Newsletter. corner. Mei 2012 / Mai 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Newsletter. corner. Mei 2012 / Mai 2012"

Transcriptie

1 Newsletter Mei 2012 / Mai Knowledge corner Governance in different types of organisations - Een meer genuanceerde aanpak maakt governance performanter/nuancer davantage l approche rend la gouvernance plus performante De beursgenoteerde ondernemingen onder de loep: hoe wordt deugdelijk bestuur beleefd? Les intercommunales à l épreuve de la gouvernance Groupes de sociétés : intérêt et transparence soumis à l agenda européen Active boards of directors in foreign subsidiaries Getuigenis uit de social profit sector door Filip Van Pottelbergh - 12 Governance around the world - NL: Wat houdt onze Noorderburen wakker? US: Dodd Frank Act : une gouvernance aux incidences internes et externes EU: EU Green paper inzake Corporate Governance: stand van zaken - 14 Reforming the Audit Market - 14 "Comply or Explain Preserving Governance Flexibility with Quality Explanations" BE: Commissie Corporate Governance: vuistregels voor een kwaliteitsvolle "explain" UK: Comply of explain debate also on the agenda in the UK! - 16 Directors and Managers - Toolkit pour l Administrateur: un travail collectif, une utilisation pratique Beyond benchmarking: The impact of share ownership and remuneration committees on CEO remuneration - 18 Z.O.Z. This Newsletter was realised with the support of: PKF and The AIM Reep Gent - T. +32 (0) F. +32 (0) Rue Ravensteinstraat Bruxelles/Brussel T. +32 (0) F. +32 (0)

2 19 Members corner NEW! Chairmen s and CEOs Platform - 19 Alumni «Education & Development» Committee : un défi een uitdaging Een alumnus getuigt! Hubert Vanhoe Kuifje in Nederland - 21 Alumni 23 Activities corner What we have done together? - La Gouvernance dans les entreprises innovantes Inspiring boards: besturen in groeibedrijven Forums des Membres chez RTL Belgium et Cinoco Spiegeltje, spiegeltje aan de wand / Miroir, mon beau miroir - 26 What is to come 28 organisation corner

3 In the picture De nieuwe GUBERNA website : zó haalt u meer uit uw lidmaatschap! Communiceer gemakkelijker met GUBERNA en collega-leden! GUBERNA lanceert in juni namelijk haar nieuwe website met vernieuwde functionaliteiten. Uw voordelen E-based communicatie persoonlijke uitnodigingen snel online inschrijven uw persoonlijk My GUBERNA andere e-tools in ontwikkeling Verbeterde toegang tot informatie: tools, services & andere interessante literatuur Dankzij deze vernieuwde website wenst GUBERNA slimmer en efficiënter te werken. Wij hopen dan ook dat dit kan bijdragen tot een betere ondersteuning bij de uitoefening van uw mandaat als bestuurder! En dat u makkelijker de weg vindt naar GUBERNA en hetgeen wij u bieden. In de marge van deze lancering ontvangt u per van ons een korte onlinebevraging. Laat ons uw feedback geworden en u ontvangt voortaan de informatie die nog beter beantwoordt aan uw profiel! Haal meer uit uw lidmaatschap! Neem een kijkje op 1

4 KNOWLEDGE CORNER 2

5 Editoria(a)l We commit the same mistakes over and over again: copying the UK code while ignoring the strengths and weaknesses of the different European governance models. You can t cure different diseases with the same medicine. Appropriate checks & balances differ and relate mainly to the structure of the shareholdership, but may also be culturally linked. Lutgart Van den Berghe Comply or explain: preserving governance flexibility with quality explanations This was the theme of ecoda s (European confederation of Director Associations) 2012 Annual Conference. Several renowned corporate governance experts, including different EU representatives, gathered to share experiences and exchange views on the practical application and the effectiveness of the "comply - or - explain" principle, the basic principle underlying the soft law approach for corporate governance of listed companies in the EU. Already in 2008, the Riskmetrics study reported a broad support for the comply-or-explain principle but recommended to strengthen the approach. The financial crisis showed numerous flaws in corporate governance practice, questioning the validity of soft law. These critical reflections were the basis of the Green papers of the European Commission, investigating whether governance should not be enforced through legislative measures. The large majority of respondents were in favour of the "comply - or - explain" principle provided that more relevant explanations for departure from the Code were given. How to improve comply - or - explain with robust monitoring and enforcement? What has to be monitored and enhanced? By whom? In her inaugural speech, Prof. dr. Van den Berghe made a distinction between the company specific monitors (shareand stakeholders, the board, the auditor) being responsible for the availability and accuracy of the information, and the market monitors (market supervisor, stock market and other market forces) evaluating the informative value of the information as well as its relevance. What should be explained and what are sufficient or quality explanations? Company specific explanations, temporary explanations? Since the Codes in the different member states are very different (only principles versus detailed prescriptions) and the owners of the codes differ in the different countries (stock exchange, commission of experts and business practitioners whether or not including trade unions ) a general definition of what constitutes a sufficient level of explanations is hard to define. Flexibility remains crucial, best practices are a relative concept. But there are some general conditions for soft law to work effectively such as the legitimacy of the Code and its owners built-up through transparency on the responsibilities for drafting and amending the Code, including public consultation and accountability. The board should have an in-depth reflection on the compliance and the deviations from the Code. Adherence to the substance underlying the philosophy of the Code (the ratio codex ) should be the driver in judging the validity of the explanations. Peer pressure and making corporate governance an agenda point of the shareholder meeting should enhance discipline. The compliance with the Code or the quality of the explanation is not an end in itself, but a means to foster good decision making in the long term interest of the firm. External disclosure and accountability should hereby be complemented with internal evaluation. Chairmen should imagine the explanations themselves and stand up for it and not leave this to their lawyers. Companies are often avoiding clear choices and taking responsibilities" Jaap Winter, member of the former EU-Commission s High Level Group We think that deviations to the Code should be submitted to and endorsed by the board as a whole and not just a Committee of independent directors. We should avoid fragmented boards for questions that relate to fundamental corporate governance choices. Herman Daems Liesbeth De Ridder 3

6 Governance in different types of organisations KNOWLEDGE CORNER Een meer genuanceerde aanpak maakt governance performanter/ Nuancer davantage l approche rend la gouvernance plus performante 1. Governance in beursgenoteerde ondernemingen: alles behalve een level playing field Jarenlang ijvert GUBERNA al voor een zeer genuanceerde aanpak van zowel de richtlijnen inzake governance als wat betreft de toepassing ervan in praktijk. Wij proberen ondernemingen ervan te overtuigen dat een goede uitleg veel beter kan zijn dan een klakkeloos kopiëren van de compliance aanpak van een collega onderneming. Dit betekent geenszins dat ondernemingen zich er gemakkelijk kunnen vanaf maken met een nietszeggende uitleg. Integendeel, elke afwijking moet omstandig toegelicht worden en uitgaan van de eigenheid en de specifieke noden van de onderneming. Ons grootschalig onderzoek naar de governance praktijk binnen Belgische beursgenoteerde ondernemingen probeert op zoek te gaan naar dergelijke voorbeelden van best fit, eerder dan te pleiten voor de best board die alle voorschriften het dichtst benadert. Helaas heeft de Belgische wetgever er anders over geoordeeld en zijn er heel wat nieuwe wettelijke verplichtingen ingevoerd voor beursgenoteerde ondernemingen op een alles behalve genuanceerde manier en zonder dat er nog sprake kan zijn van een uitleg voor een afwijkende praktijk. In onze nieuwjaarsboodschap wezen wij reeds op het nefaste gevolg van dit keurslijf waarin ook de kleinere en middelgrote beursgenoteerde ondernemingen gewrongen worden. Uit een recent onderzoek van het Franse AMF 1 (Autorité des Marchés Financières) blijkt overduidelijk dat de Belgische aanpak niet alleen heel wat veeleisender is, de Franse aanpak wordt ook toegepast met heel wat meer nuancering in functie van de grootte van de onderneming en de aard van het aandeelhouderschap. Een aantal voorbeelden ter illustratie. Een eerste belangrijk verschil is dat er diverse codes 2 fungeren en het de beursgenoteerde ondernemingen vrij staat om daaruit te kiezen, of een andere code te hanteren, ja zelfs een eigen variant qua governance te creëren zonder daarbij naar één of andere code specifiek te verwijzen. Niet dat wij onmiddellijk willen pleiten om ook die richting uit te gaan. Maar wel, dat het nuttig zou kunnen zijn om kennis te nemen van de veel grotere vrijheidsgraden die de Franse ondernemingen kunnen hanteren om hun governance vorm te geven en publiekelijk te verantwoorden. Zo bevatten de codes een veel grotere nuancering voor ondernemingen met controlerende aandeelhouders en richt de Code MIDDLENEXT zich heel specifiek op de kleinere en middelgrote ondernemingen. Een interessante illustratie van deze variëteit aan aanbevelingen vinden we bij de bepalingen inzake onafhankelijke bestuurders. Ondernemingen zonder controlerende aandeelhouders moeten volgens de Code AFEP/MEDEF minimaal de helft van hun bestuursorgaan uit onafhankelijken samenstellen. Bij de ondernemingen met controlerende aandeelhouders is dit minimaal 1/3. Maar de Code MIDDLENEXT is nog veel soepeler: er moeten minimaal slechts 2 onafhankelijke bestuurders zijn, en dit wordt zelfs naar 1 teruggebracht indien de raad slechts 5 of minder bestuurders omvat. Er is in Frankrijk ook veel minder sprake van het inbedden in de wetgeving van onderdelen van de governance codes. Zo bestaat er geen wettelijke definitie van onafhankelijk bestuurder, want het staat elke onderneming vrij te verwijzen naar vingerende definities uit diverse codes of een eigen definitie te hanteren. Er zijn ook geen wettelijke eisen om audit- en remuneratiecomités te installeren voor alle beursgenoteerde ondernemingen. Integendeel, de Code MIDDLENEXT stelt expliciet dat elke onderneming moet afwegen of er bestuurscomités moeten opgericht worden en zo ja, welke. Maar ook qua toepassing van de aanbevelingen blijkt de toezichthouder op de beurzen, die de monitoring van de naleving bewaakt, een vrij soepele houding aan te nemen. Zo zijn de aanbevelingen voor het scheiden van de functie van voorzitter van de raad van bestuur en de leiding van het uitvoerend bestuur of management niet succesvol, maar worden terzake ook niet echt stringente eisen gesteld. Integendeel, er wordt vastgesteld dat er sprake is van een averechtse beweging met een netto aangroei van de ondernemingen die deze functies opnieuw combineren. In het onderzochte staal (90 in totaal) bleek 27% van de ondernemingen (in 2010) te opteren voor een 2-tier model (met een automatische scheiding van de functies in respectievelijk de Conseil de Surveillance en het Directoire ). Binnen het 1-tier model (enkel raad van bestuur) hadden slechts 33% een scheiding van de 2 top 4 1. Rapport 2011 de l AMF sur le gouvernement d entreprise et la rémunération des dirigeants, De twee belangrijkste codes zijn deze ontwikkeld door AFEP/MEDEF (MEDEF is het Belgische VBO-FEB), welke vooral door de grotere ondernemingen gebruikt wordt en deze ontwikkeld door MIDDLENEXT, welke vooral door de kleinere en middelgrote ondernemingen gebruikt wordt als referentiecode. In 2010 volgden gemiddeld 66% de eerste code, 21% de code van MIDDLENEXT en 13% refereerden naar geen van de beide.

7 functies toegepast. Dus in totaal was in ongeveer de helft van de beursgenoteerde ondernemingen sprake van een combinatie van de functies van voorzitter van de raad van bestuur en afgevaardigd bestuurder. Als afwijking kan dit tellen, maar van stringente eisen voor aanpassing is geen sprake. Volledigheidshalve dient er wel op gewezen te worden dat er wel sprake is van wettelijke normen inzake vrouwelijke bestuurders (met een streefcijfer van 40%, maar met vrijstelling voor de kleinere ondernemingen 3 ) en inzake het beperken van het aantal bestuursmandaten per bestuurder (met een wettelijk maximum van 5 mandaten, maar waarbij groepsmandaten niet of nauwelijks meetellen). Wie zei ook weer dat als het in Parijs regent, het in Brussel druppelt? Op governance vlak blijkt het eerder omgekeerd te zijn. In het kader van een jaarlijkse governance scan definieert De Standaard de spelregels inzake goede governance als volgt: Publiceert het bedrijf het loon van de CEO? Zijn de functies van voorzitter en CEO gescheiden? Zijn er minstens drie onafhankelijke bestuurders? En zijn de meerderheid van de leden van het audit- en remuneratiecomité onafhankelijke bestuurders? Bron: "Rapport van de CEO". De Standaard, juni Recent Belgian research of Grant Thornton (CG Review 2011) shows: Small companies have significantly lower scores than larger companies, as a comparison between BEL 20, BEL MID, BEL SMALL and other shows. Although in some areas they are on a par, smaller businesses that are listed on the Belsmall-index or the remainder of Euronext Brussels (other) are consistently lagging with regard to audit committee and remuneration committee requirements. The comply or explain debate has now been taken up by the European Commission in the Green Paper on the EU Corporate Governance Framework, which questions whether optional principles and guidance, rather than hard regulation, can achieve effective governance (see pag 14). Our review suggests that the Code s comply or explain approach has achieved significant success, but figures prove that quicker results are achieved by enforcing requirements with regulation. As stakeholders and regulators call for more informed reporting, the bar will continue to rise. With this report we would like to encourage companies to make sure their Corporate Governance Statement is of the highest quality by improving transparency and by providing relevant information for their readers. If companies fail to achieve transparency, one can expect the regulator to fill the gap. 3. Bepaald als gedurende drie opeenvolgende jaren niet meer werknemers dan 500 en een omzetcijfer of balanstotaal van maximaal 50 mln. KNOWLEDGE CORNER 5

8 Governance in different types of organisations 2. Les sociétés cotées peuvent apprendre des sociétés non-cotées Une deuxième constatation importante est que les sociétés cotées, sous la pression de l exigence de transparence et de la justification envers le grand public, ont tendance à adopter la méthode du box ticking et du formalisme perdant ainsi de vue que la gouvernance n est pas un but en soi mais bien un moyen de développement à long terme de l entreprise. Sur ce point, elles peuvent apprendre beaucoup des sociétés non-cotées qui empruntent la voie de la gouvernance seulement lorsqu elles sont convaincues qu elles ont quelque chose à y gagner. L argumentaire, tel que nous l avons développé en étroite collaboration avec les entreprises en croissance, montre indiscutablement que ces entreprises sont à la recherche de la vraie valeur ajoutée que la gouvernance peut leur apporter. Le tableau ci-dessous résume les raisons principales pour lesquelles une entreprise emprunte le chemin de la bonne gouvernance alors même qu elle n a aucune obligation de le faire. Mais il y a plus. L enquête sur les pratiques de gouvernance des sociétés non-cotées démontre incontestablement que la gouvernance est un processus dynamique de croissance. Idéalement, le modèle de gouvernance anticipe les ambitions de croissance de la société. Cette philosophie a été prise en considération par la nouvelle version du Code Buysse qui adopte une approche par étape pour le développement de modèles de gouvernance. Les recommandations européennes développées par ecoda préconisent également une approche graduelle du mode de gouvernance, adaptée à l entreprise. Ne faudrait-il dès lors pas que les pratiques de gouvernance des sociétés cotées correspondent davantage aux étapes de développement de l entreprise avec à l image de ce qui se fait en France une vision nuancée selon l ampleur de la société et le type d actionnariat? Waarom kiezen voor deugdelijk bestuur? For more information on the European Corporate Governance Conference: (homepage) 3. Les sociétés cotées peuvent à leur tour être une source d inspiration pour les pouvoirs publics en tant qu actionnaires Il est interpellant que les pouvoirs publics posent des exigences contraignantes à l égard des entreprises cotées mais refusent souvent d appliquer les mêmes principes aux entreprises publiques. Une première amorce, timide, dans cette direction est à trouver dans l édiction de normes contraignantes en matière de rémunération et de quota au sein des entreprises publiques. Mais ceci ne constitue qu une étape limitée dans le processus de bonne gouvernance. Vu l esprit critique de la société, les pouvoirs publics doivent adopter le «walk the talk» et appliquer effectivement les mêmes principes de bonne gouvernance que ceux qu ils imposent au secteur privé. Le Centre de Gouvernance Publique de GUBERNA plaide depuis des années pour que les pouvoirs publics prennent leurs responsabilités et établissent un code de gouvernance propre aux entreprises publiques, qui serait par exemple inspiré des recommandations de l OCDE 4 et des lignes de conduite qui ont été élaborées et publiées par GUBERNA 5. Mais, pour aller de l avant, les autorités pourraient aussi décider de suivre le Code pour les entreprises cotées. De cette manière, elles pourraient expérimenter ce qu implique l application concrète du Code au regard de la présence, du statut et du rôle des administrateurs indépendants. Ceux-ci devraient être représentés en nombre suffisant dans les entreprises publiques et répondre à la définition légale d indépendance. Si nous parvenions à atteindre cet objectif, il s agirait d un réel progrès! KNOWLEDGE CORNER Een actieve raad van bestuur is een essentiële stap bij het professionaliseren van de onderneming. Een actieve raad van bestuur stimuleert strategisch denken. Een actieve raad van bestuur helpt de onderneming het hoofd te bieden aan haar groeiende complexiteit, schaalgrootte en reikwijdte. Een actieve raad van bestuur is een ideaal instrument voor degelijke monitoring, controle en risicobeheer. Een actieve raad van bestuur bevordert leiderschap en opvolging op lange termijn. Lutgart Van den Berghe 4. Lignes directrices de l OCDE sur le gouvernement d entreprise des entreprises publiques, OCDE La gouvernance publique dans la pratique: proposition de lignes directrices pour les organisations publiques autonomes, GUBERNA

