Jan P. Hogendijk. Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht. 12 feb 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jan P. Hogendijk. Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht. 12 feb 2015"

Transcriptie

1 Abu Rayḥān al-bīrūnī Jan P. Hogendijk Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht 12 feb 2015

2 Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī Geboren Bīrūn ( buiten ) Kāth (nu: Biruni), Uzbekistan, Gestorven ca. 1050, Ghazni, Afghanistan. Werkte in Uzbekistan, Turkmenistan, Iran, Afghanistan. In de top-10 van Islamitische wetenschappers. Leefde aan hoven, was ook diplomaat, soms in ongenade.

3 Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī Namaakportretten (er zijn geen echte portretten van middeleeuws Islamitische geleerden)

4 Waar is onze kennis over Al-Bīrūnī op gebaseerd? Arabische handschriften, voornamelijk in bibliotheken in Europa (Istanbul, Leiden, Parijs, Oxford), Cairo, Iran, Verenigde Staten. Sinds ongeveer 1850 bestudeerd. Nieuwe website: met al zijn werken.

5 Deze lezing Geen opsomming van feiten, maar we proberen iets van een sfeer te schetsen, en enigszins chronologisch door zijn leven en werk heen te gaan. Na enige tijd zal blijken waarom deze man zo bijzonder is. Ik ga er van uit dat u nog nooit van al-bīrūnī gehoord hebt.

6 Khwārizmische periode ( ) Khwārizm = gebied ten Zuiden van het Aral-meer, Uzbekistan en Turkmenistan (ook Al-Khwārizmī (ca. 830) kwam daar vandaan) Eenvoudige afkomst (vader onbekend?). Moedertaal Khwārizmisch (lijkt op Perzisch) Zijn leraar in wis- en sterrenkunde was Abū Naṣr ibn c Irāq, behorend tot een koninklijke familie, en (zoals nu duidelijk is) een van de grootste wiskundigen uit de traditie. Biruni was trots op zijn afkomst uit Khwārizm en sterk verbonden met dit gebied.

7 (Vermoedelijk?) vroeg werk uit deze periode Boek van de Inleiding in de Eerste Beginselen van de Kunst van de Astrologie voor Rayḥāna [dochter van een hooggeplaatst persoon in Khwārizm] In de vorm van ca. 500 vragen en antwoorden. Wiskunde, sterrenkunde, heelal, geografie, chronologie, astrologie. Met plaatjes. Geschreven in twee versies: Perzisch en Arabisch. Engelse vertaling is 500 kleine bladzijden.

8 Plaatjes over maansverduisteringen uit het boek voor Rayhana Nog steeds een goed leerboek voor eerste kennismaking! Liefde voor India is hierin al te zien.

9 Rayhana kreeg meteen veel getallen te zien: Afstanden van planeten e.d. Wereldkaart

10 Astrologie Al-Bīrūnī schrijft veel over astrologie, maar met ingehouden sarcasme. Citaat: Volgens de meerderheid van de mensen is astrologie doel en vrucht van de exacte wetenschappen. Maar onze mening over dit doel en deze vrucht is die van de minderheid...

11 Standaardwerk over chronologie (1000). Al-āthār al-bāqiya min al-qurūn al-khāliya De blijvende sporen van de vergane eeuwen Wetenschappelijke leerboek over chronologie met definities van dag, jaar, enz.. Voltooid in 1000 A.D. (dit is toeval). Opgedragen aan Qābūs van Gurgān (Kaspische zee). Beschrijving van niet alleen Islamitische, maar ook Perzische, Joodse, Christelijke, Indiase enz. chronologieën en feesten (b.v. Pasen). Hij citeert ook in het Hebreeuws. Engelse vertaling (Sachau, 1879) is 365 pagina s. Boek is nog steeds erg belangrijk!

12 Standaardwerk over chronologie (ca. 1000) II.

13 Standaardwerk over chronologie (ca. 1000) III. Al-āthār al-bāqiya min al-qurūn al-khāliya Er staan ook wiskundige probleempjes in, bijvoorbeeld: Iemand legt 1 graankorrel op het eerste vakje van een schaakbord, 2 korrels op het tweede vakje, 4 op het derde vakje, enz. Hoeveel graankorrels liggen er op het hele schaakbord? Antwoord = 18, 446, 744, 073, 709, 551, 615 Doel van dit probleem: propaganda maken voor het Indiase (d.w.z. Hindu-Arabische) systeem om getallen te schrijven.

14 Astronomische waarnemingen: belangrijk thema in zijn hele leven. Al-Bı ru nı mat o.a. de hoogte van de zon als deze in de meridiaan stond. In Jurja niyya, in het huis van de Amı r. Maandag 11 Rabı c II, 407 H. = Mihr 10, 385 Yazdgerd = Aylul 17, 1327 Alexander was de middaghoogte van de zon 47o 440. Kwadrant (reconstructie)

15 Astronomische waarnemingen Al-Bīrūnī mat o.a. de hoogte van de zon als deze in de meridiaan stond. In Jurjāniyya (nu sun Al Biruni s quadrant in Jurjaniyya Turkmenistan), in het huis van de Amīr. Maandag 11 Rabī c II, 407 Hijra perpendicular rod horizon = Mihr 10, 385 Yazdgerd = Aylul 17, 1327 Alexander meridian (North South) vertical plane 3.5 m o shadow scale divided into minutes was de middaghoogte van de zon 47 o 44.

16 Meer waarnemingen in Jurjaniyya: begin van de herfst Maximale middaghoogte van de zon is: 71 o 18 (begin van de zomer) Minimale middaghoogte van de zon is: 24 o 8 (begin van de winter) Gemiddelde is middaghoogte bij begin van de herfst, is 47 o 43 (breedte van Jurjaniyya is dus 90 o 47 o 43 = 42 o 17 ) Maandag 11 Rabī c II, 407 H: middaghoogte was 47 o 44. Middaghoogte volgende dag was 47 o 20. AAl-Bīrūnī concludeert: de herfst begon dus op Maandag 11 Rabī c II, 407 H, één uur na de middag. Al-Bīrūnī mat de aanvang van de vier seizoenen.

17 De baan van de zon Uit de beginmomenten van de vier seizoenen bepaalde Al-Bīrūnī de lengtes van de vier seizoenen, en daar leidde hij de baan van de zon uit af. beginning M B 25;3,5,24 Gemini summer Center of solar orbit G beginning autumn sun Earth A beginning of spring

18 De Afghaanse periode: : Sultan Maḥmūd van Ghazna verovert de stad Kāth (Uzbekistan) en ontvoert Al-Bīrūnī naar Afghanistan. Al-Bīrūnī was niet in de gunst van Maḥmūd en had allerlei beperkingen tot Hij reisde mee met strooptochten van Maḥmūd naar India (incl. modern Pakistan). Wel schreef al-bīrūnī allerlei werken in die periode.

19 Voorbeeld: De Tahdid Voorbeeld: Bepaling van richtingen van plekken, voor het corrigeren van afstanden tot plaatsen Arabisch: taḥdīd nihāyāt al-amākin fī taṣḥīḥ masāfāt al-masākin Onder andere: bepaling van de qibla (richting naar Mekka) in Ghazni. (Al-Bīrūnī was taalkunstenaar)

20 Inhoud van de Tahdid: o.a. bepaling van geografische coördinaten, lengte en breedte Vergelijking door E.S. Kennedy van coördinaten van al-bīrūnī met moderne waarden.

21 Een bepaling van de richting van Mekka, in een brief van al-bīrūnī (ca. 1025) (enig bewaarde handschrift is in Leiden)

22 Dezelfde methode, in de Tahdid, hier voor Istanbul (aannamen: geogr. breedte 41 o, geogr. breedte Mekka 21 o, verschil geogr. lengte Istanbul-Mekka 11 o ). qibla S = South JK=LM M ist L K A λ= 11 o E = East C W = West J B 90 φ M = 69 o N P φ = 41 o latitude Ist.

23 Wiskundige basis: de hemelbol kan worden uitgevouwen. Zenith of Istanbul Pole (near Pole star) Zenith of Mecca North Earth qibla at Istanbul South horizon at Istanbul West = North Pole = Istanbul = Mecca

24 Resultaten van deze methode voor verschillende plaatsen. qibla South East M M M ist konya meshed M isfahan C West North

25 Een instrument op basis van de theorie van al-biruni North West ist konya meshed isfahan C East South qibla

26 Het instrument (gemaakt in 17e eeuws Iran., ontdekt in 1989)

27 Het grootste werk van al-biruni, uit zijn Afghaanse periode Al-Qānūn al-mas c ūdī (ca. 1035): Opbouw van de sterrenkunde, in dezelfde stijl als de Almagest van Ptolemaeus (150 na Chr.). Opgedragen aan de zoon van Maḥmūd, namelijk sultan Mas c ūd van Ghazna, met wie al-bīrūnī wel een goede relatie had. Meer dan 1000 pagina s. De Arabische tekst is gepubliceerd en vertaald in het Russisch en het Oezbeeks.

28 De aardrotatie Al-Bīrūnī behandelt ook de mogelijkheid dat de aardbol niet in rust is maar om zijn as roteert. Interessante opmerkingen: Er waren vooraanstaande (anonieme) astronomen in de Islamitsche traditie die daarin geloofden. Volgens Al-Bīrūnī kunnen alle astronomische verschijnselen door beide hypotheses worden verklaard De aarde in rust is op grond van fysieke argumenten: als de aarde zou draaien zouden wij per 4 seconden ongeveer 1 mijl afleggen (hij bepaalt eerst de aardstraal). Zo n snelle beweging zou effect moeten hebben op de bewegingen van voorwerpen op aarde.

29 De theorie van de zon in al-qānūn al-mas c ūdī Uit zijn waarnemingen van de lengte van de lente ( dagen) en de lengte van de zomer ( dagen) en de lengte van het zonnejaar berekent al-bīrūnī de vorm van de zonnebaan en de positie van het verste punt van de zonnebaan (25 o 3 Gemini). Hij vergelijkt met eerdere waarden en concludeert dat dit punt met constante snelheid beweegt. Dit is wellicht de eerste keer in de geschiedenis dat dit fenomeen (modern: beweging van het aphelium van de aardbaan) wordt geconstateerd.

30 De kwaliteit van de editie van Al-Qānūn al-mas c ūdī gepubliceerd in Hyderabad (1955, 3 vols) en gekopieerd in Beirut, enz.

31 India Onderzoek van wat in India is. Groot werk over cultuur, religie en sterrenkunde van India, door al-bīrūnī geschreven ten tijde van de slechte Sultan al-maḥmūd. Klaar in 1030, vlak na zijn dood. Ca. 300 pagina s. Uniek vanwege de zakelijke beschrijvingen van de Indiase cultuur. Ook interessant vanwege reflectie door al-bīrūnī op zijn eigen cultuur en situatie. Hij schrijft vanuit een Islamitisch standpunt maar kraakt de Indiase cultuur niet af.

32 Citaat en opvattingen van al-bīrūnī uit zijn boek over India Er zijn vele wetenschappen. Er kunnen nog meer ontstaan... als de mensen wetenschap willen leren, en de wetenschap en de wetenschappers eren. Het is de taak van de regering om de wetenschappers bevrijden van de zorgen om het dagelijks bestaan, en hen aan te moedigen... Maar onze tijd voldoet niet aan deze beschrijving. Daarom kan er nu geen nieuwe wetenschap ontstaan; alles wat er nog is bestaat uit overblijfselen en resten uit betere tijden....

33 Citaat en opvattingen van al-bīrūnī uit zijn boek over India Hij citeert Koran 4: 134 O jullie die geloven: sta voor rechtvaardigheid, als getuigen voor God, zelfs al is het tegen jullie belang en dat van je ouders en je familie, en ook de Bijbel trek je niets aan van de woede van koningen als je de waarheid spreekt, want zij hebben macht over je lichaam maar niet over je ziel. (ar p. 4) The sentences of the Koran on the subjects necessary for man to know are in perfect harmony with the other religious codes, and at the same time they are perfectly clear, without any ambiguity. Besides, the Koran does not contain questions which have for ever been subjects of controversy, nor such questions the solution of which has always been despaired of, e.g., questions similar to certain puzzles of chronology. (India, Ch. 26, Sachau trl. 263 ar p. 132)

34 Sanskrit Al-Bīrūnī vertaalde de Yoga-Sutra s van Patanjali (2e eeuw na Chr.?) met een onbekend commentaar van het Sanskrit in het Arabisch. Dit werk is nog steeds beroemd en gaat o.a. over verlichting, het ego, onsterfelijkheid, enz. Gaat tegen zijn eigen opvattingen in.

35 Wat maakt Al-Biruni uniek? Hij is een alfa-, beta- en gammawetenschapper, en een taalkunstenaar, kende veel talen (Khwarizmisch, Perzisch, Arabisch, Sanskrit, Hebreeuws, Grieks). Een van de beste sterrenkundigen en geografen uit de Islamitische traditie. Hij verdiept zich in andere culturen: en niet alleen omdat de sterrenkunde een interculturele wetenschap is. Hij had zeer veel respect voor andere culturen [belangrijk voorbeeld in de huidige tijd]. Hij had een groot netwerk en grote belangstelling voor geschiedenis; zijn werken zitten vol met historische gegevens.

36 Verdere opmerkingen over Al-Biruni Zijn oeuvre is omvangrijk: 150 werken, waarvan ca. 50 bewaard (ontdekt) zijn, het merendeel gepubliceerd (www.albiruni.nl) Ook mineralogie, farmacie, natuurfilosofie, wiskunde (voorzover nodig in sterrenkunde). Er is geen moderne wetenschappelijke biografie van hem en er zijn geen analyses van zijn oeuvre als geheel. Hij had praktisch geen invloed op het middeleeuwse Christelijke Westen.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61310 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

Sterrenkunde en wiskunde van : interacties.

Sterrenkunde en wiskunde van : interacties. Sterrenkunde en wiskunde van 1570-1700: interacties. De hemelsfeer 1 Al in de oudheid werden de bewegingen van zon, maan, planeten en sterren beschreven tegen de achtergrond van de hemelsfeer. Dit is een

Nadere informatie

Vertaling van een gedeelte uit het Korte Boek over het Rekenen met Restauratie en Confrontatie (al-kitāb al-mukhtaṣar fī l-jabr wa l-muqābala)

Vertaling van een gedeelte uit het Korte Boek over het Rekenen met Restauratie en Confrontatie (al-kitāb al-mukhtaṣar fī l-jabr wa l-muqābala) Vertaling van een gedeelte uit het Korte Boek over het Rekenen met Restauratie en Confrontatie (al-kitāb al-mukhtaṣar fī l-jabr wa l-muqābala) van Muḥammad ibn Mūsā al-khwārizmī (ca. 830). De onderstaande

Nadere informatie

Het veranderende wereldbeeld

Het veranderende wereldbeeld Pas in de 20 ste eeuw zijn onderzoekers erin geslaagd de hele wereld nauwkeurig in kaart te brengen. Vroeger was er altijd een deel van de wereld dat de mensen helemaal niet of niet goed kenden. In deze

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Van algoritme tot zenith: bijdragen van de Arabisch/Islamitische cultuur aan de bètawetenschap

Van algoritme tot zenith: bijdragen van de Arabisch/Islamitische cultuur aan de bètawetenschap Van algoritme tot zenith: bijdragen van de Arabisch/Islamitische cultuur aan de bètawetenschap Jan P. Hogendijk Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht Studium Generale TU/Eindhoven 2015 Deze lezing

Nadere informatie

WORKSHOP BOLDRIEHOEKSMETING

WORKSHOP BOLDRIEHOEKSMETING WORKSHOP BOLDRIEHOEKSMETING VERBETERING WERKBUNDEL Project wiskunde en cultuur 2015 NWD 2016 Docenten: Michel Roelens & Christine Swinnen Anne Nagels (wiskunde - biologie) Stien Loyens (wiskunde - biologie)

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

En nu jij! : leer de argumenten zelf

En nu jij! : leer de argumenten zelf En nu jij! : leer de argumenten zelf [لونلدية - dutch [nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.svalfurqan.nl 2014-1435 ب«الا ن أنت علم احلجج بنفسك الل اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله

Nadere informatie

AK hoofdstuk 3 paragraaf 1

AK hoofdstuk 3 paragraaf 1 AK hoofdstuk 3 paragraaf 1 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Renee Cools 03 February 2014 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/49135 Dit lesmateriaal is gemaakt met

Nadere informatie

Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014

Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014 HEILIGE DRIEVULDIGHEIDSCOLLEGE Onderzoeksopdracht Stelling van Ptolemaeus Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014 Inhoudstafel Historische achtergrond Bewijs van de stelling van Ptolemaeus Toepassingen

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

The secret key. Worksheet. flash info. Lees de tekst en kruis het juiste antwoord aan. Deze tekst hoort bij

The secret key. Worksheet. flash info. Lees de tekst en kruis het juiste antwoord aan. Deze tekst hoort bij 1 The secret key read Lees de tekst en kruis het juiste antwoord aan. Deze tekst hoort bij informatie over buslijnen een game een reclame flash info inside outside cross the road binnen(in) buiten steek

Nadere informatie

Aardrijkskunde hoofdstuk 3 paragraaf 1

Aardrijkskunde hoofdstuk 3 paragraaf 1 Aardrijkskunde hoofdstuk 3 paragraaf 1 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Irene van Hensbergen 31 January 2014 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/48842 Dit lesmateriaal

Nadere informatie

Laplace verwoorde dit zo in het artikel Overzicht van Indische wiskunke. 1. Algemene geschiedenis van de cijfers: Hoe is ons getallensysteem ontstaan?

Laplace verwoorde dit zo in het artikel Overzicht van Indische wiskunke. 1. Algemene geschiedenis van de cijfers: Hoe is ons getallensysteem ontstaan? De nul is niet meer weg te denken uit onze huidige maatschappij. Overal waar men kijkt komt men dingen tegen die er nooit zonder de nul zouden zijn geweest. Zo wordt nul gebruikt als men spreekt over niets,

Nadere informatie

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013 PG+ Sterrenkunde Ellen Schallig 14 november 2013 Inhoudsopgave Huishoudelijke mededelingen Recap: Het heelal is groot en leeg De Babyloniërs De Grieken Sprong naar zestiende eeuw Huishoudelijke mededelingen

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Omgaan met onze gestorven dierbaren. Viering Angelface - internet

Omgaan met onze gestorven dierbaren. Viering Angelface - internet Omgaan met onze gestorven dierbaren Viering 20161217 Angelface - internet hemeltrap internet na de theepauze begon Hans de Viering voor onze gestorven dierbaren met het voordragen van een van zijn gedichten;

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

3 De islamitische wereld

3 De islamitische wereld 3 De islamitische wereld Start 1 a islamitische wereld b 1 landschap 2 cultuur 3 inrichting 2 Bijna iedereen is er moslim. Turkije ligt in de islamitische wereld. Er liggen rijke olielanden. Moskeeën horen

Nadere informatie

Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1

Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1 Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1 Het beginpunt Om het allemaal wat begrijpelijker te maken wat de Bijbel zegt en wat het bedoeld met wat het zegt beginnen we met Gods beloften aan Abram (later

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Tijdsplanning. Opdracht 5: Islamitische vlakvullingen

Tijdsplanning. Opdracht 5: Islamitische vlakvullingen Iran project 2011-2012 Inleiding Iran het Land van de Ariërs schrikt de ene af door de verschrikkelijke verhalen die we in het nieuws horen. De ander wordt er juist door geboeid. Wat is het nu werkelijk

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

De profeet Jeremia had voorzegd dat de ballingschap 70 jaar zou duren. De profeet Daniël verwachtte blijkbaar duidelijk dat na het einde van de

De profeet Jeremia had voorzegd dat de ballingschap 70 jaar zou duren. De profeet Daniël verwachtte blijkbaar duidelijk dat na het einde van de Hoofdstuk 7 427-466 voor Christus - schema 13 466-505 voor Christus - schema 14 Schema 13 De 70 jaar weken van de profeet Daniël hoofdstuk 9. Het is dit profetische gedeelte van het boek Daniël uit het

Nadere informatie

De Geo. 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 3. www.degeo-online.nl. 1ste druk

De Geo. 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 3. www.degeo-online.nl. 1ste druk De Geo 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw Antwoorden hoofdstuk 3 www.degeo-online.nl 1ste druk De Geo, aardrijkskunde voor de onderbouw van th - Docentenhandleiding 1 TH 1 ThiemeMeulenhoff Utrecht/Zutphen,

Nadere informatie

DAMON KLAS: NAAM: JAN DE LEEUW HUMANISME EN CHRISTENDOM HAVO/VWO WERKBOEK. stp hv huma wb1 22 jan 09.indd 1 22-01-2009 16:05:22

DAMON KLAS: NAAM: JAN DE LEEUW HUMANISME EN CHRISTENDOM HAVO/VWO WERKBOEK. stp hv huma wb1 22 jan 09.indd 1 22-01-2009 16:05:22 DAMON KLAS: NAAM: JAN DE LEEUW HUMANISME EN CHRISTENDOM WERKBOEK HAVO/VWO 1 stp hv huma wb1 22 jan 09.indd 1 22-01-2009 16:05:22 Hoofdstuk 3 Het humanisme Paragraaf 1 inleiding u OPDRACHT 1, P.43 Diederick

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Bijbelvertalingen welke kies jij? Introductie op de workshop BGT vanuit het NBG

Bijbelvertalingen welke kies jij? Introductie op de workshop BGT vanuit het NBG Bijbelvertalingen welke kies jij? Introductie op de workshop BGT vanuit het NBG Workshop over de Bijbel in Gewone Taal en haar achtergronden en haar vertaalkeuzes Kort overzicht komende 15 minuten Waarom

Nadere informatie

Hazrat Inayat Khan en het Universeel Soefisme

Hazrat Inayat Khan en het Universeel Soefisme Hazrat Inayat Khan en het Universeel Soefisme Hazrat Inayat Khan Geboren 5 juli 1882 te Baroda (India) Gestorven 5 februari 1927 in India Hazrat is een aanspreking voor een hooggeplaatst iemand Hazrat

Nadere informatie

Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016

Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016 Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016 Wiskunde is een wetenschap waarin precies geredeneerd wordt over getallen, figuren in de ruimte, of formele structuren in het algemeen. In

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG!

Heilig Schrift. Tanach Bijbel Koran Docentenhandleiding OMG! 2 Museum Catharijneconvent, 2016 De tentoonstelling informeert u en uw leerlingen op een interactieve manier over de heilige geschriften van de drie monotheïstische wereldreligies. Ondanks onderlinge verschillen

Nadere informatie

DaVinci: Wereldverkenning

DaVinci: Wereldverkenning DaVinci: Wereldverkenning samen met ouders Alles heeft te maken met al het andere, Leonardo Da Vinci Ik verwonder me over Ik verwonder me over Ik verwonder me over DaVinci Ieder kind is uniek en het is

Nadere informatie

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool)

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Moslims zijn fundamentalisten en terroristen

Moslims zijn fundamentalisten en terroristen Moslims zijn fundamentalisten en terroristen [لونلدية - dutch [nederlands - auteur: Dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah uitgever: www.irf.net bron: www.overislam.nl Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad)

Nadere informatie

Geneeskunde in de Islam

Geneeskunde in de Islam Geneeskunde in de Islam ] لونلدية - dutch [ nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.islamcity.nl 2013-1435 الطب الا سلا» بالة اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله المصدر: www.islamcity.nl

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Toelichting op de lezing uit 1 Tessalonicenzen 4 : 13-18

Toelichting op de lezing uit 1 Tessalonicenzen 4 : 13-18 Toelichting op de lezing uit 1 Tessalonicenzen 4 : 13-18 De apostel Paulus onderhield tijdens zijn zendingsreizen per brief contact met de gemeenten die hij gesticht had. In die brieven ging hij in op

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

Bijbelteksten Feest van Genade

Bijbelteksten Feest van Genade Week 1 Zoals een hinde smacht naar stromend water, zo smacht mijn ziel naar U, o God. (Psalm 42:2) Mozes sloeg steeds buiten het kamp, op ruime afstand ervan, een tent op die hij de ontmoetingstent noemde.

Nadere informatie

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God.

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. GELOVEN Encycliek Lumen Fideï zegt: Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. PROBLEEM VAN PAROCHIES

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar. Docentenhandleiding

Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar. Docentenhandleiding Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar Docentenhandleiding I. DOELSTELLINGEN de belangstelling voor Europa en de Europese Unie bevorderen bij kinderen in de leeftijdsgroep

Nadere informatie

Niets vragen, niets weigeren

Niets vragen, niets weigeren Franciscus van Sales (1567-1622) leefde in het Franse stadje Annecy, in een tijd van politieke verwarring en godsdienstoorlogen. Hij is bekend als schrijver van twee belangrijke en invloedrijke handleidingen

Nadere informatie

Van Bethlehem tot Golgotha

Van Bethlehem tot Golgotha Van Bethlehem tot Golgotha Het Mysterie van Inwijding Esoterische Begrippen Elly Lichtenberg De Bijbel, een mystiek verhaal of..? Deel I De Bijbel: een mystiek verhaal of..? Is het evangelieverhaal juist?

Nadere informatie

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur Grieks Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Leerstoelenplan faculteit der Geesteswetenschappen

Leerstoelenplan faculteit der Geesteswetenschappen Leerstoelenplan faculteit der Geesteswetenschappen 1. Leiden Institute for Area Studies School of Middle Eastern Studies Hebreeuwse Taal- en Letterkunde Aramese taal en letterkunde T alen en geschiedenis

Nadere informatie

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat [لونلدية - dutch [nederlands - dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net, geprikt door broeder Hamid 2014-1435 إثبات وجود االله

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

DE STER VAN BETHLEHEM

DE STER VAN BETHLEHEM 1 EEN VERSCHIJNSEL DAT DE WERELD VERBAASDE: DE STER VAN BETHLEHEM De ster van Bethlehem fascineert al eeuwenlang gelovigen, ongelovigen en de nieuwsgierigen van onze wereld. De Bijbel vertelt namelijk

Nadere informatie

AstroNavigatie [Celestial Navigation]

AstroNavigatie [Celestial Navigation] AstroNavigatie [Celestial Navigation] Samenvatting 1 e avond Redert Steens Oktober 2012 Versie 30 juli 2012 Even beginnen aan het eind Wat heb je daarvoor nodig? Voor het bepalen van je locatie (lon/lat):

Nadere informatie

LEVENSBESCHOUWELIJKE VORMING ISLAM STUDIEWIJZER 3VWO

LEVENSBESCHOUWELIJKE VORMING ISLAM STUDIEWIJZER 3VWO LEVENSBESCHOUWELIJKE VORMING ISLAM STUDIEWIJZER 3VWO STUDIEWIJZER Let op: alle belangrijke data staan in de studiewijzer vermeld. Je weet dus precies wat je wanneer kan verwachten. Les 1 Culture Clash?

Nadere informatie

Wereldverkenning in samenhang Taal & de thema s van DaVinci HEEFT TE MAKEN MET AL HET ANDERE, LEONARDO DAVINCI

Wereldverkenning in samenhang Taal & de thema s van DaVinci HEEFT TE MAKEN MET AL HET ANDERE, LEONARDO DAVINCI Wereldverkenning in samenhang Taal & de thema s van DaVinci ALLES HEEFT TE MAKEN MET AL HET ANDERE, LEONARDO DAVINCI inhoud workshop 1.Wat houdt de methode DaVinci in? 2.Waar liggen kansen voor taal binnen

Nadere informatie

L E N N Y V A N G E N D E R E N

L E N N Y V A N G E N D E R E N L ENNY VAN G ENDEREN 2 Kinderen van het licht 3 4 Lenny van Genderen Kinderen van het licht Afbeelding 1. De Boodschapper (schilderij door Lenny van Genderen). 2015 Lenny van Genderen 2015 Quint Essence

Nadere informatie

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory)

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Heel wat tuinzonnewijzers staan slecht opgesteld. Dikwijls zijn zulke ornamenten gekocht in tuincentra of ergens in het buitenland tijdens een vakantietrip,

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond.

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond. Rekenen aan de aarde Introductie Bij het vak aardrijkskunde wordt de aarde bestudeerd. De aarde is een bol. Om te bepalen waar je je op deze bol bevindt zijn denkbeeldige lijnen over de aarde getrokken,

Nadere informatie

HANDMATIG WORTELTREKKEN

HANDMATIG WORTELTREKKEN HANDMATIG WORTELTREKKEN Kelly Vankriekelsvenne & Julie Vanmarsenille Doelstellingen: Na deze workshop moeten jullie in staat zijn om: Het algoritme voor handmatig wortels te trekken toe te passen. De stappen

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

Het astrolabium. Een workshop Arabische wiskunde op de Dag van de Wiskunde 1 ste en 2 de graad te Kortrijk op 26 november 2005

Het astrolabium. Een workshop Arabische wiskunde op de Dag van de Wiskunde 1 ste en 2 de graad te Kortrijk op 26 november 2005 Het astrolabium Een workshop Arabische wiskunde op de Dag van de Wiskunde 1 ste en 2 de graad te Kortrijk op 26 november 2005 Deze workshop werd eerder gegeven in het kader van de projectdag Omleiding

Nadere informatie

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van:

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van: ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS Van: Ieder groepje gaat op ontdekkingsreis, deze gebieden worden verdeeld: heelal, de zee, een onderaards gebied, een vulkanisch gebied, een bergachtig gebied, een woestijn

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

De Grote Strijd tussen Christus en Satan is de achtergrond door de Bijbel heen. Het is voornamelijk aanwezig in het boek Job. De Grote Strijd.

De Grote Strijd tussen Christus en Satan is de achtergrond door de Bijbel heen. Het is voornamelijk aanwezig in het boek Job. De Grote Strijd. Les 2 voor 8 oktober 2016 De Grote Strijd tussen Christus en Satan is de achtergrond door de Bijbel heen. Het is voornamelijk aanwezig in het boek Job. De Grote Strijd. De Strijd begint. De Strijd op aarde.

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor de islam. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor de islam. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor de islam Naam: De islam Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF

ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ==> Download: ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF - Are you searching for Zo Gaat Dat In Rusland Books? Now, you will be happy that at this time Zo Gaat Dat

Nadere informatie

Afghanistan docentenhandleiding

Afghanistan docentenhandleiding Afghanistan docentenhandleiding Docentenhandleiding Inhoud De situatie in Afghanistan wordt in het nieuws ondergesneeuwd door andere conflicten. Toch gaat daar de strijd voort. Bijna elke week zijn er

Nadere informatie

U kunt eeuwig leven. John Phillips

U kunt eeuwig leven. John Phillips U kunt eeuwig leven John Phillips U kunt eeuwig leven Uitgegeven door: Emmaus Correspondentie School Postbus 54234 3008 JE Rotterdam NL www.bijbelcursussen.nl Vertaling van You can live forever John Phillips

Nadere informatie

Katharina Neeltje Bakker - Katrien - weduwe van Fancois Kruysse

Katharina Neeltje Bakker - Katrien - weduwe van Fancois Kruysse Dienst van Woord en gebed bij de begrafenis van Katharina Neeltje Bakker - Katrien - weduwe van Fancois Kruysse Rilland de Levensbron Zaterdag 1 maart 2014, 11.00 uur Voorganger: Ds. Arie van der Maas

Nadere informatie

Lucas 24: Geloof jij het?!

Lucas 24: Geloof jij het?! Lucas 24:13-35 - Geloof jij het?! Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint

Nadere informatie

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief.

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. GELOOF EN WETENSCHAP Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. 1. HET HARMONIEMODEL De leer van de twee boeken Het Ptolemaeïsche of Aristotelische wereldbeeld

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Kopieer- en werkbladen: de reeks van Fibonacci

Kopieer- en werkbladen: de reeks van Fibonacci 1 1 3,14 4 Kopieer- en werkbladen: de reeks van Fibonacci Grote Rekendag 26 www.rekenweb.nl 71 1 1 3,14 4 72 www.rekenweb.nl Grote Rekendag 26 1 1 3,14 4 Het konijnenprobleem Een familie konijnen kan heel

Nadere informatie

Praktische Sterrenkunde

Praktische Sterrenkunde Praktische Sterrenkunde Vandaag 1. Verkenning van de sterrenhemel 21 september 2015 Korte introductie Praktische Sterrenkunde Verkenning van de sterrenhemel Coördinaten t.o.v. de waarnemer: azimuth en

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Is Allah dezelfde als de God van de christenen?

Is Allah dezelfde als de God van de christenen? Artikel Is Allah dezelfde als de God van de christenen? In 2009 verscheen een nieuw boek van ds. H. G. Koekkoek. De titel luidt: Mohammed, de islam, de Koran en de Bijbel. Het is een boek waarin de schrijver

Nadere informatie

a. De hoogte van een toren bepalen met behulp van een stok

a. De hoogte van een toren bepalen met behulp van een stok Gelijkvormigheid in de 17 de - en 18 de -eeuwse landmeetkunde Heb jij enig idee hoe hoog dat gebouw of die boom is die je uit het raam van je klaslokaal ziet? Misschien kun je de hoogte goed schatten,

Nadere informatie

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62210 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN POLITIEK MAURITS BERGER Boom Juridische uitgevers Den Haag 2006 INHOUD HOOFDSTUK 1 - DE REGELS VAN EEN IDEAAL 1 Deel I Sharia als oud recht 9 HOOFDSTUK 2 - DE KORAN ALS GRONDWET

Nadere informatie

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht Economie en Recht Bedrijfskunde Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Wageningen University 238 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Erasmus Universiteit Rotterdam 2.204 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Maastricht University**

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd.

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd. Essential Living Lieve mensen Wat fijn dat u bij de avond over de engelen aanwezig was. Het was mij echt een genoegen om samen met u in de aanwezigheid van de engelen bij elkaar te zijn. Op de avond zelf

Nadere informatie

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding-

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Fundamenten van het Christelijk geloof Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Beste kringleider, Hieronder vind je per hoofdstuk een aantal aanvullende gedachten bij het kringmateriaal Fundamenten

Nadere informatie

Machten van natuurlijke getallen G24. 16 wedstrijden. 4 2 (ieder lid speelt tegen vier tegenstanders = 4 4).

Machten van natuurlijke getallen G24. 16 wedstrijden. 4 2 (ieder lid speelt tegen vier tegenstanders = 4 4). G24 Machten van natuurlijke getallen 303 E Schrijf als een macht. a 5 5 5 =. 5 3..................................................... d.................... =. 6...........................................................

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie