Mei Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers. Laat je niet in de hoek drijven. Managen vermoeidheid noodzaak of modegril?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mei 2014. Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers. Laat je niet in de hoek drijven. Managen vermoeidheid noodzaak of modegril?"

Transcriptie

1 Mei 2014 Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers Laat je niet in de hoek drijven Managen vermoeidheid noodzaak of modegril? Watch your back

2 Lage rente, lage huizenprijzen, is dit het goede moment om te kopen? hypotheken een Logisch antwoord op al uw vragen. Dalen de huizenprijzen nog verder en wanneer gaat de rente weer stijgen. Dit zijn maar een paar vragen die u wellicht bezighouden, omdat u misschien voor de keuze staat een (ander) huis te kopen. Maar wie kan u antwoord geven op al uw vragen. Wie kan u een degelijk, onafhankelijk en persoonlijk advies geven? VLIEG is sinds jaar en dag een begrip in de luchtvaartwereld. Wilt u een persoonlijk en vakkundig advies, twijfel dan niet en neem contact op met Jelle Veldkamp of Bert Llama. Zij staan u graag terzijde VLIEG HypotHEkEn Amsterdamseweg BW Amstelveen Hypotheken Verzekeringen Makelaardij Pensioenen

3 mei 2014 steevast p. 2 voorwoord p. 3 sepla: laat je niet in de hoek drijven p. 4 uit de post geplukt p. 10 in memoriam p. 12 watch your back p. 13 managen vermoeidheid noodzaak of modegril p. 18 omwegen bij vliegveld zürich p. 22 kunst op schiphol p. 23 van het bestuur p.24 van de ledenraad p.34 1

4 steevast Steven Een sterke rug 2 Groeten uit Doha! Als je in Doha bent ontbreekt het niet aan inspiratie om weer eens los te gaan op het onderwerp van een level playing field. Wat hier allemaal uit de grond wordt gestampt met de olie- en gasdollars overstijgt werkelijk iedere vorm van verbazing. Met geld is alles te koop, net zoals dat naar mijn stellige overtuiging gegaan is met de toewijzing van het WK aan Qatar in Op het terras is het nu al nauwelijks uit te houden, laat staan dat je moet voetballen in juni/juli. Geen sterveling gelooft dan ook dat dit op basis van sportieve redenen is toegewezen aan dit land. Het hebben van een grote nationale luchtvaartmaatschappij geldt voor veel landen al sinds jaar en dag als een teken van prestige. Waar in het verleden veel van deze maatschappijen overeind gehouden werden door overheden, mag dat in de westerse wereld niet meer omdat dit een ongelijke concurrentie inhoudt. Maar dat geldt niet voor de maatschappijen buiten Europa en de VS. Velen schermen met argumenten dat staatssteun niet te bewijzen valt in de Golf, maar een roze dier met krulstaart dat knort is toch echt een varken. Het is niet de vraag of, maar wanneer die bewijzen boven water komen. In Europa en Nederland reageren we collectief veel te laks op deze oneerlijke strijd. Het liberale gedachtegoed is prachtig, echter als wij alleen liberaal zijn komt het neer op economische zelfmoord. Waarom leggen we onze luchtvaartmaatschappijen tal van restricties op waar de roofdieren uit bijvoorbeeld het Midden-Oosten geen of veel minder last van hebben. Geluidsrestricties, eenzijdige Europese ETS-bepalingen, veel te hoge luchthavengelden, tal van belastingen, veel te ver doorgevoerde claimmogelijkheden voor passagiers, gebrekkige voortgang in Single European Sky waardoor we binnen Europa vaak 20 procent moeten omvliegen. Zo kan ik nog wel even doorgaan. Is het dan vreemd dat de luchtvaartmaatschappijen die zich netjes gedragen niet of veel minder kunnen investeren in nieuwere, schonere en stillere vliegtuigen? De rol van Schiphol is hierin zeer bedenkelijk. Aan alle kanten worden we op achterstand gezet door Istanbul en de hubs in het Midden- Oosten. Schiphol als begin- en eindbestemming en dus niet als doorvoerluchthaven heeft geen schijn van kans om te overleven. Daarvoor is Nederland te klein. Schiphol is gebaat bij sterke, aan haar loyale luchtvaartmaatschappijen, die niet bij het minste of geringste vertrekken. En waarom moet een aan haar loyale maatschappij als Arke dan naar Lelystad verbannen worden, terwijl hun hele bedrijfsmodel op Schiphol is geënt? De VNV steunt Arke volledig in haar weerstand tegen een dergelijke gang van zaken. We moeten zorgen dat de focus volledig op Schiphol gelegd wordt en investeren in een alsmaar verbeterde infrastructuur om de concurrentie voor te blijven. Dus de ontwikkeling van Lelystad Airport als afleidingsmanoeuvre moet gestopt worden, dat is weggegooid geld of een cadeautje voor de Ryanairs van deze wereld. Tegelijk moeten de Nederlandse en Europese overheid heel hard aan het werk om te zorgen dat het speelveld gelijk wordt. Schiphol zou vervolgens op eerlijke wijze de aan haar loyale carriers het hof moeten maken en aangestuurd moeten worden als servicepunt en niet als monopolistische dividendgenerator voor het ministerie van Financiën! Politiek, luchthaven, bedrijfsleven en vooral de samenleving moeten zich, zeker in aanloop naar het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer over Lelystad op 25 juni, gezamenlijk realiseren dat er een hoop vruchten geplukt worden van Schiphol, de airlines en haar periferie en daar dienovereenkomstig naar handelen, zonder oeverloos gepolder. voorwoord Francis van Haaff, hoofdredacteur De Nederlandse minister-president zegt dat we voorzichtig uit het economische dal kruipen. De minister van Financiën zei het deze week zelfs veel minder voorzichtig. De ECB tikte Dijsselbloem toen nog wel op de vingers. De Europese Centrale Bank waarschuwde dat er door de ministers en de overheden nog lang niet achterover geleund mag worden, maar de financiële crisis lijkt achter de rug. De economische indicatoren staan weer op groen, al zijn de gevolgen zoals de werkloosheid nog pijnlijk zichtbaar. Voor ons is de recessie nog het meest voelbaar in de vracht. Hoe lang duurt het nog voor de malheur bij de vracht ook voorbij is? In die zin kan de uitspraak van de rechter in de OvO-rechtszaak best deze twee maanden uitstel lijden. Het uitstel betekent nog niks. Geen nieuws, en dat er geen nieuws is, is al geen nieuws meer. Dat de vraag naar vrachtvervoer weer aantrekt, is voor mij zeker. Alle rechtszaken en veranderingen van individuele voorwaarden voor vliegers ten spijt, wie er niet direct bij betrokken is vraagt zich over tien jaar af waar het ook alweer over ging. Martinair is als slimme, ingespeelde Full Freight Carrier een kip die op korte termijn weer gouden eieren gaat leggen. Ik hoop dat dat in Parijs wel ingezien wordt. De crisis langzaam aan het ontstijgen, met heel veel blauwe plekken en schaafwonden, dat geldt voor Iberia en haar vliegers bij SEPLA. Tijdenlang hadden ze geen tijd voor Op de Bok als pottenkijker. Misschien was er ook teveel zeer dat nog moeilijk benoemd kon worden voor de buitenwereld. Pim Lamers hield SEPLA al lang in de gaten en kon er nu een artikel van maken dat even pijnlijk als interessant is. De Spaanse vakbond was ook een Gallisch dorp. Het leger van Walsh is daar echter destructief doorheen gewalst. Ze rapen zichzelf nu op, kloppen het stof van hun schouders, rechten de rug en beginnen opnieuw aan hun verenigde krachten. Fatigue Risk Management System (FRMS) is een moderniteit die iets lijkt te brengen. Bijvoorbeeld inzicht en kennis. Maar of dat echt zo is moet nog blijken. U treft een stuk met ruggengraat over FRMS in deze Bok, dat het systeem niet alleen bejubelt maar ook kritisch bekijkt. De VNV is een oom die met betrokkenheid en liefde naar de zaken in de family business kijkt. Al deze zware onderwerpen zijn een last om te dragen. Laten we daar niet onder gebukt gaan. Rugklachten zijn een probleem voor de zittende beroepsgroep. Dat zijn wij. Net als slaapwaakritmes, gehoorproblemen, spataderen en kno-klachten heeft ieder van ons hier in meer of mindere mate last van. In deze Bok staat een stuk van een persoonlijke beleving, noem het veldwerk. Don t try this at home. 3

5 SEPLA: Laat je niet in de hoek drijven Conflict bij Iberia lijkt beslecht Tekst: Pim Lamers, foto: the Guardian

6 Met het tekenen van een nieuwe cao op 13 februari 2014 lijkt het langlopende conflict tussen de vliegers van Iberia, vertegenwoordigd in vliegervakbond SEPLA, en de directie van de luchtvaartmaatschappij eindelijk te zijn bijgelegd. De twist sleepte zich vijf jaar voort en beslaat een zeer woelige periode uit de geschiedenis van de Spaanse luchtvaartmaatschappij. De achtergrond waartegen dit alles plaatsvond was die van de Spaanse economie die door het diepste dal sinds mensenheugenis ging. Ook de Britse invloed op Iberia vanuit British Airways was van grote invloed op het conflict. onderhandelingen en kondigde een grote productieverschuiving door outsourcing aan. Vueling, ondertussen ook een IAG-dochterbedrijf en gefuseerd met Iberia s Click-air, en Air Nostrum namen bijna alle vluchten binnen Spanje over van Iberia. Iberia vloog nu alleen nog maar van en naar Madrid, maar ook daar werden vluchten overgeheveld via outsourcing. SEPLA - Sindicato Español de Pilotos de Líneas Aéreas De Spaanse vliegervakbond SEPLA is relatief kortgeleden opgericht, in Desondanks is 98 procent van de Spaanse vliegers lid van deze vakbond, een zeer hoog lidmaatschapspercentage. Niet alleen lijnvliegers van alle Spaanse luchtvaartmaatschappijen, maar ook vliegers in de general aviation sector en helikoptervliegers zijn lid. SEPLA heeft verschillende kantoren verspreid over het Spaanse vasteland en de Canarische eilanden. De vakbond is lid van IFALPA en ECA. 6 Deze Britse invloed begon al in 2001, toen de Spaanse staat Iberia privatiseerde. Tien procent van de aandelen kwam in handen van British Airways, dat grote interesse had in Iberia. Allereerst stond British Airways er in de jaren die volgden steeds meer alleen voor tussen de veel grotere fusiemaatschappijen in Europa, zoals Air France- KLM en Lufthansa met haar vele dochterbedrijven. Ook is de alliantie waar British Airways in zit, Oneworld, de kleinste van de drie grote bondgenootschappen in de luchtvaartwereld. De toegevoegde schaalgrootte door een samenwerking met Iberia was daarom zeer gewenst. Foto: BA Pluspunten Daarnaast had Iberia nog een paar belangrijke pluspunten voor British Airways in de vorm van een erg op de Latijns-Amerikaanse markt gericht netwerk, met maar weinig overlap met het eigen netwerk. Juist op de voor British Airways belangrijke Noord-Amerikaanse markt is Iberia weer slecht vertegenwoordigd. Ook zit British Airways klem op haar thuisbasis, London Heathrow. De capaciteit op Heathrow wordt tot bijna honderd procent benut, er is geen ruimte tot uitbreiding en de Britse politiek wil maar geen beslissingen nemen over toekomstplannen voor zowel Heathrow als een nieuwe luchthaven in de monding van de Thames. Iberia heeft op haar thuisbasis Madrid-Barajas juist een moderne grote luchthaven met flinke overcapaciteit tot haar beschikking. De Spaanse politiek is namelijk wat te voortvarend geweest over de toekomst van de Spaanse infrastructuur, waardoor het land nu met een gigantische schuldenlast kampt. In 2009 was SEPLA al ongerust over de aanstaande fusie. Na de privatisering in 2001 begon Iberia haar operaties te stroomlijnen. Alle vluchten op de Iberia-hub Barcelona gingen bijvoorbeeld in 2006 over naar de nieuw opgerichte dochter Clickair, waarmee Iberia van Madrid haar enige hub maakte. In de aanloop tot de fusie met British Airways werd al in 2009 in de cao afgesproken met de Iberia-vliegers dat British Airways niet onbeperkt mocht uitbreiden op de Spaanse markt. De Spaanse vliegervakbond SEPLA was toen al sterk ongerust over de aanstaande fusie. In 2009 kreeg Iberia een nieuwe directie, met Antonio Vasquez als nieuwe president. Vanaf toen volgden de ontwikkelingen in het bedrijf zich snel op. Verschuiving van productie In april 2010 werd de fusie met British Airways getekend en vanaf 20 januari 2011 gingen de twee bedrijven verder als International Airlines Group, IAG. Iberia kreeg een aandeel van 45 procent in IAG, British Airways kreeg de overige 55 procent. Deze verdeling zou ook gaan gelden voor bijvoorbeeld de productie en bezittingen van beide bedrijven, maar leek al snel niet meer nagestreefd te worden door IAG. Binnen een week na het afronden van de fusie in 2011 stapte de directie van Iberia uit de cao- Bikkelharde maatregelen Daarnaast verdwenen winstgevende vluchten zoals die naar Johannesburg opeens, zodat British Airways haar positie op zulke bestemmingen uit kon breiden. Ook het Iberia loyaliteitsprogramma verdween samen met het reserveringssysteem van de ene op de andere dag. Het toen noodlijdende British Airways haalde in hoog tempo de waardevolle onderdelen uit Iberia. Ondertussen voerde British Airways een keiharde reorganisatie in haar eigen gelederen door, waarbij met name het cabinepersoneel flink werd beknot. Bikkelharde maatregelen, inclusief bestraffing van stakende medewerkers en het inhuren van stakingsbrekers ( scabs ), werden niet geschuwd door de directie, terwijl een geoliede mediacampagne kwaadsprak van de acties van het cabinepersoneel en voor het publiek de gevolgen van de reorganisatie een stuk milder voorspiegelde. Geholpen door een flinke greep uit het pensioenfonds van het personeel keerde British Airways uiteindelijk terug in de zwarte cijfers. Verantwoordelijk CEO Willie Walsh werd in 2011 CEO van IAG. Willie Walsh Foto: BA SEPLA houdt zich overigens ook met andere zaken dan luchtvaart bezig: Op het eiland Bioko behorend tot Equatoriaal- Guinea is Malabo de hoofdstad en regeringszetel. SEPLA is de hoofdsponsor van SEPLA- Ayuda, een hulporganisatie voor arme kinderen aldaar. Iberia vloog alleen nog maar van en naar Madrid. Tegelijkertijd sloeg ook de eurocrisis toe in Spanje. Door de al eerder genoemde Spaanse schuldenlast stortte de economie, die toch al ongezond op de bouwsector leunde, ineen. Na elf jaar op rij winstgevend te zijn geweest, begon Iberia opeens in de rode cijfers te raken. De directie zag de weg vrij om de problemen uit te buiten, en kondigde forse maatregelen aan die het bedrijf flink op zijn grondvesten deden schudden. Opvoeren van de druk Allereerst wilde Iberia nu ook op de basis Madrid flink gaan besparen, door vluchten over te dragen aan een nieuwe low cost carrier, Iberia Express. De directie wilde ook dat Iberia-vliegers over zouden gaan naar het nieuwe Iberia Express, om daar tegen veel slechtere voorwaarden en minder salaris te gaan werken. Volgens de oude cao kon dit helemaal niet, en met de onderhandelingen voor een nieuwe cao muurvast zittend, brak de directie alle afspraken met SEPLA door haar plannen door te zetten. In maart 2012 begon Iberia Express met vliegen. SEPLA probeerde om nieuwe voorwaarden af te spreken, maar de directie van Iberia gaf geen millimeter toe aan de eisen van SEPLA. 7

7 IBERIA - Iberia Líneas Aéreas de España, S.A. Iberia is opgericht in 1927 en werd een jaar later al opgekocht door de Spaanse overheid om in een grote staatsluchtvaartmaatschappij in Spanje op te gaan. De naam Iberia kwam weer terug in beeld tijdens de Spaanse burgeroorlog eind jaren dertig. Nu was Iberia een maatschappij voor binnenlandse vluchten, eerst voor het gebied van het nationalistische kamp, uiteindelijk de winnende partij van de burgeroorlog, daarna voor heel Spanje. Na weer een nationalisatie in 1944 werd Iberia wederom de staatsmaatschappij van Spanje. In 1946 was zij de eerste luchtvaartmaatschappij die van Europa naar Zuid-Amerika vloog. DC-4 s verbonden Madrid met Buenos Aires. Als nationale luchtvaartmaatschappij groeide Iberia gestaag, ook geholpen door het opkomende massatoerisme in de wereld en natuurlijk in Spanje. In 1981 werd de mijlpaal van tien miljoen passagiers per jaar bereikt. Iberia breidde haar belangen in met name Zuid-Amerikaanse maatschapijen ook flink uit. De focus heeft bij Iberia altijd sterk op de Zuid-Amerikaanse markt gelegen, en ligt daar nog steeds. Dit komt natuurlijk door de sterke historische en culturele banden die Spanje met dit continent heeft. In 2001 werd Iberia geprivatiseerd door de Spaanse overheid. In 2009 maakte Iberia bekend dat het zou fuseren met British Airways, en onder eigen naam onderdeel zou worden van International Airlines Group. In januari 2011 was deze fusie een feit. Ook heeft Iberia samen met moederbedrijf IAG een meerderheidsaandeel in low cost-maatschappij Vueling, waar ook Iberia s eigen low cost carrier Click-Air in is opgegaan. Ook Iberia Express is onderdeel van Iberia. SEPLA greep op de dag dat Iberia Express de lucht in ging naar het uiterste middel: een grootschalige staking. Na een paar dagen greep de Spaanse overheid in, en de vliegers gingen weer aan het werk terwijl SEPLA en de Iberia-directie verplicht een proces van arbitrage ingingen. Dit proces liep op 25 mei 2012 op niets uit. Hierop stapte de directie naar de rechter, die tegen de wens van de directie in een nieuwe arbitrage eiste. Toen de uitkomst hiervan weer niet naar de zin van de directie was, stapte het bedrijf naar het Spaanse hooggerechtshof. IAG voegde hieraan een dreigende rechtszaak toe tegen SEPLA en IFALPA, buiten het Spaans recht om, in het Verenigd Koninkrijk om de druk nog hoger op te voeren. SEPLA stond in de hoek van de arena tegenover steeds grotere en dreigender stieren. SEPLA hield de rode lap stevig vast en besloot zich niet te laten intimideren. Algemene staking In november 2012 ging IAG nog verder en zette heel Iberia op zijn kop. Een grote reorganisatie werd aangekondigd Iberia-medewerkers zouden op straat komen te staan, de werknemers die hun werk behielden zouden fors achteruit gaan in arbeidsvoorwaarden. IAG dreigde dat het niet akkoord gaan met hun plan nog veel grotere consequenties zou hebben. Dit pikten de Iberia-werknemers niet, en voor het eerst in de lange geschiedenis van het bedrijf sloten alle werknemers de rijen. Vliegers, cabinepersoneel en grondmedewerkers legden gezamenlijk het werk neer tijdens een algemene staking. Voor het eerst in de lange geschiedenis van het bedrijf sloten alle werknemers de rijen. De Spaanse overheid greep nu weer in, en eiste weer een arbitrage. Deze pakte voor de vliegers zeer beroerd uit, zonder dat er ook maar naar hun eisen werd geluisterd. Tezamen met een salarisverlaging van achttien procent verslechterden de arbeidsvoorwaarden fors. bonden, waaronder SEPLA, tot een nieuwe cao. Aan de grote onrust lijkt nu voorlopig een einde gekomen, en de bonden beginnen weer vertrouwen in de koers van de directie te krijgen. SEPLA heeft duidelijke afspraken over outsourcing van vluchten en de arbeidsvoorwaarden weten te maken. Vueling en British Airways mogen niet meer dan vier procent van de vluchten van Iberia vanuit Madrid vliegen onder codeshare, terwijl er helemaal geen long haul-vluchten mogen worden overgenomen door middel van codeshare, ook niet vanuit Barcelona. SEPLA heeft een stem in overige codeshares. Wetleases worden sterk aan banden gelegd. Iberia Express mag nooit groter worden dan vijftien procent van de stoelkilometers van het totale Iberia-concern. Tevens werden afspraken gemaakt om meer productie mogelijk te maken met het bestaande vliegerkorps. De vliegers hadden hun salaris als gevolg van de arbitrage al fors zien dalen, en uiteindelijk veertien procent ingeleverd ten opzichte van hun oude salaris. In 2015 zal er afhankelijk van de resultaten van Iberia weer een verhoging mogelijk zijn. Nieuw aangenomen en juniore vliegers gaan er ten opzichte van de oude salarisschalen fors op achteruit. Aan de grote onrust lijkt nu voorlopig een einde gekomen. Met het akkoord lijkt, na een aantal stormachtige jaren, de rust achter de Pyreneeën weergekeerd. De komende jaren zal het vertrouwen in de bedrijfsleiding terug moeten keren, terwijl de achterdocht tegen de intenties van British Airways zal moeten verdwijnen. Fran Hoyas van de Iberia Company Council bij SEPLA trekt terugkijkend op het conflict de volgende les: Finally, never allow your company to put you at the edge of the cliff. From that position, there is only one viable way out, and maybe the one you may not like. Get together with other pilot groups before turmoil develops. Unity is our strength. Nieuwe cao In april 2013 kwamen de partijen in rustiger vaarwater nadat IAG de directie van Iberia 8 verving. Binnen negen maanden kwamen de 9

8 uit de post geplukt 10 Vliegers Ryanair willen eigen onderneming Ryanair captains die via een payroll-constructie werken, willen een eigen onderneming oprichten. Het bedrijf GTD Aviation wil dat op 1 mei 500 vliegers deelnemer zijn in de onderneming. Het plan komt voort uit onvrede over de huidige arbeidsomstandigheden, waarbij geen pensioen wordt afgedragen, niet doorbetaald wordt bij ziekte en er geen werkzekerheid is. Via GTD Aviation moeten de piloten die geen vast contract hebben een sterkere positie krijgen, wat uiteindelijk moet leiden tot betere arbeidsvoorwaarden. Het aantal deelnemers in het pilotenbedrijf is bewust op 500 gesteld. De initiatiefnemers denken dat Ryanair niet om een zo grote groep verenigde werknemers heen kan. Het plan is dat de 500 hun huidige contract opzeggen en via GTD Aviation te werk worden gesteld. De nieuwe onderneming garandeert negenhonderd vlieguren per jaar, pensioenbetaling en gedeeltelijke doorbetaling bij ziekte. Bij Ryanair werken in totaal drieduizend piloten, waarvan circa 500 afkomstig uit Nederland. Bron: nu.nl Eerste Arkefly Boeing 787 De eerste Dreamliner van Arkefly is gespoten in de kleuren van de luchtvaartmaatschappij en krijgt de naam #Dreamcatcher. De naam werd gekozen uit inzendingen die TUI Nederland via sociale media ontving. De naam blijft een jaar lang op de romp van de Boeing 787 staan. Arkefly gaat als eerste Nederlandse luchtvaartmaatschappij met de Boeing vliegen. De levering van de PH-TFK staat gepland voor de eerste week van juni, waarna een serie testvluchten wordt gemaakt. Vanaf juli wil Arke het nieuwste Boeing-type de vluchten vanaf Schiphol naar Curaçao, Aruba en Bonaire laten vliegen. De PH-TFK is de eerste van in totaal drie door Arke bestelde 787 s. De nummers twee en drie volgen respectievelijk in december 2014 en maart De vliegtuigtypes B ER s uit de Arkefly-vloot worden geleidelijk vervangen door de Dreamliners. Bron: luchtvaartnieuws.nl Mijlpaal voor de B737 Van het meest populaire Boeing-type, de 737, is onlangs het 8.000ste exemplaar afgeleverd aan United Airlines, dat overigens ook de eerste Amerikaanse maatschappij was die met dit type ging vliegen. De Boeing 737 is het meest verkochte toestel in de geschiedenis van de luchtvaart, en volgens Boeing het eerste toestel dat een aantal van stuks bereikt. Het eerste 737-toestel vloog in Met een aantal van 42 exemplaren per maand produceert de fabrikant in een recordtempo nieuwe toestellen van dit type. En er liggen al plannen klaar om dit aantal op te schroeven naar 47 per maand in In de beginjaren zag het er echter helemaal niet zo goed uit en waren de verkopen maar mondjesmaat. Het had dan ook weinig gescheeld of de productie was helemaal gestaakt. Inmiddels is voor Boeing met name de Airbus A320 een grote concurrent in de markt van dit type vliegtuig. Airbus heeft tot nu toe al exemplaren van de A320 afgeleverd. Sommigen voorspellen zelfs dat de Fransen het aantal 737 s zullen overtreffen tenzij Boeing de verkopen van de nieuwste versie, de 737 Max, snel weet op te schroeven. Bron: USA Today Vliegers JetBlue organiseren zich De meerderheid van de bijna vliegers van JetBlue hebben gestemd voor aansluiting bij de Amerikaanse vliegervereniging Alpa (Air Line Pilots Association). Van de uitgebrachte stemmen was 71 procent voor aansluiting. Met het besluit om zich te verenigen komt een einde aan de status van JetBlue als een van de laatste niet-georganiseerde luchtvaartmaatschappijen in de Verenigde Staten. Bij twee eerdere pogingen in 2009 en 2011 lukte het niet om een meerderheid hiervoor te krijgen. Alpa vertegenwoordigt bijna piloten en is daarmee s werelds grootste vliegervakbond. 31 luchtvaartmaatschappijen in de Verenigde Staten en Canada zijn aangesloten bij Alpa. In een korte verklaring gaf de directie van JetBlue aan dat het bedrijf Alpa erkend als belangenbehartiger van de JetBlue piloten. Van beide kanten zullen nu onderhandelingsteams gevormd worden. De aandelen van JetBlue zakten toen het nieuws bekend werd. Bron: The Guardian Niet uit te krijgen Het niet op de juiste wijze afkoppelen van het elektrische systeem van een inflight entertainment system waarin brand ontstond, zorgde ervoor dat de brand keer op keer weer kon oplaaien. Het incident gebeurde op een vlucht van een Britse Boeing die vanuit Dallas onderweg was naar London Heathrow. Een videosysteem begon rook en vlammen te produceren, maar na blussen van het apparaat waarbij in totaal vijf brandblussers werden gebruikt keerden rook en vuur meerdere keren terug. Onderzoekers van de UK Air Accidents Investigation Branche concludeerden dat de smoke and fire checklist niet op de juiste wijze was afgewerkt. Als dat wel was gedaan had men de stroom naar het videosysteem uitgeschakeld waardoor de brand niet telkens kon terugkeren. British Airways beziet of procedures en training voor de bemanning moeten worden aangepast. Bron: Flight International Makkelijk ontvlambaar Ook op een andere vlucht leidde brand tot een onderzoek en aanbevelingen. Aan boord van een Air France Boeing bemerkte de bemanning een rooklucht, waarop de stroom naar het inflight entertainment system werd uitgeschakeld. De oorzaak vond men in een businessclassstoel waarvan het kussen in brand was geraakt door een 5V lithiumbatterij die tussen het mechanisme van de stoel terecht was gekomen en zo kortsluiting veroorzaakte. De bemanning bluste het brandje met water, wat in geval van een lithiumbrand de situatie juist kan verergeren. De Franse onderzoeksraad BEA heeft EASA de aanbeveling gedaan om de risico s op brand van batterijen uit de apparatuur van passagiers te onderzoeken en richtlijnen op te stellen hoe te handelen in dit soort situaties. Bron: Flight International KLM gaat op groen Voor het eerst heeft KLM een vlucht geheel op biobrandstof gemaakt naar Aruba en Bonaire in het Caribisch gebied. De bestemming voor de biobrandstofvlucht was niet toevallig, want Aruba wil in 2020 een volledig groene energievoorziening hebben. Een grote delegatie van KLM en andere bedrijven actief op het gebied van duurzame ontwikkeling vloog mee met de Airbus A Naast KLM-topman Camiel Eurlings waren Jos Nijhuis, CEO van Schiphol, en LVNL-directeur Paul Riemens van de partij. Maar ook de CEO s van het WNF en TNO en topmanagers van Airbus en luchtvaartorganisatie ICAO maakten deel uit van het gezelschap. Op Aruba vond onder meer een rondetafelbijeenkomst plaats over duurzame luchtvaart. Tevens was de finale van de Green Aruba Challenge, een wedstrijd om Aruba duurzamer te maken. Bron: luchtvaartnieuws.nl 11

9 in memoriam door Xander Bremer en Alcuïn van Gennep Maarten Overbeek 21 juni april 2014 Watch your back Tekst: Steven van Haaff Genieten van het leven, dat wilde Maarten. In Brazilië genoot hij van de ontspannen cultuur, het leven als een feest. Genieten van wat echt belangrijk is in het leven. Dat propageerde hij ook bij zijn vrienden. Alles leek op z n plek te komen, helemaal na de komst van hun zoon Maarten Jair. It is a great thing to have a big brain, a fertile imagination, grand ideals, but the man with these, bereft of a good backbone, is sure to serve no useful end. - George Matthew Adams - Maarten had een droom: verkeersvlieger worden. De reis hiertoe begon op 2 september 1991 bij de toenmalige ILS op Schiphol-Oost. In ruim twee jaar werd de vliegopleiding afgerond, waarvan vier maanden in Florida werden doorgebracht. De overbrugging naar de grote luchtvaart moest gemaakt worden, omdat de zware uren ontbraken. Hiervoor werd wederom naar de Verenigde Staten gegaan. Vanuit het kleine, maar mooie plaatsje Bar Harbor Maine werd bijna iedere dag met de Beechcraft 1900 naar Boston gevlogen, soms wel drie keer op een dag. Een fantastische ervaring, een geweldige tijd. Vooral voor Maarten, want in deze periode ontmoette hij Bernadete. Deze Braziliaanse jongedame werd de liefde van zijn leven. Geenszins de makkelijkste weg, maar dat weerhield Maarten nooit, want als hij iets voor ogen had dan ging hij er volledig voor. Opgeven was niet aan hem besteed. Ook na terugkomst in Nederland hield hun relatie stand en wist Maarten alle beslommeringen te beslechten, zodat Bernadete naar Nederland kon komen. Inmiddels zat Maarten al vanaf 1996 bij Transavia. Op het juiste moment teruggekomen uit de VS was de doorstroom ideaal, want na vijf jaar werd hij gezagvoerder. Tussen Maarten en diverse collega s ontstonden hechte vriendschappen. Wie met Maarten vloog was al snel onder de indruk van zijn enthousiasme, gevoel voor humor en groot gevoel voor rechtvaardigheid. Toch bleek het lot hem niet gunstig gezind, toen minder dan een jaar geleden een verschrikkelijke diagnose werd gesteld. Een jaar lang knokte hij voor wat hij waard was, zoals we van hem gewend waren. Wereldwijd verzamelde hij informatie over mogelijke behandelingen. Ook zijn diverse buitenlandse specialisten benaderd voor een second opinion. Ondanks zijn zware ziekte bleef hij zeer geïnteresseerd in de gang van zaken bij Transavia. Regelmatig belde hij zijn vrienden om te horen hoe het op de lijn ging. Hij sprak ook hoopvol over de te volgen stappen bij re-integratie na een mogelijk herstel. Dat collega s uit diverse afdelingen van Transavia hem bleven steunen, gaf hem veel kracht. Aan zijn vechtlust zou het niet liggen, waarvoor iedereen in zijn omgeving zo ontzettend veel bewondering had. Al die tijd bleef hij positief gestemd, met een oprechte overtuiging van het nut van een positieve houding en wilskracht. Hij is dan ook blijven vechten tot het laatste moment. Zeker zag hij dit ook als een morele plicht jegens zijn gezin waar hij zo ontzettend veel van hield. Zijn kenmerkende humor stond ook centraal tijdens zijn ziekte. Nadat hij een van ons gevraagd had om in het ziekenhuis langs te komen, bleef hij ons tijdens dit bezoek met zijn humor vermaken. De grap en handdruk bij het afscheid bleken de laatste, niet wetende dat hij slechts vier dagen later zou overlijden. De leegte die hij bij ons achterlaat nu we zijn warme, toegankelijke, en integere persoonlijkheid missen, valt in het niet bij het gemis bij zijn vrouw Bernadete en zoon Maarten Jair. Onze gedachten zijn bij hen. Wij koesteren de mooie herinneringen aan Maarten, een persoon die niet snel vergeten zal worden. Net als wanneer je net een nieuwe auto hebt gekocht je ziet ineens opvallend veel van dat model rondrijden hoor ik de laatste jaren heel veel rugellende om me heen. Minstens twintig collega s hebben me aangesproken om te vragen hoe het mij vergaan is met die hernia en wat ik eraan heb gedaan, want ze hadden zelf zo n last. En dat is niet zo vreemd. Rugklachten en ook herniaklachten komen ontzettend veel voor. En wij zijn als verkeersvlieger accident prone. We zitten, en we zitten, en we zitten. We zitten gedraaid, we zitten gebogen, we zitten onder spanning, we zitten als we doodmoe zijn. En zitten is slecht voor je rug. Heel slecht zelfs, als je zit zoals de meesten van ons zitten. 13

10 14 In Atlanta is het normaal best goed toeven. Je kunt er bijvoorbeeld, dankzij het tijdsverschil, ongegeneerd lang uitslapen en dan ben je nog keurig op tijd voor het ontbijt. Zo n ontbijt dat werkelijk niets te wensen overlaat, met zelfs een vriendelijke meneer wiens sole purpose lijkt te zijn om je eitje precies zo te bakken als jij dat wenst... het toppunt van luxe. Waarlijk geen gek begin van de dag dus, nu vijf en een half jaar geleden. Mede vanwege de pijn in mijn rug en uitstralingspijn in mijn benen was ik daarna maar naar de gym gegaan. Een uur lang geploeterd op zo n domme crosstrainer. Ook nog ijverig aan een paar gewichten gehangen, onder coaching van een veel te fitte tweede-tweede met Nadalarmen. Het bezoek aan de Apple Store daarna was niet het gebruikelijke feest. Veel slenteren en staan, killing voor mijn rug. Zeurpijn in mijn rug en benen au, verdomme. Een uur of twee voor calling had ik de beste sandwich van de buurt gevonden, en een koffie op bijna Europese sterkte. Ik deed eigenlijk niks bijzonders: met mijn handen tilde ik mezelf op van mijn zitting om wat gedraaid weer te gaan zitten. Maar toen ik me weer liet zakken deed m n rug onhoorbaar, maar niet te missen: tik. En toen kon ik NIETS meer. Ik heb denk ik wel 20 minuten roerloos stilgezeten. Alle spieren in mijn rug stonden op maximale spanning, om iets vast te houden wat ze niet konden vasthouden. Vraag me niet hoe ik in het hotel of thuis ben gekomen. Laten we zeggen: met pijn en moeite. Ik weet wel dat het daarna echt klaar was, over en uit. Geen fysiotherapie, rugoefeningen, wandelingen of twee maanden tijd meer. Er was maar één uitweg: een operatie. Die Atlanta-reis was de climax van een paar maanden, en eigenlijk al een paar jaar, leven met rugpijn. Een jaar of zo eerder was ik in Doha al door mijn rug gegaan tijdens een potje squash tegen nota bene mijn eigen vrouw. Ik had daarna behalve Steven van Haaff: Ik ben geen arts, hooguit ervaringsdeskundige. pijn in mijn rug ook pijn in mijn benen. Een zeurende pijn, het best te vergelijken met een stevige spierpijn. Alleen ging deze niet over. Een lokaal beroemde fysiotherapeut vertelde me over spit, lumbago, ischias en hernia. Dit was zeker geen hernia, zei hij. Juist. De therapie was: niet staan, niet zitten, maar liggen of lopen. En rugoefeningen doen, elke dag. Je buik- en rugspieren trainen. En als je dan toch moet zitten, dan rechtop, met een holle rug. Maar ja, niemand doet elke ochtend een uur lang rugoefeningen. En niemand zit zo netjes rechtop. Ik zeker niet, en al helemaal niet na acht uur hangen in het donker. Maar ik deed mijn best, ik moest wel. In de volgende maanden leerde ik beter tillen, anders zitten, meer afwisselen. Wij zijn als verkeersvlieger accident prone. In deze tijd vloog ik naar Chengdu. Een zeldzame vijfdaagse reis. En de hele (!) crew ging naar Xi an voor het Terracottaleger. Tja, ik mee natuurlijk. Het werd mijn meest geweldige en meest ellendige reis als co A330 tegelijkertijd. Terwijl ik me aan het vergapen was aan tweeduizend jaar oude soldaten, moest ik zitten, slenteren, stilstaan, slenteren, zitten, staan. Ik wilde alleen maar liggen, wist niet meer waar ik het zoeken moest. Kan iemand hier NU een bed neerzetten?! Maar langzaam - langzaam ging het daarna toch beter. Fysiotherapie en rugoefeningen, anders zitten en tillen: langzaam maar zeker leek het zijn vruchten af te werpen. Precies zoals de nieuwe leer het zegt: veruit de meeste herniaklachten verdwijnen binnen twee à drie maanden vanzelf. Helaas kwam toen die Atlanta-reis... Een MRI-scan kort daarna in Amsterdam leverde op dat het wel degelijk om een forse hernia ging. Het zou bijna drie maanden duren voordat ik geopereerd kon worden. Het gevoel toen ik wakker werd na de operatie zal ik nooit vergeten: voor het eerst in een half jaar geen pijn meer in mijn benen. Halleluja! Ik geloof dat ik de verpleger naast mijn bed iets te enthousiast bedankt heb, ook door een roes van gevaarlijk lekkere pijnstilling. Toen die pijnstilling eenmaal was uitgewerkt bleek ik duidelijk nog niet in het Walhalla waarin ik me al waande. Toch, na twee dagen kon ik weer lopen, en weer twee dagen later was ik weer thuis. Het duurde wel nog twee maanden voordat ik weer kon vliegen. Ik heb tot op heden nooit meer die pijn in mijn benen gevoeld. Maar pijn in mijn rug heb ik nog dagelijks. Dat klinkt misschien allemaal wat zielig, maar dat valt gelukkig erg mee. Ik probeer alleen aan te geven dat in de serie niet echt ernstige dingen die je krijgen kunt, is een hernia een heel vervelende. Het legt zo ongeveer je hele leven even stil. Wachtend op de operatie heb ik me drie maanden lang van bed naar bank en van bank weer naar bed gesleept. Alleen liggend had ik geen pijn. Vijfendertig jaar oud, en mijn eigen sokken aantrekken ging niet, om maar eens wat te noemen. In die wachttijd ging ik naar mijn fysio (ja, een andere). Ik moest tien minuten wachten op mijn beurt. Ik werd langzaam maar zeker diep ongelukkig in de wachtruimte. Toen de fysiotherapeut heel even naar buiten liep, zag hij het meteen in mijn ogen. Hij bood me aan om liggend te wachten, in de behandelkamer ernaast. Hij had me geen groter plezier kunnen doen. En dan heb ik het nog niet over het dik half jaar dat daar nog aan voorafging, waarin ik mijn uiterste best deed om een operatie te voorkomen, maar wel elke dag met pijn in mijn poten rondliep. Een hernia kan ik u dus van harte afraden. Vandaar dit artikel. Ik ben geen arts, hooguit ervaringsdeskundige. Raadpleeg dus vooral de bijsluiter, en uw arts. Anatomie Het Latijnse woord hernia betekent breuk. Een liesbreuk bijvoorbeeld, is ook een hernia. Maar wat in de volksmond met hernia bedoeld wordt is een HNP, Hernia Nuclei Pulposi. Een HNP is mogelijk in je rug, maar ook in je nek. Die laatste is zo mogelijk nog vervelender, maar komt gelukkig minder voor. Het principe is hetzelfde, maar ik beperk me even tot de rug. De tussenwervelschijven in je rug zijn gemaakt van kraakbeen. Zo n tussenwervelschijf is niet een egale schijf, maar kun je zien als een geleiachtige kern (Latijn: nucleus pulposus) met daaromheen kraakbeen in ringen, een beetje als een ui-schijf. Bij een hernia is een aantal van die kraakbeenringen gebroken en puilt de gelei naar buiten uit. Dat gebeurt eigenlijk altijd naar achteren. En daar ontstaat dan de ellende, want direct achter je ruggenwervels en tussenwervelschijven loopt je ruggenmerg. De gelei duwt naar achteren in de zenuwen, en dat verklaart de pijn in je benen. Die pijn kan heel verschillend zijn van aard. Er zijn patiënten die miertjes voelen lopen. Bij mij was het een continu gevoel van tamelijk hevige spierpijn. Het kunnen ook pijnscheuten zijn. En wat ook mogelijk is, is gevoels- of krachtsverlies in je benen (de bekende klapvoet ). 15

11 Ten slotte is zelfs verlies van controle over je blaas en uitval van hele spiergroepen in je benen mogelijk. Diagnose Een fysiotherapeut of huisarts kan eigenlijk niet (alleen) vaststellen of je een hernia hebt of niet. Daarvoor is ook een MRI-scan, dus een radioloog nodig. Het is de combinatie van de klachten van de patiënt (pijnuitstraling in de benen tot onder de knie) en een zichtbare HNP op de MRI-scan die leidt tot de diagnose hernia. Andere termen om rugklachten aan te geven zijn: spit, lumbago en ischias. Bij spit en lumbago heb je het over een aspecifieke rugpijn, dat wil zeggen rugpijn zonder aanwijsbare anatomische reden, waarschijnlijk door overbelasting. Ook geen feest, maar hierbij is niet of nauwelijks sprake van uitstraling naar de benen. Bij ischias wel. Sterker, de pijn die je bij een hernia voelt in je benen wordt ischiatische pijn genoemd. Oorzaak Om de nucleus pulposus te laten uitstulpen is een hoge belasting nodig. Dat kan door zwaar/ verkeerd tillen. Of bijvoorbeeld als iemand zijn uiterste best doet om niet te verliezen van zijn vrouw met squash. Maar HNP s komen hier in het westen steeds meer voor, en dat lijkt niet zozeer met squash als wel met onze zitcultuur te maken te hebben. Als we thuis zijn zitten we, als we naar ons werk gaan zitten we, en als we werken zitten we. Veel en lang. Meestal een beetje onderuitgezakt, met een bolle rug. Voor je rug is dat loeizwaar. Om met gebolde rug te zitten, moeten je wervels kantelen. Gevolg is dat de tussenwervelschijf aan de voorkant een beetje wordt klemgezet, en aan de achterkant meer ruimte krijgt. De tussenwervelschijf wordt als het ware naar achteren geperst, richting de zenuwbaan. Dat valt allemaal wel mee, zo n vaart loopt het niet, je rug kan heel wat hebben. Maar als je elke dag urenlang verkeerd zit, en verder niet erg veel beweegt, dan komt op een slechte dag misschien een keer de rekening. We zitten gedraaid, we zitten gebogen, we zitten onder spanning, we zitten als we doodmoe zijn. Iets anders wat hierbij een rol kan spelen is je core. Een beetje een modewoord natuurlijk. Maar de combinatie van rug- en buikspieren zorgt ervoor dat je rug goed ondersteund wordt. Of zoals mijn fysio het omschreef: je rug is de tentstok, en je spieren zijn de scheerlijnen. Een westers leven met veel autorijden, achter je computer zitten, vergaderen, en bankhangen helpt niet voor je buik- en rugspieren, en dus ook niet voor je rug. Ter ondermijning van mijn eigen verhaal: ook Sven Kramer, Pieter van den Hoogenband en Mohammed Ali hebben een hernia of herniaklachten gehad. Een sterke core is kennelijk ook niet alles. Je kunt ook gewoon erfelijk belast zijn. Therapie Een tussenwervelschijf bestaat voor een groot deel uit vocht. Je kunt hem als een soort spons beschouwen. Om de spons niet te laten uitdrogen moet je hem gebruiken. Bewegen dus. Use it or lose it, zeggen ze dan in Amerika. Een van de bekendste oefeningen voor rugpatiënten is de cat and camel, waarbij je op handen en knieën, dus onbelast, je rug zo ver mogelijk bolt en holt. Heel charmant (not!), maar wel effectief. Het use it or lose it principe verklaart ook waarom de therapie bij rugklachten (ook hernia) is om, met pijnstillers, te blijven bewegen. Het gekke is dat, terwijl er echt iets kapot is gegaan als je een hernia hebt, toch bij heel veel mensen de herniaklachten na een maand of twee weg zijn. Vaak blijkt de rug uit zichzelf heel aardig te kunnen herstellen. Een andere therapie is de decompressiemethode. Het idee is dat je je rug uitrekt, en daarmee de ruggenwervels wat uit elkaar trekt. Als je de tussenwervelschijf voorstelt als een spons, dan snap je wat het nut daarvan is: het deel van de tussenwervelschijf dat uitsteekt zal zich wat terugtrekken, en de schijf zal wat vocht in zich opnemen. Dat is het idee, maar helemaal bewezen is het niet. Zelf meen ik hier wel veel baat bij (gehad) te hebben. Ergens aan hangen is prettig. Maar je kunt jezelf ook bijvoorbeeld op de armleuningen van een stoel optillen, en dan je onderlijf ontspannen laten bungelen. Veel mensen hebben baat bij yoga en pilates. Een mooie combinatie van rekken en strekken, en training van de core. Balans Voor mensen met rugklachten is het de kunst om de balans te vinden tussen belasting en belastbaarheid. De belastbaarheid van je rug kun je vergroten door bijvoorbeeld genoeg rust (slapen!), en het doen van rugoefeningen. De belasting van je rug kun je verkleinen door onder meer op je zithouding te letten en vaker van houding te wisselen. Als de juiste balans gevonden is, hoor je pijnvrij door het leven te kunnen. Roken en drinken Roken is slecht voor de doorbloeding van de kleinste bloedvaten, de haarvaten. Bijvoorbeeld die in de tussenwervelschijf. Populair gezegd: de sponswerking van de schijf wordt minder door roken. Rokers worden vaker geopereerd aan hun rug, en de resultaten erna zijn slechter dan bij niet-rokers. Zo heeft u nóg een goede reden om te stoppen Andersom is het voor gezonde tussenwervelschijven juist belangrijk om genoeg water te drinken. Operatie Een HNP is de appendicitis van de neurochirurg, hoorde ik. Het is best een eng idee als iemand heel erg letterlijk op je zenuwen gaat werken, maar voor een neurochirurg is het just another day at the office. Toch moet je een operatie beschouwen als de last resort. Het kan, maar het is niet geheel zonder risico, en ook met een operatie is de weg naar herstel lang. Zitten levert een zware belasting op van je onderrug. Het helpt erg om wat vaker af te wisselen van houding: zitten, staan, lopen, liggen. Volgens de nieuwste onderzoeken loont het om zes tot twaalf weken te wachten met opereren. Veruit de meeste herniaklachten verdwijnen in die periode vanzelf. In Nederland wordt slechts in vijf procent van de gevallen overgegaan tot een operatie. Aan de andere kant: hou er rekening mee dat de wachttijd voor een operatie drie maanden kan zijn. Dus geef je lijf de tijd voor het gunstig natuurlijk verloop, maar als de klachten ernstig zijn en er weinig verbetering is, dan is het wellicht verstandig om jezelf al op een wachtlijst te plaatsen voor operatie. Afzeggen kan altijd nog. Alleen ernstige uitvalsverschijnselen zijn een teken dat je snel geopereerd moet worden. Meer informatie: Tips: Zitten: met een rechte, licht holle rug. Baby s zitten goed, daar kunnen we van leren. In de cockpit: met je billen helemaal achterin je stoel, en gebruik de lendensteun voor wat holling van je rug. Wisselen van houding. Niet te lang zitten. Niet te lang staan. Lastig als verkeersvlieger, maar vaak wel mogelijk. Tillen: als een gewichtheffer, met je benen wat gespreid, het gewicht dichtbij je, en een holle rug. Neem rugpijn serieus. Neem voldoende pijnstillers, neem wat rust, maar blijf juist ook zoveel mogelijk in beweging. Stop met roken. Die bushokjes zijn zó Drink genoeg water, zeker aan boord. Zoek de juiste balans tussen belasting en belastbaarheid. Om je rug flink te kunnen belasten is er ook zorg voor je rug nodig: training en ontspanning (slapen)

12 Managen vermoeidheid noodzaak of modegril? Vermoeidheid in de cockpit is niet nieuw. Een groot deel van onze tijd aan boord zijn we namelijk juist actief op een moment dat het lichaam zou willen slapen. Dat je soms moe bent is niet eens zo heel erg, zolang de inspanning die gevraagd wordt maar niet het overgebleven energieniveau overschrijdt. Ofwel, zolang er geen ingewikkelde taken worden gevraagd en alles naar behoren werkt is er niks aan de hand. Om de risico s die gepaard gaan met ons werk te managen is er het SMS (Safety Management System) van een luchtvaartmaatschappij. Het kunnen sturen van alle factoren die met vermoeidheid te maken hebben, is daar sinds enige tijd onderdeel van via het FRMS (Fatigue Risk Management System). Doel van zowel SMS als FRMS is het managen van aan veiligheid gerelateerde risico s. Een gebalanceerde aanpak voert daarbij de boventoon omdat veiligheid, productiviteit en kosten moeten worden gewogen. FRMS is daarbij optioneel; SMS sinds enige tijd wettelijk een verplichting (waarop overigens nog een ontheffing mogelijk is). We zien dat veel maatschappijen zich nu met FRMS bezighouden. Ze raken overtuigd van het feit dat daar nog winst is te behalen, zonder dat het ten koste hoeft te gaan van de productiviteit. Als namelijk blijkt dat op een bepaalde omloop de vermoeidheid een onacceptabel niveau bereikt, heeft het bedrijf diverse mogelijkheden. Zo kan eenvoudigweg een stretch minder gevlogen worden, maar meer productieneutrale oplossingen zijn ook denkbaar, bijvoorbeeld een aanmeldtijdstip dat meer in lijn ligt met de dagen ervoor, zodat het circadiaanse ritme minder wordt verstoord. Of misschien is een minder lawaaierig hotel of een hotel op een andere locatie ten opzichte van het vliegveld de oplossing. Het bioritme Vier factoren liggen ten grondslag aan vermoeidheid. Slaapgebrek, de tijd die je al wakker bent sinds je laatste slaap, mentale en fysieke zwaarte van je werk in de cockpit en je circadiaanse ritme. Vermoeidheid kennen we in de luchtvaart al jaren, waarbij de factor circadiaans ritme sinds het snel passeren van de tijdzones extra is gaan meespelen. Een gebalanceerde aanpak voert de boventoon. Het circadiaanse ritme is eigenlijk het bioritme. Ons lichaam is gewend een aantal uur per dag te slapen en probeert dat stug op een vast tijdstip vol te houden. Dat ritme kun je wel aanpassen aan een ander moment, maar dat gaat maar met kleine stapjes van 1 à 1,5 uur per dag. Dat je moe wordt tijdens je werk in de nacht is dus nauwelijks te voorkomen. Na de crash van Colgan Air Flight 3407 in februari 2009 werd pijnlijk duidelijk dat vermoeidheid een grote rol speelt bij vliegtuigongelukken. Beide vliegers hadden niet meer de tegenwoordigheid van geest om adequaat op een aanstaande overtreksituatie te reageren. Al in een vroeg stadium van het onderzoek bleek dat vermoeidheid een significante factor moest zijn geweest. Bovendien waren er steeds minder ongelukken te wijten aan technisch falen, waardoor juist de menselijke invloed bij incidenten verder werd belicht om zo tot een lager aantal ongelukken per jaar te komen. Vermoeidheid: een psychologische staat van gereduceerde mentale of fysieke alertheid die de paraatheid van een bemanningslid zodanig kan verzwakken dat deze niet langer veilig een vliegtuig kan besturen. Wettelijke rust Tot nu toe hanteerde een luchtvaartmaatschappij een conventionele manier om de maximale tijden dat een bemanningslid mag werken te bepalen. Een en ander verankerd in de Vliegtijdenwet (FTL), eventueel aangevuld met afspraken in een cao. We zagen bij het tot stand komen van de nieuwe EU-FTL helaas dat ook de commercie invloed heeft op de definiëring van die regels. Ook na uitgebreid actievoeren door bijna alle Europese vliegerverenigingen bleef het wetenschappelijk onderbouwde karakter van de nieuwe wet grotendeels achterwege. Bij FRMS zien we dat het niet een one size fits all - regeling is, maar een regeling die moet worden toegespitst op specifieke situaties. Het succes van een krachtig FRMS valt of staat met de input die een bedrijf krijgt. Vliegers moeten rapporteren óf, en zo ja, hoeveel vermoeidheid ze hebben ervaren tijdens een vlucht. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van testjes die een bemanning tijdens een vlucht moet doen. Bijvoorbeeld op een PDA waarbij het reactievermogen wordt getest op verschillende momenten tijden de vlucht, of een test die op gezette tijden vraagt aan de vlieger om aan te geven hoe moe deze is, afgezet tegen een vaste schaal. Ook zijn er actiwatches in omloop die gedurende een aantal weken meten hoe je slaapt. Parallel daaraan wordt momenteel ook gewerkt aan een manier om objectieve data te vergaren door het analyseren van wangslijm

13 20 Al deze data moet vervolgens verwerkt worden tot hapklare brokken, en daar gaat veel werk in zitten. Na dat werk moet een model de statistieken produceren over vermoeidheid van de vliegerpopulatie op een bepaalde route. Vervolgens kan er worden gehandeld: er moet een oplossing komen voor het teveel aan vermoeidheid, indien deze is gemeten. Mitigerende maatregelen moeten worden geïmplementeerd en om te kijken of deze gewenst effect hebben wordt continu data verzameld en geanalyseerd. Eigenlijk is zo n FRMS dus een doorlopend proces dat steeds slimmer en volwassener wordt. We noemen dat het FRMS wheel. Ook in deze fase geldt dat input vanuit de vliegerpopulatie een must is. Het nieuwe goud? In Europa is EasyJet een pionier op dit gebied. Na enige jaren zit daar nog steeds een volledige afdeling die vermoeidheid managet. Deze afdeling houdt zich aan een redelijk strak omlijnd protocol, vormgegeven in de Implementation Guide for Operators, uitgegeven door ICAO, IATA én IFALPA. fatigue-related safety risks, based upon scientific principles and knowledge as well as experience that aims to ensure relevant personnel are performing at adequate levels of alertness. Inmiddels is Arkefly sinds 2011 bezig met het ontwikkelen van een FRMS en ook zijn de eerste gesprekken met Transavia geweest. De VNV is nauw betrokken bij deze processen. Een essentieel onderdeel van het FRMS is de Fatigue Safety Action Group (FSAG): A group comprised of representatives of all stakeholder groups (management, scheduling, crew representatives, together with specialist scientific, data analysis, and medical expertise as required), that is responsible for coordinating all fatigue management activities in the organization. Zo n SAG heeft nogal wat invloed. De bedoeling is om maandelijks data door te spreken en een beleid te bepalen. Deze groep kan ook naar aanleiding van die gegevens een onderzoek laten uitvoeren of anderszins aanbevelingen doen. Naar de mening van de VNV moet in zo n groep dus ook een echte lijnvlieger zitting hebben. Welk aandeel heeft de melding van vermoeidheid van een vlieger? Het nieuwe goud, zo n FRMS? Niet echt. Er zijn veel kanttekeningen te plaatsen. Zonder zeer kritisch naar de voorwaarden te kijken, zou het systeem als een kaartenhuis ineen zakken en misbruikt kunnen worden. Het is een systeem louter bedoeld om de vliegveiligheid te verhogen, niet om de vliegurenlimieten te verhogen. Bovendien stelt ICAO: ICAO requires States to establish a process that ensures an operator s FRMS provides a level of safety equivalent to, or better than a State s prescriptive flight time limitations. Punten van kritiek De VNV kijkt zeer kritisch naar FRMS en heeft haar bevindingen op meerdere fora geuit. Onlangs is bijvoorbeeld een presentatie gegeven bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu. De belangrijkste kritische punten zijn de volgende. Van belang bij een FRMS is dat de gegevens die gebruikt worden objectief zijn, dus zonder waardeoordeel. Deze data wordt vervolgens middels een model gewogen. De waarde die dat model aan bepaalde factoren hangt is discutabel. Welk aandeel heeft de melding van vermoeidheid van een vlieger en in welke mate worden overschrijdingen van vermoeidheid tijdens een vlucht meegenomen? En hoe weeg je die dan weer ten opzichte van elkaar? Een ander voorbeeld. Het eerder genoemde testje op een PDA is eigenlijk een behendigheidsspelletje. Vliegers hebben de eigenschap daar sneller goed in te worden dan de gemiddelde mens. Bovendien zal de ene vlieger er sneller handig mee worden dan de ander, maar is daarmee niet per se fitter. De achterdeur in een toch al rammelende wetgeving lijkt te worden opgengezet. Uit zo n statistisch model rolt vervolgens een waarde, maar welke waarde van vermoeidheid is acceptabel? En welke middelen stelt een luchtvaartmaatschappij beschikbaar om hier wat aan te doen? Een ander punt van zorg is de implementatie van FRMS in de nieuwe EU-FTL. Daar is fel tegen de komst van de FTL in huidige vorm gestreden, omdat een aantal regels in strijd zijn met wat wetenschappers maximaal aanvaardbaar vinden. In de definitieve tekst mag een aantal van die limieten zelfs nog worden opgerekt als de luchtvaartmaatschappij FRMS toepast. Een vijftal bureaus heeft wetenschappelijk aangetoond dat met twee vliegers tien uur vliegen door de nacht een absoluut maximum zou moeten zijn. Met behulp van FRMS mag er nu in de nieuwe EU-FTL veertien uur door de nacht gevlogen gaan worden (een toename van twintig procent)! Is een FRMS voldoende, of moet het ook goed functioneren en werkelijk het risico van de verruiming inzichtelijk maken? De achterdeur lijkt te worden opengezet in een toch al rammelende wetgeving. Handhaving In Nederland is de Inspectie Leefomgeving en Transport verantwoordelijk voor het goedkeuren van het FRMS van een luchtvaartmaatschappij. We lezen echter in het Meerjarenplan : Hoewel de inspectie er alles aan doet om vast te houden aan het bestaande handhaving niveau, kan zij niet uitsluiten dat daar uiteindelijk toch inbreuk op zal worden gemaakt. Het aantal ondertoezichtstaanden en objecten is bovendien zo groot dat er een grens is aan ander en minder toezicht. Die grens heeft de inspectie door aan de taakstellingen te voldoen vrijwel bereikt. De controle op FRMS en de invoering ervan zou dus zomaar minder goed kunnen zijn dan nodig. Vervolgens wordt er wél met behulp van dat FRMS aan de maximale vliegtijden geknabbeld. Vertrouwen Erg belangrijk is dat we met z n allen vertrouwen krijgen in het goed functioneren van dit instrument. U weet, vertrouwen komt te voet en gaat te paard. De drie R en komen hierbij goed van pas: Relationship, Respect en Responsibility. Zolang er geen vlieger namens de VNV aan de SAG deelneemt lijkt het onmogelijk een gedragen FRMS van de grond te kunnen krijgen. Verder moet de vlieger die de moeite heeft genomen om fatigue te melden dat makkelijk kunnen doen en zonder dat er voor hem nadelige gevolgen (kunnen) zijn. Een en ander zou nog in afspraken moeten worden geborgd, bijvoorbeeld omdat u helemaal niet zou mogen vliegen als u niet fit zou zijn. Er zijn dus nog wat hindernissen te nemen, maar duidelijk is dat FRMS een goed stuk gereedschap kán zijn om vermoeidheid aan boord te verminderen. Referentie IFALPA%20Statements/Human%20 Performance/15POS01%20-%20Fatigue%20 management.pdf 21

14 Omwegen bij vliegveld Zürich Tekst: Jeffry Aenmey, commissielid Vliegtechnische Zaken Voor vliegers die zich afvragen wat de reden is van de omwegen als men (laat) aankomt of (vroeg) vertrekt van het vliegveld Zürich (LSZH), geeft de volgende uitleg wellicht duidelijkheid. De luchthaven van Zürich bevindt zich ongeveer vijftien kilometer ten zuidoosten van de grens tussen Zwitserland en Duitsland en heeft drie banen. Nu stijgen de meeste vliegtuigen op vanaf de west-oostbaan (10/28) in westelijke richting en vervolgen hun weg verder naar het westen alvorens naar het noorden af te buigen. Landende vliegtuigen gebruiken bijna altijd de noordwestzuidoostbanen (14/32 of 16/34), nadat van het westelijke luchtruim gebruik is gemaakt. De Duitse federale luchtvaartautoriteit heeft op 17 april 2003 het 213e besluit ter uitvoering van het Duitse luchtvaartreglement in werking laten treden, en sindsdien heeft de luchthaven Zürich last van maatregelen die de optimale aanvliegen vertrekmogelijkheden beperken. Om het lawaai voor de plaatselijke bevolking in Duitsland te verminderen, kunnen de noordelijke routes niet meer worden gebruikt tussen uur en uur en tijdens weekenden en op feestdagen niet tussen uur en uur. Zwitserland is niet blij met deze Duitse regels, die door de Europese Commissie zijn goedgekeurd, en stelt beroep in bij het Hof van Justitie van de EU. Daarbij is Zwitserland van mening dat de gesloten overeenkomst inzake luchtvervoer, met inachtneming van het bepaalde in verordening 2408/92, uitgelegd moet worden op basis van de beginselen die het Hof heeft ontwikkeld voor het vrije dienstenverkeer in de EU. Deze overeenkomst heeft tot doel Zwitserse luchtvaartmaatschappijen de toegang tot de EU-luchtvervoermarkt te verzekeren en omgekeerd EU-luchtvaartondernemingen de toegang tot de Zwitserse markt. Algemeen bekend is dat Zwitserland geen lidstaat is van de EU en ook geen lid van de Europese Economische Ruimte (EER). De EER is een verband tussen de EU, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein, waarbij een interne markt wordt ingesteld. Na tien jaar heeft Zwitserland nu bot gevangen bij het Hof (7 maart 2013, zaak C-547/10 P). Zwitserland heeft er immers voor gekozen geen lid te worden van de EU of de EER en is dus niet toegetreden tot de interne EU-markt, die ertoe strekt alle beperkingen op het vrij verkeer van diensten op te heffen. De bilaterale overeenkomsten met de EU bieden niet dezelfde bescherming tegen belemmeringen van het economische verkeer als die van de EU. Wellicht bedenken de Zwitsers zich nu over hun toekomstige relatie met de EU. Zwitserland is niet blij met de Duitse regels, die door de Europese Commissie zijn goedgekeurd. kunst op schiphol Tekst en foto: Nick Vording Appel Kees Franse (1975) Vertrekhal 1 De Appel van Kees Franse was bij de onthulling in 1975 helemaal schoon. Precies zoals de kunstenaar het wilde. Maar het kunstwerk had een vreemde aantrekkingskracht op de langslopende passagiers. Mensen begonnen hun naam erop te schrijven. Zo hadden Franse en Schiphol het niet bedoeld. Ze lieten de Appel snel weer schoonmaken. Maar sommige krachten zijn sterker dan officiële instanties. Mensen begonnen de Appel weer te versieren met eigen teksten. Op welk moment gaat vandalisme dan over in waardering? Liefkozend vandalisme. Mensen wilden zichzelf verenigen met het kunstwerk. Schiphol heeft in al haar wijsheid besloten dat soms de dingen zijn zoals ze zijn. Censureren heeft geen zin, want dat is maar van tijdelijke aard. Ontkennen of negeren is geen oplossing. Als er iets gebeurt waar je het in eerste instantie niet mee eens bent, kan het op de lange termijn toch in je voordeel gaan werken. 22 De pen is uiteindelijk machtiger dan de gum.

15 Vaste prijs, geen provisie VAN RENESSE Financiële Diensten Op zoek naar een financieel adviseur, die klare taal spreekt en onafhankelijk opereert? Frank van Renesse vindt de beste oplossingen voor uw financiële situatie. Betrouwbaar, helder en duidelijk. Heeft u vragen? Bel vrijblijvend. Tel

16

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit,

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Wat is lage rugpijn? Lage rugpijn zit onderin de rug. Soms straalt de pijn uit naar de billen of naar een of beide bovenbenen. De pijn kan plotseling

Nadere informatie

Lage rugpijn. Voor meer informatie over onze organisatie kijkt u op: www.fydee.nl

Lage rugpijn. Voor meer informatie over onze organisatie kijkt u op: www.fydee.nl Lage rugpijn Voor meer informatie over onze organisatie kijkt u op: www.fydee.nl Inleiding Lage rugpijn Rugklachten komen veel voor. 4 van de 5 mensen heeft weleens te maken met rugpijn. In veel gevallen

Nadere informatie

Rughernia. (Hernia nuclei pulposi)

Rughernia. (Hernia nuclei pulposi) Rughernia (Hernia nuclei pulposi) Wat is een hernia? Hernia betekent letterlijk breuk. Een hernia nuclei pulposi (kortweg HNP) komt voor in de wervelkolom en bestaat uit een scheur in de achterkant van

Nadere informatie

Rughernia (behandeling door de huisarts)

Rughernia (behandeling door de huisarts) Rughernia (behandeling door de huisarts) Wat is hernia? Hernia betekent letterlijk breuk. Een hernia nuclei pulposi (kortweg HNP) komt voor in de wervelkolom en bestaat uit een scheur in de achterkant

Nadere informatie

Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie

Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie Inleiding U wordt binnenkort geopereerd aan een hernia en/of stenose in de rug. Rondom deze operatie krijgt u fysiotherapie. In

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia

Fysiotherapie na een hernia Fysiotherapie na een hernia Oefeningen voor herniapatiënten Algemeen Deze informatie heeft betrekking op de fysiotherapeutische behandeling, die u krijgt na een hernia-operatie in de lage rug. Hoewel deze

Nadere informatie

15 Rugklachten. 1 Inleiding

15 Rugklachten. 1 Inleiding DC 15 Rugklachten 1 Inleiding Rugklachten komen veel voor. Men schat dat meer dan 3 miljoen mensen van 25 jaar of ouder langdurige klachten aan rug of nek hebben. 80 tot 90% van alle mensen heeft in zijn

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia-operatie

Fysiotherapie na een hernia-operatie Fysiotherapie na een hernia-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2015 pavo 0292 Inleiding U bent in het Albert Schweitzer ziekenhuis geopereerd aan een hernia in uw rug. In deze folder willen wij

Nadere informatie

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Verkeerde lichaamshoudingen veroorzaken klachten. Eén van de meest voorkomende verkeerde houdingen, wordt veroorzaakt door een naar vorend hangend hoofd,

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Fysiotherapie. Fysiotherapie na HNP. www.catharinaziekenhuis.nl

Fysiotherapie. Fysiotherapie na HNP. www.catharinaziekenhuis.nl Fysiotherapie Fysiotherapie na HNP www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl FYS005 / Fysiotherapie na HNP / 01-06-2013 2 Fysiotherapie na HNP U wordt

Nadere informatie

Oefeningen. Uitademen als u kracht zet, inademen als u ontspant.

Oefeningen. Uitademen als u kracht zet, inademen als u ontspant. Oefeningen Sterke en geoefende buikspieren zijn belangrijk. Omdat ongetrainde en slappe buik- en rugspieren kunnen zorgen voor een slechte houding en rugklachten. Bouw het oefenen van de buikspieren langzaam

Nadere informatie

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal z 1 Als u een hernia-operatie

Nadere informatie

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inleiding U bent patiënt op de afdeling neurologie van het IJsselland Ziekenhuis. Er

Nadere informatie

Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel

Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel H15.016-01 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Vóór de operatie... 2 Thuis oefenen... 2 Lees deze adviezen vast goed door... 2 De dag van de operatie... 3

Nadere informatie

Fitnessbal training. Kern training / Core stability

Fitnessbal training. Kern training / Core stability Fitnessbal training Kern training / Core stability De spieren van je buik, billen en onderrug vormen de 'kern'. Deze zone is verantwoordelijk voor alle acties waarbij je draait, reikt en buigt en is het

Nadere informatie

Sportprogramma voor stomadragers

Sportprogramma voor stomadragers Sportprogramma voor stomadragers Chirurgie Sporten om te herstellen en fit te blijven. U bent geopereerd en er is bij u een stoma aangelegd. Wij begrijpen dat dit een hele verandering voor u is. Gedurende

Nadere informatie

Mensendieck en Mc Kenzie praktijk Wierden en Markelo

Mensendieck en Mc Kenzie praktijk Wierden en Markelo Presentatie door Elvira van Daal Mensendieck en Mc Kenzie praktijk Wierden en Markelo Wat is McKenzie therapie? Robin McKenzie is een fysiotherapeut uit Nieuw- Zeeland. Zijn therapie wordt wereldwijd

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak.

Tik-tak Tik-tak tik-tak. Ik tik de tijd op mijn gemak. Ik haast me niet zoals je ziet. Tik-tak tik-tak, ik denk dat ik een slaapje pak. Tik-tak - Lees het gedicht tik-tak voor. Doe dit in het strakke ritme van een langzaam tikkende klok: Tik - tak - tik - tak Ik tik - de tijd - op mijn - gemak. Enzovoort. - Laat de kinderen vrij op het

Nadere informatie

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl Lage rugklachten Introductie De lage rug is het gebied ter hoogte van de onderste 5 lendenwervels (lumbale wervels) en de overgang met het heiligbeen (lumbo-sacrale overgang). De lendenwervelkolom bestaat

Nadere informatie

Wat is een hernia. Bouw van de wervelkolom. Onderstaande afspraken zijn voor u gemaakt op: locatie Delfzicht/locatie Lucas. Polikliniek neurologie:

Wat is een hernia. Bouw van de wervelkolom. Onderstaande afspraken zijn voor u gemaakt op: locatie Delfzicht/locatie Lucas. Polikliniek neurologie: Herniastraat Onderstaande afspraken zijn voor u gemaakt op: locatie Delfzicht/locatie Lucas MRI-onderzoek: Polikliniek neurologie: Route Neuroloog: datum Tijd. datum Tijd Telefoon: 088-066 1000 Wat is

Nadere informatie

Analyse AirFrance-KLM

Analyse AirFrance-KLM Analyse AirFrance-KLM 10-11-2010 door het Bestuur Alle zwarte tekst is vooraf gemaakt. Rode tekst is commentaar toegevoegd n.a.v. de analyseavond Algemene informatie Air France-KLM is een Frans-Nederlandse

Nadere informatie

Afdeling revalidatie. De wervelfractuur

Afdeling revalidatie. De wervelfractuur Afdeling revalidatie De wervelfractuur Deze folder geeft algemene informatie over de behandeling bij een (in)stabiele wervelfractuur. Deze folder geeft aan hoe de meeste patiënten kunnen worden behandeld,

Nadere informatie

Bouw en werking van de rug

Bouw en werking van de rug Hou je rug gezond 60% tot 90% van de volwassenen krijgt ooit te maken met rugklachten. Nochtans kan je rugklachten voorkomen door rekening te houden met een aantal principes. In deze folder komen allerlei

Nadere informatie

Fysiotherapie na een operatie aan een hernia of stenose in de lage rug. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Fysiotherapie na een operatie aan een hernia of stenose in de lage rug. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Fysiotherapie na een operatie aan een hernia of stenose in de lage rug Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Algemene informatie rug en hernia 2 2.1 Bouw van de wervelkolom

Nadere informatie

Aanvulling: Om de oefeningen wat uitdagender te maken kun je je handen op je borst leggen ipv naast je lichaam op de grond.

Aanvulling: Om de oefeningen wat uitdagender te maken kun je je handen op je borst leggen ipv naast je lichaam op de grond. FOAM ROLLER OEFENINGEN Naast de bekende bindweefsel massage is de foam roller een fantastisch hulpmiddel voor het versterken van je core. Door gebruik te maken van een onstabiele ondergrond zoals de foam

Nadere informatie

CERVICALE HERNIA 17962

CERVICALE HERNIA 17962 CERVICALE HERNIA 17962 Inleiding Om een goed begrip te krijgen van wat een hernia is, is het belangrijk u eerst iets te vertellen over de bouw van een wervelkolom. De menselijke wervelkolom (zie afbeelding)

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel FYSIOTHERAPIE

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel FYSIOTHERAPIE Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel FYSIOTHERAPIE Inhoud Inleiding... 3 Algemene informatie over oefenen voor de schouder na een borstamputatie... 3 Algemene informatie over oefenen voor

Nadere informatie

Fysiotherapie na laminectomie

Fysiotherapie na laminectomie Fysiotherapie Behandeling Fysiotherapie na laminectomie 2 Patiëntenvoorlichting patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl Fys/ Fysiotherapie na laminectomie/19 12 2012 Behandeling Fysiotherapie na

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com 1 Vandaag is het precies 15 dagen geleden dat ik van mijn pijn lijden verlost werd, moet zeggen dat het een enorme opluchting is om te kunnen lopen en staan zonder (noemenswaardige) pijn. Natuurlijk doet

Nadere informatie

HNP hernia nuclei pulposi

HNP hernia nuclei pulposi HNP hernia nuclei pulposi INLEIDING Een hernia (Hernia Nuclei Pulposi, HNP) is een uitstulping van de tussenwervelschijf. Deze uitstulping drukt op een zenuw, waardoor pijnklachten in het been ontstaan,

Nadere informatie

BURN- OUT RISICO CHECK

BURN- OUT RISICO CHECK BURN- OUT RISICO CHECK Vul onderstaande vragenlijst in door ja of nee aan te kruisen. VRAAG JA NEE 1 Nemen jij en je gezin s ochtends rustig de tijd om op te staan en goed te ontbijten? 2 Zie je vaak tegen

Nadere informatie

Rugklachten. www.fysiotherapie4all.nl info@fysiotherapie4all 076-5657133

Rugklachten. www.fysiotherapie4all.nl info@fysiotherapie4all 076-5657133 Rugklachten De wervelkolom bestaat uit de nekwervels, borstwervels, lendenwervels, heiligbeenwervels en het staartbeen. Op deze site staat een specifiek artikel over nekklachten geschreven en daarom worden

Nadere informatie

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekken is een essentieel onderdeel van een evenwichtig trainingsprogramma. Het dagelijks uitvoeren van rekoefeningen kan de flexibiliteit en gezonde gewrichten

Nadere informatie

Adviezen na een keizersnee

Adviezen na een keizersnee Adviezen na een keizersnee Informatie voor patiënten F0030-3415 juli 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Subject: Taak 1.2.20

Subject: Taak 1.2.20 Taak 1.2.20 Tutor : vd Biggelaar Mentor : vd Biggelaar Klas : MT1A Gemaakt door : Tommy & Paul van der Linden 1 Inhoud! Taak 1.2.20 Inhoud!... 2 Inleiding... 3 Trekken en Duwen... 4 Tillen... 4 Zitten...

Nadere informatie

Factsheet Eindhoven Airport

Factsheet Eindhoven Airport Factsheet Eindhoven Airport Geschiedenis: - 1932 Vliegveld Welschap geopend - 1984 Passagiers terminal gebouwd - 2002 Komst Ryanair - 2006 Komst Wizz Air en Transavia - 2009 KLM stopt - 2013 Ryanair opent

Nadere informatie

Veel voorkomende specifieke rugaandoeningen zijn een lumbale hernia en een wervelkanaal vernauwing.

Veel voorkomende specifieke rugaandoeningen zijn een lumbale hernia en een wervelkanaal vernauwing. (Chronische) lage rugklachten en rompstabiliteit Zeven tot acht op tien personen krijgen ooit te maken met (a)specifieke lage rugpijn. Aspecifieke rugklachten zijn te definiëren als pijn in het gebied

Nadere informatie

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker klaagde nooit. Hij was te arm om vlees te kopen. Elke

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Fysiotherapie na laminectomie

Fysiotherapie na laminectomie Fysiotherapie Fysiotherapie na laminectomie www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl FYS006 / Fysiotherapie na laminectomie / 24-06-2014 2 Fysiotherapie

Nadere informatie

Oefeningen en houdingsadviezen voor na de bevalling

Oefeningen en houdingsadviezen voor na de bevalling Oefeningen en houdingsadviezen voor na de bevalling Inleiding Zwangerschap en bevalling zijn beide een natuurlijke gebeurtenis. Door de zwangerschap en bevalling verandert echter uw houding en verzwakken

Nadere informatie

Zwanger (geweest)? Spieren rondom uw bekken trainen? Klachten voorkomen en/of verminderen? voorkom bekkenpijn FYSIOHOLLAND

Zwanger (geweest)? Spieren rondom uw bekken trainen? Klachten voorkomen en/of verminderen? voorkom bekkenpijn FYSIOHOLLAND FYSIOHOLLAND voorkom bekkenpijn Zwanger (geweest)? Spieren rondom uw bekken trainen? Klachten voorkomen en/of verminderen? De therapeuten van FysioHolland geven tips. Veel vrouwen krijgen tijdens of na

Nadere informatie

Bekkenkanteling: maak afwisselend een bolle- en holle rug, waarbij romp en hoofd stil blijven liggen op de onderlaag.

Bekkenkanteling: maak afwisselend een bolle- en holle rug, waarbij romp en hoofd stil blijven liggen op de onderlaag. www.gezondbewegen.nl Rugoefeningen Algemene adviezen: Creëer een vaste plaats en een vast tijdstip en voer de oefeningen twee keer per dag uit Realiseer u, indien de klachten verminderd of verdwenen zijn,

Nadere informatie

Vueling breidt netwerk met 61% uit op Amsterdam Schiphol in zomer 2016

Vueling breidt netwerk met 61% uit op Amsterdam Schiphol in zomer 2016 Vueling breidt netwerk met 61% uit op Amsterdam Schiphol in zomer 2016 De maatschappij voegt zeven nieuwe routes toe; van Amsterdam naar London- Luton, Milaan-Malpensa, Napels, Catania, Porto, Lissabon

Nadere informatie

Rugklachten en rughernia

Rugklachten en rughernia Rugklachten en rughernia Inleiding Als er over rugklachten gesproken wordt, hebben we het in feite over een grote groep van kwalen en ziekten die maar één ding gemeenschappelijk hebben: pijn zit in of

Nadere informatie

Instabiele wervelfractuur

Instabiele wervelfractuur Deze folder geeft algemene informatie over de behandeling bij een instabiele wervelfractuur (=breuk). Hier leest u hoe de meeste patiënten kunnen worden behandeld. In sommige gevallen is het nodig om hiervan

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu?

Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu? Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu? Adviezen voor de hantering van uw baby Als uw baby in de eerste levensmaanden altijd met z n hoofd op dezelfde kant ligt, kan hij een afgeplat hoofd krijgen.

Nadere informatie

Succes en veel plezier toegewenst!

Succes en veel plezier toegewenst! Voorwoord HOE VOER JE EEN OEFENING GOED UIT? Ten eerste door de beweging correct uit te voeren. Dat wil zeggen gecontroleerd en beheerst. Dat wil zeggen eerst de spieren opwarmen ('warming up'). Nooit

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Informatie en adviezen na een neurochirurgische operatie van de rug

Informatie en adviezen na een neurochirurgische operatie van de rug Informatie en adviezen na een neurochirurgische operatie van de rug Inleiding Deze folder geeft informatie en adviezen voor uw herstel in de eerste weken na een neurochirurgische operatie van de rug. Onder

Nadere informatie

ASPECIFIEKE, HOUDINGSGEBONDEN LAGE

ASPECIFIEKE, HOUDINGSGEBONDEN LAGE ASPECIFIEKE, HOUDINGSGEBONDEN LAGE RUGPIJN: OEFENTHERAPIE Aspecifieke lage rugpijn bestaat uit klachten waarvoor geen lichamelijke afwijking kan gevonden worden die deze klachten veroorzaakt. Het probleem

Nadere informatie

Nekhernia. Neurologische behandeling. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Nekhernia. Neurologische behandeling. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Nekhernia Neurologische behandeling Informatie voor patiënten F0998-3111 maart 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Ontspannen met progressieve relaxatie

Ontspannen met progressieve relaxatie www.psychfysio.nl Ontspannen met Progressieve Relaxatie 1 Ontspannen met progressieve relaxatie De progressieve relaxatie van Edmund Jacobson is een bekende ontspanningsmethode in het westen. In deze hand-out

Nadere informatie

Rughernia. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Rughernia. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Rughernia U heeft klachten die mogelijk duiden op een rughernia. Daarom bent u naar de neuroloog verwezen. In deze folder kunt u meer lezen over een hernia, de mogelijke behandeling, het behandelteam en

Nadere informatie

Adviezen na rugoperatie (rug)hernia / vernauwing van het wervelkanaal

Adviezen na rugoperatie (rug)hernia / vernauwing van het wervelkanaal 00 Adviezen na rugoperatie (rug)hernia / vernauwing van het wervelkanaal Afdeling Fysiotherapie U bent momenteel herstellende van een operatie in verband met een (rug)hernia of vernauwing van het wervelkanaal.

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Hou je rug gezond. afdeling Preventie en Bescherming

Hou je rug gezond. afdeling Preventie en Bescherming Hou je rug gezond afdeling Preventie en Bescherming 60% tot 90% van de volwassenen krijgt ooit te maken met rugklachten. Nochtans kan je rugklachten voorkomen door rekening te houden met Hou je rug gezond

Nadere informatie

Micro-invasieve operatie van een hernia in de onderrug in dagbehandeling

Micro-invasieve operatie van een hernia in de onderrug in dagbehandeling Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie Het Slotervaartziekenhuis, een opmerkelijk en ambitieus ziekenhuis in Amsterdam. In een informele en vertrouwde omgeving werken wij aan innovatieve medische

Nadere informatie

Adviezen voor de hantering van uw baby

Adviezen voor de hantering van uw baby Adviezen voor de hantering van uw baby bij een voorkeurshouding Heeft uw baby een voorkeurshouding ontwikkeld? Dan geeft deze folder u tips om dit te verhelpen. Wat is een voorkeurshouding? Tegenwoordig

Nadere informatie

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN CHIRURGISCHE INGREEP PATIËNTENINFORMATIE 2 ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN CHIRURGISCHE INGREEP Deze informatie geeft een algemeen advies voor patiënten die veelal een

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN BUIKOPERATIE ADVIES VOOR PATIËNTEN

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN BUIKOPERATIE ADVIES VOOR PATIËNTEN ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN BUIKOPERATIE ADVIES VOOR PATIËNTEN 209 Inleiding Deze folder geeft een algemeen advies voor patiënten die een grote chirurgische buikoperatie (maag-/darmoperatie) hebben

Nadere informatie

Cambridge Health Plan Benelux BV

Cambridge Health Plan Benelux BV Wanneer doet u deze oefeningen? Doe deze minstens 3 keer per week en al vrij snel voelt u verandering in uw lichaam. Ook krijgt u meer zelfvertrouwen. Naast deze oefeningen zorgt een dagelijkse wandeling

Nadere informatie

Geen tijd om elke dag te sporten? Kom thuis in actie met 1-minuut oefeningen!

Geen tijd om elke dag te sporten? Kom thuis in actie met 1-minuut oefeningen! Geen tijd om elke dag te sporten? Kom thuis in actie met 1-minuut oefeningen! Astrid Witte zomer 2014 Even vooraf: - Deze oefeningen zijn bedoeld voor gezonde volwassenen - Heb je klachten, overleg dan

Nadere informatie

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Informatie & behandeling. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Informatie & behandeling. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Informatie & behandeling Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inleiding U bent patiënt op de afdeling neurologie van het IJsselland Ziekenhuis

Nadere informatie

Spondylodese van de rug

Spondylodese van de rug Spondylodese van de rug Informatie voor patiënten F0757-1193 juni 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Als...door een tijger achterna gezeten. door Maurice Maarssen Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS),

Nadere informatie

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN BUIKOPERATIE ADVIES VOOR PATIËNTEN

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN BUIKOPERATIE ADVIES VOOR PATIËNTEN ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN BUIKOPERATIE ADVIES VOOR PATIËNTEN 209 Inleiding Deze folder geeft een algemeen advies voor patiënten die een grote chirurgische buikoperatie (maag-/darmoperatie) hebben

Nadere informatie

Adviezen voor een goed herstel in de eerste weken na de ingreep

Adviezen voor een goed herstel in de eerste weken na de ingreep Weer op de been na een hernia-operatie Adviezen voor een goed herstel in de eerste weken na de ingreep Extra aandacht voor uw houding Uw herniaoperatie is achter de rug. En natuurlijk wilt u het alledaagse

Nadere informatie

Ik denk eigenlijk dat deze blessure niet slecht is geweest voor mijn carrière

Ik denk eigenlijk dat deze blessure niet slecht is geweest voor mijn carrière In de rubriek vertelt een (oud) prof-voetballer/voetbalster over zijn/haar voorste kruisband blessure. Vanaf het moment dat deze blessure werd opgelopen, de operatie, de revalidatie, de rentree en daarna.

Nadere informatie

De foamroll oefeningen

De foamroll oefeningen www.bodyrelease.nl De foamroll oefeningen Wat je vooraf moet weten De foamroll oefeningen die je uitvoert moeten voelen als een diepe massage en kunnen zowel direct op de huid als met kleding aan worden

Nadere informatie

Rugmanagement. Hoe kun je rugklachten in de hand houden. Mark Vongehr, Fysio-/Manueeltherapeut. Medisch Centrum Aarveld

Rugmanagement. Hoe kun je rugklachten in de hand houden. Mark Vongehr, Fysio-/Manueeltherapeut. Medisch Centrum Aarveld Rugmanagement Hoe kun je rugklachten in de hand houden Mark Vongehr, Fysio-/Manueeltherapeut Rugmanagement Inleiding Anatomie en functie van de wervelkolom Belastingen van de wervelkolom tijdens houdingen

Nadere informatie

Lage Rugproblemen. informatiebrochure voor patiënten

Lage Rugproblemen. informatiebrochure voor patiënten Lage Rugproblemen informatiebrochure voor patiënten Geachte patiënt, Deze brochure kwam tot stand door de samenwerking van de diensten Fysische Geneeskunde van ZNA. De brochure informeert u op eenvoudige

Nadere informatie

Fysiotherapie bij Lage Rug Operatie

Fysiotherapie bij Lage Rug Operatie Fysiotherapie bij Lage Rug Operatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Praktische gang van zaken tijdens de opname... 1 Fysiotherapie... 1 Richtlijnen voor thuis... 3 Inleiding U verblijft in ziekenhuis Tjongerschans

Nadere informatie

Mijn baby heeft een. voorkeurshouding... Wat nu? Adviezen voor de hantering van uw baby

Mijn baby heeft een. voorkeurshouding... Wat nu? Adviezen voor de hantering van uw baby Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu? Adviezen voor de hantering van uw baby Als uw baby in de eerste levensmaanden een voorkeurshouding heeft, kan hij een afgeplat hoofd krijgen. Deze folder

Nadere informatie

En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand

En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand En? zegt mijn moeder, die haar nieuwe zomerjurkje laat zien: Wat vind je ervan? Mooi. Ik zeg niets meer dan dat, want ik weet dat ik er geen verstand van heb. De vorige keer zei ik dat de nieuwe broek

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Zo draagt Zitwerk bij aan uw gezondheid en welzijn. En dat van uw medewerkers.

Zo draagt Zitwerk bij aan uw gezondheid en welzijn. En dat van uw medewerkers. Veel mensen krijgen in hun leven met rugklachten te maken. Rugpijn wordt vooral veroorzaakt door onvoldoende beweging en langdurig zitten. Vooral tijdens zittend werk kan rugpijn hinderlijk zijn. Soms

Nadere informatie

Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu?

Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu? Mijn baby heeft een voorkeurshouding... Wat nu? Adviezen voor de hantering van uw baby Als uw baby in de eerste levensmaanden altijd met z n hoofd op dezelfde kant ligt, kan hij een afgeplat hoofd krijgen.

Nadere informatie

10 minuten training 1 Total Body

10 minuten training 1 Total Body 10 minuten training 1 Total Body Met deze 10 Minuten training train je het hele lichaam. Alle spiergroepen komen aan bod. Waarom 10 minuten trainingen? Voor veel mensen is het nog steeds moeilijk om een

Nadere informatie

Ergonomie van het zitten

Ergonomie van het zitten Ergonomie van het zitten In de oudheid was het een privilege om te mogen zitten, tegenwoordig is het in sommige beroepen eerder regel dan uitzondering en zitten we meer dan 8 uur per dag. Nog nooit heeft

Nadere informatie

Fysiotherapie. Adviezen en oefeningen na een hernia operatie

Fysiotherapie. Adviezen en oefeningen na een hernia operatie Fysiotherapie Adviezen en oefeningen na een hernia operatie 1 Locatie Scheper Ziekenhuis Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Afdeling fysiotherapie, straat 11 Tel 0591-69 11 81 2 Adviezen en oefeningen na een

Nadere informatie

Totale heupoperatie. Oefeningen en leefregels voor de eerste maanden

Totale heupoperatie. Oefeningen en leefregels voor de eerste maanden Totale heupoperatie Oefeningen en leefregels voor de eerste maanden Na ontslag uit ziekenhuis Eens ontslagen uit het ziekenhuis komt er een fysiotherapeut bij u aan huis om met u te oefenen. In de periode

Nadere informatie

Patiënteninformatie IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET).

Patiënteninformatie IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET). Patiënteninformatie IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET). IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET) is de Engelse benaming voor een behandeling van rugpijn, al dan niet met uitstraling in het been,

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Geachte klant, Vriendelijke groet, Medipreventiecentrum. Telefoon: 074-2911110 (klantenservice) www.facebook.com/medipreventiecentrum

Geachte klant, Vriendelijke groet, Medipreventiecentrum. Telefoon: 074-2911110 (klantenservice) www.facebook.com/medipreventiecentrum Telefoon: 074-2911110 (klantenservice) Internet: www.medipreventiecentrum.nl www.facebook.com/medipreventiecentrum E-mail: info@medipreventiecentrum.nl Geachte klant, Gefeliciteerd met uw aanschaf van

Nadere informatie

30 Tips om de onderhandeling met de makelaar te winnen

30 Tips om de onderhandeling met de makelaar te winnen 30 Tips om de onderhandeling met de makelaar te winnen Waarom Jij koopt drie tot vier huizen in je leven. Je makelaar verkoopt er honderden. Hij kent dus het onderhandelingsspel beter dan jij. Wanneer

Nadere informatie

TRAININGSPLAN STABILITEIT

TRAININGSPLAN STABILITEIT TRAININGSPLAN STABILITEIT Stabiliteitstraining Om goed te kunnen bewegen en/of te kunnen sporten is een sterke romp noodzakelijk. In een rechtop staande houding moet de romp het lichaam te allen tijde

Nadere informatie

Neurologie. Hernia-operatie van de rug

Neurologie. Hernia-operatie van de rug Neurologie Hernia-operatie van de rug Inhoudsopgave blz. Tekeningen wervelkolom en hernia 1 Wat wordt er onder de rug verstaan? 2 Wat is een hernia? 2 Wat zijn de verschijnselen van hernia? 3 De operatie

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN WIL JIJ HET HELE (VOORLEES) VERHAAL GRAAG LEZEN? Je krijgt Ontmoeten Kenny Koken thuis gestuurd als je een mailtje stuurt naar timo-co@coderups.nl met je naam, adres

Nadere informatie

Beleving op Schiphol

Beleving op Schiphol Beleving op Schiphol Schiphol wil Europe s preferred airport zijn. Dat lukt aardig: onze nationale luchthaven is ook dit jaar weer verkozen tot de beste van Europa en tot de nummer drie op de wereldranglijst.

Nadere informatie

Hernia in de borstwervelkolom

Hernia in de borstwervelkolom Hernia in de borstwervelkolom Informatie voor patiënten F0846-3510 juli 2011 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Oefeningen bij osteoporose

Oefeningen bij osteoporose Oefeningen bij osteoporose Algemeen In deze folder staan oefeningen die u kunt doen bij osteoporose. Tips voor het uitvoeren van de oefeningen Ademt u rustig door tijdens de oefeningen (adem niet vasthouden

Nadere informatie