9 De beursgenoteerde ondernemingen onder de loep: hoe wordt deugdelijk bestuur beleefd? Waar staan we? In de vorige editie van onze nieuwsbrief kondigden wij het nieuwe onderzoek aan dat GUBERNA, samen met het VBO, voert bij de beursgenoteerde ondernemingen. Onze ambitie is om via diepteinterviews een beter inzicht te verwerven in de bestuurspraktijken van de Belgische beursgenoteerde ondernemingen en een aantal best practices te identificeren. Dit onderzoek is een aanvulling op de monitoring studies die GUBERNA ten behoeve van de Commissie Corporate Governance uitvoert. Het zorgt voor een verrijking van de inzichten omdat het verder gaat dan het loutere box-ticking gebeuren en ook peilt naar de kwalitatieve aspecten van deugdelijk bestuur. Inmiddels is het onderzoek afgerond bij de BEL 20 ondernemingen. De resultaten alsook de lessons learned zullen binnenkort aan het brede publiek bekendgemaakt worden. Ook bij de BEL MID ondernemingen is de interviewronde achter de rug en werkt het onderzoeksteam volop aan de verwerking van de interviewdata. In een volgende en laatste fase richten we ons naar de BEL SMALL ondernemingen. Het is dankzij de bereidwillige medewerking van de beursgenoteerde ondernemingen dat GUBERNA er in slaagt uniek en kwaliteitsvol onderzoek te verrichten en onze missie te blijven waarmaken als kenniscentrum inzake corporate governance. Wij willen hen hiervoor dan ook hartelijk bedanken!!! GUBERNA en het VBO publiceren hun recentste studie over de naleving van de Belgische Corporate Governance Code 2009 voor de drie belangrijkste beursindices en lichten ook kort een aantal kwantificeerbare praktijkgegevens toe. Dit onderzoek vormt de basis van het diepgaand onderzoek naar de bestuurspraktijken bij Belgische beursgenoteerde ondernemingen dat het kwalitatieve luik in kaart zal brengen. Bent u geïnteresseerd in de monitoringstudie, ga naar (publicaties) voor het onderzoeksrapport. Document ter ondersteuning van de beschrijving van de belangrijkste kenmerken van de interne controle- en risicobeheerssystemen Op 10 januari 2011 bracht de Commissie Corporate Governance richtlijnen uit om de beursgenoteerde ondernemingen te ondersteunen bij de toepassing van de wet van 6 april 2010 en van de aanbevelingen van de Code 2009 betreffende de interne controle en het risicobeheer. De reacties, die ontvangen werden op de publieke raadpleging, hebben aangetoond dat de ondernemingen nood hebben aan praktische hulpmiddelen. Hiertoe heeft de Commissie algemene richtlijnen opgesteld die ondernemingen helpen bij het beschrijven van de belangrijkste kenmerken van de interne controle- en risicobeheerssystemen. Het document geeft onder andere aan hoe deze beschrijving gestructureerd kan worden en welke elementen al dan niet dienen opgenomen te worden. Info: het document is beschikbaar op Abigail Levrau Annelies De Wilde Astrid Rubens KNOWLEDGE CORNER 7

10 Governance in different types of organisations KNOWLEDGE CORNER Les intercommunales à l épreuve de la gouvernance Le 14 octobre 2012 auront lieu les élections communales et provinciales. Les résultats de celles-ci engendreront de facto des modifications au sein des conseils d administration des intercommunales étant donné que ceux-ci sont majoritairement composés de mandataires communaux. Les intercommunales essuient régulièrement des critiques : elles sont peu connues du grand public, jugées peu transparentes et sont souvent considérées comme des «bastions politiques rémunérateurs» 1 comportant une pléthore d administrateurs. Au nom de la bonne gouvernance, Régions wallonne comme flamande entendent réduire leur nombre et réformer certaines d entre elles. Face à un tel constat, GUBERNA souhaite analyser les pratiques de gouvernance au sein des intercommunales. Le but de cette analyse est de sensibiliser les administrateurs des intercommunales aux questions de gouvernance et de leur donner des points de repère essentiels en la matière. Pour ce faire, le Centre de Gouvernance Publique de GUBERNA a lancé en 2011 une enquête auprès des intercommunales flamandes. L enquête a pour ambition d identifier les défis que rencontrent les intercommunales en matière de gouvernance et sera prochainement complétée par une enquête similaire en Wallonie. GUBERNA souhaite in fine développer des instruments de gouvernance adaptés à la nature particulière des structures intercommunales. D ores et déjà, certaines intercommunales sensibles aux questions de gouvernance ont pris des dispositions afin d optimiser leur fonctionnement. GUBERNA a voulu en savoir plus sur l approche développée par Eandis, intercommunale majeure de distribution de gaz et d électricité en Flandre. Rencontre avec Geert Versnick, président du conseil d administration d Eandis. Rekening houdend met de specifieke context en de karakteristieken van de onderneming, hoe gaat men bij Eandis om met de principes van deugdelijk bestuur? Eandis heeft een Corporate Governance Charter uitgewerkt en gepubliceerd. De Belgische Corporate Governance codes voor beursgenoteerde (code-daems) en niet-beursgenoteerde ondernemingen (code-buysse) die als maatstaf dienen voor de kwaliteit van deugdelijk bestuur, hebben als inspiratiebron gefungeerd bij het uitschrijven van ons Corporate Governance Charter dat trouwens samen met GUBERNA werd uitgewerkt. Ook bij Eandis staat het correcte evenwicht centraal tussen ondernemerschap en controle en tussen prestatie en conformiteit met de regels. Naast die algemene context van deugdelijk bestuur bestaat het Eandis-charter ook uit meer sectorgerelateerde bepalingen in het kader van Vlaamse, federale en Europese regelgeving, onder meer naar aanleiding van de vrijmaking van de energiemarkt. Zo zijn er bijvoorbeeld regels die alle netwerkgebruikers een niet-discriminerende toegang garanderen tot het netwerk ongeacht hun leveranciers. Zoals elke onderneming wordt ook Eandis geconfronteerd met een aantal algemene en specifieke onzekerheden en risico s. Sinds enkele jaren hanteert Eandis een gestructureerde methodiek van integraal risicobeheer om de onzekerheden en risico s maximaal onder controle te houden en te reduceren. Daarenboven worden de belangrijkste financiële processen extra geauditeerd op risico s door onze interne auditdiensten. Om een voortdurende verbetering van het bestuur van Eandis te realiseren, evalueert de Raad van Bestuur tenslotte ook de eigen werking. Dit gebeurt volgens de bepalingen van de Belgische Corporate Governance Codes. Deze procedure wordt om de twee jaar georganiseerd, in toepassing van de regels voor deugdelijk bestuur. Zo is er dit jaar opnieuw een dergelijke evaluatie gepland. Eandis ondergaat op dit moment heel wat veranderingen inzake haar bestuursstructuur. Er was immers vaak kritiek te horen op de logge structuur met vele intercommunales die elk hun eigen bestuur en directiecomité hebben wat maakt dat de hele Eandis-cluster liefst 850 bestuurders telt 2, 3. In hoeverre kaderen de veranderingen in het gedachtegoed van deugdelijk bestuur? Wie speelt welke rol in de hervorming en waar staan we vandaag? Bij het brede publiek is inderdaad weinig begrip voor het aantal openbare mandaten, zelfs na een reductie met 60% (van 859 naar 341 openbare mandaten). Maar de eigenheid van intercommunale samenwerking wordt daarbij wel eens vergeten. Zo wordt de nutsinfrastructuur voor het overgrote deel aangelegd in het gemeentelijk openbaar domein. De distributie van energie vraagt dan ook een sterke gemeentelijke betrokkenheid waardoor Eandis vasthoudt aan het principe dat elk van de 234 aangesloten gemeenten minstens één vertegenwoordiger afvaardigt in de bestuursstructuur. 1. L Echo, vendredi 20 janvier De Tijd, Revolutie op komst bij Eandis, 29 september De Standaard, Mes in politieke bestuurszitjes, 19 januari

11 Het aantal mandaten in de publieke sector zal volgens mij steeds een moeilijk evenwicht blijven tussen efficiënt bestuur en democratische controle. De reductie van het aantal openbare mandaten vormt voor Eandis wel een opportuniteit om de historisch gegroeide structuur te vereenvoudigen en de werking ervan transparanter te maken. Dit alles zal ook leiden tot een sneller en meer accuraat besluitvormingsproces waarbij de gemeenten nauwer betrokken zijn bij de karakteristieke lokale materies van het distributienetbeheer via een nieuw orgaan, namelijk het Regionale Bestuurscomité. In dit bestuursorgaan krijgen steden en gemeenten beslissingsbevoegdheid over de lokale materies. Electrabel moet zijn participatie in Eandis volgens een Vlaams decreet afbouwen tegen 2018, en verminderde reeds in juli 2011 zijn participatie van 30 naar 21%. U gaf in een interview aan dat: Electrabel voor Eandis de laatste jaren een financiële partner was die ook bekwame bestuurders afleverden. De exit van Electrabel biedt echter ook opportuniteiten om extra kwaliteitsvolle onafhankelijke bestuurders aan te trekken. 4 U bent dus duidelijk een voorstander om onafhankelijke bestuurders aan te trekken hoewel dit binnen een overheidscontext een controversieel gegeven is. Hoe kan dit gerealiseerd worden en wat zijn hierbij de obstakels? Wat zijn voor u de belangrijkste voordelen? Het grootste voordeel is mijn inziens dat onafhankelijke bestuurders vanuit hun specifieke expertise een perfecte aanvulling vormen met de openbare bestuurders om het management te challengen met het oog op deugdelijk bestuur. Temoignage receuilli par Renaud Van Goethem 4. Knack, De factuur klopt niet, 7 september Icuro, de koepel van Vlaamse ziekenhuizen met publieke partners, leggen zichzelf een gedragscode voor goede bestuurders op. Deze moet resulteren in een verdere professionalisering van de raden van bestuur van de openbare ziekenhuizen. De inspiratie voor deze code werd gehaald bij de principes van corporate governace ; vertaald naar de medische context heet dat clinical governance. U kan de code consulteren op : ICURO _ HGA2012 _ web.pdf Ik pleit inderdaad ook al sinds jaar en dag voor de aanstelling van onafhankelijke bestuurders bij Eandis. Dit lukt (voorlopig?) niet omdat de gemeentelijke aandeelhouders daarover verdeeld zijn. Maar ik ben van plan om het dossier van onafhankelijke bestuurders opnieuw op tafel te leggen. Er zijn immers een aantal indicaties waaruit blijkt dat de geesten rijpen. Zo stel ik vast dat een federale meerderheidspartij recent een wetsvoorstel indiende om overheidsbedrijven te verplichten om onafhankelijke bestuurders op te nemen in hun Raad van Bestuur. Dan lijkt het me moeilijk om nog langer bezwaren te uiten tegen onafhankelijke bestuurders bij een bedrijf als Eandis. KNOWLEDGE CORNER 9

12 Governance in different types of organisations KNOWLEDGE CORNER Groupes de sociétés : intérêt et transparence soumis à l agenda européen L image que renvoient au grand public les groupes de sociétés est celle d entreprises préoccupées par l embellissement des chiffres, la cadence de production et l ingénierie fiscale exotique. Pourtant, les principes de bonne gouvernance figurent aussi à leur agenda. La Commission européenne a lancé depuis le 15 février une consultation sur le droit européen des sociétés comprenant deux propositions de recommandations sur les groupes de sociétés. Le sujet vient de loin. En effet, l objectif du projet de la 9 ème directive (1984) sur le droit des groupes était de proposer une notion du groupe de sociétés susceptible d être d application sur le territoire européen. Ce projet de directive examinait deux types de groupes de sociétés. Le groupe de «coordination» formé par une ou plusieurs sociétés indépendantes qui décident de se placer sous une direction unique sans que l une ne devienne la filiale de l autre. L autre schéma visait les groupes de «subordination», situation dans laquelle une société décide de se placer sous le contrôle d une autre. Ce projet n a pas abouti, tant les divergences entre les droits nationaux européens demeuraient profondes entre les différents Etats européens. La nouvelle initiative européenne n a pas pour objectif de proposer un droit des groupes de sociétés ou une directive 9 bis, mais de cibler des aspects spécifiques aux groupes de sociétés et des mesures à envisager dans le but d augmenter la flexibilité du management d un groupe et de ses filiales. Deux propositions La première proposition recommande la reconnaissance de l existence de «l intérêt du groupe». Cette notion ou sa variante est partagée par beaucoup de pays européens (en France, Théorie Rozenblum, en Italie :Teoria dei vantaggi compensative, aux Pays- Bas : Nimox doctrine, voir également au Royaume-Uni et dans les pays nordiques). GUBERNA a déjà eu l occasion d aborder la notion d intérêt de groupe : dans le cadre des activités du Centre Internal Governance et au cours des sessions de l Academic Council qui on reçu un écho dans nos Newsletters. L idée de la recommandation - sur laquelle porte la consultation - est de permettre aux managers des filiales de prendre en compte dans leurs décisions, une orientation qui tienne compte de l intérêt du groupe et plus seulement celui de la filiale. La proposition permet également à l administrateur siégeant au conseil de la filiale de considérer pareillement l intérêt du groupe dans la prise de décision concernant la filiale. Cette proposition est encadrée de conditions. Si la décision prise peut le cas échéant léser l intérêt de la filiale, une compensation ou un bénéfice doit pouvoir revenir à la filiale et ce dans un délai raisonnable. Autrement dit, on sous-entend que le retour à l équilibre entre les intérêts en présence est incontournable. La reconnaissance de l intérêt de groupe évoqué par la consultation clarifie la question de la responsabilité de l administrateur siégeant dans la filiale et celle du top management puisque l application de la notion fait office de paravent à une éventuelle mise en cause de leur responsabilité dans un contexte de groupe. Demeurent en suspens les questions de la protection des créanciers de la filiale, des actionnaires minoritaires (des filiales) et des parties prenantes principales. Une information encore plus claire La seconde recommandation soumise à débat serait d accroître la transparence de la formation, de la structure et du fonctionnement des groupes de sociétés et de leur management. Si la Commission considère qu en la matière il n y a pas d écarts considérables entre les Etats Membres, des améliorations doivent être envisagées. L information de base doit préciser comment le groupe organise ses activités et décrire les relations intragroupes. En effet, dans le rapport annuel, l information selon laquelle la structure du groupe a changé n est pertinente que si l'on dispose des informations sur la structure du groupe lui-même, sur ses composantes et le rôle de chacune d entre-elles. Le manque de clarté vise par exemple, dans le cadre d un groupe coté, l hypothèse où la société cotée est une holding qui contrôle le groupe alors qu en réalité ce sont les filiales qui produisent l intégralité des activités du groupe. L autre situation est la tendance à avoir des filiales qui sont de simples établissements de vente rattachés au groupe. Ce n est pas tant le choix des structures du groupe qui pose problème mais la qualité des informations qui est questionnée. Une manière de clarifier l implantation des filiales est de créer une forme de société dont le cadre et la forme seraient simplifiés. Cette forme de société pourrait être utilisée comme modèle de personne morale pour une entreprise mais aussi pour une filiale de groupe. Dans ce dernier cas, elle aurait pour objet de simplifier l implémentation des filiales pour autant que la filiale soit détenue intégralement par la société mère. Après la consultation, viendra l initiative européenne pour dégager une vision commune sur un aspect des groupes de sociétés, histoire de ne pas les abandonner dans les vastes eaux du commerce international. Hnia Ben Salah 10

13 Active boards of directors in foreign subsidiaries In many countries, corporate law requires foreign subsidiaries to have boards of directors. Given the importance of foreign subsidiaries in the operation of multinational enterprises (MNEs) and the complexities of managing geographically dispersed and culturally distant foreign subsidiaries, one would expect that MNEs use subsidiary boards strategically to govern foreign subsidiaries. However, in practice some subsidiary boards are only rubber stamps set up to fulfil local legal requirements. This raises the questions of when subsidiary boards play an active role in the governance of foreign subsidiaries. My study has attracted the attention of GUBERNA. In particular, the topic fits well into the scope of the Centre Internal Governance and I accepted the invitation to discuss my research findings with practitioners. I m looking forward to this Round Table meeting scheduled on December 5, 2012 in Brussels. Besides, we also investigate the roles performed by active subsidiary boards. We find that a subsidiary board performs four roles: control, strategy, coordination and service. The extent to which a subsidiary board performs a certain role depends on the strategy of the subsidiary, its ownership structure, the country in which the headquarters are located, characteristics of subsidiary directors and the frequency of board meetings. Additionally, there may be a substitution or complementary effect between the role of an active board and other control mechanisms deployed in the subsidiary such as the use of corporate socialization and expatriate managers. Overall, our study provides several implications for top managers of MNEs and policy makers. However, there are few governance recommendations that deal with corporate governance issues in MNEs. Therefore, developing governance recommendations that emphasize the potential advantages of maintaining active boards in foreign subsidiaries could be worthwhile. Yan DU (*) Yan DU, Formal Control Mechanisms in Multinational Entreprises: Management Control Systems and Subsidiaries Boards of Directors, promotor Prof. dr Ann Jorissen & Marc Deloof, Universiteit Antwerpen, 2011 In a recent PhD thesis (*), we address this issue by examining the conditions under which foreign subsidiaries maintain active boards of directors. Active boards are defined as boards which perform tasks beyond fulfilling local legal requirements. Based on a sample of 83 foreign subsidiaries operating in Belgium with headquarters in 14 different countries, we find that a foreign subsidiary is more likely to maintain an active board when it is more important to the MNE, when it is more culturally distant from the headquarters, and when it has a higher level of local responsiveness. A foreign subsidiary is less likely to maintain an active board when it has its headquarters in an Anglo-American country. KNOWLEDGE CORNER 11

14 Governance in different types of organisations GETUIGENIS KNOWLEDGE CORNER Getuigenis uit de social profit sector door Filip Van Pottelbergh Het Internationaal Filmfestival van Vlaanderen - Gent stelt elk jaar in oktober ruim 100 langspeelfilms en 30 kortfilms voor uit de gehele wereld. De afgelopen jaren wist het festival een publiek van ruim toeschouwers aan te trekken. Naast een officiële competitie organiseert het festival jaarlijks een reeks concerten, en gaf het op die manier een platform aan wereldcomponisten. Sinds 2001 organiseert het Filmfestival Gent ook de World Soundtrack Awards, de meest prestigieuze filmmuziek prijzen ter wereld. Met deze focus verwierf het festival haar eigen unieke plaats tussen de vele duizenden filmfestivals. Behalve concerten en filmvoorstellingen organiseert het festival ook filmgerelateerde tentoonstellingen (Stanley Kubrick, Peter Greenaway, Jacques Tati, ). De 39e editie van het Filmfestival Gent is voorzien van 9 tot en met 20 oktober Als Business en Operations Directeur (of zakelijk directeur) sta ik in voor de dagelijkse leiding van de verkoop en marketing (sponsoring en businessklanten pakketten), HR, IT, financiën alsook voor de coördinatie van de praktische organisatie van het jaarlijks evenement. Ik zit dus in het directiecomité en rapporteer aan de Gedelegeerd Bestuurder die deel uitmaakt van de raad van bestuur. Wat mij persoonlijk bijgebleven is van de workshops in het kader van de Social Governance Academy is het feit dat de raad van bestuur niet alleen de implementatie van de strategische doelstellingen dient te bewaken doch dat ze eveneens verondersteld wordt om de grote strategische lijnen te bepalen. Als gevolg hiervan is het dus van belang dat de leden van de raad van bestuur effectief bepaalde competenties bezitten die ze aanwenden bij de uitoefening van hun mandaat en dat ze hun rol dus actief kunnen opnemen. Eveneens van belang is dat de bestuursleden op één of andere manier toch inzicht hebben in de materie (het product!) van de organisatie waar ze in de raad van bestuur zitten. Interessant was eveneens om de bevestiging te krijgen dat de betere rapportering zich focust op de activiteit gezien dit de transparantie van de winstgevendheid bevordert. Het is ook in die zin dat onze vzw zijn financiële rapportering nog zal optimaliseren teneinde een duidelijker beeld te krijgen van het kosten/opbrengstenplaatje per verschillend type van activiteit (luik film, concerten en tentoonstelling). Gezien het specifieke karakter van de vzw die het Filmfestival Gent organiseert, zijn een aantal rapporteringsprocessen uiteraard minder van toepassing (b.v. specifieke KPI s m.b.t. omzet of kosten, investeringen gerelateerd aan productie alsook kritische processen toepasselijk op de productie van goederen/diensten ). Ik was ook enthousiast over de interactie en de openheid tussen de verschillende deelnemers, weliswaar in de hand gewerkt doordat een groot deel in de zorgsector actief is Als conclusie durf ik te stellen dat deze workshops mij persoonlijk duidelijk gemaakt hebben hoe een raad van bestuur in de Social Profit beter kan functioneren. Bovendien werden er allerlei praktische tools en tips meegegeven waarvan een aantal onze vzw zeker ten dienste zullen komen. Toch blijft optimalisatie van de werking van de raad van bestuur eerder een evolutie dan een revolutie Filip Van Pottelbergh Dans le cadre de la Social Governance Academy (SGA), GUBERNA organise divers workshops interactifs à destination des administrateurs dans le secteur des organisations à profit social afin de les aider à mettre en place les conditions favorables au bon fonctionnement de leur conseil d administration. La série de workshops en français se poursuit jusqu au mois de septembre. Informations à la page 27. Op 26/03/2012 werd de Code Goed Bestuur voor Cultuur gelanceerd. In de handleiding worden principes van cultural governance geformuleerd op maat gesneden van de Vlaamse gesubsidieerde culturele organisaties. Deze code kan u downloaden op de website van het Dilsen Fonds voor Cultuurmanagement. 12

15 Governance around the world De Prooi Wat houdt onze Noorderburen wakker? In Nederland staat falend toezicht opnieuw in de kijker, weliswaar op een niet-conventionele manier. Momenteel wordt namelijk het toneelstuk De Prooi opgevoerd, naar de bestseller van Jeroen Smit over de case ABN AMRO. De Prooi reconstrueert hoe topbestuurders van ABN AMRO jarenlang gevangen zaten in interne twisten. Een sfeer van verdeel en heers verlamde blijkbaar de top van de bank. Veel hoofdrolspelers raakten hierdoor danig gefrustreerd. Een verzwakte, afwezige Raad van Commissarissen bleek onvoldoende in te grijpen. Hoe het afliep met ABN AMRO is ons allen gekend De Prooi gaat alleen over ABN AMRO ; een toneelstuk over alle affaires in de Nederlandse bedrijfsgeschiedenis zou, volgens de berichtgever, inmiddels aan pakweg akte 1344 toe zijn: Vestia. Bron: Governance Update, Nationaal Register, 02/2012 Raad van Commissarissen of Raad van Advies? Ook ondernemers in Nederland worstelen met de vraag of ze iets hebben aan een Raad van Advies (RvA) of beter een Raad van Commissarissen (RvC) oprichten, ook al lijkt dit wat zwaar voor relatief kleine ondernemingen. De argumenten die aangereikt worden pleiten in het voordeel van een RvC. Eén ervan verwijst naar het wettelijk kader. Ook in Nederland is er in de wet niets geregeld voor een RvA en als de partijen rollebollend over straat gaan, heeft een RvA geen poot om op te staan. Een RvA doet niet meer dan adviseren en het grote gevaar is dat een RvA als een surrogaat voor een RvC moet dienen, terwijl dat feitelijk niet zo is. De rechten en plichten van een RvC zijn helder vastgelegd in de wet en de statuten. Vergelijk het als volgt: je hebt een grasveld en een bal en je zegt tegen de deelnemers: speel maar een balspel en de beste wint! Dat wordt een chaos, want wat speel je dan: korfbal, rugby of voetbal. Als je zegt: we gaan voetballen, is het kader meteen duidelijk. Bij een RvA weet je niet welk spel je gaat spelen, bij een RvC weet je: dit gaan we doen, zo zijn de regels en zo wordt het gespeeld. Dat geeft duidelijkheid aan de partijen. Voor het volledig artikel zie Governance Update, Nationaal Register, 02/2012 Dodd Frank Act : une gouvernance aux incidences internes et externes Le Dodd Frank Act (21 juillet 2010) est une réforme majeure des institutions financières américaines que celles-ci soient situées aux États-Unis ou en dehors. Les principales innovations sont connues et visent essentiellement à limiter le risque systémique du secteur financier. Le volet gouvernance du Dodd Frank Act prévoit un dispositif de normes qui ne manqueront pas de susciter un écho de ce côté-ci de l Atlantique. Les multinationales cotées aux USA et leurs filiales sont les premières concernées. Explications : En matière de rémunération des dirigeants, le Dodd Frank Act impose des principes de transparence sensiblement différents de ceux en vigueur en Belgique. Il s agit des principes du Say on Pay, Pay on Performance et du mécanisme du Clawback Policy. D une part, les sociétés cotées américaines doivent soumettre au vote de l assemblée générale des actionnaires la rémunération des dirigeants et les clauses de golden parachutes qui seraient payables en cas de fusion ou d acquisition. Par ailleurs et c est une originalité US - les actionnaires institutionnels importants doivent communiquer sur la manière dont ils ont voté sur ces questions. D autre part, l information et la communication sur les rémunérations doivent obligatoirement et simultanément être accompagnées de données circonstanciées relatives aux résultats financiers de l entreprise. Enfin les sociétés concernées doivent prévoir un mécanisme permettant de réclamer la restitution des rémunérations payées aux dirigeants dans l hypothèse où les résultats financiers font apparaître a posteriori - des erreurs ou des ajustements significatifs. Au niveau du conseil d administration et à l image de ce qui est préconisé par les Codes de gouvernance belges, le Dodd Frank Act demande aux sociétés concernées de justifier, dans le rapport annuel, les raisons pour lesquelles la fonction de président du conseil d administration et celle de CEO sont cumulées. Outre cette distinction des rôles au sein du conseil, le droit des actionnaires des sociétés cotées aux USA ressort renforcé. La SEC, l autorité de marché, se voit doter du pouvoir sans équivalent en Belgique - d imposer aux sociétés que leurs actionnaires, détenant 3% du capital durant au moins les 3 dernières années, puissent proposer la nomination d un administrateur. Cette possibilité permet aux actionnaires de composer jusqu à 25% du conseil d administration. Si le volet gouvernance du Dodd Frank Act a 13 KNOWLEDGE CORNER

16 Governance around the world sans doute connu moins d audience, les mécanismes liés à la rémunération et aux droits des actionnaires constituent la pierre angulaire du principe de transparence imposé à l arraché par le président Obama. Hnia Ben Salah Pour aller plus loin : Voir le memorandum de Davis Polk, Summary of the Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act, De Europese Commissie heeft ondertussen ook een openbare raadpleging gelanceerd over het vennootschapsrecht. Wegens de nauwe band tussen het vennootschapsrecht en corporate governance plannen de Europese autoriteiten tegen midden 2012 voorstellen te formuleren. Meer informatie: Feedback Statement: Summary of responses to the Commission Green paper on the EU Corporate Governance Framework (15/11/2011). Kan opgevraagd worden bij KNOWLEDGE CORNER EU Green Paper inzake Corporate Governance : stand van zaken Vorig jaar bracht de Europese Commissie een groenboek uit over corporate governance. De bedoeling van de Europese Commissie was om het brede debat op gang te trekken rond verschillende thema s (raad van bestuur, aandeelhouders, comply or explain ). Een paar maand geleden publiceerde de Commissie de samenvatting van de publieke consultatie. Feiten Publicatie van het groenboek (EU-kader inzake CG): Openbare Raadpleging tot en met Ontvangen antwoorden: 409 De samenvatting is in feite een factueel document dat een overzicht presenteert van de antwoorden op de 25 vragen in het groenboek. Het omvat geen beleidsaanbevelingen. De meerderheid van de respondenten formuleerden een duidelijke visie op de verschillende thema s en, afhankelijk van het onderwerp of de achtergrond van de respondenten, lopen de visies wel eens uiteen. Maar de algemene indruk is toch dat de diverse partijen geen voorstander zijn van verdere reglementering vanuit de EU. Reforming the Audit Market On 30 November 2011, the Commission published its proposals 1 to reform the European audit market. The proposals envisage measures to enhance auditor independence and to make the statutory audit market more dynamic. The key measures are: Mandatory rotation of audit firms: Audit firms will be required to rotate after 6 years (with some exceptions); Mandatory tendering: Public-interest entities will be obliged to have a tender procedure when selecting a new auditor; Non-audit services: Audit firms will be prohibited from providing non-audit services to their audit clients; European supervision of the audit sector within the framework of the European Securities and Markets Authority (ESMA); Enabling auditors to exercise their profession across Europe by introducing a European passport; Cutting red tape for smaller auditors: proportionate application of the standards in the case of small and medium-sized audit companies. The EU member states and the European Parliament will now have the final say on these proposals. If they become law, they will imply dramatic changes to the legal framework governing the audit and the organisational structure of the largest audit firms. These proposals can be found on market/auditing/ reform/index_ en.htm 1. REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL on specific requirements regarding statutory audit of public-interest entities and DIRECTIVE OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL amending Directive 2006/43/EC on statutory audits of annual accounts and consolidated accounts. 14

17 "Comply or Explain Preserving Governance Flexibility with Quality Explanations. The European Confederation of Directors' Associations (ecoda) organised a conference sponsored by Mazars on 27th March in Brussels during which a highlevel panel of policy makers and experts - including Lutgart Van den Berghe (GUBERNA), Herman Daems (BNP Paribas), Peter Montagnon (FRC), Eddy Wymeersch (ECGI), Eric Ducoulombier (European Commission) and Jaap Winter (De Brauw Blackstone Westbroek) - shared their thoughts on the functioning of the Comply or Explain principle. Bringing together about 90 high profile participants from diverse background and nationality, including EU and national decisionmakers, representatives from the business sector, as well as regulators and supervisors, the event provided an informed platform to explore ways to improve the existing model for meaningful and verifiable explanations. The EU-study by RiskMetrics (supported by ecoda, BusinessEurope and Landwell) and the European Green Paper on the Corporate Governance Framework already stressed the need for improving the quality of the explanations and for a better monitoring of these explanations. All speakers acknowledged that the Comply or Explain principle has played a useful role in offering an incentive for continuous improvement in Corporate Governance practices and that flexibility is the condition for companies to have the tailored governance they need. However, they stress the need to have a credible system working well in terms of enforcement and being acceptable by society at large. The speakers clearly call on companies to take more responsibility for their governance to prevent regulation that would kill the whole discussion about the quality of explanations and that would reduce the governance debate to a compliance debate with regulators and a box ticking exercise. If the quality of explanations and the quantity of supervision is improving, all market actors have still a role to play to increase transparency and to enhance not only the content but also the process of good quality explanations. The conference triggered insights on the functioning of the Comply or Explain principle in the various Member States of the EU. In fact, compliance as a matter of culture varies from one country to another. CG Codes are not homogenous and those with detailed provisions should allow more deviations. Countries like Sweden go even further by offering the right for companies to provide alternatives and therefore to develop their own codes. ecoda will draw the conclusions of this conference in a wrap-up report and will provide some recommendations at European level, taking into account practical guidance for quality explanations already issued by the FRC (Financial Reporting Council) in the UK and by the Belgian CG Commission. More information: Béatrice Richez-Baum Ecoda, the European Confederation of Directors Associations, is a not-for-profit association acting as the European Voice of Directors. Its mission is to promote corporate governance at large, to promote the role of directors towards shareholders and corporate stakeholders, and to promote the success of its national institutes, GUBERNA being one of them. KNOWLEDGE CORNER 15

18 Commissie Corporate Governance: vuistregels voor een kwaliteitsvolle explain Sinds kort zijn beursgenoteerde ondernemingen wettelijk verplicht de Belgische Corporate Governance Code 2009 toe te passen. Ze kunnen afwijken van de bepalingen van de Code 2009 (althans deze die niet door de wetgever werden overgenomen) maar moeten in dat geval de onderbouwde redenen daarvoor aangeven. Zij worden opgenomen in de verklaring inzake deugdelijk bestuur, die een integraal deel uitmaakt van het jaarverslag. Deze "comply or explain"-aanpak maakt het mogelijk rekening te houden met de specifieke kenmerken van de ondernemingen. De Commissie Corporate Governance heeft een onafhankelijke studie laten uitvoeren die de transparantie omtrent de naleving van de verschillende nationale codes en de kwaliteit van de verklaring inzake deugdelijk bestuur in de verschillende Europese landen onderzoekt. Uit de studie blijkt dat de manier waarop het principe explain in Europa wordt ingevuld, niet aan de verwachtingen voldoet. Op basis van deze studie heeft de Commissie aldus acht vuistregels opgesteld om de ondernemingen te helpen een kwaliteitsvolle "explain" op te stellen. Comply or explain debate also on the agenda in the UK! In light of the current governance debate in Europe, the Financial Reporting Council (FRC) recently issued the discussion paper: What constitutes an explanation under comply-or-explain? The paper is based on meetings with investors and companies, and sets out three elements for a meaningful explanation: Set the context and historical background. Give a convincing rationale for action being taken. Describe mitigating action to address any additional risk and maintain conformity with the relevant principle. More information: Astrid Rubens Info: de vuistregels zijn beschikbaar op KNOWLEDGE CORNER 16

19 DIRECTORS AND MANAGERS Toolkit pour l Administrateur: un travail collectif, une utilisation pratique En mai 2011, GUBERNA a mis en place le Groupe de Travail sur le Toolkit de l Administrateur sous l égide de deux Présidents, membres de GUBERNA. Le premier, Arnaud de Moor, est juge consulaire auprès du Tribunal de Commerce de Bruxelles, ce qui l amène à proposer une vision très pratique de la vie de l entreprise. En dehors de cette charge, ses responsabilités professionnelles se développent essentiellement dans le secteur de l assurance et de la gestion et planification patrimoniale. Le second, Luc Sterckx, est président de la Febeliec (la fédération des consommateurs industriels d électricité et de gaz naturel en Belgique). Son apport traduit une approche duale et dynamique si l on s en réfère à son expertise tirée d une part des mandats exercés au sein de divers conseils d administration (Essenscia, FEB-VBO, UWE, Voka, Indaver, Oleon, ) et d autre part, de ses responsabilités en tant que CEO (Luminus, Oleon). C est donc sous la conduite de deux Présidents avisés que le Groupe de Travail a élaboré la structure du Toolkit en 4 phases calquées sur la vie du mandat d administrateur : la nomination, l'exercice du mandat, l'évaluation et la réélection éventuelle et la fin du mandat. A vos agendas! Depuis le début des travaux, les membres de GUBERNA sont invités aux réunions du Groupe de Travail. Afin d optimiser les travaux des sessions, les membres sont invités à réagir par écrit aux propositions de texte qui leur sont transmises lors de la confirmation de leur inscription. Les prochaines réunions du Groupe de Travail auront lieu à Bruxelles le 25 juin 2012 avec à l ordre du jour l examen des phases 2, 3 et 4 du Toolkit. Le 14 septembre 2012, une réunion sera consacrée à l approbation du texte final qui sera ensuite soumis à un cabinet d avocats, membre institutionnel de GUBERNA. Enfin, le Toolkit de l Administrateur sera présenté le 27 novembre 2012 à l occasion de la Journée de l Administrateur. Nos deux présidents Hnia Ben Salah Concreet beoogt de Toolkit een antwoord te formuleren op vragen zoals : Hoe moet ik mijn rol invullen? Wat wordt specifiek van mij verwacht opdat ik een goed bestuurder zou zijn in elke mogelijke governance configuratie? Wat kan wel en kan niet en hoe kom ik dat te weten? Welke informatie moet ik aangeleverd krijgen? En kan ik ook op zoek gaan naar aanvullende informatie? Hoe ga ik om met mijn collega bestuurders, met het management, de aandeelhouders of met derden? Luc Sterckx Arnaud de Moor De Toolkit heeft verder ook als doel een houvast te bieden, een inspiratiebron te zijn voor de bestuurder om te achterhalen wat de wetten en regels, de hoge eisen en de verwachtingen die aan de functie worden gesteld, concreet betekenen voor zijn functioneren als bestuurder. De Toolkit is bestemd voor elk type bestuurder maar in de eerste plaats voor de niet-uitvoerende bestuurder, gezien deze per definitie geen enkele operationele taak vervult in de vennootschap. Aangezien alle onafhankelijke bestuurders noodzakelijkerwijs ook niet-uitvoerende bestuurders zijn, kunnen zij zich bijzonder aangesproken voelen door deze aanbevelingen. KNOWLEDGE CORNER 17

20 KNOWLEDGE CORNER Beyond benchmarking: The impact of share ownership and remuneration committees on CEO remuneration Recently, Xavier Baeten (Vlerick Leuven Gent Management School) defended his Ph.D., entitled: Firm-level corporate governance characteristics and CEO remuneration: A cross-national European study. This research s main objective was to disentangle how share ownership structures and the existence as well as the composition of a remuneration committee have an impact on CEO remuneration (total remuneration level and proportion of variable remuneration). In order to achieve this, a database was developed including data on CEO remuneration, firm-level corporate governance characteristics and a number of economic variables for 298 firms listed in Belgium, Germany, the Netherlands, and France. The main added value of this study lies in its focus on the remuneration committee, also because it has identified and studied an important number of characteristics determining the composition of this committee. In general, the governance quality of the remuneration committee is determined by its expertise, independence and diversity. Going one step back, it was found that the mere existence of a remuneration committee is associated with higher CEO remuneration levels. This is a specific point of attention, taking into account that the remuneration committee is considered to be a monitoring entity. This finding might be explained by the assumption that remuneration committees will be more active in benchmarking, which was found by other research to have an upward impact on remuneration. This stresses the importance of spending effort and time on the selection of the peer group as well as consultant independence regarding benchmarking processes. As far as the remuneration structure is concerned, firms with a remuneration committee were found to make more use of variable remuneration. Moving to the composition of the remuneration committee, past research has revealed the existence and importance of social comparison processes. Concretely, CEO remuneration is higher in case the remuneration committee members receive a higher fee as well as in case they are better paid as a member of the executive committee of an outside firm. Also, it was shown that the presence of a significant shareholder on the remuneration committee has a downward impact on CEO remuneration levels. However, the Ph.D. revealed another specific point of attention, being the presence of executives of other firms on the remuneration committee. First of all, this was found to lead to higher remuneration levels. Second, it was associated with a higher proportion of share-based remuneration, more specifically share-based remuneration with time-based vesting (as opposed to performance-based vesting). As a consequence, it can be recommended not to include too many executive managers of outside firms on the remuneration committee. As far as share ownership structures are concerned, a significant negative relationship was found between share ownership concentration and CEO remuneration levels as well as the proportion of variable remuneration. This means that more concentrated owners are stronger monitors, both with regard to remuneration levels and with regard to the use of direct monitoring versus incentive alignment as a tool of interest alignment. This finding proves that it is not advisable to develop general guidelines as far as the proportion of variable remuneration is concerned because this depends on a number of contingency factors. It also stresses the importance of direct monitoring relative to incentive alignment. Xavier Baeten Xavier Baeten, Firm-level corporate governance characteristics and CEO remuneration : A cross-national European study, promotor Prof. Dr. Lutgart Van den Berghe, Universiteit Gent,

WERKGROEP. comply or explain PRACTICALIA. Datum: 30 november 2015. EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem. Nederlands en Frans

WERKGROEP. comply or explain PRACTICALIA. Datum: 30 november 2015. EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem. Nederlands en Frans WERKGROEP comply or explain PRACTICALIA Datum: 30 november 2015 Locatie: Timing: Taal: EY, De Kleetlaan 2, 1831 Diegem 14u00 17u00 Nederlands en Frans DOELSTELLING Het finale doel is om betere inzichten

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Document préparé par Marie Spaey, en collaboration avec Pauline de Wouters. Novembre 2009.

Document préparé par Marie Spaey, en collaboration avec Pauline de Wouters. Novembre 2009. . Déclaration environnementale Document préparé par Marie Spaey, en collaboration avec Pauline de Wouters. Novembre 2009. Définition dans le cadre de Clé Verte Dans le cadre de l éco-label Clé Verte, l

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 13.06.2013 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 13.06.2013 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 13.06.2013 BELGISCH STAATSBLAD 36987 SERVICE PUBLIC FEDERAL FINANCES [C 2013/03172] 29 MAI 2013. Arrêté royal portant approbation du règlement du 12 février 2013 de l Autorité des services

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

EndParalysis foundation Financial report- Year 2014

EndParalysis foundation Financial report- Year 2014 EndParalysis foundation Financial report- Year 2014 Established by Jaap Pipping, Treasurer, February 2 nd, 2014 Version francaise: ici Nederlandse versie: hier EndParalysis foundation Non-profit organization

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective Editors: J.J.A. Hamers CA. Schwarz B.T.M. Steins Bisschop Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: Corporate Social Responsibility in a Transnational Perspective INTERSENTIA METRO TABLE OF CONTENTS Woord

Nadere informatie

Installatie van versie 2.2 van Atoum

Installatie van versie 2.2 van Atoum Version française en seconde partie du document. Installatie van versie 2.2 van Atoum U moet in uw databases een nieuwe tabel aanmaken na de installatie van versie 2.2 van de toepassing Atoum. Hiervoor

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Cela vous dit-il d emboîter le pas avec la Loterie Nationale?

Cela vous dit-il d emboîter le pas avec la Loterie Nationale? Let s Move Loterie Nationale Service des Ressources Humaines Service Interne pour la Prévention et la Protection au travail Nationale Loterij Dienst Human Ressources Interne Dienst voor Preventie en Bescherming

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN. relative à l enregistrement abusif des noms de domaine

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN. relative à l enregistrement abusif des noms de domaine DOC 50 1069/002 DOC 50 1069/002 BELGISCHE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS DES REPRÉSENTANTS DE BELGIQUE 17 oktober 2002 17 octobre 2002 WETSONTWERP betreffende het wederrechtelijk registreren van domeinnamen

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Libellé: ABO GROUP ISIN: BE0974278104 Code Euronext: BE0974278104 Mnémonique: ABO

Libellé: ABO GROUP ISIN: BE0974278104 Code Euronext: BE0974278104 Mnémonique: ABO Augmentation du nombre d'actions en circulation PLACE: AVIS N : DATE: 22/12/2014 MARCHE: Augmentation du nombre d'actions en circulation Euronext fait connaître que 1 actions nouvelles émises par, immédiatement

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Le diagnostic pragmatique

Le diagnostic pragmatique Le diagnostic pragmatique échange d expériences et bonnes pratiques Een beknopte socio-economische uitwisseling van ervaringen en van goede aanpak Christophe Ebermann et Sarah Seus, Ramboll Management

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

BENELUX JUNIOR WINNER

BENELUX JUNIOR WINNER Chaque année, il y aura une exposition organisée avec l octroi du titre de BENELUX WINNER dans chacun des 3 pays du Benelux (donc 3 expositions par an) en collaboration avec les sociétés canines nationales.

Nadere informatie

Architecture is one part science, one part craft and two parts art. David Rutten

Architecture is one part science, one part craft and two parts art. David Rutten Architecture is one part science, one part craft and two parts art. David Rutten Breevast Belgium ontwikkelt, realiseert en beheert kantoren, commercieel en residentieel vastgoed in België en Luxemburg.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie

Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Geïntegreerde ex ante impactanalyse bij de Europese Commissie Peter Lelie Europese Commissie - DG EMPL 7-Oct-09 Directoraat-Generaal for Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Gelijke Kansen Eenheid Sociale

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 30.12.2013 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 30.12.2013 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 30.12.2013 BELGISCH STAATSBLAD 103249 SERVICE PUBLIC FEDERAL SECURITE SOCIALE [C 2013/22606] 21 DECEMBRE 2013. Arrêté royal modifiant l arrêté royal du 18 mars 1971 instituant un régime

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Conférence-débat BRUGEL Debat conferentie BRUGEL 04.06.2008

Conférence-débat BRUGEL Debat conferentie BRUGEL 04.06.2008 Conférence-débat BRUGEL Debat conferentie BRUGEL 04.06.2008 Position des fournisseurs Standpunt van de leveranciers Objectifs de la libéralisation des marchés d énergie (1) Objectifs des Directives européennes

Nadere informatie

64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE

64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE 64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE FEDERALE OVERHEIDSDIENST SOCIALE ZEKERHEID N. 2010 3685 [C 2010/22451] F. 2010 3685 SERVICE PUBLIC FEDERAL SECURITE SOCIALE [C 2010/22451] 15 OKTOBER

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

ISO 20000 @ CTG Europe

ISO 20000 @ CTG Europe ISO 20000 @ CTG Europe 31/10/2007 mieke.roelens@ctg.com +32 496266725 1 Agenda 31 oktober 2007 Voorstelling Project Business Case: Doel & Scope Projectorganisatie Resultaten assessments en conclusies De

Nadere informatie

Hoe optimaliseert u de toegevoegde waarde van uw raad van bestuur. evaluatie-oefening?

Hoe optimaliseert u de toegevoegde waarde van uw raad van bestuur. evaluatie-oefening? Hoe optimaliseert u de toegevoegde waarde van uw raad van bestuur met een GUBERNA evaluatie-oefening? Bij het afschieten van een pijl maakt elke koersbijsturing -hoe miniem ook- finaal een heel verschil

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.)

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.) De stad en duurzame mobiliteit: verandering op til La ville et la mobilité durable: une transition en cours 1. Vaststellingen De moderne stad New York Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens Bologna

Nadere informatie

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 SPILINDEX 110,51 INDICE-PIVOT 110,51 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap Allocations aux personnes handicapées (Jaarbedragen) (Montants annuels)

Nadere informatie

Consultatie. BROBA II 2003 Ontwerpbesluit van het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie

Consultatie. BROBA II 2003 Ontwerpbesluit van het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie Consultatie BROBA II 2003 Ontwerpbesluit van het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie Aspect Basic SLA - Provisionning Timer Escalation Interpretation Om te voldoen aan de eis inzake

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE 48001 N. 2010 2506 VLAAMSE OVERHEID [C 2010/35508] 11 JUNI 2010. Besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 19 juli 2007 betreffende de modulaire structuur

Nadere informatie

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014 If you have a client logo or other co-branding to include, this should go here. It should never be larger than the Deloitte logo. Waarom kiezen voor een shared services center? Succesfactoren en valkuilen

Nadere informatie

Grande enquête IPCF - Grote enquête BIBF

Grande enquête IPCF - Grote enquête BIBF 1 Grande enquête IPCF - Grote enquête BIBF Pression fiscale, médias sociaux ou encore législation anti-blanchiment : les comptables-fiscalistes nous disent tout! Fiscale druk, sociale media en witwaswetgeving

Nadere informatie

ABMB - BVBL. Gewone Algemene Vergadering Assemblée Génerale Ordinaire 24 juni 2005

ABMB - BVBL. Gewone Algemene Vergadering Assemblée Génerale Ordinaire 24 juni 2005 ABMB - BVBL Gewone Algemene Vergadering Assemblée Génerale Ordinaire 24 juni 2005 ABB / Section Sociétés de bourse BVB / Afdeling Beursvennootschappen 24 06-2005 ABB/SdB 24-06-2005 2 1. Fiscal / Custody

Nadere informatie

Woord vooraf Prof. dr. L. Van den Berghe Avant-propos Prof. dr. L. Van den Berghe Executive Summary (EN)

Woord vooraf Prof. dr. L. Van den Berghe Avant-propos Prof. dr. L. Van den Berghe Executive Summary (EN) Inhoudstafel Table des matieres Table of contents Woord vooraf Prof. dr. L. Van den Berghe Avant-propos Prof. dr. L. Van den Berghe Executive Summary (NL) Executive Summary (FR) Executive Summary (EN)

Nadere informatie

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 51132 MONITEUR BELGE 12.08.2015 BELGISCH STAATSBLAD GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN VLAAMSE GEMEENSCHAP COMMUNAUTE FLAMANDE

Nadere informatie

Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011

Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011 Paritair Comité voor de bedienden van de nonferro metalen non ferreux Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2011 Convention collective de travail du 27 juin 2011 Tewerkstellings- en opleidingsinitiatieven

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

ABLYNX NV. (de Vennootschap of Ablynx )

ABLYNX NV. (de Vennootschap of Ablynx ) ABLYNX NV Naamloze Vennootschap die een openbaar beroep heeft gedaan op het spaarwezen Maatschappelijke zetel: Technologiepark 21, 9052 Zwijnaarde Ondernemingsnummer: 0475.295.446 (RPR Gent) (de Vennootschap

Nadere informatie

Effectief Toezicht ervaringen van een commissaris

Effectief Toezicht ervaringen van een commissaris Effectief Toezicht ervaringen van een commissaris Margot Scheltema September 2014 22-9-2014 Scheltema - VITP 1 Wanneer is toezicht effectief? (1) Samenstelling RvT Profielschets Competenties; verschil

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

VERKLARING VAN WOONPLAATS

VERKLARING VAN WOONPLAATS 5000-NL Bestemd voor de buitenlandse belastingdienst VERKLARING VAN WOONPLAATS Verzoek om toepassing van het belastingverdrag tussen Frankrijk en 12816*01 De belastingplichtige geeft in dit vak de naam

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

www.philips.com/avent

www.philips.com/avent Register your product and get support at www.philips.com/avent SCD505 EN User manual 3 DA Brugervejledning 13 DE Benutzerhandbuch 23 ES Manual del usuario 47 SV Användarhandbok 121 AR 141 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA:

Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: Handleiding Regelgeving Accountancy Engelstalige voorbeeldteksten Inhoud Deze pdf bevat de volgende Engelstalige voorbeeldrapportages van sectie II, deel 3 HRA: 1.1.1.4: Goedkeurende controleverklaring,

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé III. 1. Accord de l adjectif 1.1 prend s 1.2 + E 1.3 substantivé 2. Les degrés de comparaison 2.1 Les comparatifs 2.2 Les superlatifs 2.3 Les irréguliers 1 III. 1. Accord de l adjectif 1.1. prend S Quand

Nadere informatie

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal La langue néerlandaise crée un lien entre nous Wat leest

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN. relative à la médiation en matière de divorce. betreffende de echtscheidingsbemiddeling DE BELGIQUE

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS BELGISCHE KAMER VAN. relative à la médiation en matière de divorce. betreffende de echtscheidingsbemiddeling DE BELGIQUE DOC 50 0067/005 DOC 50 0067/005 BELGISCHE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS DES REPRÉSENTANTS DE BELGIQUE 18 februari 2000 18 février 2000 WETSVOORSTEL betreffende de echtscheidingsbemiddeling PROPOSITION

Nadere informatie

NAR Nationale Arbeidsraad

NAR Nationale Arbeidsraad NAR Nationale Arbeidsraad NEERLEGGING REGISTRATÎE DATUM 11-03-2009 23-03-2009 NUMMER 2009-1232 91505 KONÎNKLUK BESLUIT BELGISCH STAATSBLAD COLLECTIEVE ARBEIDSOVEREENKOMST NR. 96 Zitting van vrijdag 20

Nadere informatie

Inventaris OV - Inventaire EP BIV - IBE 2011 2012-10-18

Inventaris OV - Inventaire EP BIV - IBE 2011 2012-10-18 Om de drie jaar wordt een inventaris opgemaakt van alle lampentypes en hun vermogens van de openbare verlichting in België. Deze driejaarlijkse gegevens worden verzameld door Synergrid, de federatie van

Nadere informatie

PRESS REVIEW. Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010

PRESS REVIEW. Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010 - 1 / 8 - PRESS REVIEW Enquête Acerta : 50-plussers meest betrokken 26/04/2010 Powered by Auxipress - 2 / 8 - Table des matières: Les seniors plus impliqués La Libre Entreprise (La Libre Belgique) 24/04/2010

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

paritaire Commissie Commission Paritaire ADVIES-CP Art. 3 Par. 3- Homeopathie7 AVIS-CP Art.3 Par 3- homéopathie7 21/11/2013

paritaire Commissie Commission Paritaire ADVIES-CP Art. 3 Par. 3- Homeopathie7 AVIS-CP Art.3 Par 3- homéopathie7 21/11/2013 Commission paritaire/2013/ AVIS-CP Art.3 Par 3- homéopathie7 Paritaire Commissie/2013/ ADVIES-CP Art. 3 Par. 3-21/11/2013 Avis de la Commission paritaire relatif à l avis de la Chambre Homéopathie relatif

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX CORPORATE EVENT NOTICE: Toewijzing van aandelen REED ELSEVIER N.V. LOCATIE: Amsterdam BERICHT NR: AMS_20150610_04040_EUR DATUM: 10/06/2015 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM - Change of Issuer name and trading

Nadere informatie

European frameworks for VET

European frameworks for VET European frameworks for VET VLOR Brussels, 4 June 2014 Carlo Scatoli Vocational Training and Adult Learning 2002 The Copenhagen Declaration 30 November 2002 Strengthen the European dimension Improve transparency,

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 19.03.2003 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 19.03.2003 BELGISCH STAATSBLAD MONITEUR BELGE 19.03.2003 BELGISCH STAATSBLAD 13137 SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS F. 2003 1044 [C 2003/14035] 23 JANVIER 2003. Arrêté ministériel pris en exécution de l arrêté royal du

Nadere informatie

Woensdag 30 april 2008. Netwerk Vlaanderen vzw

Woensdag 30 april 2008. Netwerk Vlaanderen vzw Achtergrondnota bij de reactie van Minister van Financiën Reynders op het gebrek aan implementatie van de wet van 20 maart 2007 inzake het verbod op de financiering van de productie, het gebruik en het

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas IPFOS Bestuurders Conferentie Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas SCENARIO PLANNING DE TOEKOMST VOOR PENSIOENFONDSEN? Onno de Vrij, SAS HET

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Welkom! Doelstellingen van deze workshop. Véronique Hoste (Universiteit Gent) Khalid Choukri (ELRA/ELDA for ELRC)

Welkom! Doelstellingen van deze workshop. Véronique Hoste (Universiteit Gent) Khalid Choukri (ELRA/ELDA for ELRC) Welkom! Doelstellingen van deze workshop Véronique Hoste (Universiteit Gent) Khalid Choukri (ELRA/ELDA for ELRC) 1 Welkom 2 Context Europa is fundamenteel multilinguaal 24 officiële EU-talen + 2 in CEF

Nadere informatie

Bondgenotenstraat 68 Rue des Alliés Brussel 1190 Bruxelles. TEL: 02 346 11 50 FAX: 02 344 20 52 e-mail: bebop@bebop.be www.bebop.

Bondgenotenstraat 68 Rue des Alliés Brussel 1190 Bruxelles. TEL: 02 346 11 50 FAX: 02 344 20 52 e-mail: bebop@bebop.be www.bebop. Bondgenotenstraat 68 Rue des Alliés Brussel 1190 Bruxelles TEL: 02 346 11 50 FAX: 02 344 20 52 e-mail: bebop@bebop.be www.bebop.be Bestaat sedert - existe depuis 19-9-1990 Als direct marketing adviesbureau

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

VisionWaves DELTA. Integraal Management Platform. VisionWaves. Gateway naar de waardeketen, ook voor AMC! Marc van Lokven. Partner Aviation & Defense

VisionWaves DELTA. Integraal Management Platform. VisionWaves. Gateway naar de waardeketen, ook voor AMC! Marc van Lokven. Partner Aviation & Defense VisionWaves DELTA Integraal Management Platform Gateway naar de waardeketen, ook voor AMC! VisionWaves Marc van Lokven Partner Aviation & Defense Agenda Wie is VisionWaves Uitdagingen voor de hedendaagse

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

LIFE+ Arnoud Heeres, LIFE Unit, Europese Commissie. 2013 LIFE+ Presentatie Nederland

LIFE+ Arnoud Heeres, LIFE Unit, Europese Commissie. 2013 LIFE+ Presentatie Nederland LIFE+ Arnoud Heeres, LIFE Unit, Europese Commissie 1 Profiel: Programma Manager - Desk Officer voor LIFE Natuur LIFE Natuur Unit (E3) DG Milieu Europese Commissie 2 Taken: Programma Manager - Desk Officer

Nadere informatie

65372 BELGISCH STAATSBLAD 02.09.2014 Ed. 2 MONITEUR BELGE

65372 BELGISCH STAATSBLAD 02.09.2014 Ed. 2 MONITEUR BELGE 65372 BELGISCH STAATSBLAD 02.09.2014 Ed. 2 MONITEUR BELGE Het beginindexcijfer is dat van de maand augustus van het jaar gedurende hetwelk het tarief is vastgesteld. Het nieuwe indexcijfer is dat van de

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg?

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Workshop Public & Private Governance Wageningen UR / MinBuZa Th Hague, February 1, 2013 The Hague, Febr. 1, 2013 Public & Private Governance slide 1 Initiatieven

Nadere informatie

FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS

FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS ROYAUME DE BELGIQUE SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS Arrêté ministériel déterminant les marchandises dangereuses visées par l article 48 bis 2 de l arrêté royal du 1 er décembre 1975 portant

Nadere informatie

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Deutsche Telekom Laboratories: T- Labs One of the largest university-industry research centers London Technology Network LTN helps a company define

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Italian desk Chi? Lokaal aanspreekpunt is Melissa Allegrezza. 2015. For information, contact Deloitte Fiduciaire

Italian desk Chi? Lokaal aanspreekpunt is Melissa Allegrezza. 2015. For information, contact Deloitte Fiduciaire Chi? Netwerk van (en samenwerking tussen) collega s met Italiaanse achtergrond, binnen Deloitte België, zowel Nederlandstalig als Franstalig, vanuit verschillende achtergrond en locaties Lokaal aanspreekpunt

Nadere informatie

Faire évoluer les voitures de sport, c est bien. Faire évoluer leur conducteur, c est encore mieux.

Faire évoluer les voitures de sport, c est bien. Faire évoluer leur conducteur, c est encore mieux. Porsche Belgium Driving Days 2011 Faire évoluer les voitures de sport, c est bien. Faire évoluer leur conducteur, c est encore mieux. Sportwagens die evolueren, dat is goed. Bestuurders die evolueren,

Nadere informatie