Een handleiding. Rosea Grammostola. November 2008 versie 1.2

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een handleiding. Rosea Grammostola. November 2008 versie 1.2"

Transcriptie

1 Een handleiding Rosea Grammostola November 2008 versie 1.2

2 Inleiding De mogelijkheid om digitale audio op te nemen zorgde voor een ware revolutie in de muziekindustrie. Voor het eerst konden artiesten op een goedkope en makkelijke manier een eigen opnamestudio opzetten. Software als Pro Tools hebben het gat gedicht tussen artiesten en opnametechnici en hebben de artiesten de kans gegeven om ook die kant de muziekproductie zelf te gaan doen. Vooral voor hobbyisten en muzikanten zonder platencontract is dit een uitkomst. Met de komst van Ardour is een nieuwe revolutie aan het opborrelen. Ardour is namelijk een DAW welke onder de GNU licentie op de markt is gebracht. Dit betekent dat iedereen Ardour, gratis en zonder voorwaarden, kan downloaden en verspreiden. Wel worden de gebruikers gevraagd om vrijwillig geld te doneren. Ardour is zogenaamde Open Source software, dit betekent dat de broncode van de software open en voor iedereen toegankelijk is. Hierdoor kunnen softwareontwikkelaars over de hele wereld meehelpen aan de ontwikkeling en verbetering van Ardour. De open houding en manier van samenwerking die voortvloeit uit de GNU filosofie, heeft er ook voor gezorgd dat er een nauwe samenwerking is ontstaan tussen de ontwikkelaars en de gebruikers van Ardour. De ontwikkelaars die het project leiden zijn bijvoorbeeld vaak te vinden in IRC-kanalen om de problemen die de gebruikers tegenkomen, te verhelpen. Deze nauwe samenwerking heeft ervoor gezorgd dat Ardour een van de beste DAWs op de markt is geworden en dat zowel Google, door middel van het Summer of Code project en SAE, s werelds meest omvangrijk netwerk van scholen voor professionele audioproductie, Ardour zijn gaan sponsoren en de verdere ontwikkeling zijn gaan ondersteunen. Zo is er ook een SAE-versie voor Ardour op Mac OS X beschikbaar, speciaal voor mensen die weinig ervaring hebben met een DAW. Ardour is gemaakt voor professioneel gebruik en bezit functies die professionals nodig hebben, maar die vaak niet, of niet op de juiste manier, aanwezig zijn in zelfs de duurdere DAW s. Ardour is ondanks sommige technisch geavanceerde functies erg i

3 Hoofdstuk 0. Inleiding makkelijk in het gebruik. Zeker met de handleiding die voor je ligt, moet iedereen in staat geacht worden om met Ardour te kunnen werken. Op moment van schrijven is Ardour net uitgekomen en maakt de Ardour community zich op voor het uitbrengen van Ardour 3.0 welke volledige MIDI functionaliteit zal bezitten! 1 Deze handleiding is voor 85 procent een vertaling van de Engelstalige handleiding gemaakt door Ben Powers en heeft tot doel om met name beginners op weg te helpen bij het zetten van de eerste stappen met Ardour. Voor meer technische achtergrondinformatie verwijzen wij je naar de officiële Engelstalige handleiding op de website van Ardour. Hoewel het een Nederlandstalige handleiding is, wordt ten bate van de gebruiksvriendelijkheid, zoveel mogelijk de Engelstalige termen van de functies en grafische interface van Ardour gebruikt. De Nederlandse betekenis van de meeste termen vind je achterin in de lijst met verklarende woorden. Het is niet noodzakelijk om de hele handleiding door te nemen, je kan het ook per onderwerp doorbladeren. Veel plezier bij het (leren) werken met Ardour! Rosea Grammostola (Tevens auteur van de Nederlandstalige handleiding voor qjackctl ) 1 In Ardour 2 is het echter erg makkelijk om via een externe MIDI-sequencer, toch met MIDI en Ardour te werken, zie: 13.3 ii

4 Inhoudsopgave Inleiding i 1 De nieuwe revolutie: Ardour Wat is Ardour? Wat is Ardour niet? Ardour en hardware Audio Bewerken (Editing) Plugins Compatibiliteit Mastering Ardour installeren op GNU/Linux 5 3 Ardour installeren op Mac OS X SAE-/ Beginnersversie voor Mac OS X Ardour werkt niet op Windows, kies voor een dualboot 9 5 De JACK Audio Connection Kit (JACK) JACK op Mac OS X JACK op GNU/Linux Het starten van Ardour en het openen van een nieuwe sessie 13 7 Overzicht van de menu s en functies in Ardour De belangrijkste menu s Ardour s functies Canvas iii

5 Inhoudsopgave 8 De Mixer Mixer Strips De weg van het signaal, een samenvatting Het toevoegen en verbinden van Tracks Een track toevoegen Track functies Het verbinden van Tracks via JACK en Ardour Instellen van het tempo: De Click-track (metronoom) De grote rode knop: opnemen! Bewerken: de basis Edit point Snapping Regions Punch In en Punch Out JACK-Cliënts en Synchronisatie Ardour en ZynAddSubFx Beats maken met Hydrogen en Ardour MIDI en Ardour Mastering met JAMin Het opnemen van CoreAudio applicaties (op Mac) Plugins gebruiken in Ardour LADSPA-plugins LV VST s Audio-Unit-Plugins (Mac only) Het gebruik van Bussen Het delen van een plugin: Busses Automatisatie Automation modes Automation gebruiken Het importeren van audio bestanden 70 iv

6 Inhoudsopgave 19 Het exporteren van een Sessie (naar CD) Donaties Afsluiting Dankwoord Dank bij het tot stand komen van de Nederlandse vertaling: Verklarende woordenlijst Betekenis van enkele termen in het de grafische interface van Ardour Betekenis van enkele meldingen in Ardour Weblink naar alle vertaalde termen en meldingen van in Ardour Bronnenlijst 89 v

7 Hoofdstuk 1 De nieuwe revolutie: Ardour 1.1 Wat is Ardour? Ardour is een volledig digitaal audio werkstation (DAW) voor GNU/Linux en Mac OS X. Ardour is vergelijkbaar met software als ProTools, Nuendo, Sonar en Logic. 1.2 Wat is Ardour niet? Ardour is niet: Een audio editor; Een midi sequencer (dat staat echter gepland voor versie 3.0!) 1

8 Hoofdstuk 1. De nieuwe revolutie: Ardour 1.3 Ardour en hardware Alle hardware welke ondersteunt wordt door het besturingssysteem (Linux of MAC OS X), werkt in principe ook met Ardour. Ardour maakt via de software JACK (Jack Audio Connection Kit) verbinding met de hardware. 1 JACK maakt gebruik van de sound servers op GNU/Linux, ALSA of op Mac OS X, CoreAudio. De volgende hardware wordt onder andere ondersteund: De RME Hammerfall en Hammerfall DSP interfaces (PCI en cardbus versies) Alle Midiman Delta interfaces (66, 1010, etc) De meeste Midiman USB interfaces De meeste AudioScience kaarten De Soundblaster Extigy en Audigy Echo Darla24, Gina24, Layla24, Mia, en Mona Gadget Labs interfaces Alle Roland/Edirol USB interfaces De meeste Terratec interfaces De meeste Yamaha USB interfaces Vrijwel alle ingebouwde audio interfaces voor laptops en desktops, inclusief die van Intel, Via en SiS (al zorgt dit type interface niet voor goede audio kwaliteit). Voor meer informatie over hardware welke ondersteunt wordt op Linux zie o.a. hier 1.4 Audio Naast de ondersteuning van een uitgebreide selectie audiohardware heeft Ardour ook samplerate onafhankelijke mogelijkheden (d.w.z. dat elke samplerate ondersteund wordt, die ook door je interface wordt ondersteund). Alle gesamplede data wordt intern behandeld als 32 bit floating point data voor maximale mogelijkheden en betrouwbaarheid. Het bestandsformaat is de standaard IEEE 32 bit floating point Broadcast Wave of WAVE file. Je kan een onbeperkt aantal sporen opnemen en weergeven in onberispelijke kwaliteit (wat er in gaat komt er ook uit). Je kan meer dan 30 verschillende 1 Zie hoofdstuk 5 voor meer informatie over JACK 2

9 Hoofdstuk 1. De nieuwe revolutie: Ardour bestandsformaten importeren en exporteren met Ardours ingebouwde geluidsbestandsbeheer, een databank met vrije gegevensinvoer of direct van elke gewone bestandsbrowser (verkenner)(zie hoofdstuk 18). Ardour werkt naadloos met alle ondersteunde apparaten. De 32 bit floating point mixer heeft onbeperkte ruimte in de mix en garandeert een bit per bit betrouwbaar eindresultaat voor 24 bit samples en bestanden. Er zitten nergens filters verstopt in de Ardourmixer, wat je opneemt is wat wordt weergegeven. Tenzij jezelf anders beslist natuurlijk. Met de twee hoofdvensters van Ardour heb je een ongezien systeem voor audioproductie en de meest flexibele mixer in zijn soort samen met totale controle over de automatisering en een uitgebreide collectie plug-in. Ardour heeft geen ingebouwde EQ of dynamische processors (compressie) zodat je zelf kan kiezen voor de plugin die je het beste bevalt, zonder de beperking van ingebouwde systemen. Je kan net zoveel sporen mixen en bewerken als je hardware aan kan en je kan zowel MMC- als standaard MIDI-controllers gebruiken om te mixen, zonder een muisarm te krijgen of ruzie te maken met het touchpad van je laptop. En natuurlijk worden al je instellingen bewaard zodat alle automatisatie, mixer, routing en effecten de volgende keer dat je het bestand opent weer klaar staan waar je gestopt was. 1.5 Bewerken (Editing) De meeste Digitale Audio Werkstations (DAW) op de markt hebben allemaal ruwweg dezelfde bewerkingsopties. Ardour is daarin niet verschillend maar we denken wel dat Ardour s bewerkingsmogelijkheden een nieuwe standaard zullen worden voor andere applicaties. In het bewerkingsvenster (Editing Window) kan je je complete sessie en tijdslijn aanpassen, alles met de hoogst mogelijke kwaliteit. Regions kleiner maken, rekken van samples, splitsen en hergroeperen van geluidsfragmenten, stukken verplaatsen die je dan ook nog eens kan benoemen en hernoemen zoals je maar wil. Met Ardour kan je je ideeën uitwerken zonder bang te zijn om dingen te verliezen of per ongeluk te overschrijven want de snapshot optie laat je toe elke mogelijke versie van je opname te bewaren voor later gebruik (zie verder 12). 1.6 Plugins Ardour gebruikt plugins voor de verschillende effecten en bewerkingen van je audiobestanden. Ardour ondersteunt de LADSPA API die door de Linux Audio Community werd ontwikkeld. Om een plugin te gebruiken voeg je die gewoon toe aan het spoor/kanaal (je kan natuurlijk kiezen om dit pre of post de fader of schuifpotentiometer in te stellen en dus de volumeregeling van het kanaal in de mixer te gebruiken of 3

10 Hoofdstuk 1. De nieuwe revolutie: Ardour niet) en dan het bewerkingsvenster van de plugin te openen met een enkele muisklik. In het bewerkingsvenster van de plugin kan je alle instellingen aanpassen en voorbeeldinstellingen (presets) bewaren of oproepen. Je kan er ook alle parameters automatiseren. LADSPA heeft momenteel meer dan 100 plugins, allemaal open source producten, gaande van simpele filters tot vinyl simulaties, analoge flangers en meerbands-eq (zie verder hoofdstuk 15). 1.7 Compatibiliteit Anders dan andere DAW-software op de markt is Ardour open source software. Dat betekent dat iedereen de broncode (source code) van het programma kan inkijken en volgen hoe, waar en wanneer het programma iets doet. Dankzij deze totale openheid heeft iemand die niets met het originele Ardour project te maken had het programma aangepast voor Mac OS X. Dezelfde openheid en beschikbaarheid van de broncode garandeert ook dat het voortbestaan van Ardour niet beperkt is tot de originele makers. Ardour ondersteunt zoveel mogelijk standaard formaten, SMPTE/MTC voor tijdscodering, Broadcast Wave of WAVE formaat voor de bronbestanden, MMC voor externe controllers en XML als bestandsformaat voor de sessions. Ardour als open source software verbergt zijn technologie en ontwerp niet om meer geld te verdienen Mastering Ardour is meer dan een opnameapplicatie, bewerkingsprogramma of computermixer, het kan ook gebruikt worden in het masteringproces of de uiteindelijke afwerking van je product. Niet alleen de bewerkingsmogelijkheden, de mogelijkheid tot installeren van talloze plugins maar vooral de integratie met JACK maakt het mogelijk om masteringapplicaties als JAMin te gebruiken. Ardour kan ook je productie op disk opslaan met gebruik van outboard (externe) apparaten zodat je nog meer mogelijkheden hebt om je eindproduct te laten klinken zoals je wil. Het standaard geluidsbestand laat je toe om data te exporteren naar andere toepassingen of door gebruik van conversieprogramma s de bestanden naar MP3, Ogg Vorbis of andere formaten om te zetten. 2 2 Zie hier voor een Engelstalige tutorial over hoe je JAMin kunt gebruiken met Ardour 4

11 Hoofdstuk 2 Ardour installeren op GNU/Linux Er zijn GNU/Linux distributies beschikbaar die speciaal zijn gemaakt voor audio- en multimediaproductie, zoals Ubuntu Studio (goede distributie voor beginners), 64studio en Jacklab. Alle software die u nodig heeft om met Ardour te kunnen werken, inclusief Ardour zelf, zijn standaard op dergelijke distributies geïnstalleerd en geconfigureerd. Met name voor mensen die beginnen met Ardour en willen werken op GNU/Linux is het aan te raden een van die multimedia distributies te installeren, zeker omdat in dergelijke distributies een degelijke realtime kernel (zie woordenlijst) aanwezig is, welke voor het werken met Ardour noodzakelijk dan wel sterk aan te raden is. Ook is aan te raden om bij het aanschaffen van hardware en voor het installeren van GNU/Linux te bekijken of je hardware op Linux ondersteunt wordt (zie hier). Als je Ardour zelf wilt installeren en compileren (gevorderden) dan kun je hier informatie vinden Voor Ubuntu en Debian kun je hier pakketten vinden van de meest recente versie van Ardour. Zie de bronnenlijst voor verdere informatie over het werken met Ardour en GNU/Linux. 5

12 Hoofdstuk 3 Ardour installeren op Mac OS X Mensen die op een Mac werken kunnen waarschijnlijk het beste de bundel downloaden van Ardour.org. Dit pakket bevat alles wat je nodigt hebt voor Ardour, behalve JACK. Wie of wat JACK is zullen we in het volgende hoofdstuk uitvoerig bespreken. Macgebruikers kunnen JACKOSX downloaden van Mac gebruikers met een besturingssysteem ouder dan versie 10.4, of gebruikers met een PPC Mac, dienen Apple s X11 geïnstalleerd te hebben om Ardour te kunnen gebruiken. Intel-based Mac gebruikers hebben dit niet nodig omdat Ardour vanaf 2.1 een OS X-versie van GTK, de UI toolkit van Ardour, gebruikt. De Intel-Mac-gebruikers die X11 willen blijven gebruiken zijn uiteraard vrij om dit te doen. Let er op dat OS X gebruikers ook X11 van Apple geïnstalleerd dienen te hebben Verwijder oude installaties Indien je een nieuwe versie van Ardour wilt installeren en al eens Ardour op je systeem hebt gehad, doe dan eerst het volgende: 1. Verwijder de map.ardour2 en de inhoud uit je home-map. 2. Als je de LADSPA VST Bridge plugin geïstalleerd hebt, verwijder deze, het zorgt namelijk voor een crash Systeem update Zorg dat u uw systeem volledig up to date hebt. Apple heeft een nieuwe versie van het pakket libcurl, welke je nodig hebt voor Ardour, en zonder deze nieuwe versie zal Ardour niet werken. Zorg dat je libcurl1.4 genstalleerd hebt. Rapporteer geen crashes als je dit pakket niet of een oudere versie genstalleerd hebt! 6

13 Hoofdstuk 3. Ardour installeren op Mac OS X Rechter muisknop! Ardour is zo ontworpen dat je op zijn minst een 2-knopsmuis nodig hebt. Er zijn veel handige functies in het context menu die verschijnen wanneer je de rechtermuisknop gebruikt. Als je een Apple laptop hebt met slechts een enkele knop, ga dan naar: Apple icoon, System Preferences, Keyboard Mouse, Trackpad, en zet het touchpad in de twofinger tap = right click mode. Dan kun je i.p.v de rechtermuisknop met twee vingers tikken. Het beste kun je gewoon een drieknopsmuis (USB) met een muiswiel kopen! Cmd-Scroll Wellicht vind je het ook handig om de standaard instelling van cmd-scroll te wijzigen (System Preferences en kies keyboard/mouse). Ardour gebruikt cmd-scroll voor in- en uitzoomen Zorg dat je een duplex audio apparaat hebt (Alleen voor Intel gebruikers!) De op Intel gebaseerde Macs en Tiger (OS X 10.4), ingebouwde audioapparaten, zijn niet langer meer zo geconfigureerd dat ze gelijktijdig opnemen en afspelen. Het is dan ook aan te raden om een professionele geluidskaart te gebruiken. Wel is er een oplossing: De stappen om dit te wijzigingen vereisen administratierechten. Ga naar applicaties, utilities, audio/midi setup. Ga vervolgens naar de menubalk, klik op Audio en selecteer Open aggregate device editor. Volg de instructies en je nieuw geconfigureerd apparaat een nieuwe naam De eerste keer opstarten (gaat iets langzamer dan normaal) Als je het.zip bestand gedownload hebt en een rood Ardourlogo op je desktop hebt staan, klik daar dan op en Ardour zal starten, maar... De eerste keer dat Ardour opstart, duurt het twee of drie keer zolang als normaal, ook geeft Ardour een melding hierover, maar dit is normaal. Als je veel AU-plugins hebt, dan checkt Ardour dit de eerste keer, dit kan ook even duren. 3.1 SAE-/ Beginnersversie voor Mac OS X Zoals reeds vermeld is in de inleiding is het SAE instituut sponsor en partner van het Ardour-project. Voor SAE is er een speciale versie voor studenten uitgebracht, met als 7

14 Hoofdstuk 3. Ardour installeren op Mac OS X doel om Ardour DAW nog toegankelijker te maken voor beginners. De SAE-versie heeft een wat versimpeld gebruikersinterface, andere sneltoetsen en ook de layout van het menu is anders dan de klassieke versie van Ardour. Ook zijn er wat functies weggelaten om Ardour makkelijker te maken voor mensen die beginnen te werken met een DAW. Sessies zijn echter helemaal uitwisselbaar tussen alle bestaande versies van Ardour! Voor de SAE-versie hebt je GEEN JACK nodig. Hier vind je informatie over het downloaden en installeren van de SAE-versie. Zie de bronnenlijst voor verdere informatie over het werken met Ardour op Mac. 8

15 Hoofdstuk 4 Ardour werkt niet op Windows, kies voor een dualboot Ardour is niet beschikbaar voor Windows en de kans is erg klein dat dit in de toekomst wel beschikbaar zal komen, Helaas. Je kunt echter overwegen om GNU/Linux naast je windowsinstallatie op de harde schijf te installeren en je systeem zo instellen dat je zowel Windows als GNU/Linux kunt opstarten (dualboot). Hiervoor zijn goede handleidingen beschikbaar. HIER bijvoorbeeld. 9

16 Hoofdstuk 5 De JACK Audio Connection Kit (JACK) JACK staat voor de (Jack Audio Connection Kit) en is de geluidserver die bovenop de geluidsdrivers van het besturingssysteem draait. JACK is speciaal ontworpen door Paul Davis (tevens de hoofdontwikkelaar van Ardour) en anderen, om te gebruiken voor audio. Het belangrijkste doel is het verbinden van audiosignalen rondom je systeem, bijvoorbeeld het verbinden van je microfoon via je audio interface naar de mixer van Ardour. JACK heeft speciale eigenschappen die het tot een zeer ingenieus audiotool maakt en erg van pas zal komen in je systeemsetup. JACK: 1. zorgt voor een lage latency; 2. maakt geen onderscheid tussen hard- en software; 3. maakt het mogelijk om verschillende hard- en software met elkaar te verbinden; 4. zorgt ervoor dat verschillende applicaties gesynchroniseerd afgespeeld kunnen worden; 5. zorgt middels The Jack Router voor CoreAudio-support. 5.1 JACK op Mac OS X Voor Mac-gebruikers komt JACK met de zogenaamde Jack router, welke het mogelijk maakt om CoreAudio applicaties te gebruiken als JACK cliënt. De mogelijkheid om applicaties en hardware met elkaar te verbinden, geldt niet alleen voor zogenaamde 10

17 Hoofdstuk 5. De JACK Audio Connection Kit (JACK) JACK cliënten onderling, maar ook voor elke afzonderlijke JACK- en coreaudioapplicatie (later meer hierover). Dit betekent dat je alle programma s en plugins die je al in bezit hebt, kan gebruiken met Ardour. Je hoeft JACK op Mac OS X niet te starten voordat je Ardour opstart. JACK hoef je alleen te starten als je CoreAudio applicaties wilt gebruiken. JACK OS X heeft een eigen controlapplicatie, Jackpilot (zorg dat je niet een oudere versie hebt dan 0.76). Jackpilot is voldoende krachtig voor het uitvoeren van de meeste handelingen, maar voor meer uitgebreide functies is het raadzaam om Qjackctl te gebruiken. Mac OS X-gebruikers kunnen een port van Qjackctl for Mac vinden op de Mac requirements page. In de bronnenlijst vind je een Nederlandstalige handleiding voor Qjackctl. In deze handleiding zullen we Jackpilot gebruiken omdat de interface iets makkelijker is. Figuur 5.1: Jackpilot. Start Jackpilot op en open preferences (voorkeuren). Selecteer coreaudio bij driver en selecteer je interface in het dropdown menuutje. Zie ook de meer geavanceerde opties samplerate en buffersize. Samplerate wordt voor CD kwaliteit op 44100HZ gezet. Buffersize heeft te maken met de hoeveelheid geheugen die vrijgemaakt wordt voor de signaalprocessor van Ardour. Een buffer van grote omvang zal zorgen voor een hogere latency (de vertraging tussen het geproduceerde geluid en het moment waarop je het geluid hoort of opneemt), maar voor minder dropouts (storingen of het wegvallen van geluid). Een buffer van minder grote omvang zal zorgen voor een lagere latency, maar voor hogere CPU belasting. Geadviseerd wordt om de instellingen van deze twee items op default te laten staan, tenzij je weet wat je doet... Voor meer informatie over de verschillende instellingen in Jackpilot, zie de documentatie dat bij het programma geleverd wordt. 11

18 Hoofdstuk 5. De JACK Audio Connection Kit (JACK) 5.2 JACK op GNU/Linux Op GNU/Linux kunt je Qjackctl, een GUI voor JACK, installeren middels je pakketmanager. Voor Qjackctl-gebruikers (op GNU/Linux) is er een uitgebreide Nederlandstalige handleiding voor het werken met Qjackctl beschikbaar, die je in de bronnenlijst kunt vinden. Omdat bij het professioneel werken met audio (en dus ook bij het werken met Ardour) op GNU/Linux, JACK en Qjackctl een belangrijke rol spelen word je aangeraden om deze handleiding goed door te nemen! 12

19 Hoofdstuk 6 Het starten van Ardour en het openen van een nieuwe sessie Als Jackpilot of Qjackctl goed is ingesteld, goed werkt en gestart is, kunt je Ardour opstarten. Het session control venster verschijnt en geeft je enkele opties. Bekijk de verschillende opties eens, hier kun je later nog eens op terug komen. Voor nu kiezen we slechts een naam voor onze sessie en een map om de sessie op te slaan. Figuur 6.1: Ardour sessie control venster: new session. Het is het beste om je audioprojecten niet op je systeemschijf op te slaan, maar op een aparte schijf (voor GNU/Linux en wellicht ook voor de Mac-gebruikers kan dit een aparte /home partitie zijn). De systeemschijf is constant in gebruik en als je met grote volumes data werkt, zoals bij een sessie in Ardour het geval is, kan dit tot ongewenste interrupties leiden. 13

20 Hoofdstuk 7 Overzicht van de menu s en functies in Ardour Ook als je geen ervaring hebt met het opnemen van audio zul je enkele aspecten van de interface van Ardour herkennen. Andere elementen leer je snel genoeg als je met Ardour gaat werken. Gewoon veel uitproberen en deze handleiding als referentie aanhouden is het devies. Bovenaan zie je de menubalk van Ardour: 14

21 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour Figuur 7.1: Ardours editor venster. 7.1 De belangrijkste menu s Session Het eerste item in de menubalk is de Session menu, welke analoog is aan het fileof bestandmenu in de meeste andere programma s. Noemenswaardige verschillen zijn wellicht de Snapshot optie, Add Track/ Bus en Add Existing Audio. Snapshot zorgt voor een backup van je sessie; add track/bus betekent nieuwe track of bus toevoegen en add existing audio betekent toevoegen van een bestaand audiobestand Transport Het transportmenu bestaat uit verschillende opties voor het besturen van Ardour s Transport. Zo kun je de playhead voort laten bewegen, opnemen starten, playback/ afspelen 15

22 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour starten en stoppen etc. Het loont de moeite als je enkele veelgebruikte keyboard shortcuts leert die je vindt in het menu. Shift+R zorgt er bijvoorbeeld voor dat Ardour in de opneemmode komt te staan. Ctr+spatie zorgt voor stop en daarbij wordt de laatste capture vergeten Edit Edit bevat typische bewerkingsfuncties (die we in hoofdstuk 12 verder zullen behandelen) en functies voor het werken met regions. Let ook op de gecombineerde keyboard-/ muisfuncties in Ardour, die kunnen zeer tijdbesparend werken Region Het menu Region bevat alle opties die betrekking hebben op het bewerken van bepaalde stukjes (regio s) audio in een track in Ardour. Zo kun je een bepaald stukje audio normaliseren of een hele track met dit stukje opvullen (het stukje wordt gekopieerd tot de de track (audiospoor) is opgevuld) Track Het Track menu bevat alle opties om een track (audiospoor) te bewerken, toe te voegen of verwijderen, vergroten of verkleinen etc View View bevat items welke de lay-out en de positie van de elementen in Ardour s editorvenster bevatten. Onderaan het menu ziet je de optie Show editor mixer. Klik daar maar eens op en merk op dat nu de editor-mixerstrip aan de linkerzijde in Ardour verschijnt. Dit is een zogenaamde one-strip mixer en het laat alleen de mixerstrip van de geselecteerde track in Ardour zien. We zullen de details van de mixerstrips in het hoofdstuk 8 verder bespreken JACK Het menu JACK, maakt het mogelijk om een verbinding aan te leggen of te verbreken van de JACK server. Dit kan van pas komen als je de JACK-serverinstellingen wilt wijzigen of als de JACK-server mocht crashen (vaak is het dan echter verstandig om de sessie op te slaan, Ardour af te sluiten, JACK opnieuw te starten en Ardour te starten). Een andere optie in het JACK-menu is Latency genaamd, deze functie is hetzelfde als de functie buffer size in de voorkeuren/ preferences/ setup venster in Jackpilot of Qjackctl. 16

23 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour Windows Het windowsmenu (venstermenu) bevat links naar alle venster die in Ardour beschikbaar zijn. Ook kan je via dit menu de bewerkingsruimte maximaliseren. Dit kan ook door F11 te gebruiken (probeer maar eens). De preferences (voorkeuren) editor is waar je moet zijn om de outputs (uitgangen) voor de click functie (of metronoom) en audition tracks, midi, fonts etc. in te stellen. Met de Rhythm Ferret kun je het ritme van de regions analyseren en aan de hand van die analyse opsplitsen op basis van de percussie- of nootplaatsing (dit is wellicht een functie voor gevorderden). Enfin, probeer alle opties maar gewoon eens Options Options bevat verschillende opties welke niet binnen het bereik van deze handleiding vallen. Hiervoor zul je de officile manual op ardour.org/manual moeten bekijken Help Menu Help bevat informatie over de versie van Ardour en vermeld de mensen die aan Ardour hebben meegewerkt of die Ardour vertaald hebben. Rechts van de menu s vind je verschillende numerieke indicatoren welke (van links naar rechts) je sample rate, latency, playback en capture buffer grote en de processorbelasting, aangeven. 7.2 Ardour s functies De Transportfuncties Direct onder de menu s zitten de belangrijkste transportfuncties, inclusief go to the start of session en go to end of session ( ga naar het begin van de sessie en ga naar het einde van de sessie ); de shuttle speed control (voor terugspoelen en afspelen onder verschillende snelheden ); de loop (uitspreken als loep) afspeelfunctie, play range/selection en play from playhead (de playhead is de rode verticale lijn), de stopknop en de recordknop (de grote rode knop). Speel wat met de knoppen als je niet zeker weet wat ze precies doen De Klokken Naast de transportfuncties zitten de klokken. De klokken in Ardour kunnen de tijd op vier verschillende manieren weergeven. Het veranderen van de klok in de gewenste 17

24 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour Figuur 7.2: Transport functies. mode kan door met de rechter muisknop op de klok te klikken en de gewenste mode te kiezen. Laat ze voor nu gewoon op hun standaardinstellingen staan. Naast de grote klok zijn er twee kleinere klokken. De klokken kunnen onafhankelijk van elkaar de positie bepalen van de editpositioncursor (blauw) en/of de Playhead (rood). Ook kunnen de beide klokken in verschillende modes staan, dan geeft de een bijvoorbeeld beats en de andere tijd aan. Test het maar eens uit en zet dan de klokken weer op nul. Figuur 7.3: Ardours klokken De Hulpfuncties Nieuw in Ardour 2 is de edit mode selector, de cursor selectieknoppen en de andere hulpfuncties die zich onder de transport bevinden. We zullen deze later in dit document bespreken. Figuur 7.4: De edit functies De Rulers Onder de reeds besproken functies bevinden zich de zogenaamde rulers (regels). Deze geven de tijdslijn aan, zodat precies duidelijk is wanneer een bepaalde region of geluidsfragment start of stopt. Daarbij zijn ook de meter, tempo, locatie, range en loop/punch 18

25 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour markers op die regels weergegeven. Als je met de rechtermuisknop op de titels van de regels klik, kun je regels wel/niet aanvinken. Figuur 7.5: De Rulers. De tempo- en metermarkers helpen je bij het bepalen van de snelheid en de structuur van het ritme, van de sessie. De locatiemarkers kunnen dienen voor het maken van de CD-index en voor het plaatsen van markers op belangrijke punten in de sessie. De rangemarkers maken het mogelijk om een selectie van de sessie naar een audiobestand te bouncen (zie woordenlijst) of te exporteren. De loop/punch ranges maken het mogelijk om dan wel een bepaalde sectie te loopen of punch ranges te definiren. 7.3 Canvas De grootste en meest belangrijkste sectie van het editorvenster is het canvas. Dit is waar de audio visueel zichtbaar is en waar je de meeste tijd bezig bent met het verplaatsen, vormgeven en bewerken van de regions. Het canvas is middels bar, beat etc. opgedeeld in kolommen. Daarnaast is het verdeeld in verschillende rijen, waarbij elke rij een track weergeeft De Tracks De tracks (audiosporen) bevatten je opgenomen of toegevoegde audio. Elke track heeft een of meer inputs welke audio signalen ontvangen en een of meer uitgangen (outputs) die de audio signalen overbrengen. Voordat je geluid kan opnemen of afspelen in Ardour, moet je op z n minst een nieuwe track toevoegen (add track). Tracks hebben functies welke verschijnen in de zogenaamde track list welke zich aan de linkerkant van de canvas bevind. Meer informatie over de tracks en de bijbehorende controles worden beschrevene in het hoofdstuk Regions De audio is in een track geordend in de vorm van regions. Elke region correspondeert met een enkele audio file, maar een audio file kan meerdere regions bevatten. Regions zijn de stukjes audio die je bewerkt en arrangeert. Het is dus belangrijk om goed 19

26 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour te weten wat Regions zijn en hoe er mee te werken. Bekijk hoofdstuk 12 voor meer informatie. Figuur 7.6: Een voorbeeld van een region Notebook Notebook is de aanduiding van de collectie van lijsten die zich aan de rechterzijde van het editorvenster bevinden. De Notebook maakt automatisch notities van hetgeen je in de sessie gedaan hebt en slaat dat ook op. Elke region, track of bus, snapshot, group of chunk die u gemaakt of gebruikt hebt in een track zal worden weergegeven in het Notebook, zelfs als het niet in de mixer of canvas getoond wordt. Het notebook bestaat uit vijf verschillende tabbladen: 20

27 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour Figuur 7.7: Ardours Notebook. Region De Region lijst geeft alle regions van de sessie weer. Door met de rechter muisknop op een region in de lijst te klikken, kun je de region verbergen, auditie laten doen (preview of audition) of een region verwijderen. Het verwijderen van een region, verwijdert de opgenomen audio niet van de harde schijf (met andere woorden, Ardour is een niet-destructieve DAW ). Je kan ook externe audiobestanden importeren via het contextmenu van de regionlijst. Meer over het importeren is te vinden in hoofdstuk 18. Track/Bus De track/bus geeft de lijst met alle tracks en busses in je sessie weer. Je kan tracks of busses weergeven of verbergen door het aanvinken van de vakjes aan de linkerkant van de tracknamen, onder show. Je kunt ook de verschillende tracks in de canvas herorganiseren door de namen van de tracks naar boven of beneden te slepen in de track/bus lijst. Snapshot Als je een snapshot maakt van de sessie, worden die snapshots weergegeven in 21

28 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour deze lijst. Door een snapshot aan te klikken worden deze direct geopend. De snapshots kun je hernoemen of verwijderen door de rechtermuisknop te gebruiken. Edit group In deze lijst vind je alle bewerkbare groepen die je gemaakt hebt. De editgroups werken als selecties in de zin dat je ze kunt gebruiken om bepaalde handelingen in een keer kan uitvoeren op verschillende tracks. (Het is de planning dat Edit groups gaan verdwijnen en worden vervangen door wat zoiets als named selections gaat heten). Chunks Chunks zijn gedeeltes ruwe data van de playlist die je kunt definiëren. Je maakt bijvoorbeeld, een chunk voor een vers en een ander voor het refrein. Dit maakt het mogelijk om een sessie makkelijker en nauwkeuriger te bewerken. Chunks bevatten regions en stilte, en kunnen zich optioneel uitspannen over meerdere tracks. Chunks worden niet visueel weergegeven en verschijnen enkel in de lijst met chunks. Het is nu tijd om de mixerstrip aan de linkerkant van het canvas beter te leren kennen en de verschillende onderdelen te onderzoeken. Zorg ervoor dat de editormixer weergegeven wordt (Shift-E). 22

29 Hoofdstuk 7. Overzicht van de menu s en functies in Ardour Figuur 7.8: Mixer Strip. 23

30 Hoofdstuk 8 De Mixer 8.1 Mixer Strips De mixer in Ardour is degelijk en efficiënt ontworpen. De interface geeft het signaal weer van elke track. Stel je de weg eens voor die het audiosignaal van boven via input naar beneden, output aflegt, via de verschillende functies die zich in de mixerstrip bevinden. In Ardour heeft elke track en bus z n eigen mixerstrip. Ardour was de eerste DAW met een dergelijke bouw en weergave van de mixer en dit is nu standaard in andere programma s. Bovenaan elke mixerstrip zitten twee knoppen waarmee je de mixer smaller kan maken of kan verbergen. Tussen deze knoppen in is een stukje welke de kleur van de betreffende track duidelijk weergeeft. De knop direct daaronder bevat de naam van de track en maakt het mogelijk om de track te hernoemen, de polariteit te veranderen of het toewijzen van het ID nummer van een MIDI controller Pre-fader Sends Audiosignalen gaan van boven, via de inputknop naar de pre-fader sends lijst. Dit is de plaats waar sends, inserts en plugins toegevoegd kunnen worden. Dit wordt besproken in hoofdstuk 15. Direct onder de pre-fader sends zijn de mute (dempen) en solo knoppen te vinden. Vervolgens gaat het signal door de fader De Fader De fader (schuif) is de primaire volumecontrol voor de geselecteerde track. Je kunt de faderbalk bedienen met je muis, of door het invoegen van een getal in het smalle vakje direct boven de fader. Rechts van de fader bevind zich de volumemeter. Het nummer boven de meter verteld je de hoogste waarde welke het volumeniveau van de betreffende track bereikt heeft. Het nummer kunt u resetten door erop te klikken. Het is aan te raden 24

31 Hoofdstuk 8. De Mixer om het volumeniveau onder de nul te houden om clipping en verstoring (distortion) van het geluid te voorkomen. Onder de fader ziet u een kleine m en deze knop verandert de automationmode voor de geselecteerde track. Meer hierover in hoofdstuk 17. Onder de m knop bevinden zich de group en metering mode knoppen. Met de groupknop is het mogelijk om tracks aan een bepaalde groep toe te wijzen wat het bewerken van meerdere tracks makkelijker kan maken. De metering mode kan op post, pre en input gezet worden. De postmode geeft het volumeniveau van de output (welke beïnvloedt wordt door de pre-fader sends, fader en post-fader sends) van de track weer. In de pre mode geeft de meter het volumeniveau van de track weer nadat het is beïnvloed door de pre-fader sends, maar voor de fader. In de inputmode geeft de meter het volumeniveau van de input van de track weer, dus voordat het is beïnvloedt door de pre-fader sends Post-fader Sends Na de fader komt de lijst van post-fader sends. Deze werkt hetzelfde als de pre-fader sends lijst, alleen het beïnvloed het signaal nadat het langs de fader is gegaan. Hoe dit specifiek in zijn werk gaat behandelen we hoofdstuk Panning De panning- (of panorama-) regelaars, welke onder de post-fader sends lijst zijn weergegeven zijn vernieuwd in Ardour 2. De panning kan gereset worden door het aanklikken van de kleine driehoekjes. Deze functies zijn vrij makkelijk in het gebruik. In een stereotrack is de bovenste controller voor het linkerkanaal en de onderste is voor het pannen van het rechtse kanaal. De kleine driehoekjes kunnen handig zijn voor het instellen van de kanalen. De link panning control, welke lijkt op een dubbele pijl, zorgt voor de verbonden panning, en zorgt ervoor dat zowel de linker- als de rechterkanalen gelijktijdig veranderen. Activeer eerst en sleep dan een van de panners naar rechts en links en beluister het effect. Verander nu de richting van de panning link met de pijlvormige knop. De kleine m knop werkt hetzelfde als de knop welke voor de fader de automationmodes regelt. We behandelen automation verder in hoofdstuk 17. Met de outputknop kunt je de uitgangen van de tracks managen en dat werkt op dezelfde manier als de inputknop. Onder de outputknop zit een comments knop, die kun je aanklikken en gebruiken om notities en geheugensteuntjes op papier te zetten. 25

32 Hoofdstuk 8. De Mixer 8.2 De weg van het signaal, een samenvatting In het onderstaande figuur van Sampo Savolainen is de weg van het audio signaal weergegeven: Figuur 8.1: De weg van het audio signaal (S. Savolainen) (Klikvoor een groter formaat). 26

33 Hoofdstuk 9 Het toevoegen en verbinden van Tracks 9.1 Een track toevoegen Er zijn verschillende manieren om een nieuwe track toe te voegen in Ardour. Dit kan door naar Session te gaan en te kiezen voor add Track/Bus, maar de meest directe manier om een nieuwe track toe te voegen is door met de rechtermuisknop op de track list onder de master bus te klikken. Bij het toevoegen van een nieuwe track krijg je enkele opties voorgeschoteld. Figuur 9.1: Een track toevoegen. Omdat we in deze handleiding een opname via microfoon gaan maken (bij wijze 27

34 Hoofdstuk 9. Het toevoegen en verbinden van Tracks van virtueel voorbeeld), gebruiken we de standaard instellingen (mono, normal mode). Klik op Add en merk op de er een nieuwe track ( Audio 1 ) verschijnt in de tracklist. Als je via ALT+M de mixer opent, zie je de nieuwe track ook in de mixer van de sessie. 9.2 Track functies Ga nu terug naar het editorvenster (Alt+E) en klik op Audio 1 in de track lijst. De editormixer geeft nu de mixerstrip van track Audio 1 weer. Er zitten zes knopjes om het een en ander in te stellen en een volumeregelaar van de track. Het rode knopje is voor het opnemen van audio in deze track. M is mute, waarmee je het geluid kan dempen. De S staat voor solo, hiermee kun je de betreffende track alleen (solo) afspelen. De p staat voor playlist. De playlist maakt het mogelijk om verschillende takes op te nemen, bijvoorbeeld van één instrument. In andere DAWs wordt deze functie ook wel virtual track genoemd. De hoeveelheid takes in de playlist hebben geen of zeer weinig invloed op de geheugen- of CPU-belasting van de computer. Je kunt daarom vrijuit nieuwe playlists toevoegen. Het is verder belangrijk om in te zien dat een playlist niet hetzelfde is als een track. De a-knop is voor automation en via het menu wat zichtbaar wordt kun je de automationcurves bewerken. Een handige functie die we later in deze handleiding zullen bespreken. De g staat voor group of groep, hiermee kun je een track aan een groep toewijzen indien je een groep hebt toegevoegd (Add) in het tabblad aan de linkerkant van het editorvenster in Ardour Edit Groups. Klik nu op de tekst in de toegevoegde track Audio 1 en verander dit naar Rhythm 1 of ritme 1, want we zullen eerst het ritme op gaan nemen. Figuur 9.2: De track lijst in de het editor venster. 28

35 Hoofdstuk 9. Het toevoegen en verbinden van Tracks 9.3 Het verbinden van Tracks via JACK en Ardour We hebben een track in onze sessie toegevoegd, maar er zijn nog geen inkomende signalen. Om op te nemen, moeten we in Ardour specificeren van welke input we opnemen. Zorg ervoor dat de track Rhythm 1 geselecteerd is in het editorvenster en klik dan op de input knop in de editormixer. Als het goed is verschijnt er een menu met een aantal opties afhankelijk van het aantal inputs die je audiointerface heeft. Als je exact weet welke input in de lijst aan je microfoon toebehoort, kun je die in de lijst selecteren, klik anders op de editknop om de input inspector te openen voor de track Rhythm Het aanleggen van de JACK verbindingen Alle zogenaamde connection editor s in Ardour, zoals die je net geopend heeft zijn handig bij het maken van allerlei soorten verbindingen naar, van en tussen verschillende tracks, busses en sends. Ze werken allemaal volgens hetzelfde principe. In het rechter frame zie je de beschikbare verbindingen, geordend in tabbladen (bijvoorbeeld Ardour/ system). In het linker frame ziet je de beschikbare pluggen waarmee ze verbonden kunnen worden. Voor het maken van een verbinding dien je op een van de beschikbare verbindingen (connections) te klikken, als het goed is verschijnt de het in het linker frame (zelf maak ik ook veelvuldig gebruik van de connections tab in Qjackctl om de gewenste verbindingen te maken). Figuur 9.3: Het verbindings venster. De tabladen in het connectionsvenster helpen bij het ordenen en organiseren van de 29

36 Hoofdstuk 9. Het toevoegen en verbinden van Tracks verbindingen. Het tabblad ardour verwijst naar de interne outputs in Ardour, zoals de outputs van elke track en de master outputs. Voor Mac-gebruikers geeft de tab coreaudio de outputs van de hardware aan. GNU/Linux-gebruikers zullen daar de naam van hun interface of system aantreffen. Elke andere tab die je ziet zijn of JACK of CoreAudio (Mac) cliënts. In hoofdstuk 14 zullen we het gebruiken van coreaudioapplicaties uitvoeriger bespreken Het verbinden van de Inputs Probeer het het leggen van een connectie eens uit door het verbinden van je microfoon (of instrument) met je zojuist toegevoegde track. Zorg dat de microfoon op de juiste manier is ingeplugd in je interface en gebruik de connections editor in Ardour, voor het maken van de verbinding tussen je audiointerface, naar de inputs van de track. De Figuur 9.4: Verbindings venster met een uitgang verbonden. meeste outputs van de audiointerfaces zullen weergegeven worden in de connection editor, het zal dan ook veelal geen probleem zijn om de output van je microfoon te vinden. In de handleiding wordt een Motu 828mk2 gebruikt en de ouputs van de microfoon zijn dan ook duidelijk gelabeld MOTU 828mk2: out Mic / Guitar 1 and 2. Je connection editor zal er ongeveer zo uitzien als in figuur 9.4 is weergegeven. Als dit het geval is kun je op de close-knop klikken en je microfoon of ander instrument gaan testen. Als het goed is zal de meter in de mixereditor op en neer bewegen als je de microfoon test. Voel je je al een beetje een professional? 30

37 Hoofdstuk 9. Het toevoegen en verbinden van Tracks Het verbinden van de Outputs Nu is het tijd om de master outputs van Ardour te verbinden met je monitors en/ of hoofdtelefoon(s), want je wilt natuurlijk wel wat kunnen horen. Klik op de bus master in de tracklijst en klik vervolgens op de outputknop onder aan de mixer strip van de master bus, zodat de connectioneditor verschijnt. Figuur 9.5: Verbind de uitgangen van de master bus met uw monitors. We hebben hier te maken met een stereoverbinding, het venster ziet er dus iets anders uit dan bij de monotrack die we hiervoor behandeld hebben, maar er gelden dezelfde principes. Traceer de verbindingen van je monitor, koptelefoon of speakers (bij mij system: playback 1 en system: playback 2) in de connections frame en klik op de eerste input. De input wordt als het goed is toegevoegd onder out 1. Als dit niet het geval is, klik dan op de verbinding in het linker frame om het te verwijderen en probeer het opnieuw. Doe hetzelfde met de tweede input om deze te verbinden met out 2 (het kan ook zijn dat deze verbindingen al automatisch gemaakt zijn). We kunnen bijna beginnen met onze eerste track, maar eerst moeten we nog enkele stappen zetten om daadwerkelijk te kunnen starten met het opnemen van ons ritme. We moeten namelijk eerst het tempo bepalen en de metronoom aanzetten om de opname zo strak mogelijk te kunnen maken. 31

38 Hoofdstuk 10 Instellen van het tempo: De Click-track (metronoom) In Ardour is standaard een metronoom aanwezig, de click-track genaamd. Om de click-track te kunnen horen moeten de outputs van de click-track verbonden zijn met de monitors, speakers of hoofdtelefoon. Ga naar het options menu en open preferences (of Alt-O). Ga naar de het tablad click en maak een gewenste verbinding van de clicktrack naar je monitors, speakers of hoofdtelefoon. Je kunt de click-track in werking stellen door de click-knop aan te klikken die zich rechts boven in het venster van Ardour bevindt. Druk vervolgens op play in de transport om de metronoom te kunnen horen. Figuur 10.1: Zet de metronoom aan. Het tempo kun je wijzigen door met de rechtermuisknop op de tempomarker links bovenaan het editorvenster te klikken. We zetten het tempo hier op 135 beats per minute (bpm). Boven tempo kun je ook middels meter de tijds- of maatsoort wijzigen. Niet elke sessie die je opneemt is precies in de juiste maat of in het juiste tempo en vaak bevat een sessie meerdere tracks. Er zijn ook composities waarbij de maatindeling gedurende de song wijzigt. In Ardour is het mogelijk om tempo en de maat indeling op elk gewenst moment in een track te doen wijzigen. Klik op de temporegelaar op het punt waar je het tempo of de maatsoort wilt wijzigen en voer de gewenste waarden in. Voor het precies afstellen kun je de markers slepen naar welke beat of maat je maar wenst. 32

39 Hoofdstuk 10. Instellen van het tempo: De Click-track (metronoom) Figuur 10.2: Tempo marker. Figuur 10.3: Instellen van het tempo. 33

40 Hoofdstuk 11 De grote rode knop: opnemen! Nu je sessie volledig is ingesteld kunnen we beginnen met de opname. Controleer al je hardwareverbindingen en let op de volumeniveau s om clipping te voorkomen. Door op de rode recordknop te klikken maak je Ardour klaar om op te nemen, maar de transport zal niet starten. Dit is zo ingesteld zodat men ook via een andere applicatie zoals Hydrogen (drumcomputer) of Seq24 (MIDI sequencer) de JACK-tranport te regelen. Met de JACK-transport kun je verschillende applicaties gesynchroniseerd afspelen wat enorm veel mogelijkheden biedt, zeker bij het opnemen van audio in Ardour (zie verder de Nederlandstalige handleiding Qjackctl: Jacksynchronisatie). Om een opname te maken moet je naast de grote rode knop ook de kleine rode knop die je bij elke track vindt aanklikken. Dit is erg handig als je enkel bepaalde tracks wilt opnemen of bijvoorbeeld bij de opname techniek overdubben (zie woordenlijst). Figuur 11.1: De rode record knop. Figuur 11.2: De record knop voor een specifieke track. Bij het opnemen laat ik meestal de eerste maat stil om af te tellen. Achteraf is 34

41 Hoofdstuk 11. De grote rode knop: opnemen! het makkelijk om deze stille maat te verwijderen. Nadat je de grote rode knop en de kleine rode knop behorende bij de track, heeft aangeklikt kunt je op de playknop in het transport klikken, je bent nu aan het opnemen! In figuur is een opname te zien. Helemaal hetzelfde zal het er bij jou niet uitzien, deze opname is voor een andere sessie en je ziet nog een oudere versie van Ardour. Figuur 11.3: Take one! Je hebt net je eerste track kunnen opnemen en als het goed is heb je nu audio beschikbaar in je sessie. Je kunt de knoppen links onderaan het editorvenster gebruiken om de audio in te zoomen om het beter te kunnen bekijken. 35

42 Hoofdstuk 12 Bewerken: de basis 12.1 Edit point Figuur 12.1: De edit en snap functies De vroegere editcursor in Ardour is vervangen door: het Edit Point. Het edit point is de locatie waar vrijwel alle bewerkingshandelingen plaatsvinden. Er zijn drie verschillende mogelijkheden: de playhead de muis (mouse) de selected marker Bij de meeste bewerkingen heb je alleen de playhead en de mouse nodig. De edit range (het bewerkgebied) kan op zes manieren worden aangegeven: Edit punt = Playhead De selected markers zijn aanwezig: de range is het stuk tussen de Playhead en de Marker Geen selected marker aanwezig: de range ligt tussen de Playhead en de Mouse Edit punt = Mouse De selected markers zijn aanwezig: de range is het stuk tussen de Mouse en de Marker Geen selected marker aanwezig: de range ligt tussen de Playhead en de Mouse 36

43 Hoofdstuk 12. Bewerken: de basis punt = Selected Marker De selected markers zijn aanwezig: de range is het stuk tussen de Playhead en de Marker Geen selected marker aanwezig: een error, er bestaat geen edit range Het bewerken van Regions Om een stukje uit een bepaalde region te knippen dient de Playhead (als het editpunt aangegeven is als Playhead) op de gewenste plaats gezet te worden door of op die plaats op de p toets te drukken of de rode Playhead naar de gewenste plaats te slepen. Wanneer de Playhead op de gewenste plaats staat, klik dan met de rechtermuisknop op de region. Ga het eerste submenu binnen (welke de naam heeft van de region) en selecteer Split. Verplaats vervolgens de Playhead naar het einde van het beoogde stukje en doe hetzelfde. Nu kun je het zojuist bewerkte stukje knippen, kopiëren en daarna evt. plakken. Dit kan door met de rechtermuisknop op de region te klikken, dan Edit en maak tenslotte de keuze naar wens. Figuur 12.2: Region splitsen. Je kunt ook nadat je de eerste splithandeling hebt uitgevoerd, met de muiscursor het einde van het stukje wat je eruit wilt knippen, plaatsen en dan op de linkermuisknop klikken. Het stukje vanaf de split bij de Playhead tot de plek waar je met de muis geklikt hebt zal dan verdwijnen. We hebben nu audio in onze sessie, maar nog niet in die vorm die we wensen. Zo hebben we nog de stille maat en ook aan het einde van de sessie is nog een hoop stilte... En wellicht zijn er secties in de track die we willen loopen (herhaaldelijk afspelen) of op een ander manier willen bewerken. 37

44 Hoofdstuk 12. Bewerken: de basis 12.2 Snapping Een belangrijke en tijdbesparende functie in Ardour is snapping. Snapping maakt het mogelijk om om snel en makkelijk de playhead, het edit point, region start of eind te verplaatsen precies naar de plaats die je wilt. De snappingregelaars (zie figuur 12.1) zijn twee drop-down menu s, direct rechts van de meest rechtse kleine klok. Wijzig de snapmode naar bars. Plaats vervolgens je muiscursor ergens in het midden van het editorvenster en druk op de p-toets van je toetsenbord. Merk op dat de rode playhead naar de dichtstbijzijnde maat (bar) is gesprongen ten opzichte van je muiscursor positie. Merk tevens op dat de waarde van de hoofdklok ook verandert is. Beweeg de muiscursor nu naar een ander punt en de op de e-toets van je toetsenbord. Het edit point is nou naar de plaats van de muiscursor gesprongen. Merk op dat ook de waarde van de editklok gewijzigd is. Verander nu de snapmode naar beats, seconds of welke mode dan ook en bekijk het effect van de verschillende modes. Probeer ook eens de p- of e-toets in te drukken en gelijktijdig je muiscursor te bewegen. Merk op dat de muiscursor gevolgd wordt. Merk ook de twee driehoekje of pijltjes, links van de tweede kleine klok op. Klik maar eens op die driehoekjes. Speel ook eens met No grid/ Grid en Magnetic direct rechts van de meest rechtse kleine klok. Probeer bijvoorbeeld eens Magnetic met een hoge waarde en je zult snel door hebben wat het doet. Als u de werking van de verschillende modes door heeft, zet de cursors dan terug naar nul Regions In Ardour heten de opgenomen stukje audio regions. Deze regions kun je makkelijk bewerken. Rechts van het editorvenster in Ardour vind je de Region lijst (zie figuur 7.7), waarmee je makkelijk een bepaalde region kan selecteren. Een region is eigenlijk een stukje van een audiobestand. De regions hebben allemaal een eigen naam/ code Het verplaatsen van de Regions Regions kun je simpel verplaatsen door ze te verslepen. Zorg ervoor dat het handje geselecteerd in de hulpfuncties is (zie figuur 43) en dat je de region niet bij de titelbalk vast pakt Herschalen van de Regions Om een region smaller of breder te maken moet je de muiscursor op (de zijkant van) de titelbalk van de region zetten, zodat er twee pijltjes zichtbaar worden. Nieuw in Ardour 38

45 Hoofdstuk 12. Bewerken: de basis Figuur 12.3: Het verplaatsen van een region. zijn de tijdsindicatoren welke de muis volgen gedurende het bewerken, zo kun je precies zien waar je bent (welke maat of welke beat) als je iets aan het bewerken bent. Figuur 12.4: Herschalen van een region Bewerken van Regions Er zijn verschillende manieren op audio te plakken in Ardour. Dit kan bijvoorbeeld door Ctr-V of via Edit, maar je kan ook een region die je wilt kopiren slepen naar de gewenste plaats terwijl je tegelijkertijd CTR in drukt (hiervoor moet de cursor in de objectmode (het handje) staan, (zie figuur 43)). Verder kun je natuurlijk gebruikmaken van de ook in ander programma s gebruikelijke shortcuts voor knippen, kopiëren etc. Figuur 12.5: Kopiëren van een region 39

46 Hoofdstuk 12. Bewerken: de basis 12.4 Punch In en Punch Out Punch In en Out zorgt ervoor dat er slechts in een gedefinieerd gedeelte kan worden opgenomen. Dit kan bijvoorbeeld handig zijn als je precies weet waar je de opgenomen audio in de sessie wilt hebben. We voegen (als voorbeeld) een monotrack toe en maken de gewenste verbindingen, we hernoemen de track. Tip: Je kan de snapping op bars instellen en de uitzoomfunctie gebruiken om het zetten van de range markers makkelijker te maken. Om de range in te stellen moet je simpelweg de driehoekjes die je op de loop/punch- /range-balk (die je zichtbaar kunt maken door met de rechtermuisknop op de ruler labels te klikken en loop/range aan te vinken) aantreft naar de gewenste plaats slepen. Wees niet bang om het onnauwkeurig te doen, je kan heel makkelijk de range al slepend aanpassen met je muis. Als je nu Punch In en Out aanklikt zie je dat de Punch Range geselecteerd wordt. Nu is het slechts een kwestie van opnemen zoals we eerder uitgelegd hebben en je zult merken dat er alleen wordt opgenomen als de Playhead in de Punch Range is. Figuur 12.6: Activeren van de Punch functie. 40

47 Hoofdstuk 13 JACK-Cliënts en Synchronisatie Een van de mooiste eigenschappen van JACK en Ardour is de mogelijkheid om een audiostream te sturen/ begeleiden naar of van of tussen twee JACK-applicaties. Met de JACK-transport synchronisatiefunctie is het mogelijk om de verschillende JACK-cliënts gesynchroniseerd af te spelen. Een van de applicaties kan als JACK-masterapplicatie ingesteld worden, zodat elke slaafapplicatie op dezelfde tijd en in hetzelfde tempo afgespeeld wordt. We zullen dit laten zien aan de hand van twee voorbeelden Ardour en ZynAddSubFx Een van de mooiste en vrij verkrijgbare softwaresynthesizers is ZynaddSubFx van Paul O. Nasca. De Linux versie kun je vinden in de pakketmanager van je distributie. Of er (nog) een Mac versie beschikbaar is weet ik niet. Het is slechts een voorbeeld... Start (eventueel allereerst JACK en vervolgens) ZynAddSubFx, (en open Ardour) en maak een nieuwe track aan. Open de inputeditor van de track (door op de inputknop boven de mixerstrip van die track te klikken en vervolgens edit te kiezen). Je ziet dat er een nieuw tabblad aanwezig is zynaddsubfx, klik op dat tabblad en verbind Zynaddsubfx met de Track. Nu kun je de audio die geproduceerd wordt met ZynAddsubFx opnemen op dezelfde manier zoals je via een microfoon of gitaar opneemt (JACK maakt geen onderscheid tussen software en hardware). 41

48 Hoofdstuk 13. JACK-Cliënts en Synchronisatie Figuur 13.1: ZynAddSubFx. Figuur 13.2: Verbindings venster in Ardour, met een tabblad ZynAddSubFx. 42

49 Hoofdstuk 13. JACK-Cliënts en Synchronisatie 13.2 Beats maken met Hydrogen en Ardour Een andere JACK applicatie welke ik veelvuldig gebruik is Hydrogen een uitgebreid en makkelijk te bedienen drummachine for GNU/Linux, Mac OS X en Windows. Met behulp van JACK is het mogelijk om Hydrogen en Ardour te verbinden en te synchroniseren. Hoe je dat doet is beschreven op bladzijde 20 van Een handleiding voor het werken met Qjackctl. Figuur 13.3: Drummachine Hydrogen 43

50 Hoofdstuk 13. JACK-Cliënts en Synchronisatie 13.3 MIDI en Ardour Zoals reeds is vermeld, heeft Ardour 2 geen MIDI-functionaliteit. Dit staat gepland voor versie 3.0. Voor de uitgave van die versie is er echter al prima te werken met MIDI en Ardour, zeker op GNU/Linux. Ook hierbij gebruik je de JACK-tranportfunctie. Je opent een MIDI-applicatie zoals Qtractor of Rosegarden, je opent een MIDI-file in een van de sequencers en een sampler of plugin om het geluid te produceren. Je stelt in dat de sequencer gebruik maakt van de JACK-transportfunctie (Qtractor doet dit volgens mij automatisch en in Rosegarden ga je naar Settings en dan vink je JACK transport aan in het tabblad general ). Dan zorg je dat Ardour ook gebruik maakt van de JACKtransportfunctie ( JACK i.p.v Internal ) en stel je Ardour in als Time master. Als je nu Ardour afspeelt of op play klikt in Qjackctl, dan worden Ardour en de MIDIsequencer gesynchroniseerd afgespeeld en kun je dus je MIDI-file, opnemen in Ardour. Figuur 13.4: Instellingen Ardour: JACK(-transport) en Time master Mastering met JAMin Zoals eerder vermeld is het ook mogelijk om Ardour te verbinden met JAMin, een applicatie voor masteringtaken. Zie hier voor een Engelstalige tutorial over hoe je JAMin kunt gebruiken met Ardour. 44

51 Hoofdstuk 14 Het opnemen van CoreAudio applicaties (op Mac) Dankzij die dekselse JACK is het zeer makkelijk om opnames te maken van coreaudioapplicaties. Om de coreaudioapplicaties goed te laten werken met JACK dient je de AudioMidiSetup-application te openen, die je in Application/Utilities kunt vinden. Deze tool maakt het mogelijk om de instellingen van de audio en midi interfaces aan te passen, inclusief de JACK-Router welke in het pakket JACKOSX aanwezig is. De instellingen in Audio MIDI Setup heeft invloed op je hele system, zowel hardals software. Door de default Input en Output op JACK Router te zetten, zoals in het bovenstaande figuur getoond wordt, maakt je het mogelijk om JACK-applicaties zoals Ardour, input kan ontvangen van CoreAudio-applicaties en de output van de JACKapplicaties kunnen verbonden worden met CoreAudio-applicaties zoals AU Lab. Als je je favoriete plugin met AU Lab hebt klaarstaan, of je laatste meesterwerk met garageband, dan kunt je dit heel makkelijk opnemen in Ardour door een nieuwe track aan te maken en de hiervoor beschreven stappen uit te voeren! Gaaf niet? 45

52 Hoofdstuk 14. Het opnemen van CoreAudio applicaties (op Mac) Figuur 14.1: Audio Midi Setup met de JACK Router als standaard input en output. 46

53 Hoofdstuk 15 Plugins gebruiken in Ardour 15.1 LADSPA-plugins LADSPA-plugins zijn een verzameling plugins welke vrij te downloaden en te gebruiken op GNU/Linux en Mac zijn. De kwaliteit van veel plugins is verrassend goed. Op GNU/Linux kun je deze plugins installeren middels je pakketmanager: ladspa-sdk swh-plugins tap-plugins vcf fill-plugins cmt caps rev-plugins amb-plugins omins vco-plugins blop Ardour komt standaard met 117 LADSPA-plugins (de SAE versie bevat ongeveer 8 geadviseerde plugins). Voor verdere informatie kun je deze site bezoeken http: //ardour.org/plugins, daar staan ook korte reviews en tips van gebruikers. Na het opnemen kun je de sessie bewerken door het toevoegen van effecten. Selecteer de track, klik met de rechtermuisknop op het zwarte vakje boven de mixerstrip van de track, net boven mute en solo. Dit is de pre-fader sends lijst en dit is de plaats waar we de effecten gaan invoegen. Selecteer de eerste optie New Plugin Een pluginvenster komt tevoorschijn. Als je alle LADSPA pakketten geïnstalleerd heeft ziet je een hele lijst met pluginopties, geordend per auteur. Je kunt hier ook kiezen voor de Plugin Manager. Om te weten welke plugins goed zijn en welke instellingen je goed vindt zul je wat moeten experimenteren en vooral je oren laten spreken. Voor nu selecteren we de Barry s Satan Maximizer en voegen die toe aan de sends lijst (zie figuur 15.2). Dubbelklik nu op de plugin die in de pre-fader sends lijst is toegevoegd. Om de plugin te activeren moet je de plugin van bypass op active zetten. Bypass betekent dat er geen effect wordt toegevoegd. Een voordeel van de Bypass is dat de plugin op die 47

54 Hoofdstuk 15. Plugins gebruiken in Ardour Figuur 15.1: Het toevoegen van een nieuwe plugin. stand geen invloed heeft op de CPU-belasting. Het is dus verstandig om bij de opnames de plugins op bypass te zetten en voor het afspelen te activeren LADSPA plugins: een voorbeeld Barry s Satan Maximizer heeft twee opties die je kan instellen: decay time en knee point. Knee Point bepaald wanneer je los gaat dus sleep dit langzaam terug als je de track aan het afspelen bent om zo een goed geluid te krijgen. Hou hierbij de mixermeters in de gaten zodat er geen clipping ontstaat. Decay time heeft een veel minder drastisch effect, dus speel hiermee tot u tevreden bent over het resultaat. Figuur 15.3: Barry s Satan Maximizer. 48

55 Hoofdstuk 15. Plugins gebruiken in Ardour Figuur 15.2: Het plugin venster. Om dezelfde settings op meerdere tracks van toepassing te laten zijn, kun je de plugins simpelweg van de pre-fader sends lijst van de ene naar die van de andere track slepen en activeren. Zie de figuur 15.4 hieronder met wat plugins. Wees niet bang om het een en ander gewoon uit te proberen! Gitaaropname mixen met Ardour Hier vind je nog een goed voorbeeld van het mixen van een gitaar opname met Ardour en LADSPA plugins, het is wel in het Engels helaas LV2 Ardour ondersteunt, in ieder geval op GNU/Linux en volgens mij ook op Mac LV2 plugins. Dit zijn veelal verbeterde LADSPA plugins en zijn nog in een experimentele staat. Een beginner met Ardour kan prima uit de voeten met de LADSPA plugins. 49

56 Hoofdstuk 15. Plugins gebruiken in Ardour Figuur 15.4: Een ruim scala aan goede plugins voor Ardour VST s Naast het gebruik van LADSPA- en LV2-plugins kun je eventueel ook gebruik maken van VST-plugins. Er zijn verschillende mogelijkheden daarvoor op GNU/Linux en vast ook wel op Mac OS X, al lijkt me voor dat besturingssysteem het gebruik van AUplugins (zie volgende paragraaf) een veel betere optie. VST-plugins gebruiken op Linux is natuurlijk niet ideaal, omdat de plugins voor Windows gemaakt zijn en dankzij weinig ruimdenkende licentie- en productieredenen niet voor Linux uitgebracht of gemaakt kunnen worden. Er zijn echter VST-plugins die goed schijnen te werken op Linux. Dit kan via de software Wine. Hier vind je een ruime database met VST-plugins die werken onder Linux. Deze VST-plugins kun je op de volgende manier gebruiken met Ardour: 50

57 Hoofdstuk 15. Plugins gebruiken in Ardour Je kunt Ardour bouwen met VST-support (zie het ardour-forum voor meer info). Dit is echter experimenteel en kan de stabiliteit van Ardour aantasten (!). Een beter manier is wellicht gebruik te maken van dssi-vst. Dssi-vst maakt het mogelijk om VST-plugins via Wine als JACK-cliënt te laten werken. Voordeel hiervan is dat het de stabiliteit van Ardour niet aantast. JOST en FST, zijn nog andere software die je kunt gebruiken om VST werkend te krijgen onder Linux Audio-Unit-Plugins (Mac only) Het standaard pluginformaat op OS X is AU, wat staat voor Audio Unit. Apple komt standaard met ongeveer 20 AudioUnit plugins, deze werken allemaal op Ardour. Er zijn verder veel gratis AU-plugins beschikbaar, hier een aantal: en wellicht hier: Maar uiteraard kun je ook met plugins als Amplitude werken. Het werken met AU plugins en Ardour werkt hetzelfde als het gebruik van de LADSPA-plugins (die we in hoofdstuk 15 besproken hebben), je kunt ze (als ze geïnstalleerd zijn) allemaal vinden in de pluginlijst en pluginmanager. 51

58 Hoofdstuk 16 Het gebruik van Bussen Bussen of in het Engels, Busses kunnen erg makkelijk zijn in sommige situaties. We zullen hier een voorbeeld geven: het gebruik van busses om plugins te kunnen gebruiken op meerdere tracks en het gebruik van busses voor het maken van speciale mixen voor hoofdtelefoons Het delen van een plugin: Busses Dit kan door een effect toe te voegen aan een bus, om vervolgens de outputs van meerdere tracks naar deze bus te begeleiden/ te verbinden. Dit heeft als voordeel dat je de instellingen van de plugin kan veranderen en via de bus van toepassing kan laten zijn op meerder tracks. Als alles ingesteld is ziet het er in schematische vorm ongeveer als volgt uit: Figuur 16.1: Schematische weergave signaal pad inclusief bussen. Het aanmaken van een bus doe je op dezelfde manier als je een track toevoegt, maar nu kies je in het menu wat je voor je krijgt niet voor Tracks maar voor Busses. Verbreek de eventuele verbindingen van de outputs van de track naar master en verbind de track met de inputs van de aangemaakte bus. Verbind nu de outputs van de bus naar de master. De inputeditor van de bus moet er ongeveer als volgt uitzien: Je ziet dat het gebruik van een bus handig kan zijn en tijdbesparend, maar denk erom dat, afhankelijk van het type plugin (e.g. Bepaalde compressors) het eindresultaat niet 52

59 Hoofdstuk 16. Het gebruik van Bussen Figuur 16.2: Het toevoegen van een nieuwe bus. altijd identiek is aan het geluid wat je krijgt als je aan elke afzonderlijke track een plugin toevoegt. Busses zijn ook erg handig om een verschillend (gemixte) tracks te verbinden met de verschillende hoofdtelefoons van de muzikanten in een opname sessie. Om dit te bewerkstelligen gebruiken we sends om busses te maken met verschillende trackmixes Hoofdtelefoon mixes Als je een live-sessie opneemt hebben de muzikanten vaak een verschillende hoofdtelefoon mix. De gitarist wil bijvoorbeeld duidelijk horen wat de bassist aan het doen is en is minder genteresseerd in het geluid van zijn eigen gitaar en de bassist wil juist de drummer goed kunnen horen en de zanger de toetsenist... We gebruiken sends en busses om dit voor elkaar te krijgen. Begin met het maken van een stereobus voor elke muzikant. Zorg dat je elke bus een duidelijke naam geeft. Als voorbeeld heb ik drie bussen gemaakt, een voor de drummer, een voor de toetsenist en een voor de zangeres. Verbind de outputs van elke bus naar de betreffende hoofdtelefoon van de muzikant. Mijn 828 mk II heeft slechts een stereo hoofdtelefoon output, dus ik gebruik een splitter of een mengpaneel. Voeg nu aan elke track een nieuwe sends toe door in de post-fader lijst (onder de mixer strip) op de rechtermuisknop te klikken en geef ze een korte maar duidelijke naam. Het doel is om een send te hebben voor elk spoor naar elke bus Omdat we vier tracks hebben en drie muzikanten, hebben we twaalf sends in totaal. Elke sends hoort in stereo te zijn en de outputs daarvan moeten aan slechts een hoofdtelefoon verbonden worden. Figuur 16.4 moet het een en ander verduidelijken. Zoals je ziet is het een complex gebeuren geworden, maar JACK en Ardour kunnen dit goed aan (als je bepaalde sessie moet herhalen, dan is het verstandig de patchbay in Qjackctl goed te begrijpen. Hiermee kun je makkelijk verbindingen opslaan en ope- 53

60 Hoofdstuk 16. Het gebruik van Bussen Figuur 16.3: Het instellen van de verbinden via de bussen. nen. Ook bij een live-sessie is het gebruik van de patchbay sterk aan te bevelen. Zie Nederlandstalige handleiding Qjackctl voor meer informatie.) In figuur 16.5 ziet je de hoofdtelefoon mixervenster (ALT+M). 54

61 Hoofdstuk 16. Het gebruik van Bussen Figuur 16.4: Qjackctl met de bus connecties. 55

62 Hoofdstuk 16. Het gebruik van Bussen Figuur 16.5: De hoofdtelefoon mixer. 56

63 Hoofdstuk 17 Automatisatie Automatisatie laat je een of meer parameters van een spoor, of van de plug-ins die aan het spoor zijn toegewezen automatisch wijzigen volgens een geprogrammeerd patroon. Het patroon kan visueel aangepast worden (in Play modus kan je bv het volume als een curve/lijn voorstellen) of door de knoppen en schuiven te bewegen terwijl de song speelt en die acties op te nemen voor later gebruik. De automation- (automatisatie) functie in Ardour maakt het mogelijk om de parameters van een track te bewerken en te controleren op een technisch geavanceerde maar makkelijk te bedienen manier. Met de automationfunctie in Ardour kun je exact instellen wanneer je een bepaalde parameter op welke manier wilt wijzigen. Figuur 17.1: Automation knoppen. Er zijn verschillende manieren waarop je dat kan doen, de automationmodes. Deze zijn standaard geïnstalleerd. 57

64 Hoofdstuk 17. Automatisatie 17.1 Automation modes Manualmode De manualmode betekent dat er geen sprake is van automation. In deze mode wordt alle ingestelde automation data genegeerd en alle parameters blijven staan zoals ze ingesteld zijn. Playmode In de Playmode wordt de getekende automationdata gelezen en heeft het dus invloed op de track. Deze mode zet de automation op aan. Zorg ervoor dat de automationmode op Play staat als je de automationdata grafisch bewerkt hebt! Writemode In de Writemode wordt de automationdata naar de track geschreven via het gebruik van handmatige controls. Dit is ideaal als je MMC gebruikt of een mengpaneel om de parameters te bedienen, je kan de hardware gebruiken om de parameters van de track te wijzigen bij het afspelen, deze wijzigingen worden dan opgenomen. U heeft geen extra hardware nodig om de WriteMode te gebruiken. Ook veranderingen aan de parameters via de GUI worden opgenomen. Touchmode De Touchmode lijkt erg op de writemode, behalve dat in de writemode de data continu wordt overgeschreven, terwijl in de touchmode alleen data wordt geschreven als je de controls bedient (aanraakt/ touch). Dit is handig als je al veel automation dat in je track hebt en nog slechts enkele wijzigingen wilt aanbrengen Automation gebruiken Om de automationdata te zien of grafisch te bewerken dient je op de automationknop (a) (zie figuur 17.1) te klikken en vervolgens de parameter selecteren die u wilt automatiseren. Ik wil bijvoorbeeld een hapering in de track met vocals weghalen, zonder de region te hoeven splitsen. Automation is de perfecte manier om dit te doen. Klik op de automationknop in de vocalstrack en kies Fader. De automationtrack verschijnt nu direct onder de track met vocals. Figuur 17.2: Automation track. Nu is het mogelijk om de automationdata grafisch te bewerken door op de automationtrack te klikken en de knopen of nodes met elkaar te verbinden. Zo kun je elke 58

65 Hoofdstuk 17. Automatisatie denkbare vorm maken. Bij het plaatsen van de knopen wordt de numerieke waarde ernaast vermeld. De volgende series foto s illustreren het proces van het grafisch bewerken van automationdata met als doel om een moment van stilte te verwijderen en een ongewenst stukje geluid. Voor een beter zicht bij het bewerken kan men gebruik maken van de zoom in tool en de hoogte van de automationtrack te veranderen (h). Figuur 17.3: Het plaatsen van de eerste knoop. Figuur 17.4: Het plaatsen van de tweede knoop. 59

Een handleiding. Rosea Grammostola. Oktober 2008 versie 1.1

Een handleiding. Rosea Grammostola. Oktober 2008 versie 1.1 Een handleiding Rosea Grammostola Oktober 2008 versie 1.1 Inleiding De mogelijkheid om digitale audio op te nemen zorgde voor een ware revolutie in de muziekindustrie. Voor het eerst konden artiesten op

Nadere informatie

Praktijk voorbeeld 1: het begin

Praktijk voorbeeld 1: het begin Dit voorbeeld gaat over hoe je: - een project opent en afspeelt - het project automatisch herhalend kan laten afspelen. - markers gebruikt - het tempo aanpast - tracks kan uitzetten of solo laten spelen.

Nadere informatie

Audiobestanden. maken. Inleiding

Audiobestanden. maken. Inleiding maken Audiobestanden Bron afbeelding: http://web.uvic.ca/hcmc/clipart/ Inleiding In deze handleiding leert u hoe u digitale audiobestanden kunt creëren en hoe u streaming audiobestanden van een website

Nadere informatie

Introductie testtooling Wink

Introductie testtooling Wink Introductie testtooling Wink SYSQA B.V. Almere Datum : 10-04-2013 Status : 1.0 Opgesteld door : Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 16 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Opbouw... 3 2 Wink... 4 2.1 Wat

Nadere informatie

Geluidsbewerking met AUDACITY. Deze elektrische puls wordt op ons computerscherm voorgesteld als een geluidsgolf.

Geluidsbewerking met AUDACITY. Deze elektrische puls wordt op ons computerscherm voorgesteld als een geluidsgolf. Geluidsbewerking met AUDACITY 1. Wat is geluid Van gierende banden tot trillende snaren. Alles wat geluid maakt, beweegt en verplaatst daardoor kleine beetjes lucht. Geluidsgolven kan je niet zien, maar

Nadere informatie

Handleiding Geluidsopname maken

Handleiding Geluidsopname maken Handleiding Geluidsopname maken Document: Handleiding Geluidsopname maken Datum: 6 juli 2015 Versie: 2.0 Auteur: Ingrid de Bont Inhoudsopgave 1 Introductie... 3 2 Benodigdheden... 3 3 Audacity software

Nadere informatie

HANDLEIDING NEDERLANDS ( 1 4 )

HANDLEIDING NEDERLANDS ( 1 4 ) 1 HANDLEIDING NEDERLANDS ( 1 4 ) ::: DMC2 Handleiding ::: Deze handleiding geeft uitleg hoe u de Numark DMC2 controller snel kunt aansluiten en bedienen. Neem svp een paar minuten de tijd om deze handleiding

Nadere informatie

Dit is een artikel uit de Peter van Olmen serie: Handleidingen Voor Iedereen AUDACITY HANDLEIDING. Voor audacity versie 1.2.6

Dit is een artikel uit de Peter van Olmen serie: Handleidingen Voor Iedereen AUDACITY HANDLEIDING. Voor audacity versie 1.2.6 AUDACITY HANDLEIDING Voor audacity versie 1.2.6 Inhoudsopgave 1.1: Installatie 1.2: Mp3 bestanden mogelijk maken 2.1: Een bestand openen 2.2: Uitleg knoppen 2.3: Een deel selecteren 2.4: Verwijderen 2.5:

Nadere informatie

Installatie. Volg de stappen hieronder om de installatie voort te zetten. A. Sta de installatie toe. B. Selecteer uw taal.ok. C. Welkom scherm.

Installatie. Volg de stappen hieronder om de installatie voort te zetten. A. Sta de installatie toe. B. Selecteer uw taal.ok. C. Welkom scherm. Installatie Van cd Doe de VDJ installatie cd in uw systeem. De installatie start automatisch, zo niet, navigeer dan door de cd en dubbelklik op het bestand install_virtualdj_v6.exe. Vanaf het binnengehaalde

Nadere informatie

Hoe moet je een prachtige presentatie maken?

Hoe moet je een prachtige presentatie maken? Hoe moet je een prachtige presentatie maken? www.meestermichael.nl Geef de presentatie een titel. Klik dit vak aan om jouw presentatie een ondertitel te geven. Hier kun je je presentatie een titel geven

Nadere informatie

Geluidsbewerking met AUDACITY

Geluidsbewerking met AUDACITY Geluidsbewerking met AUDACITY Dit is de eenvoudige handleiding voor het project Be-Mobile. Niet alles wordt uitgelegd want het is een uitgebreid (en soms ingewikkeld) programma. AUDACITY is een gratis

Nadere informatie

Inhoudstafel. 1. Pictoselector installeren en updaten. 2. Een nieuw pictoblad maken. 3. Geef het blad een titel. 4. Zoek picto s

Inhoudstafel. 1. Pictoselector installeren en updaten. 2. Een nieuw pictoblad maken. 3. Geef het blad een titel. 4. Zoek picto s Inhoudstafel 1. Pictoselector installeren en updaten 2. Een nieuw pictoblad maken 3. Geef het blad een titel 4. Zoek picto s 4.1 Selecteer pictogrammendatabanken 4.2 Voeg een picto in 4.3 Omschrijving

Nadere informatie

Een vocab cel maken. Vocab cellen schrijven in de zinbalk van een communicatiepagina. Deze kaart beschrijft hoe een nieuwe vocab cel gemaakt wordt.

Een vocab cel maken. Vocab cellen schrijven in de zinbalk van een communicatiepagina. Deze kaart beschrijft hoe een nieuwe vocab cel gemaakt wordt. Een vocab cel maken 1 Vocab cellen schrijven in de zinbalk van een communicatiepagina. Deze kaart beschrijft hoe een nieuwe vocab cel gemaakt wordt. Om een eenvoudige vocab cel te maken: Druk F11 om naar

Nadere informatie

Audacity cd bewerken voor dans

Audacity cd bewerken voor dans Audacity cd bewerken voor dans Doel: We willen een bestaand lied van een cd gaan hermixen. We kunnen intro langer maken door deze 2 maal te laten spelen, refrein en strofes van plaats veranderen of kopiëren,

Nadere informatie

Opnemen met Odeo. Inleiding

Opnemen met Odeo. Inleiding Opnemen met Odeo Inleiding In deze handleiding leert u hoe u hoe u uw stem kunt opnemen met de computer. Hiervoor hoeft u niets te downloaden en te installeren, u kunt alles online doen via de website

Nadere informatie

PowerPoint kennisclip met Camtasia Een korte handleiding

PowerPoint kennisclip met Camtasia Een korte handleiding PowerPoint kennisclip met Camtasia Een korte handleiding Je hebt nodig: Een PowerPoint die je wilt omzetten naar een kennisclip Camtasia geïnstalleerd op je pc of laptop (of Mac, deze wordt niet behandeld

Nadere informatie

Praktijk voorbeeld 3: audio opnemen

Praktijk voorbeeld 3: audio opnemen Om digitale audio op te nemen is een apparaat of instrument nodig dat op de lijningang of microfooningang van de geluidskaart is aangesloten; bijvoorbeeld een elektrische gitaar, een voorversterker of

Nadere informatie

De tekstverwerker. Afb. 1 de tekstverwerker

De tekstverwerker. Afb. 1 de tekstverwerker De tekstverwerker De tekstverwerker is een module die u bij het vullen van uw website veel zult gebruiken. Naast de module tekst maken onder andere de modules Aankondigingen en Events ook gebruik van de

Nadere informatie

Inhoud Wat is mobiel werken?... 2 Installeren VPN Client... 3 Laptop... 3 Windows 8... 4 Windows 7... 10 Mac OS X... 16 Linux... 16 Tablet...

Inhoud Wat is mobiel werken?... 2 Installeren VPN Client... 3 Laptop... 3 Windows 8... 4 Windows 7... 10 Mac OS X... 16 Linux... 16 Tablet... 333 Inhoud Wat is mobiel werken?... 2 Installeren VPN Client... 3 Laptop... 3 Windows 8... 4 Windows 7... 10 Mac OS X... 16 Linux... 16 Tablet... 18 ios (ipad)... 18 Android... 21 Windows... 21 Smartphone...

Nadere informatie

Basis Live Mode Functies Je kan eenvoudig camerabeelden bekijken in een layout naar keuze. Kies een layout bovenaan het scherm, in de Live Mode.

Basis Live Mode Functies Je kan eenvoudig camerabeelden bekijken in een layout naar keuze. Kies een layout bovenaan het scherm, in de Live Mode. Eindgebruiker Quick Start Guide Overzicht De exacqvision Client software bestaat uit 3 schermen: Live, Search, en Setup. Om in het gewenste scherm te geraken, klik je op het desbetreffende pictogram aan

Nadere informatie

Quickstart. Nero SoundTrax. Ahead Software AG

Quickstart. Nero SoundTrax. Ahead Software AG Quickstart Nero SoundTrax Ahead Software AG Informatie over copyright en handelsmerken De gebruikershandleiding bij Nero SoundTrax en de inhoud hiervan zijn beschermd door midddel van copyright en zijn

Nadere informatie

Handleiding Pivot docent Wendy Bruins www.wisemice.nl versie 1.2 december 2008

Handleiding Pivot docent Wendy Bruins www.wisemice.nl versie 1.2 december 2008 1 Handleiding Pivot Stickfigure Animator Maak je eigen animated gifjes en laat je poppetje bewegen zoals jij wilt. Je kunt je Pivot invoegen in een mailtje, je website of laten verschijnen op je desktop.

Nadere informatie

Windows Movie maker. Inhoud. 1. Installeren van Windows Movie Maker. FILM http://goo.gl/hto21t

Windows Movie maker. Inhoud. 1. Installeren van Windows Movie Maker. FILM http://goo.gl/hto21t Windows Movie maker. Inhoud 1. Installeren van Windows Movie Maker... 1 2. Vooraf rekening mee houden... 3 3. Aan de slag... 3 3.1 De werkruimte... 3 3.2 Een nieuw project starten... 4 3.3 Aanpassen van

Nadere informatie

Cursus Powerpoint 2003

Cursus Powerpoint 2003 1a. Een presentatie opzetten Cursus Powerpoint 2003 Open Powerpoint en klik linksboven op Bestand en vervolgens op Nieuw. Rechts opent zich het menuscherm Nieuwe presentatie met daarin diverse opties om

Nadere informatie

Windows Media Player:

Windows Media Player: Windows Media Player: Afspelen: 1) Map openen van wat je wil afspelen (USB, harde schijf, SD-kaart, ) 2) Dubbelklik op gekozen film (als WMP als standaard staat ingesteld start dit automatisch op). OF

Nadere informatie

Handleiding VTRec 1.3

Handleiding VTRec 1.3 Handleiding VTRec 1.3 Dit document beschrijft de werking van het programma VTRec op een Windows 7 SP1 en Windows 8.1 update 1 machine. Windows 8 (zonder.1) wordt niet ondersteund. Windows 7 moet worden

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010

Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010 Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010 1.0 Introductie Excel helpt om data beter te begrijpen door het in cellen (die rijen en kolommen vormen) in te delen en formules te gebruiken om relevante berekeningen

Nadere informatie

5.1 Channel USB headset. USB 5.1 surround headset

5.1 Channel USB headset. USB 5.1 surround headset 5.1 Channel USB USB 5.1 surround AP-5.1 Gebruikers Handleiding Introductie Hartelijk dank voor het kopen van de Gembird USB 5.1 surround! Deze gebruiksaanwijzing zal u helpen met de installatie en het

Nadere informatie

Fotografie Sophie Berten Zeelaan 74 8660 De Panne 058/62 45 46 www.fotogeniek.net sophie@fotogeniek.net. Fotogeniek - Creative photos Handleiding

Fotografie Sophie Berten Zeelaan 74 8660 De Panne 058/62 45 46 www.fotogeniek.net sophie@fotogeniek.net. Fotogeniek - Creative photos Handleiding Fotografie Sophie Berten Zeelaan 74 8660 De Panne 058/62 45 46 www.fotogeniek.net sophie@fotogeniek.net Fotogeniek - Creative photos Handleiding Inhoudsopgave FOTOGENIEK - CREATIVE PHOTOS HANDLEIDING...

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET DJCONSOLE RMX2 EN DJUCED

AAN DE SLAG MET DJCONSOLE RMX2 EN DJUCED AAN DE SLAG MET DJCONSOLE RMX2 EN DJUCED INSTALLATIE Plaats de cd. Voer het installatieprogramma uit. Volg de instructies. De applicaties DJUCED en VirtualDJ LE zijn op uw system geïnstalleerd. 1 7 8 2

Nadere informatie

Handleiding JCreator. Inhoud. Een Workspace en een eerste project maken

Handleiding JCreator. Inhoud. Een Workspace en een eerste project maken Handleiding JCreator Inhoud Een Workspace en een eerste project maken Een tweede project maken De editor van JCreator Aanpassen van de basis-directory Documentatie over klassen en methoden van de JDK Bestand

Nadere informatie

Central Station. CS website

Central Station. CS website Central Station CS website Versie 1.0 18-05-2007 Inhoud Inleiding...3 1 De website...4 2 Het content management systeem...5 2.1 Inloggen in het CMS... 5 2.2 Boomstructuur... 5 2.3 Maptypen... 6 2.4 Aanmaken

Nadere informatie

Handicom. Symbol for Windows. Image Manager. (Versie 4) Handicom, 2011, Nederland

Handicom. Symbol for Windows. Image Manager. (Versie 4) Handicom, 2011, Nederland Handicom Symbol for Windows Image Manager (Versie 4) Handicom, 2011, Nederland Inhoud Inleiding... 2 1. Image Manager hoofdscherm...3 1.1 Onderdelen van het venster...3 1.2 Het scherm veranderen...3 1.2.1

Nadere informatie

adobe Premiére Pro CC?

adobe Premiére Pro CC? Hoe maak je een stopmotion in adobe Premiére Pro CC? MULTIMEDIATECHNOLOGIE OPDRACHT TECHNIEK Academiejaar 2013-2014 Studente: Stefanie Rondelez, 1 GMB Lector: Mevr. Ann Audenaert INHOUDSTAFEL --> Stap

Nadere informatie

Initiatie Movie Maker

Initiatie Movie Maker Initiatie Movie Maker Wat is Movie Maker? Windows Movie Maker is een computerprogramma dat toelaat video-bestanden te bewerken. Het wordt standaard bij de besturingssystemen Windows XP, Windows ME en Windows

Nadere informatie

Het handboek van K3b

Het handboek van K3b Deze documentatie is geconverteerd uit de pagina in de KDE UserBase K3b pagina op 2011-01-20. Bijgewerkt tot 2.0 door het KDE-documentatieteam Vertaler/Nalezer: Rinse de Vries Vertaler/Nalezer: Antoon

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET DJCONTROL INSTINCT EN DJUCED

AAN DE SLAG MET DJCONTROL INSTINCT EN DJUCED AAN DE SLAG MET DJCONTROL INSTINCT EN DJUCED INSTALLATIE Plaats de cd. Voer het installatieprogramma uit. Volg de instructies. 1 6 2 7 3 4 5 1- alans van kanaal 1-2 (mixuitgang) 2- Volume op kanaal 1

Nadere informatie

tentoinfinity Apps 1.0 INLEIDING

tentoinfinity Apps 1.0 INLEIDING tentoinfinity Apps Una Help-inhoud Auteursrecht 2013-2015 door tentoinfinity Apps. Alle rechten voorbehouden. De inhoud is voor het laatst bijgewerkt op Augustus 6, 2015. Extra ondersteuningsbronnen beschikbaar

Nadere informatie

Handleiding gebruik webmail Roundcube maart 2010

Handleiding gebruik webmail Roundcube maart 2010 Handleiding gebruik webmail Roundcube maart 2010 U opent de webmail door te klikken op het pictogram webmail in de webstek www.edugo.be: 1. Inleiding 1.1 Wat is er nieuw? De webmail van edugo draait vanaf

Nadere informatie

Hoe werkt u met een Bordboek Plus?

Hoe werkt u met een Bordboek Plus? Hoe werkt u met een Bordboek Plus? DOWNLOAD UW BORDBOEK PLUS VOOR OFFLINE GEBRUIK Open na de activatie van uw licentie eerst uw Bordboek Plus op Knooppunt. Voortaan kunt u twee versies raadplegen: online

Nadere informatie

Geluid opnemen. Om te beginnen

Geluid opnemen. Om te beginnen Geluid opnemen Het opnemen van geluid met Audacity is erg gemakkelijk. Het enige dat je nodig hebt is een computer waarvan de geluidskaart een microfoon (mic) of line input heeft. Om te beginnen Voordat

Nadere informatie

Installatie van Linux Mint 13

Installatie van Linux Mint 13 Installatie van Linux Mint 13 De installatie van Linux Mint 13 is zeer eenvoudig. Download de Mint 13 DVD ISO image van http://www.linuxmint.com/download.php en brand deze op een dvd en start uw computer

Nadere informatie

Handleiding videobewerking met Windows Moviemaker

Handleiding videobewerking met Windows Moviemaker Handleiding videobewerking met Windows Moviemaker 1 Inleiding 2 2 Vereiste apparatuur 2 3 Stappenplan videobewerking 2 4 Windows Moviemaker 3 4.1 Indeling van het programma 3 4.2 Mogelijkheden op de tabbladen

Nadere informatie

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10 205 7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10 De laatste jaren wordt de computer steeds vaker gebruikt voor het verzamelen van geluidsbestanden. Ook het downloaden van muziekbestanden vanaf internet

Nadere informatie

Het handboek van K3b. Deze documentatie is geconverteerd uit de pagina in de KDE UserBase K3b. Vertaler/Nalezer: Freek de Kruijf

Het handboek van K3b. Deze documentatie is geconverteerd uit de pagina in de KDE UserBase K3b. Vertaler/Nalezer: Freek de Kruijf Deze documentatie is geconverteerd uit de pagina in de KDE UserBase K3b. Vertaler/Nalezer: Freek de Kruijf 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Voorinstellingen 6 3 Gebruikersinterface configureren 7 4 De internals

Nadere informatie

1.2 De muziekspeler openen

1.2 De muziekspeler openen Uw simpc beschikt over een muziekspeler waarmee u digitale muziek kunt afspelen. De muziekspeler vindt u in de toepassing 'Maak'. Met de muziekspeler kunt u verschillende typen muziekbestanden afspelen

Nadere informatie

HANDLEIDING VIEW DESKTOP. Handleiding VIEW Desktop. P. de Gooijer. Datum: 09-01-2013 Versie: 1.3

HANDLEIDING VIEW DESKTOP. Handleiding VIEW Desktop. P. de Gooijer. Datum: 09-01-2013 Versie: 1.3 HANDLEIDING VIEW DESKTOP Document: Auteur: Datum: 09-01-2013 Versie: 1.3 Handleiding VIEW Desktop M. Huibers P. de Gooijer Inleiding Het Hoornbeeck College en Van Lodenstein maakt gebruik van VMware View.

Nadere informatie

DSLSTL. Handleiding Copyright 2008. Handleiding DSLSTL Pagina 1 of 11

DSLSTL. Handleiding Copyright 2008. Handleiding DSLSTL Pagina 1 of 11 DSLSTL Handleiding Copyright 2008 Handleiding DSLSTL Pagina 1 of 11 1 Versie beheer...3 2 Algemene omschrijving DSLSTL...4 3 Gebruik achter een router en/of firewall...5 4 Installeren van de software...6

Nadere informatie

Installeren van het stuurprogramma USB-Audiostuurprogramma Installatiehandleiding (Windows)

Installeren van het stuurprogramma USB-Audiostuurprogramma Installatiehandleiding (Windows) Installeren van het stuurprogramma USB-Audiostuurprogramma Installatiehandleiding (Windows) Inhoudsopgave Installeren van het stuurprogramma... Pagina 1 Verwijderen van het stuurprogramma... Pagina 3 Problemen

Nadere informatie

Plaats voor eigen notities. Inhoud van de lessen:

Plaats voor eigen notities. Inhoud van de lessen: Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs Kattenberg 9, 9000 Gent Auteur: Geert Kraeye Samen spelen en werken met Audacity Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs Kattenberg 9, 9000 Gent Auteur: Geert

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 8 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 9 Hoe werkt u met dit boek? 10 De website bij het boek

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 8 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 9 Hoe werkt u met dit boek? 10 De website bij het boek Inhoudsopgave Voorwoord... 7 Nieuwsbrief... 8 Introductie Visual Steps... 8 Wat heeft u nodig?... 9 Hoe werkt u met dit boek?... 10 De website bij het boek... 11 Toets uw kennis... 11 Voor docenten...

Nadere informatie

PowerPoint Basis. PowerPoint openen. 1. Klik op Starten 2. Klik op Alle programma s 3. Klik op de map Microsoft Office

PowerPoint Basis. PowerPoint openen. 1. Klik op Starten 2. Klik op Alle programma s 3. Klik op de map Microsoft Office PowerPoint Basis PowerPoint openen 1. Klik op Starten 2. Klik op Alle programma s 3. Klik op de map Microsoft Office Klik op Microsoft PowerPoint 2010 Wacht nu tot het programma volledig is opgestart.

Nadere informatie

Handleiding Website beheersysteem

Handleiding Website beheersysteem Handleiding Website beheersysteem Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Inloggen...4 3. De startpagina...5 3.1. Startpagina menu...5 3.2. Bovenbalk...6 4. Menu en Pagina's...7 4.1. Een nieuwe pagina toevoegen...8

Nadere informatie

Welkom bij BOEKLEZER

Welkom bij BOEKLEZER Welkom bij BOEKLEZER Claro Boeklezer is een boek lezer die gebruikers in staat stelt om PDF bestanden te lezen of laten voorlezen met de ingebouwde schermlezer. Met deze boeklezer is het mogelijk om digitale

Nadere informatie

Mapsource. handleiding Mapsource vs. 6.16.3 2010 www.hansenwebsites.nl

Mapsource. handleiding Mapsource vs. 6.16.3 2010 www.hansenwebsites.nl Mapsource handleiding Mapsource vs. 6.16.3 2010 www.hansenwebsites.nl Inhoud deel 1 Schermindeling Menu s Werkbalken Statusbalk tabbladen Kaartmateriaal Kaartmateriaal selecteren Kaartmateriaal verwijderen

Nadere informatie

Advies- en BegeleidingsCentrum voor het onderwijs in Amsterdam. Beeld en geluid. Onderdelen uit de workshop Werken met multimedia

Advies- en BegeleidingsCentrum voor het onderwijs in Amsterdam. Beeld en geluid. Onderdelen uit de workshop Werken met multimedia Advies- en BegeleidingsCentrum voor het onderwijs in Amsterdam Beeld en geluid Onderdelen uit de workshop Werken met multimedia ABC Amsterdam OCA onderwijscomputercentrum maart 2002 Deze cursus is eigendom

Nadere informatie

Handleiding. Marantz solid state recorder

Handleiding. Marantz solid state recorder Handleiding Marantz solid state recorder OPSTARTEN EN BASISOPSTELLING ONDERDELEN - het toestel - een adapter - een USB-kabel - een tafelmicrofoon - de flash card AANSLUITEN Opm: de gegeven beschrijvingen

Nadere informatie

Sluit een micro aan op je computer. Zorg ervoor dat je boxen niet te luid staan anders krijg je feed-back (piepen).

Sluit een micro aan op je computer. Zorg ervoor dat je boxen niet te luid staan anders krijg je feed-back (piepen). Audacity Opnemen van een geluid met een micro. Aansluiten van de micro. Sluit een micro aan op je computer. Zorg ervoor dat je boxen niet te luid staan anders krijg je feed-back (piepen). Steek de rode

Nadere informatie

Fuel. Handleiding voor installatie en gebruik

Fuel. Handleiding voor installatie en gebruik Fuel Handleiding voor installatie en gebruik Inhoudsopgave 1. Installatie 2. Gebruik - Windows - Linux / Apple / andere systemen - Een nieuw voertuig aanmaken - Uitgaven 3. Onderhoud - Waarschuwingen -

Nadere informatie

Windows is het meest gebruikte besturingssysteem ter wereld.

Windows is het meest gebruikte besturingssysteem ter wereld. 2 Windows, inleiding Windows is het meest gebruikte besturingssysteem ter wereld. 2.1 Windows, een eerste verkenning In het vorige hoofdstuk heb je gezien wat een besturingssysteem is. Nu ga je werken

Nadere informatie

Wielertoeristen club Oud Rycklen (WTC OR)

Wielertoeristen club Oud Rycklen (WTC OR) Wielertoeristen club Oud Rycklen (WTC OR) voor beginners Sponsors: Herberg Oud Rycklen Dionysius van Leeuwenstraat 33 3840 (Borgloon) +32 11 68 70 72 bestuur@wtc-oud-rycklen.be http://wtc-oud-rycklen.be/

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Whisper380-computerhulp 2

Inhoudsopgave. Whisper380-computerhulp 2 Versie: 1.0 Gemaakt door: Whisper380 Eigenaar: Whisper380-computerhulp Datum: 23-11-2010 Inhoudsopgave Wat gaan we doen?...3 Wat hebben we nodig?...3 Downloaden van het programma:...3 Het programma registreren

Nadere informatie

Handleiding voor de installatie van Robobridge

Handleiding voor de installatie van Robobridge Handleiding voor de installatie van Robobridge Dit is de weg die ik gevolg heb. Mijn computer draait op het besturingssysteem Windows XP(32bits). Bij andere systemen kunnen kleine verschillen voorkomen.

Nadere informatie

PREZI (WWW.PREZI.COM)

PREZI (WWW.PREZI.COM) PREZI (WWW.PREZI.COM) INHOUD Wat is Prezi?... 2 Waar vind je Prezi?... 2 Aan de slag!... 3 Is het mogelijk om prezi offline te... 6 Pagina 1 van 6 WAT IS PREZI? Prezi is een online tool waarmee je dynamische

Nadere informatie

Starten met. demoversie. Sibelius 5. Cursusboek. frans frijns

Starten met. demoversie. Sibelius 5. Cursusboek. frans frijns Starten met Sibelius 5 Cursusboek frans frijns Inhoudsopgave Sibelius 5 Installeren Sibelius 5...5 Sound Essentials...6 Scorch...6 Photoscore Lite...6 Basishandelingen Sibelius starten...7 Een partituur

Nadere informatie

Informatie gebruik Digi Bord

Informatie gebruik Digi Bord Informatie gebruik Digi Bord Aan de slag Schakel de pc en de beamer aan en het bord is te gebruiken. Het bord hoeft u niet apart aan te zetten. De pen is nu alleen te gebruiken als muis. Beamer De beamer

Nadere informatie

RCForb (Client) Gebruikers handboek Werken met RCForb Client overzicht

RCForb (Client) Gebruikers handboek Werken met RCForb Client overzicht RCForb (Client) Gebruikers handboek Werken met RCForb Client overzicht Pagina 1 van 9 Installatie & Eerste Run (Client) Nederlandse vertaling ON8LW Downloaden en installeren U kunt de meest recente versie

Nadere informatie

Installatie Steam. 2 Open Internet Explorer. 3 Typ de volgende link in de navigatiebar : https://naamvancallcenter.steam.eu.com/tmsteam.

Installatie Steam. 2 Open Internet Explorer. 3 Typ de volgende link in de navigatiebar : https://naamvancallcenter.steam.eu.com/tmsteam. Installatie Steam. 1 Sluit uw headset aan op de computer. Deze headset mag van elke kwaliteit zijn; vanzelfsprekend zal het geluid beter zijn naarmate de headset beter is. De enige vereiste is dat de aansluiting

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing Samsung PV 210 Tablet PC. Inhoudsopgave

Gebruiksaanwijzing Samsung PV 210 Tablet PC. Inhoudsopgave Gebruiksaanwijzing Samsung PV 210 Tablet PC Inhoudsopgave 1 Introductie van uw TABLET...2 2 Accu...2 4 Interface en applicaties...4 5 HDMI & Host...5 6 Taal & keyboard...6 7 Beheren van Applicaties...7

Nadere informatie

Over Kobo Desktop... 4 Kobo Desktop downloaden en installeren... 6. Kobo Desktop voor Windows installeren... 6 Kobo Desktop voor Mac installeren...

Over Kobo Desktop... 4 Kobo Desktop downloaden en installeren... 6. Kobo Desktop voor Windows installeren... 6 Kobo Desktop voor Mac installeren... Kobo Desktop Handleiding Inhoudsopgave Over Kobo Desktop... 4 Kobo Desktop downloaden en installeren... 6 Kobo Desktop voor Windows installeren... 6 Kobo Desktop voor Mac installeren... 7 ebooks kopen

Nadere informatie

Gebruikshandleiding. www. cardiosaver.nl

Gebruikshandleiding. www. cardiosaver.nl Gebruikshandleiding www. cardiosaver.nl Inhoudsopgave Pag. 1. Beoogd gebruik 3 2. Licentie 3 3. Beperkte aansprakelijkheid 3 4. Beperkte garantie 3 5. Installatie 3 6. Opstarten 4 7. Bestand laden 5 8.

Nadere informatie

De Deskline configurator Advanced handleiding

De Deskline configurator Advanced handleiding De Deskline configurator Advanced handleiding Deze handleiding is voor versie 1.2.3 en hoger Zorg dat er een USB2LIN is aangesloten op de computer ( Gebruik versie 1.66 en hoger ) Zorg dat er geen andere

Nadere informatie

Werken met de (Windows7) Verkenner. Maarn, 26 oktober 2010 Harry Moerkerken (h.moerkerken@kader.hcc.nl)

Werken met de (Windows7) Verkenner. Maarn, 26 oktober 2010 Harry Moerkerken (h.moerkerken@kader.hcc.nl) Werken met de (Windows7) Verkenner Maarn, 26 oktober 2010 Harry Moerkerken (h.moerkerken@kader.hcc.nl) Inhoud van de presentatie Het Bureaublad en Uw computer De Windows Verkenner Starten De schermlay-out

Nadere informatie

Dia, een programma voor het maken van diagrammen

Dia, een programma voor het maken van diagrammen LinuxFocus article number 344 http://linuxfocus.org Dia, een programma voor het maken van diagrammen door Katja Socher Over de auteur: Katja is de Duitse redacteur van LinuxFocus.

Nadere informatie

AAN DE SLAG MET DJCONTROL AIR+ EN DJUCED 40

AAN DE SLAG MET DJCONTROL AIR+ EN DJUCED 40 N DE SLG MET DJCONTROL IR+ EN DJUCED 40 INSTLLTIE 1 - KOPTELEFOON, MICROFOON EN SPEKERS NSLUITEN Plaats de cd. VOORZIJDE: KOPTELEFOON EN MICROFOON Voer het installatieprogramma uit. Volg de instructies.

Nadere informatie

Gebruikershandleiding GO app 1.8

Gebruikershandleiding GO app 1.8 Gebruikershandleiding GO app 1.8 Voor raad, staten en bestuur GemeenteOplossingen 2012 1 GO app 1.8 Nieuw in deze versie Vanaf versie 1.8 beschikt de GO app over de mogelijkheid om notities te delen met

Nadere informatie

1 van 8 22-2-2012 20:43

1 van 8 22-2-2012 20:43 1 van 8 22-2-2012 20:43 Garmin Basecamp is een gratis software programma van Garmin. Het vergelijkbaar met mapsource, echter met de nieuwe toestellen (oregon, dakota en gpsmap 62) heeft het een aantal

Nadere informatie

Verkleinen- en uploaden van beelden

Verkleinen- en uploaden van beelden Verkleinen- en uploaden van beelden Deze handleiding is opgebouwd rond eenvoudig te gebruiken programma s die verkrijgbaar zijn in het Nederlands en te installeren zijn onder Windows XP, Vista en Windows

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE

HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE Ref. INOGRB01 HANDLEIDING VOOR SNELLE INSTALLATIE 1.INLEIDING Uw GRABBINO is een apparaat dat speciaal is ontwikkeld om uw video's te converteren naar het MPEG-formaat en daarna HDD-beelden door te sturen

Nadere informatie

SMARTPHONE APPLICATIE HANDLEIDING

SMARTPHONE APPLICATIE HANDLEIDING SMARTPHONE APPLICATIE HANDLEIDING INHOUD GV Smartphone applicatie handleiding... 3 1 Enkele nota s:... 3 2 Windows Smartphone GV-MSView... 3 2.1 GV-MSView Live beelden instellen... 3 2.2 GV-MSView Opgenomen

Nadere informatie

I. Vorming 4-5 (3&10/05/2012)

I. Vorming 4-5 (3&10/05/2012) I. Vorming 4-5 (3&10/05/2012) 1. Windows Live Photo Gallery Om de foto s op onze computer te beheren, hebben we voor de vorming gekozen om met Windows Live Photo Gallery te werken. Photo Gallery biedt

Nadere informatie

Legal Eagle Agenda handleiding versie 2.8 december 2007

Legal Eagle Agenda handleiding versie 2.8 december 2007 Legal Eagle Agenda handleiding versie 2.8 december 2007 Algemeen... 2 Afspraken... 6 Synchroniseren... 6 Synchroniseren... 7 Export... 8 Filters... 9 * Er kan niet met Outlook Express gesynchroniseerd

Nadere informatie

Over Kobo Desktop... 4 Kobo Desktop downloaden en installeren... 6. Kobo Desktop voor Windows installeren... 6 Kobo Desktop voor Mac installeren...

Over Kobo Desktop... 4 Kobo Desktop downloaden en installeren... 6. Kobo Desktop voor Windows installeren... 6 Kobo Desktop voor Mac installeren... Kobo Desktop Handleiding Inhoudsopgave Over Kobo Desktop... 4 Kobo Desktop downloaden en installeren... 6 Kobo Desktop voor Windows installeren... 6 Kobo Desktop voor Mac installeren... 7 ebooks kopen

Nadere informatie

Download DIGIPRAAT in de Google playstore! Zoek naar eu.desmidt om DIGIPRAAT en DIGITAAL te vinden!

Download DIGIPRAAT in de Google playstore! Zoek naar eu.desmidt om DIGIPRAAT en DIGITAAL te vinden! Download DIGIPRAAT in de Google playstore! Zoek naar eu.desmidt om DIGIPRAAT en DIGITAAL te vinden! Inhoud Hoe werkt het:... 1 Aanmaken van een nieuwe groep met eigen afbeelding, tekst en spraak... 4 Instellingen...

Nadere informatie

Afbeeldingen Module 11

Afbeeldingen Module 11 11. Afbeeldingen Er zijn veel manieren waarop u een afbeelding in kunt voegen in een tekst. U kunt bijvoorbeeld plaatjes die met een ander programma zijn gemaakt in uw documenten opnemen. Zo kunt u met

Nadere informatie

POWER CINEMA GEBRUIKEN

POWER CINEMA GEBRUIKEN A P P E N D I X C POWER CINEMA GEBRUIKEN C-1 OPMERKING Lees zorgvuldig de volgende informatie, alvorens Power Cinema Software te installeren. 1. Om Power Cinema Software op een NIEUWE VASTE SCHIJF te installeren,

Nadere informatie

Midi PDF Bladmuziek lezer

Midi PDF Bladmuziek lezer Inleiding. Ruim 20 ordners aan bladmuziek, meeste daarvan uitgeprint van een PDF. Even snel een nummer opzoeken wil dan ook niet, terwijl ik alles wel op alfabetische volgorde heb. Dat was het niet helemaal

Nadere informatie

Selenium IDE Webdriver. Introductie

Selenium IDE Webdriver. Introductie Selenium IDE Webdriver Het Wielsem 10, 5231 BW s- Hertogenbosch, telefoon 073-6409311 e- mail info@testwork.nl internet http://www.testwork.nl 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Selenium IDE... 3 3

Nadere informatie

Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet

Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet Snel aan de slag met BasisOnline en InstapInternet Inloggen Surf naar www.instapinternet.nl of www.basisonline.nl. Vervolgens klikt u op de button Login links bovenin en vervolgens op Member Login. (Figuur

Nadere informatie

Webonderdelen (Web Parts)

Webonderdelen (Web Parts) Webonderdelen (Web Parts) Een SharePoint pagina is opgedeeld in een aantal zones op het scherm. In elke zone kunnen Webonderdelen, veelal Web Parts genoemd, geplaatst worden. Deze Web Parts zijn kleine

Nadere informatie

Handleiding opnemen laagfrequent geluid Van een lid van de vereniging Leefmilieu, september 2014

Handleiding opnemen laagfrequent geluid Van een lid van de vereniging Leefmilieu, september 2014 Handleiding opnemen laagfrequent geluid Van een lid van de vereniging Leefmilieu, september 2014 Een lid van de vereniging Leefmilieu heeft een handleiding gemaakt voor het zelf meten van laagfrequent

Nadere informatie

1. Introductie 2. Omschrijving 2 Omschrijving van de onderdelen (voorzijde) 2. 2. Algemeen 3

1. Introductie 2. Omschrijving 2 Omschrijving van de onderdelen (voorzijde) 2. 2. Algemeen 3 HANDLEIDING Digitale Harddisk Recorder DVR DigitAll CCTV Doornseweg 2a Tel.: 0183-4016346 1. Introductie 2 Omschrijving 2 Omschrijving van de onderdelen (voorzijde) 2 2. Algemeen 3 Opstarten systeem 3

Nadere informatie

Rhino s verhandelingen TC-K04

Rhino s verhandelingen TC-K04 Rhino s verhandelingen TC-K04 Foto s beoordelen (Gebruik van aangepaste kolommen). Tijdens de vakantie hebben velen foto s gemaakt. In dit digitale tijdperk schiet je er zelfs vaak heel veel. Al die foto

Nadere informatie

HANDLEIDING NEDERLANDS ( 1 7 )

HANDLEIDING NEDERLANDS ( 1 7 ) HANDLEIDING NEDERLANDS ( 1 7 ) DOOS INHOUD TOTAL CONTROL QUICKSTART MANUAL SAFETY & WARRANTY INFORMATION USB KABEL CUE LE CD TRAKTOR 3 LE CD CUE LE CONTROL OVERLAY TRACKOR 3 LE CONTROL OVERLAY ::: Total

Nadere informatie

Afdrukken in Calc Module 7

Afdrukken in Calc Module 7 7. Afdrukken in Calc In deze module leert u een aantal opties die u kunt toepassen bij het afdrukken van Calc-bestanden. Achtereenvolgens worden behandeld: Afdrukken van werkbladen Marges Gedeeltelijk

Nadere informatie

Symbol for Windows Planner Versie 0.8

Symbol for Windows Planner Versie 0.8 Symbol for Windows Planner Versie 0.8 Inhoud Inleiding... 3 1. Weergaven... 4 2. RealTime modus (de agenda raadplegen)... 6 2.1. Wat is een modus... 6 2.2. Eenvoudigste weergave... 6 2.3. Uitgebreidere

Nadere informatie

Cijfers 1 t/m 4,8,16 hiermee kunt u van kanaal wisselen. Gebruik deze iconen om naar een split screen terug te gaan.

Cijfers 1 t/m 4,8,16 hiermee kunt u van kanaal wisselen. Gebruik deze iconen om naar een split screen terug te gaan. Inhoudsopgave 1. Belangrijke veiligheidsinstructies... 2 2. Mee geleverde producten voor de DVR... 2 3. Uitleg bedieningspaneel... 2 4. Uitleg afstandsbediening... 3 5. Aan de slag met de DVR... 3 5.1

Nadere informatie

Deel 1: PowerPoint Basis

Deel 1: PowerPoint Basis Deel 1: PowerPoint Basis De mogelijkheden van PowerPoint als ondersteunend middel voor een gedifferentieerde begeleiding van leerlingen met beperkingen. CNO Universiteit Antwerpen 1 Deel 1 PowerPoint Basis

Nadere informatie

HTA Software - Klachten Registratie Manager Gebruikershandleiding

HTA Software - Klachten Registratie Manager Gebruikershandleiding HTA Software - Klachten Registratie Manager Gebruikershandleiding Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Opstarten en inloggen, overzicht startscherm, uitleg symbolen Hoofdstuk 2: aanmaken relaties Hoofdstuk 1: Opstarten

Nadere informatie