Statusrapport. Systeembenadering in de gebouwde omgeving. Dit rapport is opgesteld door Piet Heijnen Freek Smedema

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Statusrapport. Systeembenadering in de gebouwde omgeving. Dit rapport is opgesteld door Piet Heijnen Freek Smedema"

Transcriptie

1 Statusrapport Systeembenadering in de gebouwde omgeving Colofon Dit rapport is opgesteld door Piet Heijnen Freek Smedema SenterNovem Swentiboldstraat 21 Postbus AA Sittard Datum 27 december 2007 Kenmerk Status Definitief

2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Beschrijving van het werkterrein 5 3. Nederlandse partijen Universiteiten 3.2 Onderzoeksinstituten 3.3 Ingenieurs- en adviesbureau s 3.4 Industrie: fabrikanten van componenten en deelsystemen 3.5 Overige marktpartijen 3.6 Woningbouwcorporaties 3.7 Brancheorganisaties en stichtingen 4. Huidige stand van de techniek Inleiding 4.2 Integrale concepten voor gebouwen of wijken 4.3 Innovatieve systemen met hun componenten 5. Lopend lange termijn onderzoek Inleiding 5.2 Integrale concepten voor gebouwen of wijken 5.3 Innovatieve systemen met hun componenten 6. Buitenlandse activiteiten Generiek 6.2 International Energy Agency 7. Beleid in Nederland Energietransitie 7.2 EZ en EOS 7.3 BSIK wijkenaanpak 7.5 Europese regelgeving Bijlage 1: Literatuur Bijlage 2: Toegekende EOS-projecten op het gebied van systeembenadering Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 2

3 1. Inleiding In Nederland werkt men binnen het werkterrein van energie en gebouwde omgeving al geruime tijd met het principe van de integrale benadering (integraal ontwerpen). Daarbij is een optimale energievoorziening het uitgangspunt bij het gebouwontwerp, met een optimale afstemming van energiezuinige- en duurzame maatregelen en componenten. Systeembenadering van de energie-infrastructuur is een must om te komen tot een optimale energievoorziening in al haar facetten. Nederland heeft als een van de eerste landen in Europa de stap gemaakt van eisen aan componenten naar eisen aan het totale gebouw (als compleet systeem). Dit blijkt onder andere uit de Energie prestatie Coëfficiënt (EPC), ingevoerd in het Bouwbesluit van 1995, die geldt als integrale energie-eis waaraan een gebouw moet voldoen. Ook via voormalige Novemprogramma s als Optimale Energie-infrastructuur (OEI) is in de jaren 90 veel aandacht besteed aan integrale systeembenadering. Om onderzoek naar energiebesparing en duurzame energie te bevorderen heeft het Ministerie van Economische zaken (EZ) in 2005 het programma Energie Onderzoek Subsidie (EOS) in het leven geroepen. Dit programma is opgesplitst in 5 afzonderlijke regelingen. De regeling EOS-LT richt zich op lange termijn onderzoek waarin fundamenteel en/of industrieel onderzoek wordt uitgevoerd naar technologieën die nog ver van marktintroductie verwijderd zijn. Voor de EOS-LT regeling is een aantal specifieke speerpunten geformuleerd. Systeembenadering in de Gebouwde Omgeving is één van die speerpunten. Hiervoor zijn de volgende onderzoeksdoelstellingen geformuleerd. Gebouwen moeten door een integrale aanpak (ontwerp, innovatieve concepten, intelligente systemen, etc) duurzaam kunnen worden gebouwd of gerenoveerd. Het verbruik aan fossiele brandstoffen voor gebouwgebonden functies (verwarmen, koelen, ventileren) moet dan minimaal zijn. Voor nieuwbouw dient omzetting van gas of elektriciteit naar alleen warmte en koude in het algemeen achterwege te blijven. Bij renovatie dient dit met tenminste 50% te worden gereduceerd. Het elektriciteitsgebruik in nieuwe gebouwen dient voor tenminste 60% lokaal te worden opgewekt uit duurzame bronnen. Voor de gebouwde omgeving als geheel geldt als doelstelling dat ten minste 10% van het elektriciteitsverbruik binnen de Gebouwde omgeving duurzaam wordt opgewekt. Het volledige onderzoeksprogramma is terug te vinden via: Dit rapport geeft een overzicht van de Nederlandse partijen die op een of andere wijze betrokken zijn bij het onderwerp systeembenadering in de gebouwde omgeving. Daarnaast beschrijft het de technische stand van zaken op dit vakgebied en wordt een aantal internationale ontwikkelingen geschetst. Dit rapport is een geheel bijgewerkte en herziene versie van het statusrapport uit januari Ten opzichte van de vorige versie is een aantal nieuwe technische ontwikkelingen en projecten toegevoegd. Daarnaast is de indeling in onderzoeksterreinen aangepast aan het herziene Lange Termijn EOS-onderzoeksprogramma uit augustus Verder is in Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 3

4 deze nieuwe versie een onderscheid gemaakt tussen de beschrijving van de huidige stand van de techniek (hoofdstuk 4) en de beschrijving van lopend onderzoek binnen EOS (hoofdstuk 5). Tot slot is de beschrijving van de betrokken Nederlandse partijen uitgebreid. Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 4

5 2. Beschrijving van het werkterrein Binnen het onderzoeksprogramma van EOS-LT behandelt het aandachtsgebied Gebouwde omgeving zowel de nieuwbouw als de bestaande woningen en gebouwen. Het programma is in 2004 opgesteld en eind 2006 op een aantal punten geactualiseerd. Het geactualiseerde programma is afgebakend door de volgende onderzoeksterreinen: 1. Systeembenadering in de gebouwde omgeving thema 1: Integrale conceptuele studies naar concepten voor gebouwen of wijken 2. Innovatieve systemen met hun componenten thema 2.1: Innovatieve systemen thema 2.2: PV Zonconversie, nader onderverdeeld in: 2.2.1: Multikristallijn-silicium PV-technologie 2.2.2: Dunne-film PV-technologie inclusief organische cellen Deze rapportage beperkt zich tot de thema s 1 en 2.1. Het onderzoeksterrein Systeembenadering in de gebouwde omgeving kijkt vooral naar de ontwikkeling van nieuwe concepten. De nadruk ligt op de conceptuele behandeling van de totale energie infrastructuur, integraal opgenomen in het wijk- of gebouwconcept. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan: Potentieelstudies en/of scenariostudies naar wijken of gebouwen voor de toekomst; Nieuwe visies op woningbouw, volkshuisvesting en stedenbouwkundig ontwerp; Integratie van wonen en werken (mobiliteit) en onderzoek naar effecten op leef- en woonconcepten; Inrichting van de ruimte en de consequenties voor mogelijke energie-infrastructuren Conceptuele studies naar intelligente energiesystemen en installaties voor afstemming van vraag en aanbod van energie (o.a. smart buildings); Optimale afstemming van de kwaliteit van het energieaanbod op de kwaliteit van de energievraag en lokale opslag (low-exergiegedachte) Dit onderzoeksterrein heeft veel raakvlakken met het aandachtsgebied Opwekking en netten. Bij opwekking en netten wordt vooral gekeken naar de levering van elektriciteit, inpassing van lokaal geleverde energie en koppeling van netwerken. Dit zijn onderwerpen die invloed hebben op het landelijke elektriciteitsnet. Bij de gebouwde omgeving ligt de focus op technieken, methoden en maatregelen die energiebesparing opleveren op lokaal niveau, bijvoorbeeld een blok van woningen, een kantorencomplex of een wijk. Zij hebben in principe geen consequenties voor het landelijk net. Het onderzoeksterrein Innovatieve systemen met hun componenten kijkt vooral naar innovatieve componenten en hun inpassing in het systeem. De nadruk ligt op het wegnemen van problemen en beperkingen van componenten en technieken, zodat ze te zijner tijd op grote schaal en tegen aanvaardbare kosten inpasbaar zijn. Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 5

6 Voorbeelden van mogelijke onderwerpen zijn: Compacte, hoog-rendement opslagsystemen voor energie, waardoor een ontkoppeling van vraag en aanbod mogelijk wordt; Energiebesparing en/of vraagbeperking via de aanpak van gebouwdelen, mits dit onderdeel uitmaakt van het systeem. Denk hierbij aan bijvoorbeeld geïntegreerde verlichtingssystemen, geavanceerde isolatiematerialen, etc; Studies naar de vraag welke combinaties van componenten onder welke omstandigheden (kwaliteit, marktsegment, nieuwbouw, bestaande bouw, prijs, etc) het meeste potentieel hebben om verder als fysiek systeem te worden uitgewerkt. Systemen en componenten voor netinpassing van elektriciteitsopwekkers; Inzet van ICT en sensortechniek om de energiebehoefte te reduceren en vraag- en aanbod beter op elkaar af te stemmen; Tot slot is nog een aantal onderwerpen expliciet uitgesloten binnen het onderdeel gebouwde omgeving van EOS-LT: Eind/hergebruik van restwarmte in de industrie en de gebouwde omgeving; Warmte- en koudeopslag met conventionele systemen zoals aquifers; Aardgasconversie via Stirling/micro WKK; Het (door)ontwikkelen van componenten die verder geen deel uitmaken van een beoogd systeem; Transport van personen en goederen; Gebruiksapparaten. Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 6

7 3. Nederlandse partijen In Nederland is een niet onaanzienlijk aantal partijen actief op het brede gebied van systeembenadering en gebouwde omgeving, van onderzoek tot eerste (grootschalige) praktijktoepassing. We hebben deze groep als volgt onderverdeeld: 1. Universiteiten 2. Onderzoeksinstituten 3. Ingenieursbureaus 4. Industrie 5. Overige marktpartijen zoals projectontwikkelaars en elektriciteitsbedrijven 6. Woningbouwcorporaties 7. Brancheorganisaties en stichtingen Genoemde partijen zijn vrijwel allen in één of meer EOS-projecten betrokken. Samenvattingen van deze projecten zijn terug te vinden via: In hoofdstuk 5 van deze rapportage worden alle lopende onderzoeksprojecten binnen het EOS-LT programma behandeld. 3.1 Universiteiten TUD, prof. Ir. H. Cauberg De TU-Delft heeft, binnen de afdeling Building Technology een programma: Climate Design, dat is onderverdeeld in een drietal subprogramma s: 1) Skins Doel van dit subprogramma is het ontwikkelen van concepten voor energiezuinige adaptieve gevelsystemen en daaraan gerelateerde bouwdelen. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan aspecten als akoestiek, thermisch gedrag en binnenklimaat. 2) Exergy Het onderdeel exergy richt zich op de ontwikkeling van nieuwe ontwerpmethoden voor gebouwen, waarbij een optimaal gebruik van primaire energie en duurzame energie voorop staat. Een belangrijk uitgangspunt daarbij is het low-exergy principe, waarbij energie van hoge kwaliteit alleen gebruikt wordt indien dit onontkoombaar is voor de toepassing. Ook in dit subprogramma wordt een relatie gelegd met een gezond binnenklimaat en comfort. 3) Comfort Het programma comfort ontwikkelt methodes waarmee de onderwerpen comfort en een gezond binnenklimaat kunnen worden geïntegreerd in de verschillende stadia van het ontwerpproces. Deze methodes moeten worden afgestemd op specifieke gebouwontwerpen en functioneel ruimtegebruik. Meer informatie over lopende onderzoeken is te vinden op de site van de TU: Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 7

8 3.1.2 TUE, prof. dr.ir. Martin de Wit, prof. ir. Wim Zeiler Prof. de Wit is verantwoordelijk voor de leerstoel Bouwfysica. Deze groep heeft een uitgebreide expertise op een groot aantal fysische aspecten van de gebouwde omgeving, alsmede de integrale samenhang daartussen. Onderzoek richt zich op een integrale benadering van bouwfysische aspecten van gebouwontwerp gekoppeld aan comfort/gezondheid van de mens (bewoners/gebruiker van gebouwen). Op dit punt vindt samenwerking plaats met de Universiteit Maastricht. Prof. Zeiler, faculteit Bouwkunde, heeft als onderzoeksopdracht integraal ontwerpen. Binnen zijn groep lopen de nodige onderzoeken naar integrale aanpak voor ontwerpen van gebouwen. Mens en klimaat staan hierbij centraal. Daarnaast is integraal daglicht een onderwerp dat behandeld wordt door L. Zonneveld en Slimbouw door prof J.Lichtenberg. Meer informatie over onderzoeksprojecten is te vinden op de site: Universiteit Twente, prof. Dr. Geert Dewulf De vakgroep Bouw/Infra van de faculteit Construerende Technische Wetenschappen van de Universiteit Twente is betrokken bij een EOS LT project binnen het thema Systeembenadering, waarbij zij met name het onderzoek naar de economische aspecten van integrale concepten voor haar rekening neemt ( profit ). Binnen de vakgroep Bouw/Infra vindt het onderzoek aansluiting bij reeds gedane en lopende onderzoeken op het gebied van Duurzaam Bouwen. Meer informatie over de vakgroep is te vinden op de site Rijks Universiteit Groningen, prof. dr. G. de Roo Het onderzoeksinstituut URSI (Urban and Regional Studies Institute) van de Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen kent een jarenlange traditie in het verrichten van onderzoek op het gebied van de fysieke leefomgeving. Zij richt zich daarbij onder meer op thema s als bestuurlijke vernieuwing, decentralisatie, omgevingskwaliteit en -planning, leefbaarheid, gebiedsgericht beleid, regiovorming, stedelijke ontwikkeling en herstructurering, wijkvernieuwing, en interactieve en integrale planvorming. Het gaat bij deze thema s telkens om een combinatie van beleidsinhoudelijke, bestuurlijke en maatschappelijke aspecten die in het planningproces samenkomen. De RUG is betrokken bij een EOS-LT project binnen het thema systeembenadering. Meer informatie is te vinden op de site: Universiteit Wageningen, dr. O.D. Braadbaart, prof. dr. J. Koh, De Urban Environment Group van de Leerstoelgroep Sociaal Ruimtelijke Analyse (Departement Omgevingswetenschappen) heeft als doel de integratie te bevorderen van duurzaamheidsprincipes en -beginselen met betrekking tot de gebouwde omgeving en in Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 8

9 stedelijke ontwerpen, wanneer het gaat om het ontwikkelen van nieuwe aanpakken, concepten en kennis, en het bijdragen aan de wetenschappelijke discussie en begripvorming betreffende environmentally sound building and urban design practice. De Leerstoelgroep Landschapsarchitectuur, binnen het Departement Omgevingswetenschappen van Wageningen Universiteit verzorgt wetenschappelijk onderwijs en het verricht wetenschappelijk onderzoek op het gebied van landschapsarchitectuur en daarop van toepassing zijnde integrale ontwerpprocessen. De leerstoelgroep heeft ervaring met het ontwerp van regionale en stedelijke schaalniveaus, met een sterke focus op de hybride stad en de continue samengroei van stad en landschap. Bij de conceptvorming speelt onder meer duurzaamheid met betrekking tot de thema s water, landbouw en energiehuishouding een rol. Bijzondere aandacht is er voor de mens en zijn waarneming van de omgeving. Met inachtneming van deze thema s wordt ontworpen met een sterke nadruk op het visuele en het belevingsaspect. Ook is er aandacht voor de manier hoe stads- en landschapstransformaties gecommuniceerd kunnen worden. Het thema van de energielandschappen krijgt inmiddels volle aandacht in de ontwerpateliers. Meer informatie op: ;www.urbanenvironment.nl ;www.dow.wur.nl/uk/cl/org/lar Universiteit Maastricht, Dr. W. van Marken Lichtenbelt De vakgroep Humane Biologie, binnen de faculteit Gezondheidswetenschappen van de Universiteit Maastricht doet internationaal toonaangevend onderzoek naar de fysiologie van de mens, met name op het gebied van humane thermoregulatie. Dit onderzoek vormt een basis voor een wetenschappelijk gefundeerd inzicht in de comfort beleving en behoeften van mensen en de daarmee samenhangende energiebehoeften in de gebouwde omgeving (en daarbuiten). Meer info is te vinden op de site: Onderzoeksinstituten TNO en ECN, ir A. de Geus en Mevr. Ir. M. Lafleur Energie Onderzoeks Centrum Nederland (ECN)heeft een afdeling Energie in de Gebouwde Omgeving (EGON) die zich richt op een de volgende specifieke technologische ontwikkelingen: bouwenergetica: het identificeren en ontwikkelen van dominante energiesystemen op niveau van wijk, gebouw of bouwdeel voor een energieneutrale gebouwde omgeving; thermische systemen: warmte opslag en zonthermische opwekking; energie- en comfortmanagement; warmtepompen, microwkk; ECN is altijd nauw betrokken geweest bij de ontwikkeling van MARKAL, een rekeninstrument, waarmee energie-infrastructuren geoptimaliseerd kunnen worden. ECN beschikt verder over een aantal proefwoningen, waarvan er één draaibaar is, zodat de invloed Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 9

10 van zonoriëntatie kan worden onderzocht. Voor meer informatie over ECN zie de site : ECN met TNO een samenwerkingscontract gesloten: Building Future met als missie : comfortabel, gezond en duurzaam werken en leven in de gebouwde omgeving met minimale energie- en milieubelasting. Op basis hiervan is een gezamenlijk onderzoekstraject uitgewerkt dat aansluit bij speerpunt 2.1 uit het EOS-onderzoeksprogramma. In hoofdstuk 5.3 wordt dit programma nader toegelicht. Informatie is ook terug te vinden via: TNO is actief betrokken bij de ontwikkeling van Europese normen op het gebied van energie; Meer informatie over TNO Bouw en Ondergrond is terug te vinden via: Jan de Wit, werkzaam bij TNO in Apeldoorn, heeft onlangs een lectoraat aanvaard aan de Hanzehogeschool in Groningen. Vanuit het onderzoekprogramma Energietoepassingen richt hij zich op energieverbruik en focust hij op klimatiseren. Studenten van verschillende studierichtingen worden bij de uitvoering van deze projecten ingezet, met als zwaartepunt energietechniek, bouwfysica en installatietechniek en de toepassing hiervan in de vorm van innovatie bij (MKB)-bedrijven Ingenieurs- en adviesbureaus Een aantal ingenieursbureaus is actief in de implementatie van optimale energieinfrastructuren: geen lange termijn onderzoeken maar implementatie van nieuwe technieken. Denk hierbij aan ontwikkelingen bij Heerhugowaard (Stad van de Zon), Amersfoort (Nieuwland ), Amsterdam (IJburg), Almere (Poort), Dordrecht (stadswerven), Eindhoven (Meerhoven) etc, waar op grotere schaal o.a. collectieve voorzieningen worden getroffen, om daarmee een optimale energie infrastructuur te realiseren. Ingenieursbureaus die hierbij betrokken zijn, zijn o.a. DHV, Ecofys, G3-advies, DWA, W-E, Boom. Bij de stedenbouwkundige ontwikkelingen en de integrale energie-infrastructuur wordt veel gebruik gemaakt van het door SenterNovem ontwikkelde OEI-rekenmodel. G3 en DWA maken gebruik van een in internationaal verband ontwikkeld reken model (MARKAL) voor een integraal ontwerp van energy- infrastructuur. De wet BAEI (Besluit Aanleg Energie Infrastructuur) heeft er toe bijgedragen dat gemeenten meerdere energieleveranciers kan laten tenderen naar de aanleg van de energie-infrastructuur ten behoeven van een nieuw te bouwen wijk of stadsuitbreiding. Meer informatie over de ingenieursbureaus is terug te vinden via hun sites: Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 10

11 De industrie: fabrikanten van componenten en deelsystemen De industrie is beperkt betrokken bij lange termijn onderzoek, maar diverse bedrijven zijn wel bezig om componenten samen te stellen tot systemen of deelsystemen. Onderstaande tabel geeft een overzicht van een aantal belangrijke partijen, waarvan de meeste in één of meerdere EOS-projecten deelnemen. bedrijf Product Web-site Agpo CV-ketels, zonneboilers, balansventilatie Itho CV-ketels, klimaatsystemen, warmteterugwinsystemen Nefit CV-ketels, zonneboilers Ecostream Zonneboilers PVTwins Zonneboilers (gecombineerd met zonnecellen) Alusta Ventilatiesystemen (natuurlijke ventilatie) Bergschenhoek Ventilatie en luchtbehandeling luchtcomfort Brink Climate Ventilatiesystemen (balansventilatie), Systems luchtverwarming Climarad Ventilatiesystemen (balansventilatie) Fiwihex Ventilatiesystemen (warmteterugwinning, ademende ramen) Innosource Ventilatiesystemen (vraaggestuurd) Storkair Ventilatiesystemen (balansventilatie) Rockwool Isolatiematerialen, toepassingen in o.a. passief huis Optimair Adiabatische koelsystemen Oxycom Adiabatische koelsystemen Statiq cooling Adiabatische koelsystemen Techneco Warmtepompen Philips Integrale lichtsystemen Lemnis Light LED-verlichting Kropman Installatietechniek, besturingssystemen Besseling Installatietechniek Imtech Installatietechniek Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 11

12 3.5 Overige marktpartijen Er is een beperkt aantal projectontwikkelaars actief die zich als koplopers profileren op het gebied van duurzaam bouwen. Dit zijn vooral de leden van het consortium Duurzame energie projectontwikkeling Woningbouw (DEPW), waaronder zich ook een aantal grote Nederlandse bouwbedrijven bevinden. Deze groep heeft een visie over toekomstontwikkelingen en deze vastgelegd in een businessplan. In het 'Business Plan Projectontwikkelaars realiseren woningen met Duurzame energie' geven de leden van de Projectgroep Duurzame Energie Projectontwikkeling Woningbouw (vooraanstaande projectontwikkelaars en corporaties) hun visie op de wijze waarop substantieel meer woningen kunnen worden voorzien van een duurzaam klimaatsysteem. Het centrale uitgangspunt is in het plan als volgt geformuleerd: Om duurzame energie daadwerkelijk in de main stream van de bouwprojecten toe te passen, is een gedeelde visie nodig op meer duurzame woningconcepten die: iedere projectontwikkelaar en bouwer zonder problemen kan bouwen, de woonkwaliteit voor de bewoner verbeteren, de kostprijs van de woning niet al te fors beïnvloeden. Vanuit deze visie is gestart met het ontwikkelen van de Toolkit duurzame woningbouw, terug te vinden via: Inmiddels is ook gestart met de ontwikkeling van een toolkit voor de utiliteitsbouw. Meer informatie over de activiteiten van de projectgroep en haar leden is terug te vinden via: Elektriciteitsbedrijven zoals NUON, ESSENT, ENECO en NRE zijn door de ontwikkelingen rondom de liberalisering beperkt in het participeren in LT-onderzoek, maar spelen een belangrijke rol bij de implementatie van (nieuwe) technieken. Gasunie (Deelnemingen & Ontwikkeling); de divisie Deelnemingen & Ontwikkeling richt zich op het ontwikkelen van nieuwe zakelijke activiteiten en deelname in internationale projecten. Het is de dochteronderneming Gasunie Engineering & Technology, die zich bezighoudt met consultancy, research & development en engineering services. Gasunie is inmiddels betrokken bij een binnen EOS gehonoreerd project. Daarnaast vormt Gasunie samen met de RuG het onderzoeksinstituut Energy Delta, dat energieonderzoek uitvoert, onder andere in de gebouwde omgeving. Het onderdeel Trade and Supply is verzelfstandigd en gaat verder onder de naam Gasterra Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 12

13 Kiwa Gastec Technology heeft een goede reputatie op het gebied van gastechnologie. Dit omvat aardgas, LPG, Biogas en waterstof. KGT is actief op het gebied van gaslevering, distributie en gebruik. KGT heeft specialisten op het gebied van consultancy, engineering, software, productontwikkeling, etc Woningbouwcorporaties Een aantal Nederlandse woningcorporaties loopt voorop als het gaat om het toepassen van duurzame concepten in nieuwbouw- en renovatieprojecten. De volgende partijen zijn betrokken bij één of meer demonstratieprojecten die worden gefinancierd vanuit de EOS- Demo en EOS-UKR regelingen. De Woonplaats, Enschede Rochdale, Amsterdam Wonen zuid, Kerkrade Nieuw Wonen Friesland, Leeuwarden Woonwaard, Alkmaar Vestia, Delft Nijestee, Groningen Weller Wonen, Heerlen Stichting Stadswonen, Rotterdam Woningstichting GoedeStede, Almere Aramis, Roosendaal In de projecten waaraan deze partijen deelnemen wordt nieuwe technologie voor de eerste maal gedemonstreerd in een concreet bouwproject, zowel bestaande bouw als nieuwbouw. 3.7 Brancheorganisaties en stichtingen Verschillende brancheorganisaties bevorderen de toepassing van specifieke duurzame energietechnieken en concepten. Meer informatie is terug te vinden op de volgende websites: Stichting warmtepompen Stichting Passief bouwen Stichting BEL (duurzaam bouwen) Stichting ecologisch bouwen Energiecentrum Stichting LT-verwarming Nederlands-Vlaamse bouwfysica ver. Isso (kennisinstituut installatiesector) Stichting Bouw Research Stichting Platform Geothermie Stichting Passief Huis Holland Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 13

14 4. Huidige stand van de techniek 4.1 Inleiding Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de stand der techniek in Nederland, onderverdeeld naar de twee thema s uit het LT-onderzoeksprogramma. Beschreven worden zowel de gangbare technieken en systemen als een aantal recente nieuwe ontwikkelingen die op demonstratieschaal worden toegepast. 4.2 Integrale concepten voor gebouwen of wijken Integrale concepten voor gebouwen Huidige situatie nieuwbouw In Nederland is in 1995 in het bouwbesluit de Energie prestatie Coëfficiënt (EPC) ingevoerd als maatstaf, waaraan een nieuwbouwwoning moet voldoen bij aanvraag van de bouwvergunning. De EPC benadering is, zoals elders al genoemd, het eerste beleidsterrein waar één eis wordt gesteld aan een integrale benadering voor nieuwbouw. Niet de component is maatgevend, maar het totaal. In 1995 is de EPC ingevoerd en de toen geldende waarde van 1.4 betekende globaal een energieprestatie verbetering van ca 10% t.o.v. de gangbare bouwmethoden. In de loop der tijd is deze EPC aangescherpt: sinds 1 januari 2006 geldt een EPC van 0.8 als maximum. In de Toolkit Duurzame Woningbouw staat een 25-tal energieconcepten beschreven voor verschillende type woningen die samen een goede doorsnee zijn van de Nederlandse woningbouwmarkt. Dit boek beschrijft bouwkundige en installatietechnische concepten, die EPC s opleveren die variëren van 0,8 tot 0,44. De concepten met EPC van 0,6 geven een goed beeld van de huidige stand der techniek, hoewel deze nog niet als standaard geldt. Verder heeft SenterNovem een publicatie uitgegeven met als titel: Woningen met een EPC < 0,8. ( Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 14

15 De meest toegepaste technieken zijn: Schilisolatie (Rc= 5 bij EPN 0.8); Gebalanceerde ventilatie met hoog rendement warmteterugwinning, bij 80% van de nieuwbouw; Lage temperatuur verwarming (LTV); Zonneboilers bij 10% van de nieuwbouw. Meer informatie over de toolkit is terug te vinden op: Op de door SenterNovem uitgegeven CD-ROMs Alle 13 goed: inspirerende nieuwbouw kantoren en Unplugged, met het oog op de toekomst staat een groot aantal voorbeelden van bouwconcepten voor nieuw te bouwen kantoren, die een goed overzicht geeft van de huidige stand der techniek. Huidige situatie bestaande bouw Voor de bestaande woningbouw zijn er in de Nederlandse regelgeving nog geen eisen ten aan zien van het energieverbruik. In Nederland is wel het Energie Prestatie Advies ontwikkeld om de energiekwaliteit van en bestaande woning te kunnen kwantificeren. De EPA berekening levert een Energie-index op die een maat is voor de energieprestatie van een woning. Daarnaast wordt vanaf 1 januari 2008 een energielabel verplicht voor alle woningen en utiliteitsgebouwen. Verder maakt het Platform Gebouwde Omgeving zicht sterk voor een verbetering van de energieprestaties binnen de bestaande bouw. Juni 2007 is hiervoor een plan van aanpak gepresenteerd met als titel Meer met minder Door SenterNovem is een brochure opgesteld waarin een 27-tal woningen voor de bestaande bouw zijn beschreven. Deze woningen geven een goed beeld van de variatie in de Nederlandse woningvoorraad. Per type is aangegeven met welke technieken verbeterstappen te maken zijn. Te denken valt aan maatregelen als: (verbeterde) vloer, dak en gevelisolatie; verbeterde kierdichtheid, met name in oudere woningen; HR++ glas; HR-ketel, zonneboiler, WKK voor collectieve voorzieningen (flats). Meer informatie op: Recente ontwikkelingen Vanuit het EOS-Demo programma en het UKR-programma is vanaf 2005 een aantal projecten gehonoreerd waarin vernieuwende concepten voor het eerst in Nederland worden toegepast. Onderstaand volgt een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen. De genoemde voorbeeldprojecten zijn terug te vinden via de EOS-website: Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 15

16 Vraagbeperking door verbeterde schilisolatie, Passief Huis Ondanks de verbeterde technieken om het binnenklimaat te beheersen zal altijd aan de eerste stap van de Trias Energetica moeten worden voldaan: (energie)vraagbeperking. We zien vooral in het buitenland de doorontwikkeling van de schilisolatie. In de huidige bouwpraktijk, bij een EPC van 0.8 zien we Rc-waarden van 4 a 5. Bij de verdere doorontwikkeling, waarbij het Passief huis als voorbeeld hanteren, zien we RC-waarden van 10 en hoger. Kenmerkend van het Passief huis is dat de warmtevraag voor ruimteverwarming sterk is gereduceerd. Een EPC van 0,44 is haalbaar. In Nederland wordt momenteel op kleine schaal geëxperimenteerd met dit type ontwerp, onder meer in Enschede (appartementen), Groenlo (15 woningen), Almere (60 woningen) en Roosendaal (3 huizen in skeletbouw). In Roosendaal wordt een renovatieproject opgezet op passief huis niveau (254 woningen). Karakteristieken van het passief huis zijn, naast een hoge isolatiewaarde, een goede zonoriëntatie, een koudebrugvrije constructie, efficiënte verwarming en warmteterugwinning uit ventilatielucht. Meer informatie over passief bouwen is terug te vinden op de website en in het boek Passiefhuizen in Nederland dat via deze site verkrijgbaar is. Duurzame concepten: energieneutrale woningen en gebouwen De stap naar energieneutraal bouwen zal steeds meer worden bevorderd door de toenemende vraag naar duurzaamheid in de brede zin (energie en materialen/water, gezondheid), leveringszekerheid van energie en de stijging van de energieprijzen. Energiebalanswoningen, of 0-energiewoningen, zijn woningen die op jaarbasis de energiebehoefte volledig duurzaam opwekken. Dat kan door gebruik te maken van onder andere zonne-energiesystemen, vraaggestuurde ventilatie en warmtepompsystemen met bodemwarmtewisselaars. Ook het gebruik van een windturbine is een optie. Het grootste energiebalansproject in Nederland wordt uitgevoerd in Diever, waar 70 woningen worden gerealiseerd. Andere voorbeeld, op wijkniveau, zijn de Stad van de zon in Heerhugowaard en de bouw van een energieneutrale straat in twee dorpen in Zeeland. In Nieuwegein wordt een energieneutraal kantorencomplex ontwikkeld, waarin onder andere gebruik gemaakt wordt van een PV-gevel, windturbines, een warmtepomp en warmte/koudeopslag. Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 16

17 4.2.2 Integrale concepten op wijkniveau Achtergrond In Nederland is in het verleden (1997) een factor ontwikkeld om de energie prestatie van een wijk of stadsdeel in een getal uit te drukken: de Energie Prestatie op Locatie (EPL). Met deze factor wordt het hele energiesysteem beoordeeld, van opwekking tot eindgebruiker. Wijken, die geen fossiele energie meer gebruiken scoren volgens deze methode een 10, wijken die niet meer doen dan het wettelijk vereiste (EPC 0,8) scoren een 6,6. Door Senternovem is jaarlijks een EPL monitorringonderzoek uitgevoerd en als laatste publicatie is er EPL monitors in perspectief; energieprestatie van nieuwbouwlocaties 1. Enkele conclusies: De gemiddelde EPL van nieuwbouwlokaties is 6,95. Dit is bijna een punt hoger dan de EPL van locaties met woningen die volgens het toenmalige Bouwbesluit zijn gebouwd (EPL=1). De EPL is voor ruim de helft van de locaties nog een ambitie. De stap naar een hogere EPL wordt nog weinig gemaakt. De omschakeling van vraagbeperking en efficiencyverbetering (EPL<7,5) naar inzet van duurzame energie (alleen daarmee is een EPL > 7,5 te halen) lijkt nog moeilijk te maken. Locaties met een infrastructuur voor Warmte en Elektriciteit hebben een hogere EPL dan locaties met een infrastructuur voor Gas en Elektriciteit. In de Senternovem studie EPL monitor 2004; herstructureringslocaties worden voorbeelden gegeven van locaties met hun behaalde EPL en de daarbij toegepaste technieken. Voorbeeld: 1 EPL monitors in perspectief; energieprestatie van nieuwbouwlocaties.; W/e rapport 6227; januari EPL Monitor 2004; herstructureringslocaties; WE rapport, januari 2005 Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 17

18 Deellocatie Tannhauser in Apeldoorn bereikt een EPL van 8,28 door de aanleg van een warmte en Elektriciteitsnet, woningen extra te isoleren, warmte terugwinning en levering van warmte uit een WKK (Fibroned). De energievoorziening van de locaties is de combinatie van energiedragers in die locatie (gas, warmte en elektriciteit) en de toegepaste technieken (warmtekracht, zonneboiler, warmtepomp, PV). Decentrale energieopwekking Op het gebied van energieopwekking zien we ontwikkelingen bij de decentrale energieopwekking in de gebouwde omgeving. Onderzoeken richten zich op het realiseren van gebieden die in hun eigen energie kunnen voorzien en nog maar een klein gedeelte afhankelijk zijn van het landelijke net. Duurzaam opgewekte energie is het uitgangspunt. Onderstaand volgt een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van lokale duurzame energieopwekking. Een deel van de genoemde voorbeeldprojecten is gesubsidieerd vanuit EOS en terug te vinden op: Energie uit biomassa Op een aantal plaatsen in Nederland lopen initiatieven voor het gebruik van biomassa in de energievoorziening van een woonwijk. Zo werd de wijk Hoogveld in Sittard van warmte en stroom voorzien door middel van een snoeihoutgestookte energiecentrale met een Organic Rankine Cycle (www.energieprojecten.nl/pr_hoogveld.htm). Deze installatie is helaas inmiddels afgebrand. In Veenwouden realiseert Seinen Projectontwikkeling de woonwijk van de toekomst waar een WKK op biobrandstoffen wordt geïnstalleerd voor de energievoorziening. In Eindhoven worden in de toekomst 1500 woningen van warmte voorzien met een snoeihoutgestookte warmteketel, wat leidt tot een EPL van 7,0. In Apeldoorn zullen 2500 nieuwe woningen groen warmte krijgen die afkomstig is van een rioolwaterzuiveringsinstallatie. In het project Polderwijk voor Poldergas wil men WKK realiseren die draait op biogas, afkomstig van vergister op een nabijgelegen landbouwbedrijf. Gebruik van geothermische energie (aardwarmte) Geothermie is het gebruiken van de warmte van de aarde om huizen, kantoren of kassen te verwarmen. Om de warmte uit de grond te winnen wordt gebruik gemaakt van het warme water dat ligt opgeslagen in watervoerende lagen in de ondergrond, op diepten waar de temperatuur hoog genoeg is. Deze watervoerende lagen zijn in grote gebieden in de ondergrond van Nederland aanwezig. De eerste boring voor een geothermische bron in Nederland is inmiddels uitgevoerd. Het ziet er naar uit de een tomatenkweker in Bleiswijk binnenkort de eerste gebruiker is van geothermische warmte. In Heerlen wordt een project ontwikkeld waarbij mijnwater wordt gebruikt voor de verwarming en koeling van woningen, winkels en kantoren. De diepste (warme) bron ligt op 825 meter. Daarnaast is besloten om een Haagse stadswijk te voorzien van geothermische warmte, die wordt aangeboord op een diepte van 2000 tot 2500 meter. Verder worden verkennende onderzoeken uitgevoerd in onder andere Drenthe, Flevoland, Venlo, de regio Haaglanden en Apeldoorn. Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 18

19 Duurzame koeling Met name in de utiliteitsbouw is er in de zomer een grote vraag naar koeling, die in de meeste gevallen wordt geleverd met airconditioningsystemen. Aan de Zuidas in Amsterdam is medio 2006 een alternatief in gebruik genomen waarbij water uit het Nieuwe Meer wordt gebruikt om via een warmtewisselaar koelwater uit het distributienetwerk wordt afgekoeld. Vervolgens wordt het koelwater (indien nodig) nagekoeld met een compressiekoelmachine tot een temperatuur van 5-6 C, waarna het aan een reeks kantoorpanden wordt geleverd. Warmte uit kassen In kassen wordt een overschot aan warmte opgewekt dat traditioneel door het openen van dakluiken wordt geloosd. Als alternatief kan deze warmte met warmtewisselaars worden afgevoerd en opgeslagen, waarna ze in de koude periode gebruikt kan worden voor verwarming van kassen en woningen. In het Zuid Hollandse Nieuwveen wordt een nieuwbouwwijk gerealiseerd waarin 83 woningen worden voorzien van overtollige warmte, afkomstig van een rozenkwekerij. Voor de opslag wordt gebruik gemaakt van een aquifer. In de zomer kan hetzelfde systeem gebruikt worden voor levering van koude. 4.3 Innovatieve systemen met hun componenten Installatieconcepten kunnen we onderscheiden voor verwarming, ventilatie, koeling en verlichting. Ontwikkelingen zien we op het gebied van integratie van de afzonderlijke systemen binnen één gebouw. Vernieuwingen bevinden zich vaak op het vlak van de optimalisatie van de afzonderlijke technieken. Onderstaand wordt een aantal recente technologische ontwikkelingen geschetst, waarvan er een aantal ook weer vanuit verschillende EOS-programma s zijn gesubsidieerd. In hoofdstuk 3.4 is reeds een (niet uitputtend) overzicht gegeven van leveranciers van dergelijke systemen met verwijzingen naar hun websites. Verwarming Bij verwarming zien we een verschuiving van HR-opwekking naar vormen van duurzame opwekking, gecombineerd met energieopslag. Te denken valt bijvoorbeeld aan warmtepompen in combinatie met warmtewisselaars, koude /warmteopslag in de bodem en Lage Temperatuur verwarming. De toepassing van warmtepompen in de woningbouw is in Nederland nog beperkt vanwege de hoge systeemkosten, met name waar het gaat om kleinschalige projecten. Recente ontwikkelingen zijn onder andere de Hoge Temperatuur warmtepomp, de combinatie van CV en warmtepomp en de gasgestookte warmtepomp. Verder zien we de ontwikkeling van nieuwe opslagsystemen in de constructie en heipalen. Voor utiliteitsgebouwen zijn warmtepompen inmiddels een algemeen toegepaste techniek, onder andere door de grote koudevraag van dergelijke panden. Voorbeelden van concepten in de utiliteitsbouw zijn terug te vinden op; Micro WKK Gasterra (voorheen Gasunie Trade and Supply) is begonnen met de introductie van de HREketel of micro WKK, als opvolger van de traditionele HR-ketel. Deze ketel levert warmte en elektriciteit met behulp van een Stirling motor. Een eerste veldtest met 50 huishoudens is Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 19

20 uitgevoerd in Gasterra kondigt grootschalige praktijkproeven aan voor 2007 en De inpassing van dergelijke decentrale systemen in het elektriciteitsnetwerk is een onderwerp dat binnen het aandachtsgebied opwekking en netten van EOS-LT uitgebreid aan de orde komt. Zonneboilers De toepassing van zonneboilers is in de nieuwbouw al redelijk gebruikelijk. Nieuwe ontwikkelingen zijn het plaatsen van een spiegel achter de zonneboiler, het gebruik van kunststoffen, vacuümbuis collectoren en een combinatie van een zonneboiler met een PVsysteem, het zogeheten PVT-systeem. Alle technieken moeten leiden tot een betere kostenbatenverhouding Ze worden op dit moment gedemonstreerd in verschillende EOS-Demo projecten. Warmteopslag Lange termijn opslag van warmte is een cruciale techniek om een grote bijdrage van duurzame energie te krijgen. Het belangrijkste onderzoek hiernaar loopt nu in het IEA Solar Heating and Cooling programma, waar in taak 32 (energy storage) diverse technieken voor warmteopslag vergeleken worden. Hieruit blijkt dat opslag in water goed voldoet, maar minder geschikt is voor lange termijnopslag. Opslag in PCM s (Phase Changing Materials) blijkt in de praktijk niet veel minder ruimte te vragen dan water. Het perspectief voor chemische opslag is beter, maar dit staat nog in de kinderschoenen. Koeling Als alternatief voor traditionele airconditioningsystemen zijn de laatste jaren installaties op de markt gekomen die werken met het principe van adiabatisch koelen (dauwpuntkoeling). Daarbij warmte onttrokken aan de binnenkomende ventilatielucht door water te laten verdampen in de luchtstroom. Het nadeel van dergelijke systemen is dat het koelvermogen afneemt met toenemende relatieve vochtigheid van de buitenlucht. Bij drukkend weer werken ze dus minder goed. Fabrikanten claimen een energiebesparing van circa 75% ten opzichte van traditionele airco s. Ventilatie Bij ventilatie zien we een verschuiving van integrale WTW-installatie naar hybride vormen van ventilatie (combinatie van mechanisch en natuurlijke ventilatie), sensorgestuurde ventilatie (regeling op CO 2 gehalte of luchtvochtigheid), of hr-ventilatietechnieken met warmteterugwinning voor afzonderlijke vertrekken. De mogelijkheid tot nachtkoeling is voor WTW-installaties tegenwoordig gangbaar. Een bijzondere vorm van ventilatie met warmteterugwinning is het ademende raam, waarbij in een kozijn een dunne draad warmtewisselaar en twee ventilatoren zijn verwerkt. Dit systeem wordt op dit moment gedemonstreerd in een woningbouwproject in Deventer, met ondersteuning vanuit het EOS- Demo programma. Verlichting Op het gebied van verlichting zien we dat spaarlampen (op basis van gasontlading) langzaam ingeburgerd raken in Nederland. Een nieuwe ontwikkeling is de verlichting met LED s., die de laatste jaren een steeds hogere lichtopbrengst kennen. Statusrapport systeembenadering gebouwde omgeving 20

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV);

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN LEEUWARDEN; - in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); - gelet op de ASV artikel 2 en artikel 3 lid 3; - gelet op de

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens

1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens 1 juni 2011 Minisymposium Groen Gas W. Deddens Agenda. Wie is RENDO Duurzaam? Voorbeeld project Toekomst duurzame energie projecten icm groen gas 2 RENDO Duurzaam. Aantal medewerkers : RENDO totaal ca.

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Woningen met EPC ( 0,8

Woningen met EPC ( 0,8 Een initiatief van in samenwerking met 1 Woningen met EPC ( 0,8 Toelichting wijzigingen en bouwkundige aandachtspunten en duurzame energie - ontwerp- en adviesbureau BNA ir. F.W. den Dulk (Freek) 2 1 Onderwerpen

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn Frans de Haas de Haas & Partners Projectgroep DEPW Utrecht 9 februari 2011 EOS LT Duurzame Gebiedsontwikkeling i.o.v. Agentschap NL Inhoud Levensduurdenken

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar?

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? Erik Franke Franke Architekten 1 oktober 2008 Den Haag 2008: 7 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar! 2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? 2020: 4,3 miljoen

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Symposium duurzaamheid Portaal Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Waarom energietransi7e? Milieu Leveringszekerheid of /PJ Verantwoordelijkheid Gebouwde Omgeving energiegebruik EU

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Kleinschalige energetische renovatie

Kleinschalige energetische renovatie Kleinschalige energetische renovatie Kantoor plus bovenwoning van label G naar A+ de Haas & Partners Adviseurs Duurzaam Gebouwde Omgeving Van componenten naar concept Bouwkundig Ventilatie Installaties

Nadere informatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Themabijeenkomst De Nieuwe Standaard In Ventileren ing. G.A. (Gerton) Starink Nieman Raadgevende Ingenieurs B.V. 22-5-2015 2 1 Op weg

Nadere informatie

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 1 Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 2 Voor het energiegebruik zijn de belangrijke punten: - Beperk energieverliezen - Voorkom onnodig energiegebruik - Gebruik zoveel mogelijk oneindige

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Samenvatting. Een Ecovat INFRASTRUKTUUR is een plug and play :

Samenvatting. Een Ecovat INFRASTRUKTUUR is een plug and play : Introductie Aris de Groot Energie-, Installatie- en Bouw BV Postbus 2 5400 AA Uden Ing. A.W. (Aris) de Groot. Directeur/eigenaar Bezoekadres: Loopkantstraat 7a Uden Mobiel 0651.386511 Samenvatting Een

Nadere informatie

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving Gezocht: Multifunctionele energie renovatie Multifunctionele energie renovatie kunnen we samen versnellen Programma TKI

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Passief Bouwen: waarom en hoe?

Passief Bouwen: waarom en hoe? Passief Bouwen: waarom en hoe? Ontwerpen en bouwen vanuit een visie ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Passief Bouwen Kenmerken o hoogwaardige thermische schil o goed comfort

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

Geoptimaliseerd energieconcept basis voor installatieconcept

Geoptimaliseerd energieconcept basis voor installatieconcept installatieconcepten T.G. Haytink, H.J.J. Valk Toekomstgerichte installatieconcepten Geoptimaliseerd energieconcept basis voor installatieconcept Nu de energieprestatie-eisen voor de woning- en utiliteitbouw

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl Duurzaam bouwen is innovatief denken... Duurzaam bouwen =toekomstbestendig bouwen Duurzaam bouwen is goed voor mens, milieu en portemonnee: * mens; comfort, gezondheid, welzijn * milieu; biodiversiteit,

Nadere informatie

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Structuurplan Duurzame Energie - Business plan Mijnwater Energiebesparing CO 2 reductie 1 Inhoudsopgave Mijnwater 1.0 Terugblik- Hoe zijn wij zover gekomen

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool?

Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool? Grip op je energieprestaties -wat doet de NZEB-tool? Masterclass door Clarence Rose, DNA in de Bouw / Azimut Bouwbureau en Carl-peter Goossen, DNA in de Bouw / BouwNext 2 Masterclass Introductie NZEB-tool

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

+HUIS renovatie. Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven

+HUIS renovatie. Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven +HUIS renovatie Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven Dirk de Vroome Door Zon en Wind Atelier 10/15 Zehnder J.E.StorkAir GeoEnergie Datum: 11 november 2013 1 +HUIS renovatie

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten verbruiken. Hoe we werken De woning krijgt als het ware

Nadere informatie

Duurzaam woon- en werkcomfort door gebruik van natuurlijke energiebronnen! + =

Duurzaam woon- en werkcomfort door gebruik van natuurlijke energiebronnen! + = Duurzaam woon- en werkcomfort door gebruik van natuurlijke energiebronnen! + = Krachten gebundeld... Pionier op het gebied van bodemenergie! Energiezuinige verwarmings- en koelingsproducten Geotherm Energy

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

6-11-2012. Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie. Visie renovatie & energiezuinigheid. Programma. Renoveren in bestaande bouw

6-11-2012. Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie. Visie renovatie & energiezuinigheid. Programma. Renoveren in bestaande bouw Programma Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie van visie tot concept renovatie & energiezuinigheid Voorbeeldprojecten Toekomst + gebruiker (bestaande) bouw ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i.

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Toelichting Inleiding Provinciale staten van Utrecht hebben besloten om 750.000,- in te zetten voor de reductie van CO 2

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

Bouwlokalen: Energieplus Bouwen en Renoveren. Haico van Nunen

Bouwlokalen: Energieplus Bouwen en Renoveren. Haico van Nunen : Energieplus Bouwen en Renoveren Haico van Nunen 2013 BOUWHULPGROEP: advies en architectuur Architectuur en stedenbouw: de bestaande stad Advisering: wijk- en locatieontwikkeling Innovatie: energie, milieu

Nadere informatie

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids!

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Smart Homes Nationaal Kenniscentrum Domotica & Slim Wonen Duizelseweg 4a 5521 AC Eersel www.smart-homes.nl info@smart-homes.nl Peter Brils tel.

Nadere informatie

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Duurzaam bouwen en renoveren Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Ontwikkeling energieprestatie woningen 3,5 3 2,5 nieuw bestaand EPC 2 1,5 1 0,5 0 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen)

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen) Subsidieregeling duurzame investeringen door bedrijven Doel: Lokale economische activiteit stimuleren en tegelijk bijdrage leveren aan doelstelling duurzaam bouwen. In dat kader moeten investeringen betrekking

Nadere informatie

Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen

Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen Inhoud presentatie Wie is/ wat doet Trebbe? Wat is de Trebbe

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Duurzame architectuur > méér dan alleen fysieke maatregelen

Duurzame architectuur > méér dan alleen fysieke maatregelen doel : CO2 reductie Duurzame architectuur > méér dan alleen fysieke maatregelen stimulatie > prestatie emotioneel fysiek Prestatie : synergie in beleving, comfort, energie,flexibiliteit, materiaal en

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie

Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie Een binnenklimaat dat werkt Productieve werkomgeving met energiebesparende ventilatie werken De ClimaRad Comfort Solution meet en regelt het binnenklimaat per ruimte, zonder dat uw medewerkers hier iets

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U.

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U. NAV STUDIENAMIDDAG MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK: AANPAK VAN ONTWERP TOT REALISATIE NAAR EEN PASSIEVE WONING OP BASIS VAN TRADITIONELE BOUWMETHODES ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

Van duurzaam denken naar duurzaam doen

Van duurzaam denken naar duurzaam doen Van duurzaam denken naar duurzaam doen Onze welvaart gaat ten koste van onze planeet en generaties na ons. Wij kunnen daar iets aan doen. Als we onze verantwoordelijkheid nemen. Maar hoe? Verantwoording

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Huidge situatie aarde Het klimaat verandert, de aarde warmt op Huidge situatie energie Energievoorraad stagneert Huidge situatie bevolking De arbeidsmarkt

Nadere informatie

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen L escaut woonservice Woonburg Zeeuwland 1 De Wooneco-alliantie 2 Minder dan een

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Ik ben de allergroenste

Ik ben de allergroenste Eteck maakt het nu al mogelijk voor projectontwikkelaars en woningcorporaties om nieuwbouwwoningen tegen geringe kosten energieneutraal of zelfs Nul op Meter te maken. Ik ben de allergroenste 1 van 5 Bouwbesluit

Nadere informatie

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst

Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Vol gas op weg naar een duurzame energietoekomst Innovaties op gasgebied Hans Overdiep en Henk Ensing GasTerra B.V. VSK 2014 Onderwerpen - Verleden, heden en toekomst (aard)gas - Wikipedia, Gas en Energie

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie