Jan P. Hogendijk. Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht. 12 feb 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jan P. Hogendijk. Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht. 12 feb 2015"

Transcriptie

1 Abu Rayḥān al-bīrūnī Jan P. Hogendijk Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht 12 feb 2015

2 Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī Geboren Bīrūn ( buiten ) Kāth (nu: Biruni), Uzbekistan, Gestorven ca. 1050, Ghazni, Afghanistan. Werkte in Uzbekistan, Turkmenistan, Iran, Afghanistan. In de top-10 van Islamitische wetenschappers. Leefde aan hoven, was ook diplomaat, soms in ongenade.

3 Abū Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad Al-Bīrūnī Namaakportretten (er zijn geen echte portretten van middeleeuws Islamitische geleerden)

4 Waar is onze kennis over Al-Bīrūnī op gebaseerd? Arabische handschriften, voornamelijk in bibliotheken in Europa (Istanbul, Leiden, Parijs, Oxford), Cairo, Iran, Verenigde Staten. Sinds ongeveer 1850 bestudeerd. Nieuwe website: met al zijn werken.

5 Deze lezing Geen opsomming van feiten, maar we proberen iets van een sfeer te schetsen, en enigszins chronologisch door zijn leven en werk heen te gaan. Na enige tijd zal blijken waarom deze man zo bijzonder is. Ik ga er van uit dat u nog nooit van al-bīrūnī gehoord hebt.

6 Khwārizmische periode ( ) Khwārizm = gebied ten Zuiden van het Aral-meer, Uzbekistan en Turkmenistan (ook Al-Khwārizmī (ca. 830) kwam daar vandaan) Eenvoudige afkomst (vader onbekend?). Moedertaal Khwārizmisch (lijkt op Perzisch) Zijn leraar in wis- en sterrenkunde was Abū Naṣr ibn c Irāq, behorend tot een koninklijke familie, en (zoals nu duidelijk is) een van de grootste wiskundigen uit de traditie. Biruni was trots op zijn afkomst uit Khwārizm en sterk verbonden met dit gebied.

7 (Vermoedelijk?) vroeg werk uit deze periode Boek van de Inleiding in de Eerste Beginselen van de Kunst van de Astrologie voor Rayḥāna [dochter van een hooggeplaatst persoon in Khwārizm] In de vorm van ca. 500 vragen en antwoorden. Wiskunde, sterrenkunde, heelal, geografie, chronologie, astrologie. Met plaatjes. Geschreven in twee versies: Perzisch en Arabisch. Engelse vertaling is 500 kleine bladzijden.

8 Plaatjes over maansverduisteringen uit het boek voor Rayhana Nog steeds een goed leerboek voor eerste kennismaking! Liefde voor India is hierin al te zien.

9 Rayhana kreeg meteen veel getallen te zien: Afstanden van planeten e.d. Wereldkaart

10 Astrologie Al-Bīrūnī schrijft veel over astrologie, maar met ingehouden sarcasme. Citaat: Volgens de meerderheid van de mensen is astrologie doel en vrucht van de exacte wetenschappen. Maar onze mening over dit doel en deze vrucht is die van de minderheid...

11 Standaardwerk over chronologie (1000). Al-āthār al-bāqiya min al-qurūn al-khāliya De blijvende sporen van de vergane eeuwen Wetenschappelijke leerboek over chronologie met definities van dag, jaar, enz.. Voltooid in 1000 A.D. (dit is toeval). Opgedragen aan Qābūs van Gurgān (Kaspische zee). Beschrijving van niet alleen Islamitische, maar ook Perzische, Joodse, Christelijke, Indiase enz. chronologieën en feesten (b.v. Pasen). Hij citeert ook in het Hebreeuws. Engelse vertaling (Sachau, 1879) is 365 pagina s. Boek is nog steeds erg belangrijk!

12 Standaardwerk over chronologie (ca. 1000) II.

13 Standaardwerk over chronologie (ca. 1000) III. Al-āthār al-bāqiya min al-qurūn al-khāliya Er staan ook wiskundige probleempjes in, bijvoorbeeld: Iemand legt 1 graankorrel op het eerste vakje van een schaakbord, 2 korrels op het tweede vakje, 4 op het derde vakje, enz. Hoeveel graankorrels liggen er op het hele schaakbord? Antwoord = 18, 446, 744, 073, 709, 551, 615 Doel van dit probleem: propaganda maken voor het Indiase (d.w.z. Hindu-Arabische) systeem om getallen te schrijven.

14 Astronomische waarnemingen: belangrijk thema in zijn hele leven. Al-Bı ru nı mat o.a. de hoogte van de zon als deze in de meridiaan stond. In Jurja niyya, in het huis van de Amı r. Maandag 11 Rabı c II, 407 H. = Mihr 10, 385 Yazdgerd = Aylul 17, 1327 Alexander was de middaghoogte van de zon 47o 440. Kwadrant (reconstructie)

15 Astronomische waarnemingen Al-Bīrūnī mat o.a. de hoogte van de zon als deze in de meridiaan stond. In Jurjāniyya (nu sun Al Biruni s quadrant in Jurjaniyya Turkmenistan), in het huis van de Amīr. Maandag 11 Rabī c II, 407 Hijra perpendicular rod horizon = Mihr 10, 385 Yazdgerd = Aylul 17, 1327 Alexander meridian (North South) vertical plane 3.5 m o shadow scale divided into minutes was de middaghoogte van de zon 47 o 44.

16 Meer waarnemingen in Jurjaniyya: begin van de herfst Maximale middaghoogte van de zon is: 71 o 18 (begin van de zomer) Minimale middaghoogte van de zon is: 24 o 8 (begin van de winter) Gemiddelde is middaghoogte bij begin van de herfst, is 47 o 43 (breedte van Jurjaniyya is dus 90 o 47 o 43 = 42 o 17 ) Maandag 11 Rabī c II, 407 H: middaghoogte was 47 o 44. Middaghoogte volgende dag was 47 o 20. AAl-Bīrūnī concludeert: de herfst begon dus op Maandag 11 Rabī c II, 407 H, één uur na de middag. Al-Bīrūnī mat de aanvang van de vier seizoenen.

17 De baan van de zon Uit de beginmomenten van de vier seizoenen bepaalde Al-Bīrūnī de lengtes van de vier seizoenen, en daar leidde hij de baan van de zon uit af. beginning M B 25;3,5,24 Gemini summer Center of solar orbit G beginning autumn sun Earth A beginning of spring

18 De Afghaanse periode: : Sultan Maḥmūd van Ghazna verovert de stad Kāth (Uzbekistan) en ontvoert Al-Bīrūnī naar Afghanistan. Al-Bīrūnī was niet in de gunst van Maḥmūd en had allerlei beperkingen tot Hij reisde mee met strooptochten van Maḥmūd naar India (incl. modern Pakistan). Wel schreef al-bīrūnī allerlei werken in die periode.

19 Voorbeeld: De Tahdid Voorbeeld: Bepaling van richtingen van plekken, voor het corrigeren van afstanden tot plaatsen Arabisch: taḥdīd nihāyāt al-amākin fī taṣḥīḥ masāfāt al-masākin Onder andere: bepaling van de qibla (richting naar Mekka) in Ghazni. (Al-Bīrūnī was taalkunstenaar)

20 Inhoud van de Tahdid: o.a. bepaling van geografische coördinaten, lengte en breedte Vergelijking door E.S. Kennedy van coördinaten van al-bīrūnī met moderne waarden.

21 Een bepaling van de richting van Mekka, in een brief van al-bīrūnī (ca. 1025) (enig bewaarde handschrift is in Leiden)

22 Dezelfde methode, in de Tahdid, hier voor Istanbul (aannamen: geogr. breedte 41 o, geogr. breedte Mekka 21 o, verschil geogr. lengte Istanbul-Mekka 11 o ). qibla S = South JK=LM M ist L K A λ= 11 o E = East C W = West J B 90 φ M = 69 o N P φ = 41 o latitude Ist.

23 Wiskundige basis: de hemelbol kan worden uitgevouwen. Zenith of Istanbul Pole (near Pole star) Zenith of Mecca North Earth qibla at Istanbul South horizon at Istanbul West = North Pole = Istanbul = Mecca

24 Resultaten van deze methode voor verschillende plaatsen. qibla South East M M M ist konya meshed M isfahan C West North

25 Een instrument op basis van de theorie van al-biruni North West ist konya meshed isfahan C East South qibla

26 Het instrument (gemaakt in 17e eeuws Iran., ontdekt in 1989)

27 Het grootste werk van al-biruni, uit zijn Afghaanse periode Al-Qānūn al-mas c ūdī (ca. 1035): Opbouw van de sterrenkunde, in dezelfde stijl als de Almagest van Ptolemaeus (150 na Chr.). Opgedragen aan de zoon van Maḥmūd, namelijk sultan Mas c ūd van Ghazna, met wie al-bīrūnī wel een goede relatie had. Meer dan 1000 pagina s. De Arabische tekst is gepubliceerd en vertaald in het Russisch en het Oezbeeks.

28 De aardrotatie Al-Bīrūnī behandelt ook de mogelijkheid dat de aardbol niet in rust is maar om zijn as roteert. Interessante opmerkingen: Er waren vooraanstaande (anonieme) astronomen in de Islamitsche traditie die daarin geloofden. Volgens Al-Bīrūnī kunnen alle astronomische verschijnselen door beide hypotheses worden verklaard De aarde in rust is op grond van fysieke argumenten: als de aarde zou draaien zouden wij per 4 seconden ongeveer 1 mijl afleggen (hij bepaalt eerst de aardstraal). Zo n snelle beweging zou effect moeten hebben op de bewegingen van voorwerpen op aarde.

29 De theorie van de zon in al-qānūn al-mas c ūdī Uit zijn waarnemingen van de lengte van de lente ( dagen) en de lengte van de zomer ( dagen) en de lengte van het zonnejaar berekent al-bīrūnī de vorm van de zonnebaan en de positie van het verste punt van de zonnebaan (25 o 3 Gemini). Hij vergelijkt met eerdere waarden en concludeert dat dit punt met constante snelheid beweegt. Dit is wellicht de eerste keer in de geschiedenis dat dit fenomeen (modern: beweging van het aphelium van de aardbaan) wordt geconstateerd.

30 De kwaliteit van de editie van Al-Qānūn al-mas c ūdī gepubliceerd in Hyderabad (1955, 3 vols) en gekopieerd in Beirut, enz.

31 India Onderzoek van wat in India is. Groot werk over cultuur, religie en sterrenkunde van India, door al-bīrūnī geschreven ten tijde van de slechte Sultan al-maḥmūd. Klaar in 1030, vlak na zijn dood. Ca. 300 pagina s. Uniek vanwege de zakelijke beschrijvingen van de Indiase cultuur. Ook interessant vanwege reflectie door al-bīrūnī op zijn eigen cultuur en situatie. Hij schrijft vanuit een Islamitisch standpunt maar kraakt de Indiase cultuur niet af.

32 Citaat en opvattingen van al-bīrūnī uit zijn boek over India Er zijn vele wetenschappen. Er kunnen nog meer ontstaan... als de mensen wetenschap willen leren, en de wetenschap en de wetenschappers eren. Het is de taak van de regering om de wetenschappers bevrijden van de zorgen om het dagelijks bestaan, en hen aan te moedigen... Maar onze tijd voldoet niet aan deze beschrijving. Daarom kan er nu geen nieuwe wetenschap ontstaan; alles wat er nog is bestaat uit overblijfselen en resten uit betere tijden....

33 Citaat en opvattingen van al-bīrūnī uit zijn boek over India Hij citeert Koran 4: 134 O jullie die geloven: sta voor rechtvaardigheid, als getuigen voor God, zelfs al is het tegen jullie belang en dat van je ouders en je familie, en ook de Bijbel trek je niets aan van de woede van koningen als je de waarheid spreekt, want zij hebben macht over je lichaam maar niet over je ziel. (ar p. 4) The sentences of the Koran on the subjects necessary for man to know are in perfect harmony with the other religious codes, and at the same time they are perfectly clear, without any ambiguity. Besides, the Koran does not contain questions which have for ever been subjects of controversy, nor such questions the solution of which has always been despaired of, e.g., questions similar to certain puzzles of chronology. (India, Ch. 26, Sachau trl. 263 ar p. 132)

34 Sanskrit Al-Bīrūnī vertaalde de Yoga-Sutra s van Patanjali (2e eeuw na Chr.?) met een onbekend commentaar van het Sanskrit in het Arabisch. Dit werk is nog steeds beroemd en gaat o.a. over verlichting, het ego, onsterfelijkheid, enz. Gaat tegen zijn eigen opvattingen in.

35 Wat maakt Al-Biruni uniek? Hij is een alfa-, beta- en gammawetenschapper, en een taalkunstenaar, kende veel talen (Khwarizmisch, Perzisch, Arabisch, Sanskrit, Hebreeuws, Grieks). Een van de beste sterrenkundigen en geografen uit de Islamitische traditie. Hij verdiept zich in andere culturen: en niet alleen omdat de sterrenkunde een interculturele wetenschap is. Hij had zeer veel respect voor andere culturen [belangrijk voorbeeld in de huidige tijd]. Hij had een groot netwerk en grote belangstelling voor geschiedenis; zijn werken zitten vol met historische gegevens.

36 Verdere opmerkingen over Al-Biruni Zijn oeuvre is omvangrijk: 150 werken, waarvan ca. 50 bewaard (ontdekt) zijn, het merendeel gepubliceerd (www.albiruni.nl) Ook mineralogie, farmacie, natuurfilosofie, wiskunde (voorzover nodig in sterrenkunde). Er is geen moderne wetenschappelijke biografie van hem en er zijn geen analyses van zijn oeuvre als geheel. Hij had praktisch geen invloed op het middeleeuwse Christelijke Westen.

Vertaling van een gedeelte uit het Korte Boek over het Rekenen met Restauratie en Confrontatie (al-kitāb al-mukhtaṣar fī l-jabr wa l-muqābala)

Vertaling van een gedeelte uit het Korte Boek over het Rekenen met Restauratie en Confrontatie (al-kitāb al-mukhtaṣar fī l-jabr wa l-muqābala) Vertaling van een gedeelte uit het Korte Boek over het Rekenen met Restauratie en Confrontatie (al-kitāb al-mukhtaṣar fī l-jabr wa l-muqābala) van Muḥammad ibn Mūsā al-khwārizmī (ca. 830). De onderstaande

Nadere informatie

Van algoritme tot zenith: bijdragen van de Arabisch/Islamitische cultuur aan de bètawetenschap

Van algoritme tot zenith: bijdragen van de Arabisch/Islamitische cultuur aan de bètawetenschap Van algoritme tot zenith: bijdragen van de Arabisch/Islamitische cultuur aan de bètawetenschap Jan P. Hogendijk Mathematisch Instituut, Universiteit Utrecht Studium Generale TU/Eindhoven 2015 Deze lezing

Nadere informatie

WORKSHOP BOLDRIEHOEKSMETING

WORKSHOP BOLDRIEHOEKSMETING WORKSHOP BOLDRIEHOEKSMETING VERBETERING WERKBUNDEL Project wiskunde en cultuur 2015 NWD 2016 Docenten: Michel Roelens & Christine Swinnen Anne Nagels (wiskunde - biologie) Stien Loyens (wiskunde - biologie)

Nadere informatie

Het veranderende wereldbeeld

Het veranderende wereldbeeld Pas in de 20 ste eeuw zijn onderzoekers erin geslaagd de hele wereld nauwkeurig in kaart te brengen. Vroeger was er altijd een deel van de wereld dat de mensen helemaal niet of niet goed kenden. In deze

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Laplace verwoorde dit zo in het artikel Overzicht van Indische wiskunke. 1. Algemene geschiedenis van de cijfers: Hoe is ons getallensysteem ontstaan?

Laplace verwoorde dit zo in het artikel Overzicht van Indische wiskunke. 1. Algemene geschiedenis van de cijfers: Hoe is ons getallensysteem ontstaan? De nul is niet meer weg te denken uit onze huidige maatschappij. Overal waar men kijkt komt men dingen tegen die er nooit zonder de nul zouden zijn geweest. Zo wordt nul gebruikt als men spreekt over niets,

Nadere informatie

Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014

Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014 HEILIGE DRIEVULDIGHEIDSCOLLEGE Onderzoeksopdracht Stelling van Ptolemaeus Henrik Bastijns en Joachim Nelis 22-4-2014 Inhoudstafel Historische achtergrond Bewijs van de stelling van Ptolemaeus Toepassingen

Nadere informatie

En nu jij! : leer de argumenten zelf

En nu jij! : leer de argumenten zelf En nu jij! : leer de argumenten zelf [لونلدية - dutch [nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.svalfurqan.nl 2014-1435 ب«الا ن أنت علم احلجج بنفسك الل اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Aardrijkskunde hoofdstuk 3 paragraaf 1

Aardrijkskunde hoofdstuk 3 paragraaf 1 Aardrijkskunde hoofdstuk 3 paragraaf 1 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Irene van Hensbergen 31 January 2014 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/48842 Dit lesmateriaal

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

De profeet Jeremia had voorzegd dat de ballingschap 70 jaar zou duren. De profeet Daniël verwachtte blijkbaar duidelijk dat na het einde van de

De profeet Jeremia had voorzegd dat de ballingschap 70 jaar zou duren. De profeet Daniël verwachtte blijkbaar duidelijk dat na het einde van de Hoofdstuk 7 427-466 voor Christus - schema 13 466-505 voor Christus - schema 14 Schema 13 De 70 jaar weken van de profeet Daniël hoofdstuk 9. Het is dit profetische gedeelte van het boek Daniël uit het

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

3 De islamitische wereld

3 De islamitische wereld 3 De islamitische wereld Start 1 a islamitische wereld b 1 landschap 2 cultuur 3 inrichting 2 Bijna iedereen is er moslim. Turkije ligt in de islamitische wereld. Er liggen rijke olielanden. Moskeeën horen

Nadere informatie

Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1

Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1 Gods verbondsbeloften aan Abraham deel 1 Het beginpunt Om het allemaal wat begrijpelijker te maken wat de Bijbel zegt en wat het bedoeld met wat het zegt beginnen we met Gods beloften aan Abram (later

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

Tijdsplanning. Opdracht 5: Islamitische vlakvullingen

Tijdsplanning. Opdracht 5: Islamitische vlakvullingen Iran project 2011-2012 Inleiding Iran het Land van de Ariërs schrikt de ene af door de verschrikkelijke verhalen die we in het nieuws horen. De ander wordt er juist door geboeid. Wat is het nu werkelijk

Nadere informatie

DAMON KLAS: NAAM: JAN DE LEEUW HUMANISME EN CHRISTENDOM HAVO/VWO WERKBOEK. stp hv huma wb1 22 jan 09.indd 1 22-01-2009 16:05:22

DAMON KLAS: NAAM: JAN DE LEEUW HUMANISME EN CHRISTENDOM HAVO/VWO WERKBOEK. stp hv huma wb1 22 jan 09.indd 1 22-01-2009 16:05:22 DAMON KLAS: NAAM: JAN DE LEEUW HUMANISME EN CHRISTENDOM WERKBOEK HAVO/VWO 1 stp hv huma wb1 22 jan 09.indd 1 22-01-2009 16:05:22 Hoofdstuk 3 Het humanisme Paragraaf 1 inleiding u OPDRACHT 1, P.43 Diederick

Nadere informatie

Geneeskunde in de Islam

Geneeskunde in de Islam Geneeskunde in de Islam ] لونلدية - dutch [ nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.islamcity.nl 2013-1435 الطب الا سلا» بالة اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله المصدر: www.islamcity.nl

Nadere informatie

De Geo. 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 3. www.degeo-online.nl. 1ste druk

De Geo. 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 3. www.degeo-online.nl. 1ste druk De Geo 1 th Aardrijkskunde voor de onderbouw Antwoorden hoofdstuk 3 www.degeo-online.nl 1ste druk De Geo, aardrijkskunde voor de onderbouw van th - Docentenhandleiding 1 TH 1 ThiemeMeulenhoff Utrecht/Zutphen,

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Bijbelvertalingen welke kies jij? Introductie op de workshop BGT vanuit het NBG

Bijbelvertalingen welke kies jij? Introductie op de workshop BGT vanuit het NBG Bijbelvertalingen welke kies jij? Introductie op de workshop BGT vanuit het NBG Workshop over de Bijbel in Gewone Taal en haar achtergronden en haar vertaalkeuzes Kort overzicht komende 15 minuten Waarom

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

Niets vragen, niets weigeren

Niets vragen, niets weigeren Franciscus van Sales (1567-1622) leefde in het Franse stadje Annecy, in een tijd van politieke verwarring en godsdienstoorlogen. Hij is bekend als schrijver van twee belangrijke en invloedrijke handleidingen

Nadere informatie

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur Grieks Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

DE STER VAN BETHLEHEM

DE STER VAN BETHLEHEM 1 EEN VERSCHIJNSEL DAT DE WERELD VERBAASDE: DE STER VAN BETHLEHEM De ster van Bethlehem fascineert al eeuwenlang gelovigen, ongelovigen en de nieuwsgierigen van onze wereld. De Bijbel vertelt namelijk

Nadere informatie

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool)

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

DaVinci: Wereldverkenning

DaVinci: Wereldverkenning DaVinci: Wereldverkenning samen met ouders Alles heeft te maken met al het andere, Leonardo Da Vinci Ik verwonder me over Ik verwonder me over Ik verwonder me over DaVinci Ieder kind is uniek en het is

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory)

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Heel wat tuinzonnewijzers staan slecht opgesteld. Dikwijls zijn zulke ornamenten gekocht in tuincentra of ergens in het buitenland tijdens een vakantietrip,

Nadere informatie

HANDMATIG WORTELTREKKEN

HANDMATIG WORTELTREKKEN HANDMATIG WORTELTREKKEN Kelly Vankriekelsvenne & Julie Vanmarsenille Doelstellingen: Na deze workshop moeten jullie in staat zijn om: Het algoritme voor handmatig wortels te trekken toe te passen. De stappen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond.

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond. Rekenen aan de aarde Introductie Bij het vak aardrijkskunde wordt de aarde bestudeerd. De aarde is een bol. Om te bepalen waar je je op deze bol bevindt zijn denkbeeldige lijnen over de aarde getrokken,

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

U kunt eeuwig leven. John Phillips

U kunt eeuwig leven. John Phillips U kunt eeuwig leven John Phillips U kunt eeuwig leven Uitgegeven door: Emmaus Correspondentie School Postbus 54234 3008 JE Rotterdam NL www.bijbelcursussen.nl Vertaling van You can live forever John Phillips

Nadere informatie

Bijbelteksten Feest van Genade

Bijbelteksten Feest van Genade Week 1 Zoals een hinde smacht naar stromend water, zo smacht mijn ziel naar U, o God. (Psalm 42:2) Mozes sloeg steeds buiten het kamp, op ruime afstand ervan, een tent op die hij de ontmoetingstent noemde.

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

LEVENSBESCHOUWELIJKE VORMING ISLAM STUDIEWIJZER 3VWO

LEVENSBESCHOUWELIJKE VORMING ISLAM STUDIEWIJZER 3VWO LEVENSBESCHOUWELIJKE VORMING ISLAM STUDIEWIJZER 3VWO STUDIEWIJZER Let op: alle belangrijke data staan in de studiewijzer vermeld. Je weet dus precies wat je wanneer kan verwachten. Les 1 Culture Clash?

Nadere informatie

Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar. Docentenhandleiding

Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar. Docentenhandleiding Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar Docentenhandleiding I. DOELSTELLINGEN de belangstelling voor Europa en de Europese Unie bevorderen bij kinderen in de leeftijdsgroep

Nadere informatie

Van Bethlehem tot Golgotha

Van Bethlehem tot Golgotha Van Bethlehem tot Golgotha Het Mysterie van Inwijding Esoterische Begrippen Elly Lichtenberg De Bijbel, een mystiek verhaal of..? Deel I De Bijbel: een mystiek verhaal of..? Is het evangelieverhaal juist?

Nadere informatie

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62210 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat [لونلدية - dutch [nederlands - dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net, geprikt door broeder Hamid 2014-1435 إثبات وجود االله

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

3 Kermis aan de hemel

3 Kermis aan de hemel 3 Kermis aan de hemel In deze paragraaf onderzoeken en leren we over de beweging van de aarde om de zon, de draaiing van de aarde om haar as, de beweging van de maan rond de aarde, en hoe die bewegingen

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

Een boom voor Sophie Donderdag 17 november 2011

Een boom voor Sophie Donderdag 17 november 2011 Een boom voor Sophie Donderdag 17 november 2011 we doen dat als teken van herinnering We planten een boom vandaag We planten een boom vandaag tijdens de novembermaand, maand van het herdenken. We planten

Nadere informatie

De Tantrische Weg. Een lezing en introductieweekend van de Tantrische Weg onder leiding van Theo de Klein en Sandhya Wessels

De Tantrische Weg. Een lezing en introductieweekend van de Tantrische Weg onder leiding van Theo de Klein en Sandhya Wessels De Tantrische Weg Een lezing en introductieweekend van de Tantrische Weg onder leiding van Theo de Klein en Sandhya Wessels Tantra is het pad van intimiteit met jezelf. Intimiteit met jezelf is in hoge

Nadere informatie

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van:

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van: ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS Van: Ieder groepje gaat op ontdekkingsreis, deze gebieden worden verdeeld: heelal, de zee, een onderaards gebied, een vulkanisch gebied, een bergachtig gebied, een woestijn

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Algemene vormingsvak: Encyclopedie. Auteur: K. A. Ramkhelawan disclaimer: vrijwaring auteursrechten schending. Bronvermelding laatste pagina.

Algemene vormingsvak: Encyclopedie. Auteur: K. A. Ramkhelawan disclaimer: vrijwaring auteursrechten schending. Bronvermelding laatste pagina. Algemene vormingsvak: Encyclopedie Auteur: K. A. Ramkhelawan disclaimer: vrijwaring auteursrechten schending. Bronvermelding laatste pagina. India's Nul Ram Ram Inhoudsopgave Inleiding...3 Geschiedeniswiskunde....5

Nadere informatie

1 - Geschiedenis van de Algebra

1 - Geschiedenis van de Algebra 1 - Geschiedenis van de Algebra De opdracht omschrijving voor dit hoofdstuk bestond uit het volgende: A1 - Maak 5 van de 19 opdrachten. Zorg voor nette uitwerkingen. Kies de 5 verspreid over de 19. A2

Nadere informatie

www.pauldekort.nl info@pauldekort.nl 2009 HET GETIJDENPARK VAN SAENDELFT Paul de Kort

www.pauldekort.nl info@pauldekort.nl 2009 HET GETIJDENPARK VAN SAENDELFT Paul de Kort Paul de Kort Paul de Kort www.pauldekort.nl info@pauldekort.nl 2009 HET GETIJDENPARK VAN SAENDELFT Paul de Kort Het Catharijne Convent in Utrecht heeft een heel bijzonder boek in haar collectie; het Getijdenboek

Nadere informatie

De Evolutietheorie. Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a

De Evolutietheorie. Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a De Evolutietheorie Gemaakt door : Thomas Pereira Datum : 26-3-2010 School : Het Baken Klas : 7a 1 Inhoudsopgave 2. Inleiding... 3 3. Wat is Evolutie en wie is Darwin?... 4 3.1 Wat is Evolutie?... 4 3.2

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Wereldgodsdiensten* hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76063

Wereldgodsdiensten* hv123. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76063 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 02 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76063 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

SINTERKLAASJE, KOM MAAR BINNEN? Feestbeleving in een interculturele context. Katrijn D hamers, FARO vzw

SINTERKLAASJE, KOM MAAR BINNEN? Feestbeleving in een interculturele context. Katrijn D hamers, FARO vzw SINTERKLAASJE, KOM MAAR BINNEN? Feestbeleving in een interculturele context. Katrijn D hamers, FARO vzw I. Beleving van Sinterklaas (en Sint-Maarten) in een interculturele context. diverse onderzoeken

Nadere informatie

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t DOPEN Geloven = dopen Op veel plekken in de bijbel wordt gesproken over dopen. Maar als je onbekend bent met dopen, waar moet je dan beginnen? We hopen dat

Nadere informatie

Het Pinksterfeest De Geboorte van de Gemeente

Het Pinksterfeest De Geboorte van de Gemeente Het Pinksterfeest De Geboorte van de Gemeente Rudy Brinkman 2014, EBG Leek/Stg. BTO Yarah Handelingen 2:1-13 Uitstorting van de H.G. Bekende gedeelte, maar natuurlijk kan je over zo n gedeelte héél veel

Nadere informatie

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over:

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: Dit werkstuk werd online gezet door Griekenland. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: De inleiding Het bestuur. Middelen van bestaan. De kranten De eilanden De geschiedenis Het

Nadere informatie

Traditioneel werken we tijdens de huiscatecheselessen na de kerstvakantie met een project.

Traditioneel werken we tijdens de huiscatecheselessen na de kerstvakantie met een project. PLAATSEN RONDOM JEZUS GEBOORTE Velden van Eftratha Plaatsen rondom Jezus geboorte Bethlehem Catechese project 2013 Jeruzalem Rome Nazareth 1 Traditioneel werken we tijdens de huiscatecheselessen na de

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8

1 Korintiёrs 1:9. Marcus 10:45. Handelingen 4:12. Johannes 17:3. 1 Korintiёrs 3:16. Johannes 15:9,10. Psalm 32:8 [1] [2] [3] Johannes 3:16 1 Korintiёrs 1:9 Johannes 3:19 God wil met ons omgaan God wil met ons omgaan Zonde brengt scheiding [4] [5] [6] Romeinen 3:23 Marcus 10:45 Romeinen 5:8 Zonde brengt scheiding

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Kopieer- en werkbladen: de reeks van Fibonacci

Kopieer- en werkbladen: de reeks van Fibonacci 1 1 3,14 4 Kopieer- en werkbladen: de reeks van Fibonacci Grote Rekendag 26 www.rekenweb.nl 71 1 1 3,14 4 72 www.rekenweb.nl Grote Rekendag 26 1 1 3,14 4 Het konijnenprobleem Een familie konijnen kan heel

Nadere informatie

Les 7 Drie Hollandse denkers

Les 7 Drie Hollandse denkers Les 7 Drie Hollandse denkers gatentekst versie 1 In de Nederlandse varen al eeuwenlang handelsschepen af en. Door de eeuwen heen werden niet goederen aangevoerd, maar zetten ook vreemdelingen aan wal.

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Machten van natuurlijke getallen G24. 16 wedstrijden. 4 2 (ieder lid speelt tegen vier tegenstanders = 4 4).

Machten van natuurlijke getallen G24. 16 wedstrijden. 4 2 (ieder lid speelt tegen vier tegenstanders = 4 4). G24 Machten van natuurlijke getallen 303 E Schrijf als een macht. a 5 5 5 =. 5 3..................................................... d.................... =. 6...........................................................

Nadere informatie

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief.

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. GELOOF EN WETENSCHAP Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. 1. HET HARMONIEMODEL De leer van de twee boeken Het Ptolemaeïsche of Aristotelische wereldbeeld

Nadere informatie

a. De hoogte van een toren bepalen met behulp van een stok

a. De hoogte van een toren bepalen met behulp van een stok Gelijkvormigheid in de 17 de - en 18 de -eeuwse landmeetkunde Heb jij enig idee hoe hoog dat gebouw of die boom is die je uit het raam van je klaslokaal ziet? Misschien kun je de hoogte goed schatten,

Nadere informatie

WERKBLAD KITTY WURMS

WERKBLAD KITTY WURMS WERKBLAD KITTY WURMS Bron 1. foto Kitty Kitty Wurms is geboren op 4 oktober 1923. Deze foto is gemaakt na de oorlog, in 1945. Hoe oud is Kitty op deze foto? of.. Er zijn geen foto s meer van Kitty op een

Nadere informatie

Geloven - Ontstaan en verspreiding Islam

Geloven - Ontstaan en verspreiding Islam Auteur VO-content StudioVO Laatst gewijzigd Licentie Webadres 14 August 2013 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/44859 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Leerstoelenplan faculteit der Geesteswetenschappen

Leerstoelenplan faculteit der Geesteswetenschappen Leerstoelenplan faculteit der Geesteswetenschappen 1. Leiden Institute for Area Studies School of Middle Eastern Studies Hebreeuwse Taal- en Letterkunde Aramese taal en letterkunde T alen en geschiedenis

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Tolstoj als pedagoog CAHIER. Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs schadelijk vond

Tolstoj als pedagoog CAHIER. Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs schadelijk vond Tolstoj als pedagoog CAHIER 3h Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs schadelijk vond Waarom Tolstoj onderwijs in aardrijkskunde en geschiedenis overbodig en zelfs

Nadere informatie

EEN SELECTIE VOORWERPEN uit tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs. Islamitische kunst uit het Rijksmuseum, Amsterdam

EEN SELECTIE VOORWERPEN uit tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs. Islamitische kunst uit het Rijksmuseum, Amsterdam EEN SELECTIE VOORWERPEN uit tentoonstelling Handelswaar en Souvenirs. Islamitische kunst uit het Rijksmuseum, Amsterdam Aardewerken kom met grote schrifttekens, Nishapur (Iran), 10de eeuw Kalligrafie geldt

Nadere informatie

L E N N Y V A N G E N D E R E N

L E N N Y V A N G E N D E R E N L ENNY VAN G ENDEREN 2 Kinderen van het licht 3 4 Lenny van Genderen Kinderen van het licht Afbeelding 1. De Boodschapper (schilderij door Lenny van Genderen). 2015 Lenny van Genderen 2015 Quint Essence

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400

Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400 Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400 Henk Broer Johann Bernoulli Stichting voor de Wiskunde Samenvatting 1 Aankondiging In het jubeljaar 2014, waarin de Groningse Universiteit zijn vierhonderdjarig

Nadere informatie

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding-

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Fundamenten van het Christelijk geloof Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Beste kringleider, Hieronder vind je per hoofdstuk een aantal aanvullende gedachten bij het kringmateriaal Fundamenten

Nadere informatie

Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21

Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21 Een cultuur van liefhebben... 1 Joh. 4:7-21 7 Geliefden, laten wij elkander liefhebben, want de liefde is van God; en een ieder, die liefheeft, is uit God geboren en kent God. 8 Wie niet liefheeft, kent

Nadere informatie

Bethlehem, wat betekent die ster?

Bethlehem, wat betekent die ster? Bethlehem, wat betekent die ster? Het woord ster kan verschillende betekenissen hebben. Een ster is in eerste instantie een hemellichaam. Als het donker en onbewolkte is, kan men sterren waarnemen. Een

Nadere informatie