015

Accountantscontrole 2015 gemeente Westvoorne Plan van aanpak en de relevante ontwikkelingen. Commissie Bestuurlijke Zaken en Middelen 5 oktober 2015 Accountantscontrole 2015 gemeente Westvoorne Plan van aanpak en de relevante ontwikkelingen Commissie Bestuurlijke Zaken en Middelen 5 oktober 2015 Aanscherping vereisten accountantscontrole: korte uitleg

Nadere informatie

VNG-Congres gemeentefinanciën Interne controle, rechtmatigheid en de accountants. Nieuwegein 6 december 2016 Rein-Aart van Vugt

VNG-Congres gemeentefinanciën Interne controle, rechtmatigheid en de accountants. Nieuwegein 6 december 2016 Rein-Aart van Vugt VNG-Congres gemeentefinanciën Interne controle, rechtmatigheid en de accountants Nieuwegein 6 december 2016 Rein-Aart van Vugt Rechtmatigheid Getrouwe beeld Rechtmatigheid NORM Besluit begroting en verantwoording

Nadere informatie

GES Alert Belastingdienst informeert eigenrisicodragers over

GES Alert Belastingdienst informeert eigenrisicodragers over A.van Beerendonk Van: Gemeente Verzonden: maandag 4 juli 2016 17:07 Aan: HRM; P Otten; M Wolfs Onderwerp: FW: GES Alert Brief Belastingdienst-Zorg ( LMB) deel 1 Bijlagen: Brief overheidswerkgevers.pdf

Nadere informatie

Agenda. 1. Introductie en aanleiding: wat zijn decentralisaties? 2. Decentralisaties in de praktijk: Gemeente Den Haag

Agenda. 1. Introductie en aanleiding: wat zijn decentralisaties? 2. Decentralisaties in de praktijk: Gemeente Den Haag Agenda 1. Introductie en aanleiding: wat zijn decentralisaties? 2. Decentralisaties in de praktijk: Gemeente Den Haag 3. Koppeling Sociaal Domein en Grondzaken 1 Aanleiding Focus afgelopen jaren op fysieke

Nadere informatie

Workshop Fiets & Fiscaliteit Korte uitleg van de spelregels binnen de WKR

Workshop Fiets & Fiscaliteit Korte uitleg van de spelregels binnen de WKR Workshop Fiets & Fiscaliteit Korte uitleg van de spelregels binnen de WKR 2 maart 2015 David Savenije dsavenije@deloitte.nl 06 83555226 Een kort overzicht van de WKR Schematisch overzicht werkkostenregeling

Nadere informatie

VNG-congres Gemeentefinanciën Workshop: De financiële impact van de Omgevingswet. Dinsdag 6 december 2016 Nieuwegein

VNG-congres Gemeentefinanciën Workshop: De financiële impact van de Omgevingswet. Dinsdag 6 december 2016 Nieuwegein VNG-congres Gemeentefinanciën Workshop: De financiële impact van de Omgevingswet Dinsdag 6 december 2016 Nieuwegein Welkom VNG-congres Gemeentefinanciën 1 Introductie Jacco Maan Senior Manager Public Sector

Nadere informatie

Digital Accountant Efficiënt. Pro-actief. Op maat. Real time. Accountancy Tax & Legal Business Control & IT M&A & Finance

Digital Accountant Efficiënt. Pro-actief. Op maat. Real time. Accountancy Tax & Legal Business Control & IT M&A & Finance Digital Accountant Efficiënt. Pro-actief. Op maat. Real time. Accountancy Tax & Legal Business Control & IT M&A & Finance Samenwerken met de meest efficiënte accountant ooit 2 Inhoud 3 U zoekt meer dan

Nadere informatie

Perceptiemonitor Haags vestigingsklimaat Let op de kleintjes

Perceptiemonitor Haags vestigingsklimaat Let op de kleintjes Perceptiemonitor Haags vestigingsklimaat Let op de kleintjes Inhoudsopgave 1. Highlights 3 2. Inleiding 5 3. Resultaten 7 3.1 Beschikbaarheid van personeel 7 3.2 Bereikbaarheid van de werklocatie 10 3.3

Nadere informatie

Nummer 1, oktober 2014. Update Re-Exposure Draft IFRS 4 fase II Verzekeringscontracten

Nummer 1, oktober 2014. Update Re-Exposure Draft IFRS 4 fase II Verzekeringscontracten Nummer 1, oktober 2014 Update Re-Exposure Draft IFRS 4 fase II Verzekeringscontracten Re-Exposure Draft IFRS 4 fase II Verzekeringscontracten 20 juni 2013 publiceerde de International Accounting Standards

Nadere informatie

State of the State 2016 Een actuele data-analyse van ons land

State of the State 2016 Een actuele data-analyse van ons land State of the State 2016 Een actuele data-analyse van ons land Contactpersoon State of the State Maurice Fransen Director, Deloitte Consulting mfransen@deloitte.nl +31 (0)88 288 3742 www.deloitte.nl/sots2016

Nadere informatie

Hoe transparant is het verslag van de Raad van Commissarissen? Je moet gewoon opschrijven waar je discussie over hebt gehad.

Hoe transparant is het verslag van de Raad van Commissarissen? Je moet gewoon opschrijven waar je discussie over hebt gehad. Hoe transparant is het verslag van de Raad van Commissarissen? Je moet gewoon opschrijven waar je discussie over hebt gehad. Voorwoord Geachte lezer, Eumedion en de VEB hebben in de afgelopen tijd aandacht

Nadere informatie

State of the State: Woningmarkt Analyse scheefwonen en de vrije sector huurmarkt

State of the State: Woningmarkt Analyse scheefwonen en de vrije sector huurmarkt State of the State: Woningmarkt Analyse scheefwonen en de vrije sector huurmarkt Amstelveen, 14 april 2014 Scheefwoners Per gemeente in kaart De omvang van de vrije sector huurwoningen (boven 700 per maand)

Nadere informatie

Latent talent in het Hoger Onderwijs

Latent talent in het Hoger Onderwijs Latent talent in het Hoger Onderwijs De betekenis van de laatste trends in ICT voor het Hoger Onderwijs, studenten en leden van de DEUG 8 november 2012 - Theo Bakker Britains Got Talent nr 43121 Britains

Nadere informatie

Het jaarverslag in de zorg Van maatschappelijk verslag naar maatschappelijke verantwoording

Het jaarverslag in de zorg Van maatschappelijk verslag naar maatschappelijke verantwoording Het jaarverslag in de zorg Van maatschappelijk verslag naar maatschappelijke verantwoording De impact en gevolgen op het jaarverslag Met de recente aanpassing van de Regeling Verslaggeving WTZi (RVW) komt

Nadere informatie

Benchmark Procesmaturity Studentgerichte Informatievoorziening SURF/Deloitte

Benchmark Procesmaturity Studentgerichte Informatievoorziening SURF/Deloitte Benchmark Procesmaturity Studentgerichte Informatievoorziening SUR/Deloitte Utrecht, 28-02-2013 Wie is Theo Baker 1 *** Insert Reference Here, include Opportunity Number *** Case StudyTube Achtergrond

Nadere informatie

Handboek Woningcorporaties 2012 Een handreiking voor de praktijk

Handboek Woningcorporaties 2012 Een handreiking voor de praktijk Handboek Woningcorporaties 2012 Een handreiking voor de praktijk Deloitte Accounting & Auditing Center Wilhelminakade 1 3072 AP ROTTERDAM Tel: (088) 288 18 02 Fax: (088) 288 99 24 www.deloitte.nl December

Nadere informatie

Professional Practice Department Nummer 6, november 2014. Update Bepalen en verwerken van ineffectiviteit bij kostprijshedge-accounting

Professional Practice Department Nummer 6, november 2014. Update Bepalen en verwerken van ineffectiviteit bij kostprijshedge-accounting Professional Practice Department Nummer 6, november 2014 Update Bepalen en verwerken van ineffectiviteit bij kostprijshedge-accounting Bepalen en verwerken van ineffectiviteit bij kostprijshedge-accounting:

Nadere informatie

d.d. 14 juli 2014 Impact Vennootschapsbelasting (Vpb) op grondontwikkeling bij gemeenten

d.d. 14 juli 2014 Impact Vennootschapsbelasting (Vpb) op grondontwikkeling bij gemeenten d.d. 14 juli 2014 Impact Vennootschapsbelasting (Vpb) op grondontwikkeling bij gemeenten Vennootschapsbelastingplicht bij grondontwikkeling door overheden Het is de bedoeling dat overheidsbedrijven vennootschapsbelasting

Nadere informatie

Neem een voorsprong! Omkoping en corruptie: Risico-analyse door het bestuur en de Raad van Commissarissen

Neem een voorsprong! Omkoping en corruptie: Risico-analyse door het bestuur en de Raad van Commissarissen Neem een voorsprong! Omkoping en corruptie: Risico-analyse door het bestuur en de Raad van Commissarissen Graag wisselen wij met u van gedachte over uitdagende thema s, zoals corporate compliance, waaronder

Nadere informatie

Deloitte Real Estate Advisory Juni 2012. G25-gemeenten aan het woord Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Deloitte Real Estate Advisory Juni 2012. G25-gemeenten aan het woord Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Deloitte Real Estate Advisory Juni 2012 G25-gemeenten aan het woord Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Inhoudsopgave Achtergrond 5 Duurzaamheidsambities G25-gemeenten 6 Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Nadere informatie