HOLLANDS. Maandblad. inhoud no vier-en-vijftigste jaargang nummer 783 februar 2013 Opgericht in 1959 door K.L. Poll.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HOLLANDS. Maandblad. inhoud no. 2 2013. vier-en-vijftigste jaargang nummer 783 februar 2013 Opgericht in 1959 door K.L. Poll. www.hollandsmaandblad."

Transcriptie

1

2 HOLLANDS Maandblad inhoud no vier-en-vijftigste jaargang nummer 783 februar 2013 Opgericht in 1959 door K.L. Poll. Redactioneel Deze maand Thomas Bersee Tussen God en Darwin J.M.A. Biesheuvel Vadertje Vrouwkje Tuinman Quo vadis (iv) Eva Gerlach Restloos Geert van der Kolk Apotek Multatuli Leo Vroman Gedichten Alexis de Roode Aan de ene kant * De poëzieversnipperaar Co Woudsma Gedichten Wytske Versteeg Straks uo ran corsius zwemseizoen van carrière-vrouwen Gijs IJlander Steun Alexis de Roode Gedichten Florus Wijsenbeek Een Nobelprijs voor Europa Tekeningen Karen Opstelten Auteurs in dit nummer Colofon

3 Deze maand Deze maand zal wellicht de geschiedenis ingaan als de maand van de abdicaties, of als de maand waarin de Universiteit van Amsterdam het alleen maar onzorgvuldig achtte dat een van haar eigen hoogleraren een groot deel van een boek van iemand anders overschreef en onder eigen naam en in eigen beheer uitgaf, zodat de valorisatie was gewaarborgd. Voor Hollands Maandblad was deze maand echter een tijd van nagenieten vanwege verworven inzicht in de echte wereld. Ik bedoel de wereld van communicatieadviseurs en moderne journalisten. Hol lands Maandblad bleek een van de winnaars van de wedstrijd tussen de literaire tijdschriften die was georga niseerd door het Prins Bernhard Cultuurfonds en het Letterenfonds. Daarna ontspon zich deze correspondentie: Van: pbcf; Aan: hm; Verzonden: wo ; Onderwerp: bijdrage tijdschrift Beste [hm] Allereerst van harte gefeliciteerd met het winnen van de bijdrage uit het Literaire fonds. We hebben een afspraak met NRC dat alle redacteuren van de winnende tijdschriften een paar korte quotes geven. De journaliste [xyz] zal u mailen. Succes en alvast dank! Met hartelijke groet, xxx, Communicatieadviseur Van: hm; Aan: pbcf; Verzonden: wo ; Onderwerp: bijdrage tijdschrift Geachte mevrouw [xxx] Dank voor uw mail. Inmiddels m.vr.gr., hm Van: pbcf; Aan: hm; Verzonden: wo :25; Onderwerp: persbericht Hier alvast het concept persbericht, met tekst over jullie tijdschrift. Neem het vooral mee in het interview. Niet vermelden in social of andere media. Morgenochtend gaat het definitieve persbericht uit. Met hartelijke groet, xxx, Communicatieadviseur

4 Van: hm; Aan: pbcf; Verzonden: wo :36; Onderwerp: persbericht Geachte mevrouw [xxx], Haha, denkt u werkelijk dat de redacteur van een literair tijdschrift een concept persbericht van iemand anders gaat voorlezen? M.vr.gr., hm Van: pbcf; Aan: hm; Verzonden: wo :40; Onderwerp: persbericht Beste meneer hm, Nee uiteraard verwacht ik dat niet, maar ik denk graag mee en het is misschien handig om voor het interview te weten op basis van welke punten uw tijdschrift een bijdrage heeft ontvangen. Het is zeker niet de bedoeling dat u het persbericht gaat voorlezen ;-). Met hartelijke groet, xxx, Communicatieadviseur Van: pbcf; Aan: hm; Verzonden: wo :57; Onderwerp: persbericht Beste meneer [hm], Sprak net de journalist van nrc.nxt over het artikel. Er is besloten dat, gezien de lengte van het artikel, maar één redacteur wordt geïnterviewd. xyz heeft gesproken met de redacteur van Das Magazin. U zult niet meer geïnterviewd worden. Excuses voor het ongemak, Met hart. groet, xxx, Communicatieadviseur Van: hm; Aan: pbcf; Verzonden: wo :00; Onderwerp: persbericht Geachte mevrouw [xxx], Uw bericht verbaast mij niets, gezien de nauwe banden tussen nrc.nxt en Das Magazin. Sommige mensen zouden dit laf en corrupt noemen, ikzelf houd het bij moderne journalistiek. Inmiddels m.vr.gr, hm Even later belde nrc.nxt. Men wilde toch een reactie van Hollands Maandblad. Graag in 32 woorden, want dat was het format. En dan moest het Prins Bernhard Cultuurfonds het artikel nog even redigeren. Pardon? Ja, dat is zo afgesproken, en à propos, kunt u nog even wat opsturen naar de redactie, want zoiets hebben wij nog nooit gezien. Zoiets? Nu ja, zo n literair tijdschrift. bb

5 Tussen God en Darwin Amerika s lange en vuile oorlog tegen zichzelf door Thomas Bersee De Verenigde Staten en Europa behoren allebei tot de westerse wereld, maar nog meer dan het gangbare beeld in de media doet vermoeden ligt tussen de Nieuwe Wereld en de Oude Wereld een wereld van verschil. Van de mentaliteit tot de omgangsvormen, van de politieke mores tot het rechtssysteem, van de wapenwet tot de bancaire zorgplicht, van het levenstempo tot de pensioenregeling, van de grootte van de porties tot de hoogte van de fooien, van de digibieb tot de bestrijding van de laaggeletterdheid, van het energieverbruik tot de stopcontacten, aan gene zijde van de oceaan is alles anders. Het allergrootste verschil tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld ligt echter dieper. Alexis de Tocqueville merkte dat al in de negentiende eeuw op, Johan Huizinga legde er in de twintigste de vinger op en recentelijk ontdekte Geert Mak het opnieuw: Amerika is doordesemd van religie. Volgens recent onderzoek gelooft ruim 92 procent van de Amerikanen in God of in een spiritueel Opperwezen. Ongeveer 63 procent beschouwt de Bijbel als het letterlijke woord van God, en 39 procent gaat wekelijks ter kerke. Ik weet niet of er zoiets als een nationale psyche bestaat, maar indien die bestaat in de Verenigde Staten, dan is religie er kennelijk zo diep in verankerd dat van het spaarzame aantal mensen dat zich atheïst noemt, bijna een kwart zegt eigenlijk toch nog wel in God te geloven. Van de zelfverklaarde agnosten zou zelfs ruim de helft overtuigd zijn van het bestaan van God. Over het percentage fundamentalistische protestanten en evangelische christenen (inclusief conservatieve rooms-katholieken) onder de Amerikanen bestaan geen exacte cijfers, maar naar schatting gaat het te-

6 genwoordig om ruim een kwart van de bevolking. En dat is geen recent verschijnsel. Al aan het begin van de vorige eeuw slaakte H.L. Mencken de verzuchting: Je hoeft tegenwoordig maar ergens in de VS een ei uit het raam van de trein te gooien, en je raakt altijd wel een fundamentalist. Ongeveer terzelfdertijd bedacht deze atheïstische journalist, essayist, criticus, satiricus en tijdschriftredacteur de term Bible Belt ter aanduiding van het overgrote deel van het zuiden en middenwesten van de VS. Nu nog steeds is daar een sociaal en cultureel uiterst conservatief evangelisch protestantisme dominant en be hoort het gebied tot het republikeinse hart van rode staten in het Amerikaanse electorale landschap. In een land met zoveel politiek beladen godvruchtigheid zijn abortus, euthanasie, stamcelonderzoek, het homohuwelijk en de evolutieleer niet de makkelijkste onderwerpen om aan te snijden tijdens de buurtbarbecue. Het is daarom al heel wat dat onlangs de wet op het homohuwelijk door het Hooggerechtshof in behandeling is genomen, en dat president Obama tijdens zijn recente inaugurele rede bij het ingaan van zijn tweede termijn als eerste Amerikaanse staatshoofd er openlijk een lans voor brak. Toch maakt dit weinig meer duidelijk dan dat het homohuwelijk niet meer in de directe frontlinie ligt van de sluimerende maar niet minder virulente godsdienstoorlog die momenteel wordt gevoerd in de VS. Er zijn loopgraven waar de strijd onverminderd fel doorgaat. lees meer in het nieuwe nummer

7 Quo vadis (iv) door Vrouwkje Tuinman De oudste euthanasieverklaring zit in haar agenda en is uit Ze zal hem elke dag zien, ze zal hem de meeste keren zien langskomen als ze haar agenda van de schoorsteenmantel pakt en begint te bladeren. Ze pakt de agenda en kijkt naar een enorme zwarte klok, die aangeeft welke dag van de week het is, welke maand, welk jaar. De klok die zichzelf verzet als het wintertijd wordt, die vermoedelijk zelf zijn batterij verwisselt, want wij hebben nog nooit zijn batterij verwisseld, omdat we bang zijn dat hij dan in de war raakt. De klok zegt dat het 17 oktober is en ze bladert in haar agenda naar 17 oktober. Ze leest voor wie er op bezoek zijn. Dat zijn wij. Blij kijkt ze ons aan. Tot dusver klopt alles. En morgen, dan komt Onno. En maandag, dan komt Harriët. Geen idee wie Harriët is, zegt ze, en ze is al weer bij volgende week. Volgende week zondag is haar zus dood, zoals elke week op zondag haar zus dood is. In het echt is haar zus maar één keer overleden. De agenda zegt dat ze op zondag niet naar haar zus hoeft te gaan, want die is dood. De week erna ook, net als de week daarop. Voorin de agenda zit de euthanasieverklaring uit Ze neemt hem met wat andere papieren uit het vakje en gaat na of er iets bij is wat moet gebeuren, vandaag, morgen of zondag. Ze bladert. Morgen komt Onno, en maandag Harriët. Wie zou dat zijn? En vandaag, de 17de, zijn wij er. Nu we er toch zijn, kunnen we even naar de auto kijken. Die kost een hoop geld elke maand, zeggen we, terwijl je nooit meer rijdt.

8 Rijd ik niet meer? Ze begint te bladeren en vindt onmiddellijk resultaat. Woensdag aanstaande: rijbewijs verlengen. Ze heeft haar rijbewijs laten verlopen, een maand of drie geleden. Er moest een test afgenomen worden. Die stond niet in de agenda. Ze bladert, naar vorige week. Daar staat het, ook op woensdag: rijbewijs verlengen. Dat heb ik dus niet gedaan? We schudden nee. Ze is opgelucht, dat heeft ze dan dus correct gedaan, het niet verlengen, precies zoals wij zeiden dat het zou moeten zijn. De auto is niet op slot. Ik rijd hem de garage uit en we nemen foto s van alle kanten. Wat zijn we aan het doen? vraagt ze. We maken foto s van de auto om hem te kunnen verkopen, zeggen we. Rijd ik er niet meer in dan? We schudden nee. Dan kost het teveel geld, elke maand, om hem te houden. Ze kijkt dermate daadkrachtig dat ik vraag waar de papieren zijn. In de auto. lees meer in het nieuwe nummer

9 Apotek Multatuli door Geert van der Kolk Rangkasbitoeng werd in geen van mijn reisgidsen genoemd, zelfs niet als een plek waar je handig kunt overstappen op een bus naar interessantere oorden. En geen wonder: er is in deze plaats geen enkele toeristische attractie, geen museum, geen bijzondere moskee of oude kerk, zelfs geen ruïne van een hindoestaanse of boeddhistische tempel. In Rangkasbitoeng is in feite niets te zien. Het is een stad met inwoners die op weinig meer trots kunnen zijn dan een kaal park dat ook als sportveld dienst doet, een enorme moskee van beton, een stadhuis, ook van beton, en een groot, modern ziekenhuis, van beton. Ik was er op de bonnefooi naartoe gegaan, gedreven door de vage hoop een spoor van Multatuli te vin den. Rangkasbitoeng is de hoofdplaats van de deelprovincie Lebak in West-Java, waar de beroemdste Ne derlandse schrijver in 1856 korte tijd assistent-resident was en in conflict raakte met de inlandse regent Karta Nata Negara. Multatuli pakte de heibel niet erg handig aan en kreeg snel daarna ook ruzie met al zijn superieuren in het Nederlands bestuur. Het was een klein conflict in een onbelangrijk koloniaal buitengewest dat allang vergeten zou zijn als het niet had geleid tot de roman Max Havelaar. Op het station, een druk en aantrekkelijk koloniaal gebouw, waar de treinen naar betere oorden vertrekken, was geen vvv maar wel een hulpvaardige politieagent. Hij was belast met de bewaking van het eerste perron, maar die taak drukte kennelijk niet al te zwaar op zijn schouders. Toen ik hem vertelde wat ik kwam doen, knikte hij bedachtzaam, legde beslag op een voor het station geparkeerde motorfiets, en voor ik het wist scheurden we weg naar de westkant van de stad. Wat zoek je precies? riep hij over zijn schouder terwijl hij tussen de tuk-tuks en de riksja s laveerde.

10 De plek waar Multatuli heeft gewoond, zei ik. Multi-wie? Hij had nog nooit van de schrijver gehoord. Hij zette me af bij het plaatselijke Bureau voor Toerisme. Omdat hij een ambtenaar in functie was en bovendien in uniform, kon ik hem niet zomaar een fooi geven. Ik bood diplomatiek aan om de benzinekosten van de eigenaar van de motorfiets te vergoeden en we namen als eeuwige vrienden afscheid. Het Bureau voor Toerisme bleek een ambtelijke dienst ter bevordering van de komst van buitenlanders naar Lebak. Dat was geen gemakkelijke taak. In Multatuli s tijd was deze regio een achtergebleven uithoek van Java en dat is nog steeds zo. In de brochure die ik van de receptioniste kreeg, werden voor de gehele provincie (bijna drie miljoen vierkante kilometer; zeven keer zo groot als Nederland) maar zes attracties opgesomd. Vier daarvan waren stranden aan de zuidkust, waar de deining van de Indische Oceaan blijkbaar zorgde voor superieure surfgolven. Er was ook een rivier waar je tegen betaling op een rubbervlot door stroomversnellingen kon varen, en ten slotte bleek een dorp zichzelf te hebben omgetoverd tot Javaans Openluchtmuseum. lees meer in het nieuwe nummer

11 De poëzieversnipperaar door Alexis de Roode Eind 2012 vond voor de vierde keer de Turing Nationale Gedichtenwedstrijd plaats en na diverse rondes van schifting volgde 6 februari jl. de bekendmaking van de winnaar (dit jaar was dat de anglist en dichter Onno Kosters). Deze titanenstrijd is geënt op de Brit se National Poetry Competition. Iedereen vanaf 16 jaar mag gedichten inzenden à 4 euro inschrijfgeld per poëem. In een land van dichters als het onze is zo n oproep niet aan dovenmansoren gericht. Gemiddeld sturen zo n zevenduizend poëten tussen de tienduizend en vijftienduizend gedichten in. Deze verzen worden stuk voor stuk anoniem gejureerd, dat wil zeggen dat elk gedicht zonder naam eerst wordt voorgelegd aan een voorjury die wordt samengesteld onder de verantwoordelijkheid van de redactie van poëzietijdschrift Awater. Dit jaar werd de voorjurering uitgevoerd door vijftien personen; tien daarvan voerden de beoordeling uit namens het Nederlandse poëzietijdschrift en vijf namens het Poëziecentrum Gent. In totaal zijn dit jaar gedichten beoordeeld door de voorjury die eerst een selectie van duizend stuks maakte, waarna uit een lijst van honderdvijftig (de tien favoriete gedichten van elk der voorjuryleden) de Top-100 werd samengesteld. Deze honderd werden voorgelegd aan de hoofdjury, die dit jaar bestond uit Ramsey Nasr (voorzitter), Alexander Ribbink, F. Starik, Maarten Inghels en Mirjam van Hengel. Tot nu toe betekende dit systeem van anonieme jurering meestal een slachting onder gerenommeerde dichters. Zo sneuvelden in 2009, het eerste jaar van de Gedichtenwedstrijd, naast mijzelf ook dichters als Mark Boog, Ingmar Heytze, Ellen Deckwitz en Menno Wigman in de eerste of tweede ronde, zonder ook maar in de buurt te komen van de Top-100. Geen wonder dat toen in januari 2010 de uitslag in de

12 Stadsschouwburg Amsterdam feestelijk werd onthuld, tezelfdertijd in Utrecht het stemmige Turing Victim Fundraising Event werd georganiseerd, ofwel het Bal der Geweigerden, een benefiet voor de slachtoffers, die optraden en hun afgewezen gedichten veilden aan de hoogst biedende. De opbrengst, 256,75, werd overgemaakt naar een alfabetiseringsproject in Indonesië. De winnaar van die eerste editie van de Turing Nationale Gedichtenwedstrijd was trouwens de Leidse muziekdocent, componist en schrijver Gerwin van der Werf. Hij kreeg de eerste prijs van euro uitgereikt door de toenmalige juryvoorzitter Gerrit Komrij, de geestelijk vader van dit grote poëziefestijn, want de wedstrijd wordt georganiseerd door de Poëzieclub, die Komrij in 2001 oprichtte in zijn functie van Dichter des Vaderlands. De Turing Foundation, het goede doelen fonds van de eigenaars van het navigatiesysteem TomTom, stelt de financiering ter beschikking. lees meer in het nieuwe nummer

13 Een Nobelprijs voor Europa door Florus Wijsenbeek Het staat mij nog scherp voor de geest dat het ons Europarlementariërs in vroeger jaren werd verboden om in de campagnes voor Europese verkiezingen en Europese referenda het argument te gebruiken dat de Europese Unie na eeuwen van oorlog dan toch maar vrede had gebracht in dit deel van de Oude Wereld. Dat zou jongeren, die de Tweede Wereldoorlog niet hadden meegemaakt en sowieso weinig van geschiedenis wisten toch niets zeggen, hield men ons voor. En de stem van die jongeren telde zwaar: omstreeks 2000 was al ruim meer dan de helft van de bevolking in de Unie jonger dan 50 jaar (in 2010 was dat percentage gegroeid naar 63,5 procent). Wij Europarlementariërs hielden ons aan dit voorschrift, ook al omdat de vrede op ons continent slechts betrekkelijk bleek, gezien de destijds heersende troebelen op de Balkan, die zo meld ik voor de zekerheid aan jongere lezers nog maar twee decennia geleden zo n slachtoffers eisten in het voormalig Joegoslavië en omstreken. Vooral die laatste overweging legde gewicht in de schaal bij ons zwijgen. Het was uiteindelijk immers slechts dankzij de Amerikaanse bombardementen van Belgrado dat Milosovic en zijn trawanten op de knieën werden gedwongen, en zeker niet dankzij het hopeloos verdeelde beleid van de diverse lidstaten van de Europese Unie. Dit alles bracht mij ertoe een kort moment te piekeren over de vraag of het Noorse Nobelcomité wel gelijk had om eind vorig jaar de Nobelprijs voor de Vrede aan de EU uit te reiken. Was dit, precies in een tijd dat Europa kibbelend worstelde met een diepe financieel-economische crisis, niet louter bedoeld als balsem op een scheurende gemeenschap? Of is de Nobelprijs voor de vrede juist dik verdiend, en kwam die misschien zelfs wel een halve eeuw te laat?

14 Het Nobelcomité zelf voorspelde al met iets dat op enige publicitaire geilheid leek dat de toekenning van de vredesprijs aan Europa zou zorgen voor ophef, en er waren links en rechts inderdaad wat sneren te horen. Mijn gepieker duurde evenwel niet lang. Het zal niemand verbazen dat ik de onderscheiding aan de Instelling waar ik mijn hele leven heb gewerkt inderdaad een beetje aan de late kant vind, en in elk geval niet meer dan terecht. Toch hebben de critici wel een punt, zoals dat met een anglicisme heet. Weliswaar is in ons werelddeel de tijd dat Europese legers tegen elkaar ten strijde trekken vooralsnog (en wellicht voorgoed) voorbij, maar dat wil niet zeggen dat er geen conflicten zijn, dat er geen diepe tegenstellingen smeulen, noch dat een schitterende toekomst, samen gegarandeerd is. Niet alleen wordt vlak om ons heen in Syrië, in de Kaukasus, in Noord- en Midden Afrika nog volop geschoten, maar het was ook een teken aan de wand dat bij de uitreiking van de prijs in Oslo op 10 december jl. de Britse premier Cameron en de Tsjechische president Klaus afwezig waren, terwijl Merkel en Hollande wel acte de présence gaven. Dit ter onderstreping van het feit (of de hoop) dat er hoezeer Frankrijk en Duitsland ook van mening verschillen nooit meer strijdmachten over de Rijn heen en weer zullen schieten. lees meer in het nieuwe nummer

15 Auteurs in dit nummer thomas bersee (1957) Historicus, publicist en onderwijsadviseur. Winnaar van de Hollands Maand blad Schrijversbeurs (Essayistiek) voor zijn eerdere publicaties in Hollands Maandblad. j.m.a. biesheuvel (1939). Schrijver. Publiceerde o.m. de verhalenbundels In de bovenkooi (1972), Slechte mensen (1973), De verpletterende werkelijkheid (1979) en Het wonder (1995). In 2007 ontving hij voor zijn gehele œuvre de P.C. Hooft-prijs. In 2008 verscheen in drie delen zijn Verzameld werk. uo ran corsius (1935) Woont in Parijs. eva gerlach (1948) Ontving de Lucy B. & C.W. van der Hoogt-prijs (1981), de A. Roland Holst penning (1988), de Jan Cam pert prijs (1995) en de P.C. Hooftprijs (2000). In 2011 verscheen Kluwen. gijs ijlander (1947) Zijn debuutroman De kapper (1988) werd bekroond met de Gertjan Lubber huizenprijs en de Anton Wachterprijs. In 1999 ontving hij de F. Bordewijkprijs voor zijn Twee harten op een schotel. In 2008 verscheen de roman Geen zee maar water en in 2010 de roman Wildzang. geert van der kolk (1954) Schrijver. Publiceerde reisverhalen, novellen en romans, waaronder De smokkelaar van de Exuma s (2002), De gekken van Tenakee (2007) en De waterverkopers (2012).

16 alexis de roode (1970) Debuteerde in 2005 met Geef mij een wonder (genomineerd voor de C. Buddingh prijs). In 2008 verscheen Stad en land. In oktober 2010 verschijnt Gratis tijd voor iedereen. In 2012 en 2013 verschenen: Bestiarium (een samenwerking met Anne Broeksma) en Dag en macht. vrouwkje tuinman (1974) Publiceerde diverse dichtbundels en de roman Grote acht (2005). In 2010 ontving zij de Halewijnprijs voor haar gehele œuvre. In 2011 verscheen haar nieuwe poëziebundel Wat ik met de sleutel moet en in 2013 verscheen de nieuwste roman De rouwclub. wytske versteeg (1983) Studeerde in 2005 af in politicologie, en werkt thans aan een promotie onderzoek inzake wetenschapscommunicatie. In 2008 publiceerde zij Dit is geen dakloze, dat werd genomineerd voor de Jan Hanlo Essayprijs; in 2012 verscheen haar romandebuut De Wezenlozen. leo vroman (1915) Schrijver, dichter, tekenaar, hematoloog. Ontving de P.C. Hooftprijs (1964) en de VSB Poëzieprijs (1996). Recent verschenen Nee, nog niet dood (2008), Zodra (2010) en Daar (2011). babette wagenvoort (1970) Studeerde aan de Royal College of Art (Londen), nu docent aan de kabk en hoofdredacteur van illustrationdaily.com. Maakte voor HM een keuze uit haar serie VN Verdwenen uit Nederland, over uitgestorven soorten in Nederland; florus wijsenbeek (1944) Was tussen 1984 en 1999 lid van het Europese parlement voor de vvd; is thans senior adviseur, o.a. bij European Public Policy Advisors.

17 co woudsma (1960) Debuteerde in 1997 met de dichtbundel Viewmaster. Met filosoof Klaas Rozemond en tekenaar Jet Nijkamp maakte hij Filosofie voor de zwijnen. Over het geluk van dier en mens (2004) en Het aardse leven (2009). In 2005 publiceerde hij zijn tweede dichtbundel, Geluksinstructies.

18 HOL L A N D S Maandblad Redactie: Bastiaan Bommeljé Redactieraad: Gerard van Emmerik, Beatrijs Ritsema, Wim Brands en Janneke Louman Vormgeving: Steven Boland Copyright: Auteursrecht voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schrifte lijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door subsidie van het Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds, thans Nederlands Letterenfonds. Redactiesecretariaat: Hollands Maandblad Johannes Vermeerstraat dn Amsterdam Tel (niet voor kopij) Bij ongevraagde bijdragen postzegels voor antwoord bijsluiten Uitgevers: Nieuw Amsterdam Uitgevers in samenwerking met Stichting Hollands Maandblad, Johannes Vermeerstraat dn Amsterdam Abonnementen: 12 nummers per kalenderjaar, prijs per jaargang 70,00 voor studenten en docenten 52,50 Abonnementen die niet één maand voor afloop van de abonnementsperiode zijn opgezegd, worden automatisch verlengd Opgave: S.P. Abonneeservice Postbus ac Alphen aan den Rijn. Telefoon tijdens werkdagen van uur: Een acceptgiro voor betaling volgt Losse nummers: 6,95 dubbelnummers 8,95 Verkrijgbaar bij de boekhandel of door bestelling bij Nieuw Amsterdam Uitgevers

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

In gesprek over Liegen

In gesprek over Liegen Bij Open Deur nummer 2, februari 2014 In gesprek over Liegen Een leugentje om bestwil, dat mag toch wel? Of is het vroeger of later toch: al is de leugen nog zo snel Ach, iedereen doet het, je hoeft de

Nadere informatie

Pinksteren? Iets met Pinkpop?

Pinksteren? Iets met Pinkpop? Religie en filosofie 28 mei 2009 BARNEVELD (ANP) - Nederlanders denken bij Pinksteren eerder aan Pinkpop, een extra vrije dag, of de lente dan aan de echte betekenis ervan, de uitstorting van de Heilige

Nadere informatie

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40)

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40) Liturgisch bloemstuk bij de 40 dagen tijd en Pasen 2015 Elke week wordt één kaars gedoofd, van de kandelaar met 8 kaarsen. Er is elke week een boog bekleed met klimop, als beeld van het verbond van God

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Geluk kun je alleen schilderen

Geluk kun je alleen schilderen Geluk kun je alleen schilderen Open Domein nr. 47 Aleid Truijens Geluk kun je alleen schilderen F. B. Hotz. Het leven Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Het schrijven van deze biografie was

Nadere informatie

1. Liedje Welkom welkom http://www.youtube.com/watch?v=t5ajdsxwmhu 2. Liedje: Jij mag er zijn.

1. Liedje Welkom welkom http://www.youtube.com/watch?v=t5ajdsxwmhu 2. Liedje: Jij mag er zijn. NIEUWSBRIEF 2 Oktober 2013-20142014 Geachte Ouders/verzorgers, De eerste 9 weken zitten erop. De leerlingen en leerkrachten hebben hard gewerkt. Met z n allen hebben we goed ons best gedaan op de leervakken,

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN CHANOEKA

HET VERHAAL VAN CHANOEKA HET VERHAAL VAN CHANOEKA Op de 25e dag van de joodse maand Kislew begint Chanoeka, een feest dat acht dagen duurt. Met Chanoeka denken we terug aan een belangrijke gebeurtenis uit de geschiedenis van het

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

Johannes 5,1-18 - Ken jij Jezus? Hoe zie je Hem?

Johannes 5,1-18 - Ken jij Jezus? Hoe zie je Hem? Johannes 5,1-18 - Ken jij Jezus? Hoe zie je Hem? Gezinsdienst Liturgie Welkom Voorzang: - Gez 38 Zoek eerst het koninkrijk van God - EL 462 Maak een vrolijk geluid voor de Heer - Opw 462 Aan uw voeten

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Thema: In kruiken en kannen (2 Koningen 4:1-7)

Thema: In kruiken en kannen (2 Koningen 4:1-7) Liturgie aangepaste dienst Baflo, 28-09-14 om 14.30 uur Thema: In kruiken en kannen (2 Koningen 4:1-7) Welkom en mededelingen a. Opw. 334 Heer, uw licht en uw liefde schijnen b. Opw. 88 Een rivier vol

Nadere informatie

Johannes 20:29 - Is geloven naïef?

Johannes 20:29 - Is geloven naïef? Johannes 20:29 - Is geloven naïef? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint

Nadere informatie

Israël: uit het oog, uit het hart. Een onderzoek naar de houding van Nederland ten opzichte van Israel. N.a.v. 65 jaar staat Israel

Israël: uit het oog, uit het hart. Een onderzoek naar de houding van Nederland ten opzichte van Israel. N.a.v. 65 jaar staat Israel Israël: uit het oog, uit het hart Een onderzoek naar de houding van Nederland ten opzichte van Israel. N.a.v. 65 jaar staat Israel Uit het oog, uit het hart 1 op de 7 Nederlanders hee5 hart voor Israël.

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet.

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet. LES Nu zie je Hem wel, Sabbat Doe Lees Lukas 4. 40 nu zie je Hem niet. Heb je weleens een moment gehad dat je het gevoel had dat God heel dicht bij je was? Misschien door een liedje, een bijbelvers, een

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Op de vlucht. Lesprogramma. Voor kinderen van 8-12 jaar. Logo Share tech mono. Pay off Exo 2.0 Regular

Op de vlucht. Lesprogramma. Voor kinderen van 8-12 jaar. Logo Share tech mono. Pay off Exo 2.0 Regular Lesprogramma Voor kinderen van 8-12 jaar Op de vlucht Stichting Gave Marie Curiestraat 35, 3846 BW Harderwijk 0341 460328 servicedesk@gave.nl www.gave.nl Beste kinderwerker, Het dode jongetje op het strand.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Eerste druk, 2013 2013 Danny van der Linden www.dannyvanderlinden.com Corrector: Inge van As Coverbeeld: Roy van Breemen Fotografie: Jeroen Bronckers

Eerste druk, 2013 2013 Danny van der Linden www.dannyvanderlinden.com Corrector: Inge van As Coverbeeld: Roy van Breemen Fotografie: Jeroen Bronckers Het FC Utrecht-hart Eerste druk, 2013 2013 Danny van der Linden www.dannyvanderlinden.com Corrector: Inge van As Coverbeeld: Roy van Breemen Fotografie: Jeroen Bronckers isbn: 9789048431083 nur: 312 Uitgever:

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Zal ik mijn man nog tegenkomen na de dood? Zullen we elkaar herkennen? Dat vroeg een vrouw me, enkele weken geleden. De vraag klinkt niet voor

Nadere informatie

Nooit had zijn moeder over haar vader gesproken en nu hij dood was, moest ze de hele dag huilen.

Nooit had zijn moeder over haar vader gesproken en nu hij dood was, moest ze de hele dag huilen. 9-12 jaar De villa van Spoek De villa van Spoek was een grote villa aan de Tapijtweg nummer elf in het stadje Sonsbeek. Het huis stond aan een brede rivier en had een lange oprijlaan van glimmende witte

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten.

Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Preek op Oudjaarsavond 2013 Dat we hier vanavond bij elkaar zijn wordt vooral bepaald door de wereldse kalender. En niet de kalender van de christelijke feesten. Oudjaarsdag: het lijkt een dag als alle

Nadere informatie

De avonturen van Duitse hangoor konijn Bassie

De avonturen van Duitse hangoor konijn Bassie De avonturen van Duitse hangoor konijn Bassie Eerste druk, 2013 2013 Janco en Marja Schat Corrector: Daniëlla Schat isbn: 9789048431069 nur: 284 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Nadere informatie

Multatuli Saïdjah en Adinda Het beroemde liefdesverhaal uit Max Havelaar

Multatuli Saïdjah en Adinda Het beroemde liefdesverhaal uit Max Havelaar Multatuli Saïdjah en Adinda Het beroemde liefdesverhaal uit Max Havelaar Lesbrief voor docenten en cursisten Gemaakt door Margreet Salomons en Hank Gronheid Kenniscentrum Alfabetisering Nederlandssprekenden,

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Met eigen ogen. Anne Cassidy

Met eigen ogen. Anne Cassidy Met eigen ogen Met eigen ogen maakt deel uit van de Schaduw-reeks van Lezen voor Iedereen/Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. De Schaduw-reeks is een serie spannende verhalen voor jongeren. Lezen voor Iedereen/Uitgeverij

Nadere informatie

5 oorlogsjaren. 10 schriften

5 oorlogsjaren. 10 schriften 5 oorlogsjaren in 10 schriften Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter,

Mijnheer de Voorzitter, Toespraak van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal, Frans W. Weisglas, tijdens de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal ter herdenking van Z.K.H. Prins Claus der Nederlanden,

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust geschiedenis van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 1. Voorstelling van de prijs H.K.H. prinses Léa van België wil met de oprichting van een jaarlijkse literaire prijs hulde brengen aan haar echtgenoot. De

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Informatiebrief voor de ouder(s)/verzorger(s) van de leerlingen van de Eliëzerschool en de Obadjaschool Cluster 4 (voor alle data geldt D.V.

Informatiebrief voor de ouder(s)/verzorger(s) van de leerlingen van de Eliëzerschool en de Obadjaschool Cluster 4 (voor alle data geldt D.V. Informatiebrief voor de ouder(s)/verzorger(s) van de leerlingen van de Eliëzerschool en de Obadjaschool Cluster 4 (voor alle data geldt D.V.) Geachte ouder(s)/verzorger(s), Nieuwsbrief januari 2014 Nummer

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

EEN TEMPELLEIDER KOMT OP BEZOEK BIJ JEZUS

EEN TEMPELLEIDER KOMT OP BEZOEK BIJ JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert EEN TEMPELLEIDER KOMT OP BEZOEK BIJ JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door:

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Les 35. Een nieuw paspoort

Les 35. Een nieuw paspoort http://www.edusom.nl Thema Het stadhuis Les 35. Een nieuw paspoort Wat leert u in deze les? Informatie over het aanvragen en verlengen van uw paspoort of identiteitskaart. Vragen stellen bij het loket.

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus

Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus Seksueel misbruik Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus isbn: 978-90-484-1685-1 nur: 248 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt. Mening in 1618. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen

Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt. Mening in 1618. Mening Nu. Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 64. Meningen over Johan van Oldenbarnevelt Mening in 1618 Mening Nu Niet waar of Valt niet te zeggen Sessie 64. Uitspraken over Johan van Oldenbarnevelt Johan van Oldenbarnevelt verdiende het om

Nadere informatie

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Bij Marcus 8 : 22 26 Begrijpen jullie het dan nog niet, ontbreekt het jullie aan inzicht? Dat waren de verwijten die vorige week aan de leerlingen van Jezus werden

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Lieke. redt de dieren

Lieke. redt de dieren Lieke redt de dieren met tekeningen van ivan & ilia Uitgeverij Ploegsma Amsterdam Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.wijzijnvriendinnen.nl AVI 7 / E5/M6 ISBN 978 90 216 7436 0 / NUR 282 Tekst: Jette Schröder

Nadere informatie

december ------------------------------------------------------------------------------------------------ ------- kalender december Kalender Januari

december ------------------------------------------------------------------------------------------------ ------- kalender december Kalender Januari CBS De Regenboog Mars 1 Postbus 285 9600AG Hoogezand 0598-321031 december ------------------------------------------------------------------------------------------------ ------- kalender december Kalender

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1 Numeri 21 : 9 het wordt een beetje eentonig: Israël moppert God straft het af maar er is ook een nieuw element verrassend positief de Israëlieten komen zelf tot inkeer zij vragen Mozes om voor hen te bidden

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866 tel. 0593-541848 of 06-50805953 fax: 0593-541849

Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866 tel. 0593-541848 of 06-50805953 fax: 0593-541849 Uitgeverij Drenthe Gespecialiseerd in het uitgeven van historische en genealogische tijdschriften, boeken en jubileumuitgaven. Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866

Nadere informatie

H E T V E R L O R E N G E L D

H E T V E R L O R E N G E L D H E T V E R L O R E N G E L D Personen Evangelieschrijver Vrouw (ze heet Marie) Haar buurvrouwen en vriendinnen; o Willemien o Janny o Sjaan o Sophie (Als het stuk begint, zit de evangelieschrijver op

Nadere informatie

de heksenschool Luna gaat naar AVI AVI De Vier Windstreken Berndes - Van Rijn Luna gaat naar de heksenschool De Vier Windstreken

de heksenschool Luna gaat naar AVI AVI De Vier Windstreken Berndes - Van Rijn Luna gaat naar de heksenschool De Vier Windstreken AVI M5 Hoera, ik kan lezen! School, heksen, vriendschap Om zelf te lezen Om voor te lezen Met veel tekeningen Met letters die prettig lezen ook als je dyslexie hebt Luna gaat samen met haar kat Balt voor

Nadere informatie

Heer, U kent mij als geen ander U weet of ik zit of sta en U kent ook mijn gedachten voordat ik iets zeggen ga

Heer, U kent mij als geen ander U weet of ik zit of sta en U kent ook mijn gedachten voordat ik iets zeggen ga Hieronder staan de teksten van nieuwe liedjes, zodat jullie ze thuis ook kunnen oefenen: 'k Heb Jezus nodig heel mijn leven 'k Heb Jezus nodig, heel mijn leven. 'k Heb Jezus nodig, dag aan dag, in m'n

Nadere informatie

Welkom in de Open Hof

Welkom in de Open Hof Welkom in de Open Hof Opw. 616 Gez. 434: 1, 2, 5 Ps51: 5 El 458 Opw. 411 Gez. 182: 1, 2, 6 Gez. 44: 1, 2, 3 Genesis 29: 1-35 Mededelingen Voorganger : ds. Arie Reitsema Schriftlezing: Jan Leo de Hoop Voorbede

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Gemeente van de Heer Jezus Christus,

Gemeente van de Heer Jezus Christus, Gemeente van de Heer Jezus Christus, Marcus vertelt ons vandaag opnieuw een verhaal, een verhaal wat hij al eerder heeft verteld. Voor de luisteraar lijkt het verhaal als twee druppels water op dat van

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Preek Johannes 3 : 16

Preek Johannes 3 : 16 Preek Johannes 3 : 16 Liturgie 21 november 2010 Houten - dienst door jeugd - D.Vonck Voor de dienst: http://www.youtube.com/watch?v=eshqcoeit4w&feature=fvsr Beamer: Psalm 13:6 Ik vertrouw op uw liefde:

Nadere informatie

Vaders zijn ook zwanger Een man en zijn negen maanden

Vaders zijn ook zwanger Een man en zijn negen maanden Vaders zijn ook zwanger Een man en zijn negen maanden Eerste druk, oktober 2012 2012 Mark Schell Portretfoto: Heidy IJsveld isbn: 978-90-484-2682-9 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Nadere informatie

Wilt u meer weten over het christendom in Nederland, protestante en katholieke stromingen, en de mensen die daarin een rol hebben gespeeld?

Wilt u meer weten over het christendom in Nederland, protestante en katholieke stromingen, en de mensen die daarin een rol hebben gespeeld? Mailing Christelijke Encyclopedie [Envelop] Wilt u meer weten over het christendom in Nederland, protestante en katholieke stromingen, en de mensen die daarin een rol hebben gespeeld? [Brief] NAW Kampen,

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

MARC TRITSMANS WINT VIJFDE HERMAN DE CONINCKPRIJS

MARC TRITSMANS WINT VIJFDE HERMAN DE CONINCKPRIJS PERSBERICHT 25/01/2011 MARC TRITSMANS WINT VIJFDE HERMAN DE CONINCKPRIJS VOOR DE BESTE DICHTBUNDEL ÉN DE PUBLIEKSPRIJS VOOR HET BESTE GEDICHT Marc Tritsmans wint met Studie van de schaduw de vijfde Herman

Nadere informatie

Kies uit: schiet op jarig ziekenhuis sport laat. 1 Morgen is mijn dochter. Ze wordt zes jaar. 3 Ik op maandag, woensdag en vrijdag.

Kies uit: schiet op jarig ziekenhuis sport laat. 1 Morgen is mijn dochter. Ze wordt zes jaar. 3 Ik op maandag, woensdag en vrijdag. 21 21 HOOFDSTUK 2 Te laat! WOORDEN 1 Kies uit: schiet op jarig ziekenhuis sport laat 1 Morgen is mijn dochter. Ze wordt zes jaar. 2 Ron,! De bus komt bijna! 3 Ik op maandag, woensdag en vrijdag. 4 We komen

Nadere informatie

... beroep:... land/geboorteplaats:... leeftijd bij overlijden:...

... beroep:... land/geboorteplaats:... leeftijd bij overlijden:... DE FOTOMUUR Als je het bezoekerscentrum binnenkomt, zie je rechts een rode kubus met allemaal foto s. Op deze foto s staan soldaten die begraven liggen op Lijssenthoek Military Cemetery. In één van de

Nadere informatie

Over De Veenbrug. Nog. vier. nachtjes. slapen

Over De Veenbrug. Nog. vier. nachtjes. slapen Over De Veenbrug Jaargang 16, nummer 8 30 november 2015 Nog vier nachtjes slapen Kind op maandag Week 49 30/11-04/12 Thema: Er komt een tijd We beginnen deze adventstijd met verhalen over Jesaja. Hij leeft

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding. Wegwezen hier 7. Wat is een kerk? 10. Maar die schandalen dan? 17. In je eentje geloven? 24. Wat doet een kerk?

Inhoud. Inleiding. Wegwezen hier 7. Wat is een kerk? 10. Maar die schandalen dan? 17. In je eentje geloven? 24. Wat doet een kerk? Inhoud Inleiding. Wegwezen hier 7 Wat is een kerk? 10 Maar die schandalen dan? 17 In je eentje geloven? 24 Wat doet een kerk? 30 Is het niet saai daar? 37 Hoe vind je een geschikte kerk? 45 Bijlage. Om

Nadere informatie

Wetten van oorzaak en gevolg

Wetten van oorzaak en gevolg Wetten van oorzaak en gevolg Eerste druk, april 2012 2012 John Warnas isbn: 978-90-484-2372-9 nur: 718 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Nieuwsbrief nr. 10 23 januari 2015

Nieuwsbrief nr. 10 23 januari 2015 Nieuwsbrief nr. 10 23 januari 2015 Agenda 26 januari Centrale aanmelddag nieuwe leerlingen (15.30-17.00 uur en 19.00-20.30 uur) 20.00 uur vergadering Schoolcommissie 27 januari Workshop groep 5 t/m 8 Waar

Nadere informatie

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia archeologen, Tuinstraat 27a, 1544 RS Zaandijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Nieuwsbrief P8. Inhoud. Eén zwaluw maakt nog geen zomer. Nummer 5, mei - juni 2013. Ondernemend Paprika

Nieuwsbrief P8. Inhoud. Eén zwaluw maakt nog geen zomer. Nummer 5, mei - juni 2013. Ondernemend Paprika Inhoud Ook deze keer hebben we weer een nieuwsbrief boordevol met nieuws. Zo kijken we terug op de paprikabijlage die vorige week bij het NRC verscheen. Daar hebben we veel leuke reacties op gehad! Verder

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Johannes 15:1-10. Colofon. Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW

Johannes 15:1-10. Colofon. Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW Johannes 15:1-10 preek Johannes 15:1-10 Colofon Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW orde morgendienst welkom zingen Psalm 84,2.5 Psalm 36,2.3 stil gebed votum en groet zingen Opwekking

Nadere informatie

EN TOEN GING DE BEL DE ENORME IMPACT VA N FATALE BEDRIJFSONGEVALLEN LAURA BRUGMANS

EN TOEN GING DE BEL DE ENORME IMPACT VA N FATALE BEDRIJFSONGEVALLEN LAURA BRUGMANS EN TOEN GING DE BEL DE ENORME IMPACT VA N FATALE BEDRIJFSONGEVALLEN LAURA BRUGMANS EN TOEN GING DE BEL De enorme impact van fatale bedrijfsongevallen Laura Brugmans Ontwerp en vormgeving: Twin Media bv,

Nadere informatie

Duikelaartje de Dolfijn

Duikelaartje de Dolfijn Duikelaartje de Dolfijn Eerste druk, 2013 2013 Ans Acda Illustrator: Michael Koopman isbn: 9789048430567 nur: 272 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

1 Zet in de goede volgorde. Van klein naar groot.

1 Zet in de goede volgorde. Van klein naar groot. Herhaling Ω groep 5 Ω Aardrijkskunde (blad 1) Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3 1 Zet in de goede volgorde. Van klein naar groot.

Nadere informatie

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen columbus brengt het beste uit twee werelden samen lesbrief HAVO/V leerjaa WO r3 Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika columbus Inleiding Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Zuid-Afrika. Allerlei

Nadere informatie