Ze kijkt me vragend aan je zwijgt, zegt ze, waarover zwijg je. inderdaad, denk ik, waarover zwijg ik en ik begin te zoeken naar een antwoord

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ze kijkt me vragend aan je zwijgt, zegt ze, waarover zwijg je. inderdaad, denk ik, waarover zwijg ik en ik begin te zoeken naar een antwoord"

Transcriptie

1 GESPREK Ze kijkt me vragend aan je zwijgt, zegt ze, waarover zwijg je inderdaad, denk ik, waarover zwijg ik en ik begin te zoeken naar een antwoord ik kijk voorbij haar gezicht naar de muur van de muur naar het raam van het raam naar mijn handen en terug naar haar ogen ze kijkt me nog steeds aan ik hoor de stilte in haar kamer ik zou willen zeggen dat ik zwijg over mijzelf - want wie is dat RUTGER KOPLAND

2 INHOUDSOPGAVE RUTGER KOPLAND: GESPREK INHOUDSOPGAVE VOORWOORD JULIA BALA: OP ZOEK NAAR DE GLINSTERING IN DE OGEN JAN DIJKHUIS: PSYCHOLOOG TUSSEN PSYCHIATERS JUSTINE VAN LAWICK: GEWELD LEREN BEGRIJPEN BEHANDELEN VANACHTER DE PC KAN DAT? LIDWIEN GEERTJENS: PSYCHOTHERAPEUT IN ONTWIKKELING GERMAIN LIETAER: ASSISTEREN BIJ NIEUW LEVEN ANNET SLAATS: DIT VAK IS GEWELDIG THERAPIE ALS VERLENGSTUK VAN DE MAATSCHAPPELIJKE NORM JAN VAN DE LANDE: LEERTHERAPIE BESTAAT NIET CHRISTA WIDLUND: OOR VOOR WAT ER IN DE ANDER LEEFT ANDRIES VAN DANTZIG: STRIJD TEGEN DE KINDERMISHANDELING ALS MAATSCHAPPIJKRITIEK PSYCHOTHERAPIE IN DE FILM DE FILM IN PSYCHOTHERAPIE EDSEL KWIDAMA: INTERCULTURALISATIE IS WEERBARSTIG SUSAN BÖGELS: DE THERAPIE ALS INSPIRATIE WIM BRINKMAN: DE SOFA OP DE KAMER VAN DE GEDRAGSTHERAPEUT 75 JAAR NEDERLANDSE VERENIGING VOOR PSYCHOTHERAPIE DE TOEKOMST VAN HET BEROEP PSYCHOTHERAPEUT SIGMUND COLOFON NVP

3 VOORWOORD De Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie bestaat 75 jaar. Het vakgebied van de psychotherapie kan, nationaal en internationaal, bogen op een rijke traditie. De NVP heeft, met vallen en opstaan, zich ingespannen de psychotherapie en het beroep psychotherapeut geaccepteerd, gewaardeerd en verankerd te krijgen. Een journalistiek relaas van de wederwaardigheden van de NVP is één van de onderdelen van dit jubileumboek. Psychotherapie is een vak ván mensen vóór mensen. In dit jubileumboek wordt een twaalftal psychotherapeuten bevraagd over een grote verscheidenheid aan onderwerpen, die allemaal met psychotherapie te maken hebben. Oud en jong, net beginnend en bijna afrondend, bestuurder, onderzoeker en pure practicus, hoopvol en teleurgesteld, allemaal verschillende mensen, met één ding gemeen: de liefde voor het vak psychotherapie. Psychotherapie lééft. Het vak ontwikkelt zich met grote snelheid. Vanuit haar fundamenten in de medische en gedragswetenschappen worden raakvlakken met neurobiologie, sociale psychologie, forensische wetenschappen verkend. Het therapeutisch proces wordt steeds verder uiteengerafeld, er worden nieuwe methoden ontdekt, en nieuwe toepassingsgebieden worden in kaart gebracht. Het zijn spannende tijden voor een vak dat door de overheid bijna ten grave gedragen was. Ter gelegenheid van het vijfenzeventigjarig bestaan van de NVP willen wij u deze inkijk in het vakgebied aanbieden. Psychotherapie: een bruisend vak met een rijke traditie, ván mensen, vóór mensen! De begeleidingscommissie van de NVP Sjoerd Colijn, Peter Dekker, Jos Govers, Renée van Rijsewijk Postscriptum Bij het ter perse gaan van dit jubileumboek kwam het droevige bericht dat op 9 november 2005 Andries van Dantzig is overleden. De NVP verliest een lid dat op nauwelijks te overtreffen wijze het belang van psychotherapie voor de geestelijke volksgezondheid kon verwoorden. Moge het in dit boek gepubliceerde interview een klein monument zijn voor zijn pioniersactiviteiten, zijn grote sociale betrokkenheid en zijn vakmanschap. NVP

4 DE UITDAGING VOOR DE THERAPEUT IS: DE VERBORGEN KRACHT VAN MENSEN LANGZAAM VERKENNEN EN VERSTERKEN. DAT IS WAAR IK IN GELOOF. (JULIA BALA, 2005) OP ZOEK NAAR DE GLINSTERING IN DE OGEN De vraag die Julia Bala nog steeds inspireert, stelde ze voor het eerst toen ze misschien zeven jaar oud was. Hoe kon het, dat sommige mensen die glinstering in hun ogen kwijt leken te zijn, en geen glimlach meer hadden? En wat maakt dat sommige mensen die bijvoorbeeld de verschrikkingen van concentratiekampen meemaken, nog wél kunnen lachen? Ze vertelt het verhaal, dat eerder in een boekje gepubliceerd is, op verzoek. Toen de kleine Julia haar verbazing uitsprak over kennissen van haar ouders zonder glimlach, legden haar ouders uit dat ze daar geweest waren. Daar, dat waren de concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog. Later in mijn leven kwam ik mensen tegen die ook daar geweest waren, maar die wel hun glimlach hadden weten te behouden. Hoe kon het dat sommige mensen terugkomen zonder glimlach en sommige met? Dat is de achterliggende vraag van mijn huidige werk geworden. Julia Bala (1951) is een bevlogen vrouw. Tijdens het gesprek staat ze af en toe op om een boek dat haar inspireerde open te slaan of een naam op te zoeken. Zorgvuldig formuleert ze in Hongaars klinkend Nederlands haar ideeën, vertelt ze over therapie en onderzoek. Sinds 1992 werkt ze in Nederland. Nederland? Wat moet ik daar doen? Moet ik naar de tulpen gaan kijken? vroeg ze destijds in voormalig Joegoslavië aan haar echtgenoot, die hier was uitgenodigd directeur te worden van het Theater Instituut Nederland. Zijn antwoord was kort en hevig: Wil je liever hier blijven, en naar de lijken kijken? Julia kijkt met een glimlach terug: Later zijn we dat een historische vraag in onze relatie gaan noemen. ACTUELE VRAAG Julia Bala werd als psycholoog opgeleid en promoveerde in Belgrado. Ze volgde verdere opleidingen tot psychotherapeut, in onder meer psychoanalyse, transactionele analyse en systeemtherapie. Deels volgde ze die aan het Mental Research Institute in Palo Alto, Californië. Daar werd ze sterk beïnvloed door het Constructivisme, dat in die tijd gecentreerd was in Palo Alto. Onze verschillende theorieën zijn interpretaties. De stellingen van de één zijn niet meer waar of juist dan die van de ander, maar ze oriënteren onze behandeling. Dat is één van de redenen dat ik later voor integratieve therapie heb gekozen. Eenmaal in Nederland, ging ze na enige tijd als therapeut werken in een tijdelijk opvangcentrum voor asielzoekers in Haarlem. Ik werkte daar met Bosnische vluchtelingen die in concentratiekampen hadden gezeten en ernstig getraumatiseerd waren. Ik merkte dat sommigen na enige maanden wél weer die bewuste glinstering in hun ogen hadden ondanks de verschrikkingen die ze hadden meegemaakt. Haar vraag bleef actueel: Ik wilde weten wat het verschil maakte. Waarom sommige kinderen en gezinnen erin slagen te herstellen na DE GRENSVERLEGGER

5 JULIA BALA

6 traumatische ervaringen, hun leven op te pakken, en andere niet. Ik ben toen begonnen om, als ik tijd had, juist te praten met de mensen die er bovenop waren gekomen. Ik heb simpelweg gevraagd: wat heeft geholpen, hoe is het gelukt. Ik ben heel veel gaan lezen over coping, hulpbronnen, veerkracht. In die tijd werden vooral de negatieve gevolgen van traumatische ervaringen onderzocht, zoals posttraumatische stressstoornis. Ik zocht juist naar het positieve: wat maakt dat een mens het doorstaat? Vanaf die tijd werd de centrale vraag in mijn werk: hoe gaat een individu, gezin, of maatschappij, om met een traumatisch verleden. Haar onderzoek kreeg een vervolg in een studie met collega s Sander Kramer, Rob van Dijk en Ferko Öry naar betekenisgeving en coping bij asielzoekers. We probeerden patronen van aanpassingen te ontdekken in het omgaan met meervoudige problematiek. INTEGRATIEVE BENADERING Nu, tien jaar later, gebruikt ze ook haar eerdere bevindingen bij het geven van therapie. Julia Bala is psychotherapeut bij De Vonk in Amsterdam, een onderdeel van Centrum 45, het landelijk behandelings- en expertisecentrum voor getroffenen van oorlog, vervolging en geweld. Daarnaast is de methodiek omschreven in een binnenkort te verschijnen boek Als glas in lood, over de integratieve behandeling van vluchtelingenkinderen en -gezinnen, door Julia samen met Jelly van Essen geschreven. In het jeugd- en gezinsteam werken we integratief. De flexibiliteit en openheid van therapie zijn belangrijk. We moeten de therapie aan kunnen passen aan de complexe, meervoudige problematiek, maar ook aan cultuurverschillen. We hebben een breed conceptueel kader; door het gebruik van een systeem- en ontwikkelingsperspectief proberen we inzicht te krijgen in de processen die vanuit de verschillende systeemniveaus de ontwikkeling van vluchtelingenkinderen en hun gezinnen belemmeren of bevorderen. In de therapie, wanneer ik de capaciteiten voor herstel verken, zoek ik naar factoren en processen die veranderbaar zijn. Copingstrategieën en beschermende factoren, zoals zelfwaardering, interne locus of control of sociale vaardigheden hangen samen. Copingstrategieën zijn daarbij aan te leren en sommige beschermende factoren kun je ontwikkelen. Interne locus of control is een belangrijke factor die ook samenhangt met het vergroten van zelfwaardering. Ze vertelt over een vluchteling uit één van de ergste concentratiekampen in Bosnië, die zich in zeven dagen de plaatsing van mijnen rondom het kamp eigen maakte. Daarmee had hij de illusie te kunnen ontsnappen. Zelfs de illusie van interne locus of control werkt. Vaak is de cumulatieve stress te groot voor een vluchtelingenkind of -gezin om er alleen uit te komen. Er is een pijnlijk verleden, mensen zijn gedwongen gemigreerd, en hebben daarbij een onzekere toekomst. Hoe geef je betekenis aan je leven als je niet mag werken, de taal niet mag leren, niet zeker weet of je mag blijven? Julia: Ik zie de problematiek van vluchtelingen als existentieel. Je moet een ontwricht leven heropbouwen. Ik vraag regelmatig wat wél goed gaat. Vaak krijg ik dan een lange stilte. Maar er is altijd wel iets. Ouders hebben een reden waarom ze trots zijn op hun kind, of ik zie hoe liefdevol een vader zijn kind benadert. Van daaruit kun je verder. KRACHT Julia moet, naast de moeilijke, ook de indrukwekkende dingen gezien hebben. Wat maakte de meeste indruk? De kracht van mensen. Ze is lang stil als ze de woorden zoekt om te formuleren hoe een alleenstaande minderjarige vluchteling uit Sierra Leone dat liet zien. Ze had verschrikkelijke dingen meegemaakt, en heel veel verliezen geleden. Ze sprak met gebogen hoofd over al die pijnlijke gebeurtenissen. Maar op een bepaald moment keek ze me aan, en zei But I still have my life. Ondanks alle verdriet, sprak er een zekere triomf uit haar stem. Je zag dat ze de kracht had om door te gaan. Vaak is de kracht niet meteen zichtbaar, vertelt ze. Onze cliënten hebben het gevoel dat al hun hulpbronnen zijn uitgeput, dat ze niets meer voor zichzelf kunnen doen. Juist dat is de uitdaging: die verborgen kracht langzaam te verkennen en versterken. Ik denk dat dát de taak van de behandelaar is, dat is waar ik in geloof. DE GRENSVERLEGGER

7 Haar werk van nu is verbonden met haar oorspronkelijke idee in Joegoslavië over de rol van de psychotherapeut in oorlogstijd. Ik dacht aanvankelijk dat mijn plek daar was, om slachtoffers van politiek geweld te helpen. Die rol vervulde ik in het begin van mijn werk hier. Dat de problematiek van vluchtelingen nog complexer is, maakt het heel zinvol. Er is vaak een samenhang van psychologische, sociale en politieke problemen. De politieke aspecten van de problemen hebben een duidelijke plek in de behandeling van getraumatiseerde vluchtelingen. Maar het is belangrijk dat de verhalen ook in een groter geheel terechtkomen, bijvoorbeeld bij mensenrechtenorganisaties. Het maatschappelijk plaatsen van problemen is onderdeel van herstel. Er is in de V.S. een oral history archive van Stevan Weine waar getraumatiseerde vluchtelingen die niet voor de gezondheidszorg kiezen, hun verhaal kunnen vertellen. Dat helpt ze verder. En niet iedereen heeft therapie nodig. Ze citeert de psychiater Summerfield: The central question is not why some refugees became traumatised, but why the vast majority does not. Julia ziet de rol van psychotherapie in de maatschappij op verschillende niveaus terugkomen. Met onderzoek en therapie aan oorlogsslachtoffers kunnen we proberen de overdracht van traumatisering bij ouders op kinderen te voorkomen. In een groter verband heeft Ofra Ayalon in Israël therapeutische methoden ontwikkeld voor kinderen om beter om te gaan met posttraumatische en chronische stress, die ook geïmplementeerd zijn op scholen. Maar voor mij is het belangrijkste het werk van Vamik Volkan, een psychoanalyticus die een psycho-politieke benadering heeft ontwikkeld en toegepast voor het reduceren van langdurige etnische conflicten, zoals hij beschrijft in zijn boek Blood lines: From Ethnic Pride to Ethnic Terrorism. Vanuit het psychoanalytische interpretatieve kader onderzoekt hij samen met diplomaten, historici, sociologen de groot-groep dynamiek, de bewuste en onbewuste processen die de langdurige etnische conflicten in stand houden en bevordert de dialoog tussen de groepen in conflict. Een nieuwe manier van het inzetten van psychoanalytische en psychotherapeutische kennis in een breed domein. Heeft Julia Bala inmiddels antwoord op de vraag die ze jaren geleden stelde? Ze lacht, knikt. Ik heb genoeg processen en factoren in kaart gebracht om het verschil te kunnen maken. DE GRENSVERLEGGER

8 HET GEVEN VAN PSYCHOTHERAPIE IS EEN DESKUNDIGHEID, DIE DOOR MEERDERE BEROEPEN UITGEOEFEND KAN WORDEN. MITS MEN NATUURLIJK OVER DE JUISTE OPLEIDING BESCHIKT. (JAN DIJKHUIS, 2005) PSYCHOLOOG TUSSEN PSYCHIATERS Jan Dijkhuis (1921) is de verpersoonlijking van een strijd die nog steeds gevoerd wordt. Als de eerste psycholoog die therapie gaf in een inrichting veroverde hij zijn plaats tussen de psychiaters. Hij speelde daarnaast een belangrijke rol in de erkenning van de psychotherapeut. Dijkhuis is oud-voorzitter en erelid van de NVP. Hij ziet er licht vermoeid uit. De dag is gevuld geweest met werklieden, en was lang en hectisch. Het huis is prachtig en groot, net als de tuin en Dijkhuis zelf. Om zijn nek een indrukwekkende Yin en Yang hanger. Ik ben tot uw beschikking, zegt hij met zware stem. HEILOO Na zijn afstuderen als psycholoog in 1947 kon Dijkhuis uit maar liefst drie aanbiedingen kiezen. Het werd een aanstelling in de katholieke inrichting Sint Willibrord in Heiloo, waarmee hij de eerste psycholoog in een inrichting in het veld werd. Dijkhuis: Ik zou me bezighouden met testdiagnostiek, maar er werd bij gezegd: kijk maar wat je verder kunt. Mooier kun je het natuurlijk niet hebben. Langzamerhand wilde ik me ook met de mogelijkheid tot verandering bezighouden psychotherapie dus. Vanuit mijn werk zag ik duidelijk welke aanpak zou kunnen werken, of welk thema eens aan de orde zou moeten komen... Mondjesmaat werd geaccepteerd dat ik gesprekken ging voeren. Met collega Vaessen, psychoanalyticus, richtte ik een adolescentenafdeling op. In de opzet daarvan kwam het accent zowel te liggen op de psychotherapeutische als de orthopedagogische kant. Dijkhuis wilde in de geest van de tijd psychoanalyticus worden, maar zorgelijke gezinsomstandigheden maakten het hem moeilijk om zes dagen per week naar Amsterdam te gaan. Bovendien was hij inmiddels gegrepen door de ideeën van Rogers. Zijn theorie over persoonlijke ontwikkeling sprak me erg aan. Het leren in vrijheid, het niet structureren van de gesprekken, ontplooiing van het zelf, begrip voor afwijkend gedrag We hebben ook een aantal dingen samen gedaan. Later heb ik met anderen een vereniging opgericht voor Rogeriaanse therapeuten. Vanuit Heiloo gaven we ook een cursus gedragstherapie, waarvoor we Wolpe uit Amerika hebben laten komen. Zelf volgde hij in die tijd verschillende cursussen in groepstherapie en groepsprocessen in Amerika. Het was de tijd van de flowerpower, alles was licht en leuk, herinnert hij zich. We zaten daar voor een summercourse in een klein plaatsje. Er werd wel gekeken naar die gekken die daar maar rondliepen en huilend uit gebouwen kwamen of elkaar om de hals vlogen. Op een keer besloot iemand laten we met z n allen naar buiten gaan. Een ander had een trompet en we vormden een lange slang die het dorp door liep. De mensen zelf liepen er ook achteraan. Dat was spannend, leuk. En ook een beetje hypeachtig. Terugkijkend gaat hij verder: Door niet één, maar al die verschillende opleidingen te doen, heb ik in feite een aantal specialismen in mezelf ontwikkeld. STRIJD De stap om therapie te gaan geven in Heiloo was niet zo eenvoudig als hier misschien lijkt. Ik kreeg die verantwoordelijkheid maar langzaam, vertelt Dijkhuis. Therapie was wat psychiaters deden al werd dat niet uitdrukkelijk gezegd. Het bleef altijd een strijd. Het werd DE BESTUURDER

9 JAN DIJKHUIS

10 geaccepteerd, maar je bleef ook anders. We waren voortdurend bezig met het bepalen van onze positie. Daarom heb ik van meet af aan eind jaren veertig ook een studiegroep opgericht voor psychologen in instellingen: Het Gezelschap voor Klinische Psychologie. Het feit dat ze in Heiloo een psycholoog aannamen was maatgevend. Binnen vijf jaar hadden alle instellingen een psycholoog in dienst. Dat sloot aan bij de psychologische trend die toen overheersend was in de psychiatrie. Veelal met veronachtzaming van de biologische trend die toch mede bepalend is voor de psychiatrie als medisch vak. Meer dan een halve eeuw later kan Dijkhuis het geven van therapie nog steeds niet laten. Ik heb een vrij grote groep van mensen die nog af en toe bellen voor een paar gesprekken. Daarnaast doe ik nog supervisie voor collega s. Waarom? Je groeit erin, je hebt meer te bieden, bij collega s heb ik dat gevoel vooral. Dat is vruchtbaar. Bovendien blijf ik zo een beetje in de running. Ik ben nu bijna 85; je gaat toch een beetje het contact met de maatschappij verliezen. Ik vind het ook leuk om het vak nog een beetje te blijven volgen. Maar het is niet het enige wat ik doe hoor. Ik ben ook aan het beeldhouwen geslagen. PRAKTIJKINSTITUUT In het pionieren als psycholoog heeft Dijkhuis onmiskenbaar plezier gehad. Na zijn inspanningen voor het vak, hield hij zich bezig met de opleiding tot klinisch psycholoog en psychotherapeut. Eind jaren zestig werd hij buitengewoon hoogleraar in de sociale aspecten van de klinische psychologie bij de vakgroep van Barendregt in Amsterdam. Er waren onder meer plannen een interfacultaire opleiding te starten, die Dijkhuis werd gevraagd deels te ontwikkelen. Omdat de samenwerking met Barendregt in bepaalde opzichten moeizaam was, was het voor Dijkhuis niet moeilijk om in 1971 te besluiten een uitnodiging van de Rijksuniversiteit Leiden aan te nemen om daar gewoon hoogleraar te worden in de klinische psychologie en de psychotherapie. Zijn werk in Heiloo gaf hij nu helemaal op. Ik heb daar als voorwaarde gesteld dat er ook een praktijkinstituut kwam. Ik vind, mijn vak moet je niet geven vanuit theoretische overwegingen alleen. Dat bleek moeilijk voor elkaar te krijgen, ook al was men aanvankelijk enthousiast. Toen heb ik uiteindelijk besloten een IMP op te richten. Samen met Abraham, die hoofdassistent bij Psychiatrie was, ben ik de directie gaan voeren. Studenten moeten leren wat klinische psychologen en psychotherapeuten allemaal doen. Je hoeft natuurlijk niet alles toe te passen, maar wel gesprekken leren voeren, en die vaardigheid ook door kunnen geven. Dijkhuis aanvankelijk enthousiasme werd getemperd door de bezuinigingen begin jaren tachtig. De democratisering viel weg, en ik voelde me eigenlijk erg alleen staan. Ik moest ook snijden qua management was dat goed, maar verder natuurlijk niet leuk. Ik was blij dat ik in 1984 met emeritaat kon. NVP Dijkhuis bleef actief bij de ontwikkeling van de klinische psychologie. Hij was niet alleen actief binnen het NIP als voorzitter van de Sector Gezondheidszorg, maar vanaf 1984 ook voorzitter van de NVP. Hij droeg bij aan de wettelijke erkenning van de beroepen van gezondheidszorgpsycholoog en psychotherapeut en de realisering van een postdoctorale beroepsopleiding voor klinisch psychologen. Aan de totstandkoming van de interim-registratie van psychotherapeuten door de overheid (Besluit 1986) en de regeling van psychologenberoepen in de Wet Big heeft hij in belangrijke mate bijgedragen. In de periode dat ik voorzitter van de NVP was, speelde de vraag of het geven van psychotherapie een deskundigheid of een beroep was. Die vraag is tientallen jaren aan de orde geweest. Met de Wet Big op komst is er gekozen voor de erkenning van het beroep van psychotherapeut. Dat was politiek gezien een juiste keuze, maar eigenlijk vind ik psychotherapie een deskundigheid. Die met voldoende opleiding door verschillende beroepen uitgeoefend kan worden. Eigenlijk is die strijd nooit opgelost, gaat hij verder. Ook binnen de NVP was veel verschil van mening. Tot op de dag van vandaag blijft ook onduidelijk wie de NVP zelf is de verenigingen of NVP zelf? De specialistische verenigingen cultiveren uiteraard hun eigen inzich- DE BESTUURDER

11 ten en uitgangspunten. Ga dat maar eens samenbrengen! Ik heb mezelf bij tijd en wijle wel verweten dat de NVP niet meer heeft gedaan om het vak maatschappelijk op de kaart te krijgen, maar ik vond wel dat psychotherapeuten het onderling eerst eens moesten worden over wat hen bindt. DIALOOG Toch blijkt Dijkhuis net zo maatschappelijk geëngageerd als kritisch. Ik denk dat je individuen beter helpt als je ze in hun context laat functioneren en oog hebt voor hoe ze zich maatschappelijk bewegen en ontplooien. Dan gaat het niet alleen meer om symptoombestrijding, maar ook en vaak meer om persoonlijke ontwikkeling; dus moet je zorgen voor voorwaarden waaronder mensen zich kunnen ontwikkelen, persoonlijk en sociaal. Je kunt bovendien met psychotherapeutische inzichten en technieken sociale invloed uitoefenen. Het gaat hem om de dialoog, die zeker in de huidige multiculturele samenleving van groot belang is. Je moet je bewust worden van je eigen vooringenomenheid. Al gelooft Dijkhuis niet dat het huidige systeem van financiering zich ervoor leent. Er worden steeds meer kortdurende, symptomatische therapieën gegeven. Een typisch medisch denken, terwijl het er meer om gaat: hoe redden de mensen zich, hoe blijven ze in gesprek met zichzelf en vooral ook met anderen. Daarbij gaat het om een heel ander soort zorg. Zorg die bestaat uit het maximaliseren van de condities waaronder mensen zich kunnen ontwikkelen. Dat voor elkaar te krijgen, zou ik een ideale situatie vinden. DE BESTUURDER

12 PSYCHOTHERAPEUTEN DENKEN VEEL TE WEINIG POLITIEK. DAARMEE HEBBEN WE ONS LATEN MARGINALISEREN. (JUSTINE VAN LAWICK, 2005) GEWELD LEREN BEGRIJPEN Justine van Lawick past precies in de sfeer van het Lorentzhuis. Het mooie pand dwingt respect af, straalt kwaliteit en deskundigheid uit, maar het heeft tegelijk een creatieve en ontspannen sfeer. Samen met haar collega s creëert ze een context van gelijkgestemde systeemtherapeuten. Justine van Lawick (1950) is van huis uit idealist. Met een aantal klasgenoten van de vrije school bedacht ze ooit een tehuis op te zetten voor gehandicapte kinderen. De een ging medicijnen studeren, de ander rechten, zijzelf koos voor de pedagogiek. Die droom is niet uitgekomen. Wel richtte ze met Leo van Dijk het Lorentzhuis op en krijgt ze nationaal en internationaal erkenning voor haar inzichten, publicaties en psychotherapeutisch werk op het gebied van geweldsproblematiek. Na haar studie sociale pedagogiek, rondde ze ook een opleiding tot klinisch psycholoog af. Een perfecte combinatie, heeft ze als gezinstherapeut ervaren. Ik denk dat mensen die alleen klinische psychologie gedaan hebben, soms te weinig weten van kinderontwikkeling en kinderpsychopathologie. Als je ook een pedagogiekachtergrond hebt ben je gevoeliger voor kinderproblematiek die niet direct samenhangt met gezinsverhoudingen. CONTEXT Vanaf haar eerste baan in de psychiatrie in 1975 is Van Lawick vrij monomaan. Ik ben altijd bezig geweest met het plaatsen van problematiek in de context waarin die zich voordoet, vaak het gezin. Ik werk systemisch. Om een klacht begrijpelijk te maken heb je die context hard nodig. Gek genoeg ervaar ik nog steeds dat het geen vanzelfsprekendheid is binnen de geestelijke gezondheidszorg. Het is niet standaard om de familie te horen en, waar geïndiceerd, bij de behandeling te betrekken. Er is een protocol, en de symptomen worden bestreden. Maar als je de context er niet bij betrekt kun je problemen verkeerd inschatten en loop je het risico dat je gemeenschapsgeld weggooit en binnen de kortste keren terug bij af bent. Van Lawick leerde het vak in de jaren zeventig, een tijd waarin de context de hoofdrol had. De meer medisch-biologische aanpak, die sinds de kentering van de jaren tachtig dominant is, vindt ze erg beperkend. Ik kan daar wel eens moe van worden, maar tegelijk heb ik natuurlijk een werkomgeving voor mezelf gecreëerd die uiterst aangenaam is. Iedereen in het Lorentzhuis denkt net zo contextueel als ik. HET LORENTZHUIS Toen Van Lawick in 1983 de psychiater Leo van Dijk ontmoette, was deze net van plan een centrum te beginnen op het gebied van systeemtherapie. Voor Van Lawick kwam de vraag samen te werken precies op het juiste moment. Ik werkte bij Vogelenzang (nu de Geestgronden), maar wilde er graag iets bij doen. We zijn begonnen op een verdieping in zijn huis. Ik was in Milaan geweest, Leo in Canada. We vonden het heel spannend om los van allerlei regels en de aanpak van een groot instituut onze eigen manier te ontwikkelen. We werkten volgens het Milanese model: van de eerste intake tot het eindoverleg pakten we het systemisch aan. DE SYSTEEMTHERAPEUT

13 JUSTINE VAN LAWICK

14 Langzamerhand kwamen er collega s bij, en werd de overstap gemaakt naar het statige, ruime pand waar het Lorentzhuis tegenwoordig gevestigd is. Van Lawick houdt ervan achterover te leunen en te luisteren naar de bedrijvigheid in het pand. Misschien heeft het Lorentzhuis niet zozeer de psychotherapie als wel de systeemtherapie geholpen op de kaart krijgen. We hebben echt een uitstraling gekregen. Hier is expertise, geldt het in de geestelijke gezondheidszorg. Er worden consulten aangevraagd, we kijken mee met collega s. De opleiding loopt zonder adverteren altijd vol. Die uitstraling is er niet planmatig gekomen. Van Lawick gelooft wel dat het plezier van deze creatieve en innovatieve club afstraalt. Onder de lunch kan er serieus worden uitgewisseld, maar soms wordt er alleen gelachen. Er is vertrouwen en volledige gelijkwaardigheid; het coördinatorschap van het Lorentzhuis wisselt bijvoorbeeld, omdat niemand op zo n taak zit te wachten. De twaalf praktijken zijn in principe onafhankelijk, maar dwarsverbanden zijn er te over. Naast therapieën geeft van Lawick veel supervisie en opleiding, en kiest ze voor actieve reflectie. Ik vind de combinatie leuk: eenderde therapie, eenderde opleiding en supervisie en eenderde schrijven, reflectie en redactie. Ik doe al vijftien jaar redactiewerk, eerst voor Systeemtherapie en nu voor het Tijdschrift voor Psychotherapie. Alleen opleiding en reflectie vind ik ook niet genoeg: je moet voeling houden met de complexe praktijk. Daarbij is het altijd weer een avontuur om mensen te leren kennen en te begrijpen hoe het nu weer in elkaar zit. Als ze niet werkt is Van Lawick regelmatig te vinden op haar boerderij in Toscane. Daar ben ik boerin. Even helemaal bezig met snoeien, rondstampen en in bomen klimmen. Een andere kant van me, die ik ook nodig heb. Ik kan me voorstellen dat dat later in mijn leven verschuift. GEWELD In de loop der jaren groeide het besef dat je niet om geweld heen kunt bij gezins- en relatietherapie. Behandelingen raakten in een impasse omdat ik het geweld niet behandelde. Mensen zeggen meestal: er valt overal wel eens een klap en het gebeurt niet meer als we de problemen hebben opgelost. Dat wilde ik in het begin maar al te graag geloven, omdat ik het toen ook heel bedreigend en eng vond. Maar als je het geweld niet op tafel kunt krijgen en behandelen, kun je andere problemen ook niet oplossen. Het is zelfs andersom: zolang het geweld blijft bestaan is het zo onveilig dat je heel slecht problemen kunt oplossen. Pas als die veiligheid er is, kun je therapie doen. Van Lawick kan inmiddels goed omgaan met haar soms zeer gewelddadige patiënten. Ik denk dat ik wel gezag uitstraal. Ik hoor vaak terug dat ik van het begin af aan wilde luisteren en het geweld echt probeerde te begrijpen. Dat ik ook hun kant wilde zien, en niet met een beschuldigend vingertje wees. Dat is de kunst. Het ís ook echt te begrijpen, binnen de context. Dat is iets heel anders dan excuseren dat doe ik nooit. Dat wordt vaak door elkaar gehaald. Daarnaast werk ik natuurlijk alleen met gewelddadige mensen vergeet de vrouwen niet die echt met me wíllen werken, en ook met de time-out methode die ik toepas. Er is ook een groep die in de forensische psychiatrie hoort. Daar kan ik in het Lorentzhuis niet mee werken. Er is gelukkig een veel grotere groep die hier wel kan veranderen. In de loop der jaren heeft Van Lawick steeds meer zicht gekregen op geweld van vrouwen. Uit het bekende Intomart-onderzoek uit 1997 bleek al dat het slachtofferschap bij beide seksen voorkomt. Tachtig procent van de daders is man, maar die cijfers verschuiven. Vrouwen zijn gewelddadiger geworden, en dat krijgt te weinig aandacht. Na de emancipatie zijn vrouwen meer gaan meppen als ze er met woorden niet uitkwamen. Ze gebruiken ook veel psychologisch geweld, zijn goed in ondermijnen, in kwetsen. En dat kan heel diep gaan, het blijft vaak ook langer hangen dan klappen. Toch zie ik nog steeds meer gewelddadige mannen dan vrouwen. Ik zie ook dat ouders die zichzelf verbieden om een kind bijvoorbeeld even weg te zetten, psychologisch geweld gaan gebruiken. Die gaan zeggen "wat een rotkind ben je, je verpest mijn leven". Dat grijpt veel dieper in. DE SYSTEEMTHERAPEUT

15 Van Lawick was aanvankelijk verrast door de hoge cijfers met betrekking tot geweld. Ik was vroeger naïever, had meer vertrouwen in de goedheid van de mens. Nu zie ik de schaduwkanten veel duidelijker. Dat is jammer, maar ook wel goed en realistisch. Ik denk dat je dat in elk vak hebt, dat het ook de levensfase is. Het is de kunst dat positieve geloof voor een deel te behouden, bijvoorbeeld dat mensen kunnen veranderen. Ik geloof dat ik daar wel in slaag. Gisteren nog, een man die zich opeens kan verplaatsen in zijn vrouw en kan reflecteren terwijl hij dat eerst niet kon daar wordt ik heel blij van. POLITIEK Van Lawick is een van die therapeuten die de politiek bewust opzoekt. In 2004 schreef ze een brief aan de Tweede Kamer waarin ze de daling van het aantal zittingen hekelt. Verder doet ze vaak politieke uitspraken ik heb een visie, die draag ik dus uit en probeert ze ook bekenden uit de politiek bij haar projecten te betrekken. Binnenkort kunnen we, gesteund door een fonds van een groot bedrijf, een project voor hopeloze families uitbreiden. Voor het bestuur daarvan benader ik politieke personen. Die moeten we gebruiken als visitekaartje naar buiten. Ik vind dat psychotherapeuten veel te weinig politiek denken. Daardoor hebben we ons erg in de marge laten drukken, terwijl zoveel onderzoek laat zien hoe effectief psychotherapie is. Ik hoop te bereiken dat psychotherapie niet verder ondermijnd wordt. Dat het een belangrijk vak blijft in de gezondheidszorg. DE SYSTEEMTHERAPEUT

16 BEHANDELEN VANACHTER DE PC KAN DAT? TRUDI, DANK VOOR JE OPMERKINGEN. JE SCHRIJFT DAT HET LIJKT ALSOF IK ME BETER VOEL WANNEER IK ZELF KAN BEPALEN WAT IK DOE. DAT VOELT ALS EEN EYE-OPENER, IK DENK DAT HET KLOPT. HET SLUIT PRECIES AAN BIJ HET GEVOEL DAT IK GELEEFD WORD, DAT IK ALLEEN MAAR DINGEN VOOR EN DOOR ANDEREN MOET DIE IK ZELF NIET WIL. (FRAGMENT UIT INTERNETBEHANDELING VAN Geen sessie op de sofa, maar een consult vanachter de pc. Niet met luisterend oor en heldere blik de cliënt proberen in te schatten, maar op een beeldscherm lezen wat hij vindt en voelt. Zonder te zien wat hij doet, hoe hij zit. Psychische hulpverlening via internet is geen sciencefiction meer. Het aantal behandelaars dat via het wereldwijde web adviezen geeft groeit, en ook op het Nederlandse deel van internet verschijnen steeds meer therapeuten online. Via tientallen, zo niet honderden sites bieden ze hun diensten aan, variërend van een kort mailadvies tot complete behandelingen. Sommigen vragen er geld voor, anderen zien het als gratis service van de zaak. Er zijn sites voor alcoholverslaafden, depressieve tieners en slachtoffers van seksuele delicten, voor agorafoben en mensen met angst voor spreken in het openbaar. Het aanbod is immens. En de voordelen zijn groot: wachtlijsten ontbreken, het is goedkoop, anoniem en laagdrempelig en hulpzoekers kunnen online gaan op een moment dat het uitkomt. Alleen: iedereen kan een site beginnen en beloven de bezoeker van de kwellingen van zijn getormenteerde ziel te verlossen. Is de hulp wel goed? En is het mogelijk psychologische hulp te bieden zonder de cliënt direct voor je te hebben? VLOEK Al sinds 1997 krijgt Interapy, een Amsterdams bedrijfje dat internettherapieën ontwikkelt, subsidies van het Nationaal Fonds Geestelijke Volksgezondheid om een standaard te ontwikkelen voor psychologische hulp via internet. Dit als antwoord op de wirwar van cyberhulpverleners. Inmiddels heeft het bedrijfje behandelingen ontwikkeld voor PTSS, burn-out, depressie en paniekstoornissen. Diagnostiek, behandeling, effectmeting, alles gebeurt op de site waarop voor elke cliënt een stukje van de database is gereserveerd. Heeft iemand depressieve klachten, dan wordt hij eerst zorgvuldig gescreend met zestien genormeerde vragenlijsten, en vervolgens drie maanden lang getrakteerd op een uitgekiende reeks cognitieve gedragsinterventies. Met een tik op het toetsenbord tovert de therapeut psycho-educatie en huiswerkopdrachten tevoorschijn, van stemmingsmeters tot het uitdagen van negatieve automatische gedachten en gedragsexperimenten. Zelfs de feedback is deels voorgeprogrammeerd. Interapy is completer dan alle andere internettherapieën, zegt geestelijk vader Alfred Freddy Lange, hoogleraar klinische psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Behandelaar en cliënt hebben uitsluitend contact via het scherm en er wordt gewerkt volgens strikte protocollen die zijn aangepast voor gebruik op internet. Ik durf zelfs te zeggen dat ze beter zijn dan vis-à-vis. Een vloek in de kerk van de oude therapeutische leer. Was het niet de behandelaar zelf die de essentie vormde van zijn vak? Het tegenovergestelde is eerder het geval, meent Lange. Therapeuten overschatten vaak hun eigen inbreng. Soms is het zelfs beter om een therapeut niet te zien. Hoeveel behandelaars zitten niet te glimlachen tegen een cliënt omdat ze denken dat dit stimuleert, terwijl het eerder averechts werkt? Wat geenszins wil zeggen, benadrukt hij, dat therapeuten bij Interapy overbodig zijn. Die zijn juist heel belangrijk. En ze vinden het een fantastische methode. INTERNET

17 NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP NVP

18 BASISBOUILLON De proef op de som. Trudi Lagestee is psychotherapeut bij Mentrum in Amsterdam, de GGZ-instelling die samen met Interapy het depressieprotocol heeft ontwikkeld. Toen ze een jaar geleden begon aan de pilot was ze sceptisch. Mensen op afstand behandelen, dat kán niet, dacht ik. Het leek me een kille bedoening. Maar inmiddels ben ik kritisch enthousiast. Naast haar gewone werk als individueel en groepstherapeut heeft Lagestee vijf Interapy-cliënten onder haar hoede. Twee keer per week behandelt ze hun depressie vanachter haar laptop. De voordelen zijn groot, vertelt ze. Net als de cliënt kun je achter de pc gaan zitten op een moment dat het jou uitkomt. En heel belangrijk: er is ruimte voor reflectie. Je kunt even nadenken voor je feedback geeft, desnoods overleg je met een collega. Je flapt er niet zomaar wat uit, zoals je soms wel doet als je een patiënt recht tegenover je hebt. Dat maakt de kwaliteit van de interventie een stuk hoogwaardiger. Ook het doortimmerde stappenplan, compleet met voorgeprogrammeerde reacties, werkt verbazingwekkend goed, vindt ze. Omdat alles is ingebed in het protocol, kun je niet links en rechts van de weg af raken. In een normale therapie moet je steeds opnieuw hetzelfde uitleggen, nu snijd je vaste teksten toe op de cliënt. Dat is amazing. Vergelijk het met soep koken. Een stevige basisbouillon heb je, en daar voeg je wat goed gekozen ingrediënten aan toe. Voor de één een toefje room, voor de ander een beetje peper in z n kont. OVERDRACHT Wennen was het natuurlijk wel, voor iemand die gepokt en gemazeld is in de vis-à-vis therapie. Al was het maar door het gebrek aan nonverbale informatie. Lagestee: Je ziet niet hoe iemand beweegt of zit, hoort geen stem en geen intonatie. In die zin heb je minder informatie. Maar dat heeft ook z n voordelen. Als je in de spreekkamer een cliënt van 110 kilo ziet, denk je meteen: die heeft een eetprobleem. Dat gebeurt niet als je iemand niet ziet. Het enige wat je hebt, zijn zinnen en woorden. Dat maakt deze therapie heel zuiver en to the point. Alle ruis die face-to-face kan optreden wis je uit. Maar het meest fascinerende vindt Trudi Lagestee de overdracht tussen cliënt en therapeut. In tegenstelling tot wat ik dacht, groeit het contact met de cliënt naarmate het protocol zich verder ontvouwt. Cliënten voelen zich gesteund, gehoord en serieus genomen. Precies hetzelfde als bij een goed lopend face-to-face contact. De resultaten van de depressie-pilot bevestigen dat. Deelnemers beoordeelden de therapie gemiddeld met een 7.7, en de behandelaars met een 7.8. Over het contact was 78 procent tevreden. Hoge scores in vergelijking met vis-à-vis. Volgens Lange ligt dat aan de positieve toonzetting en empathie waarop behandelaars getraind worden. Dat hoort basic te zijn in elke psychotherapie, maar in de opleiding wordt daar weinig aandacht aan besteed. Bij Interapy is de bejegening van de cliënt onderdeel van het protocol. VERBORGEN HULPVRAAG Interapy heeft een aantal zaken goed op orde, erkent Rosalinde Visser van het NIP. Dat blijkt ook uit een rapport van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Maar de vraag blijft of je als internetpsycholoog zonder face-to-face contact, alleen op basis van de gegevens die je via het internet krijgt, de klachten van de cliënt goed kunt inschatten. Je moet goed in staat zijn de wezenlijke zaken eruit te pikken. Veel hangt af van de deskundigheid en alertheid van de therapeut. Dat geldt voor iedere psycholoog, maar weegt bij internettherapie misschien nog wel zwaarder. Júist omdat het face-to-face contact ontbreekt. Bij Interapy wordt dit gemis opgevangen door de set genormeerde vragenlijsten, die samen de psychische toestand van de cliënt in kaart brengen. Wie ernstig depressief is, wie bepaalde medicijnen, drugs of alcohol gebruikt, wie last heeft van dissociatieve stoornissen, suïcidale neigingen of psychotische klachten, mag niet mee met de trein. Maar liefst dertig procent van de aanmelders wordt om een van deze redenen niet geaccepteerd. Toch vindt Trudi Lagestee de screening een zwakte in de Interapy-methode. Er is geen uitgebreide DSM-IV intake, waarmee je een bredere diagnose kunt stellen. Onder depressieve symptomen kan bijvoorbeeld best forse borderline-problematiek schuilgaan. Dat haal je er niet uit met die vragenlijsten. Zelf heeft ze zo haar twijfels bij een van haar cliënten. De therapie gaat moeizaam, ze doet lang over op- INTERNET

19 drachten, uit zich tobberig en stelt steeds uit. Af en toe hoor ik helemaal niks. Ik ben inmiddels zo ervaren dat ik tussen de regels door lees dat er meer aan de hand is, maar een jonge therapeut ziet (leest) dat misschien niet. Langes nuchtere commentaar luidt dat er ongelooflijk weinig miskleunen worden begaan. We hanteren hoge cut-off scores, zoals ze vis-à-vis ook gebruikt zouden moeten worden. Niet voor niets werken diverse GGZ-instellingen al met onze screeningsmodules. GEEN PANACEE Screening volgens de Interapy-methode is niet het enige waar GGZ-instellingen vertrouwen in hebben. Een derde van de instellingen werkt inmiddels samen met het jonge therapiebedrijf, en het worden er steeds meer. Ongetwijfeld draagt de effectiviteit van de behandeling daaraan bij. tachtig procent van de cliënten verbetert tot het niveau van genezing, staat op de site te lezen. De rest verbetert licht. Daarbij speelt natuurlijke selectie wel een rol, erkent Lange. Het zijn mensen die a: niet te digibeet zijn, b: gemotiveerd zijn om iets aan hun probleem te doen en c: een duidelijk omschreven klachtgebied hebben. Maar ik vind dat geen bezwaar. Voor die mensen die bereid zijn deze therapie te doen, werkt het. Meer kun je niet zeggen. Internettherapie is dus geen panacee. Voor bepaalde groepen is het een uitkomst, anderen kunnen toch echt beter een psychiater of psycholoog tegenover zich hebben. Dat zal altijd zo blijven, zegt Lange, die zelf overigens alleen maar face-to-face behandelt. Maar het kán dus wel, therapie zonder de cliënt te zien waarmee het oude theoretische concept op de helling wordt gezet. Een boeiend maar ook bedreigend gegeven, aldus Lagestee. INTERNET

20 OPLEIDEN IS NET ALS PSYCHOTHERAPIE BEÏNVLOEDEN, EN BEÏNVLOEDEN IS VERANDEREN. OM HET OPLEIDPROCES BINNEN DE PSYCHOTHERAPIE GAANDE TE HOUDEN, IS HET NODIG DAT ER IN DE OPLEIDING ZELF VOLDOENDE BEWEGING EN VERANDERING ZIT. (LIDWIEN GEERTJENS, 2004) PSYCHOTHERAPEUT IN ONTWIKKELING De ontwikkeling van het kind geeft een extra dimensie aan haar vak als psychotherapeut. Je werkt altijd in twee sporen, dat van de pathologie en dat van de ontwikkeling. Ontwikkeling lijkt de rode draad in haar carrière. Niet alleen die van het kind, maar ook haar eigen veranderingsproces en dat van haar collega s. En niet in de laatste plaats de ontwikkeling van het vak zelf. Ze was volgens de fotograaf de eerste lachende psychotherapeut die hij op de foto zette, vertelt Lidwien Geertjens (1953). Terwijl ze het zegt, verandert haar kleine mond in een brede grijns. Psychotherapeuten gedragen zich vaak bloedserieus, en waarom? Natuurlijk, het is een serieus vak, maar je moet op gepaste wijze ook jezelf zijn. Toen ik net begon dacht ik dat het niet kon, lachen als therapeut. Nu maak ik met sommige cliënten grapjes, ik neem ze een beetje in de maling, of zij mij. Met anderen gaat dat niet, dat voel je aan. Door haar jarenlange ervaring als psychotherapeut weet ze beter wie ze zelf is en hoe ze dat kan gebruiken in een therapie. Om dat te ontwikkelen is supervisie van groot belang. LEREN LUISTEREN Op de middelbare school besluit Lidwien Geertjens heel bewust om psychologie te gaan studeren. Op de televisie zag ik een documentaire over Anton Heijboer, die toen drie vrouwen had. Is hij gek of is er iets anders aan de hand?, vroeg ik me af. Het fascineerde me mateloos waarom iemand doet wat hij doet, of zegt wat hij zegt. En waarom de één na een vreselijk leven toch redelijk gelukkig is, terwijl de ander op het eerste gezicht zonder aanwijsbare reden disfunctioneert. Het boeit haar nog steeds, omdat elke cliënt weer anders is en daardoor elke therapie weer nieuw. Ik leer nog elke dag bij, ontwikkel me nog net zo als toen ik begon. Het begint in 1971 aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar Geertjens Klinische Psychologie studeert. Haar grote inspirator is professor Wijngaarden. Hij laat haar zien wat een gesprekstherapie voor iemand kan doen en hoe belangrijk het is daarbij goed te luisteren. Wijngaarden was een bijzonder mens en een begaafde therapeut. Hij kon écht luisteren. Dan zat hij met zijn hoofd leunend in een hand, zijn ogen gesloten, om vervolgens precies de juiste vraag te stellen. Door Wijngaarden ontwikkelt Geertjens ook haar voorkeur voor de Rogeriaanse therapie. Jung en Freud waren heel belangrijk, maar de cliëntgerichte therapie van Rogers was de basis. Tegenwoordig ligt dat anders, gebruik ik verschillende methodes naast elkaar, afhankelijk van mijn cliënt. En ook de toegenomen kennis van psychische stoornissen en ziektes speelt nu veel meer een rol. INTRIGERENDE GROEP Na de VU, eind jaren zeventig, kiest Geertjens in eerste instantie voor de volwassenenpsychiatrie, maar in de jaren die volgen schoolt zij zich steeds verder in de adolescententherapie, en dat wordt haar metier. Sinds 1993 werkt ze als therapeut, supervisor en opleider bij DE OPLEIDER

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Postmaster opleiding systeemtherapeut

Postmaster opleiding systeemtherapeut Postmaster opleiding systeemtherapeut mensenkennis In de context met cliënten, gezinnen en kinderen was dit leerzaam en direct bruikbaar in mijn werk. evaluatie deelnemer Postmaster opleiding systeemtherapeut

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks

Met gegrauw en gesnauw bereik je niks 81 Weike Medendorp, PvdA Met gegrauw en gesnauw bereik je niks Ik denk dat we een aantal resultaten hebben bereikt waar we trots op mogen zijn. Neem bijvoorbeeld het plan van transformatie voor de Enci,

Nadere informatie

Contextuele Therapie. Een inleiding

Contextuele Therapie. Een inleiding Contextuele Therapie Een inleiding Ivan Boszormenyi-Nagy Ivan Boszormenyi-Nagy 1920-2007 2007 Ivan Boszormenyi-Nagy werd geboren op 19 mei 1920 in Boedapest. Hij werd psychiater en hoogleraar psychiatrie

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Wat is cognitieve gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie bestaat uit twee onderdelen; cognitieve therapie en gedragstherapie.

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden Na een vlotgeschreven en informatief eerste hoofdstuk van Els Verheyen waarin de belangrijkste kenmerken, gevolgen en behandelingen van eetstoornissen worden behandeld, gaat Karolien Selhorst uitvoerig

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Basiscursus cognitieve gedragstherapie

Basiscursus cognitieve gedragstherapie mensenkennis Ik kan mijn werk meer structuur, overzicht en effectiviteit geven met de inhoud die tijdens de opleiding is aangereikt. Basiscursus cognitieve gedragstherapie Basiscursus cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

BunderBos. BunderBos. BunderBos

BunderBos. BunderBos. BunderBos BunderBos groepspraktijk BunderBos groepspraktijk BunderBos groepspraktijk Wij zijn een groepspraktijk van psychologen, orthopedagogen en psychotherapeuten BunderBos en helpen zowel kinderen, jongeren,

Nadere informatie

Ontmoeting. gezondnu.nl

Ontmoeting. gezondnu.nl Ger van der Gaast (64) weet sinds 2010 dat hij de ziekte van Alzheimer heeft. Inmiddels woont hij in een verpleeghuis in Utrecht. Als voormalig docent verpleegkunde volgt Ger zijn eigen zorg kritisch.

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

32 Kwaliteitsbevordering

32 Kwaliteitsbevordering DC 32 Kwaliteitsbevordering 1 Inleiding In dit thema gaan we in op de begrippen kwaliteit, kwaliteitszorg en kwaliteitsbeleid. Het zijn onderwerpen die niet meer weg te denken zijn uit het Nederland van

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon brochure Praktijk de Cocon Psychotherapie Brochure Psychotherapie helpt je af te rekenen met vervelende gevoelens, storende gedachten, sociale problemen, terugkerende problemen waar je veel last van hebt.

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze

SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze SLACHTOFFERSCHAP, TRAUMA EN GEWELD - EEN ONONTWARBARE KLUWEN? 25 mei 2016, Antropia, Driebergen - 25 mei 2016, gedichten Ingmar Heytze MONITOR Dit wordt geen nieuw verhaal. We doen wat met ons werd gedaan,

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Zingeving op MAAT. Wat zijn de effecten van aandacht voor levensvragen en hoe meet je dat?

Zingeving op MAAT. Wat zijn de effecten van aandacht voor levensvragen en hoe meet je dat? Zingeving op MAAT Wat zijn de effecten van aandacht voor levensvragen en hoe meet je dat? Hoe maken we het hard? Aandacht voor levensvragen en ouderen in zorg en welzijn Expertisenetwerk Levensvragen en

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Onbewuste Verbindingen

Onbewuste Verbindingen Onbewuste Verbindingen Driedaagse bijscholing Systemisch Werken voor therapeuten en coaches De bijscholing wordt twee keer per jaar gegeven. Actuele data vind je op www.andrefuntherapie.nl/agenda Zoek

Nadere informatie

Transitie in de zorg, transitie in haar leven

Transitie in de zorg, transitie in haar leven Transitie in de zorg, transitie in haar leven Op stap met onze Wandelcoach Tineke Franssen Transitie in de zorg Leonie (37) zwoegt en tobt. Ze hàd het naar haar zin, als psycholoog en casemanager in de

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen.

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen. Opdrachten bij hoofdstuk 1 Opdracht 1 (verwerken en ervaren) Het doel van deze opdracht is dat de speciale positie die de psychologie binnen de wetenschappen inneemt duidelijker wordt. Na het maken van

Nadere informatie

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 I Handen schudden voor de wedstrijd, heldere communicatie met ouders en

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek Psychiatrie De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 0 Stemmen horen 0 Klachten en symptomen 0 Oorzaken De behandeling 0 Doel 0 Voor wie 0 Tijdsduur 0 De inhoud van de behandeling 0 Coping-training 0 Psycho-educatie

Nadere informatie

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT 1 Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Laterale Sclerose heeft. Het is een lang woord en

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie, angststoornissen en alcoholverslaving. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren,

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

Deskundig, respectvol & optimistisch ONZE GROEPSVISIE

Deskundig, respectvol & optimistisch ONZE GROEPSVISIE Deskundig, respectvol & optimistisch ONZE GROEPSVISIE Richtlijnen/wenken voor het gebruik van onze groepsvisie: Context Het is van steeds groter belang dat we dezelfde boodschappen vertellen (naar patiënten,

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef Reacties van docenten die de nieuwe lessen testten: Welkom op School helpt leerlingen zich daadwerkelijk thuis te voelen op onze scholen. Deze methode is goed bruikbaar op de ISK omdat hij toegespitst

Nadere informatie

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten...

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 1 Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 2 Colofon Creatief Succes Evertsenstraat 5-03 4461 XN Goes www.creatiefsucces.nl info@creatiefsucces.nl @ Creatief

Nadere informatie

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel.

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Goed in je vel zitten Vandaag: 1) Wat is geestelijk gezond? 2) Fit in je Hoofd en 10 positieve stappen 3) Slot en doel 1) Wat is geestelijk gezond? Wie zich mentaal goed

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

Paranormaal begaafden: wat kunnen psychologen van hen leren? Dr. M.J. Reinders, klinisch psycholoog Polikliniek Psychosomatiek GGZinGeest, Amsterdam

Paranormaal begaafden: wat kunnen psychologen van hen leren? Dr. M.J. Reinders, klinisch psycholoog Polikliniek Psychosomatiek GGZinGeest, Amsterdam Paranormaal begaafden: wat kunnen psychologen van hen leren? Dr. M.J. Reinders, klinisch psycholoog Polikliniek Psychosomatiek GGZinGeest, Amsterdam Programma Eerst wat oefenen Dan wat theorie en achtergrond

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer Sander Kloet koud zo voelt het hier. kil ik weet niet waar het vandaan komt het is geen kou. het is angst. angst voor de wereld angst voor de dag van morgen bang dat we dingen vergeten bang dat we dingen

Nadere informatie

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk Visie Verpleging & Verzorging VUmc 2015 Preventie Zorg plannen Pro-actief State-of-the-art zorg Samen Zorg uitvoeren Gezamenlijk verant wo or de lijk Screening & diagnostiek Efficiënt Zinvolle ontmoeting

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Gezin en systeemtherapeut in ontwikkeling

Gezin en systeemtherapeut in ontwikkeling Gezin en systeemtherapeut in ontwikkeling Basiscursus Systeemtherapie 132 uur Draaiboeknummer, verstrekt door bureau NVRG: D1118D (of als er gedeeltes gevolgd worden de nummers D11118B en D11118C) Docenten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

laat zien wie je bent

laat zien wie je bent laat zien wie je bent Wilhelminastraat 150 7573 AK Oldenzaal T 053 537 56 66 gereia@zorggroepsintmaarten.nl laat zien wie je bent Welkom. Laat zien wie je bent. 03 Welkom Gereia in Oldenzaal Gereia is

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Specialisatieopleiding psycholoog - family mediation NIP

Specialisatieopleiding psycholoog - family mediation NIP Specialisatieopleiding psycholoog - family mediation NIP mensenkennis De kracht van de psycholoog-mediator zit erin dat mensen zich op hun eigen toekomst kunnen richten en dat kinderen de ruimte krijgen

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie