Top 15 energiezuinige scholen. onderzoeksrapport In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Top 15 energiezuinige scholen. onderzoeksrapport 2014. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties"

Transcriptie

1 Top 15 energiezuinige scholen onderzoeksrapport 2014 In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

2 Voorwoord Het onderzoeksrapport Top 15 energiezuinige scholen is opgesteld door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) als onderdeel van het werkprogramma Energie & Gebouwde Omgeving van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). De uitvoering van het Werkprogramma Energie & Gebouwde omgeving in 2015 heeft tot doel om het ministerie van BZK te faciliteren bij het realiseren van het beleid op gebied van energiebesparing in en rond gebouwen, waarvan de concrete doelen zijn vastgelegd in het Nationale Energieakkoord (bijnaenergieneutrale nieuwbouw vanaf 2020 en een energieneutrale gebouwde omgeving in 2050). Deze publicatie signaleert trends en ontwikkelingen rond innovaties die bijdragen aan de doelen van het Energieakkoord. 2 Top 15 scholen - onderzoeksrapport 2014

3 Inhoudsopgave 1. Inleiding 4 2. Samenvatting 5 3. Top 15: E/E (2014) 6 4. Analyses Programma: grootte en gebruiksfuncties van het gebouw Ontwerp/ compactheid Isolatie vloeren, gevels, daken & ramen Opwekking van warmte en koude Ventilatie Duurzame energie Verlichting Conclusies 14 Bijlagen Bijlage 1. Projectenlijst 15 Bijlage 2. Projecten data 16 Bijlage 3. Factsheets per project 17 3 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

4 1. Inleiding Naar Energieneutrale scholen Vanaf 2020 moet alle nieuwbouw (bijna) energieneutraal zijn. Als tussenstap zijn per 1 januari 2015 de energieprestatie- eisen in het Bouwbesluit met 30 tot 50 procent aangescherpt. Zo verandert de EPC-eis voor de onderwijsfunctie van 1,3 naar 0,7; een aanscherping met 46,2 procent. Bij veel partijen leeft de vraag op welke wijze aan deze strenge eisen kan worden voldaan. Op dit moment zijn al schoolgebouwen gerealiseerd die voldoen aan de eisen van RVO.nl heeft in het voorjaar van 2014 een inventarisatie gemaakt van deze scholen. In opdracht van RVO.nl heeft mobius Consult de berekening van de energieprestatie van de beste scholen gecontroleerd en waar nodig gecorrigeerd. Op basis hiervan is een top 15 samengesteld. De nummers 14 en 15 voldoen vrijwel aan de aangescherpte eisen van De nummer 2 is precies energieneutraal en de nummer 1 levert zelfs energie, bijvoorbeeld voor de computers van de leerlingen en heeft dan nog energie over om terug te leveren aan het net. Enkele beperkingen Het onderzoek heeft zich beperkt tot scholen voor het Primair en Voortgezet Onderwijs. Eén school CAH Vilentum bleek tijdens de analyses een school voor het hoger agrarisch onderwijs. Omdat dit in een laat stadium werd ontdekt, en vanwege de bijzondere toegepaste technieken, een school in een kas, staat deze school toch in de top 15. Een andere eis was dat de scholen in de zomer van 2014 daadwerkelijk gebouwd moesten zijn. Het onderzoek richt zich op het onderwerp energie. Vanuit het programma Frisse Scholen is het evident dat een goed binnenmilieu van groot belang is voor een gezond en productief leerklimaat. Van een aantal scholen in de Top 15 is bekend dat zij extra eisen hebben gesteld ten aanzien van de luchtkwaliteit en verlichting. Eisen die leiden tot een hogere energievraag. Bij de ranking van de projecten is hiermee geen rekening gehouden. Een andere beperking is dat de ranking gebaseerd is op theoretische waarden. Er is gecontroleerd of de voorzieningen daadwerkelijke gerealiseerd zijn. Maar er is niet gemeten of zij naar behoren functioneren. Evenmin is nu bekend wat het energiegebruik in de praktijk is. Peildatum 2014 Omdat de Top 15 is samengesteld in 2014 zijn alle projecten doorgerekend met de bepalingsmethode en de eisen zoals die in dat jaar van kracht waren. Monitoring volgt Inmiddels is een begin gemaakt met het intensief monitoren van acht scholen uit de Top 15, zie hiervoor bijlage 2. Eerst wordt gecontroleerd of alle voorzieningen daadwerkelijk functioneren. Vervolgens wordt in alle vier seizoenen nagegaan wat de gebruikerstevredenheid is, het energiegebruik in de praktijk evenals de luchtkwaliteit en de optredende binnenluchttemperaturen. Waar wenselijk worden aanvullende metingen naar geluid en licht uitgevoerd. Zodra de resultaten bekend zijn, zal RVO.nl hierover publiceren. Utrecht, 5 februari Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

5 2. Samenvatting De scholen uit de Top 15 van 2014 vormen een bont gezelschap met variaties in grootte, aantal verdiepingen, locatie, gebruik en architectuur die zo typerend is voor de Nederlandse scholenbouw. Omdat de energieprestaties een mooie reeks vormen is onderzocht welke ontwerpvariabelen veel invloed hebben op de ranking. Energieprestatie Het berekend energiegebruik gedeeld door het toelaatbare energiegebruik, afgekort tot E/E dient conform Bouwbesluit kleiner of gelijk aan 1 te zijn. Het beste project heeft zelfs een E/E onder de nul: - 0,195. Het gemiddelde van de top 15 is een E/E van 0,29 ofwel een energiebesparing ten opzichte van de minimumeisen in het Bouwbesluit 2014 van ruim 70 procent! Nummer 15, de Brede School PLUS in Lage Mierde heeft een E/E van 0,612. Dit ligt een fractie boven de nieuwe eis uit 2015, die neerkomt op een E/E (2014) van 0,538. Het bovenste figuur op bladzijde 6 geeft een overzicht van de E/E van de 15 gebouwen. Indien de opbrengst van de PV-systemen wordt weggelaten ontstaat een geheel nieuw beeld. De E/E van de 15 projecten ligt nu tussen de 0,373 en 0,709 met een gemiddelde van 0,532. Het onderste figuur op bladzijde 6 geeft een overzicht. Gebouwgrootte De gebouwgrootte varieert met een factor vijf van ruim m 2 tot bijna m 2. De kleinere gebouwen zijn scholen voor het basisonderwijs in 1 of 2 bouwlagen. Er is geen eenduidige relatie gevonden tussen de gebouwgrootte en de ranking in de top 15. Wel is het zo dat grotere scholen duidelijk compacter zijn. Gebouwfuncties Slechts iets meer dan de helft, 55 procent, van de gebouwoppervlakte heeft een pure onderwijsfunctie. 17 procent heeft een bijeenkomstfunctie, 14 procent een gemeenschappelijke functie, 8 procent een sportfunctie en 6 procent een kantoorfunctie. De verschillen tussen de gebouwen zijn aanzienlijk en blijken weinig relatie te hebben met de gebouwgrootte. Relatief kleine gebouwen voor het basisonderwijs hebben vaak ook voor- en naschoolse opvang, kinderdagverblijven en een wijkfunctie. Isolatie De isolatiewaarden van de dichte geveldelen vertonen een grote variatie van R = 2,5 tot R = 10. Gemiddeld ligt de isolatiewaarde met R = 6 hoog. Ook de isolatiewaarde van de ramen toont een grote spreiding met van U= 2,11 tot 0,71. Een lage U=waarde staat voor een goede isolatie. De kleinere scholen zijn vaker zeer goed geïsoleerd. Het gebrek aan compactheid wordt hiermee voor een deel gecompenseerd. Opwekking van warmte en koude Drie scholen (uit ) zijn aangesloten op stadsverwarming. De school op Ameland heeft een biomassaketel. Deze draagt in aanzienlijke mate bij aan de gunstige ranking van deze school. Eén school het een energiedak dat warmte en elektriciteit levert. Een passief school heeft een innovatief verwarmingssysteem: BAOPT. De overige scholen maken gebruik van een warmtepomp Een groot deel van de scholen heeft een warmtekoude opslag, die gebruikt wordt om s zomers de school efficiënt te koelen. De scholen zonder koeling gebruiken nachtventilatie, kleinere ramen of hebben een relatief lage bezettingsgraad. De invloed van het opwekkingsrendement van de verwarmingsinstallatie is door de sterk gereduceerde warmtevraag beperkt. Ventilatiesysteem De energieschool in Jirnsum is hier een buitenbeentje. Ventilatielucht wordt via grondbuizen voorverwarmd en na eventuele na-verwarming op één punt gedoseerd het lokaal ingeblazen. De overige scholen hebben gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning. Soms centraal, soms een systeem per lokaal. Het grootste deel van de scholen heeft een ventilatiesysteem dat CO2 wordt gestuurd. Verlichting In zeer goed geïsoleerde scholen met efficiënte installaties loopt het aandeel van verlichting in het energiegebruik op tot meer dan 50 procent. In toenemende mate wordt in scholen daglichtschakeling en aanwezigheidsdetectie toegepast. Het effect op het energiegebruik is aanzienlijk. Een aantal scholen heeft een relatief hoog geïnstalleerd vermogen. Meer licht beoogt het activeren van de leerlingen en daarmee een verbetering van de leerprestaties. Opwekking van duurzame energie Twee scholen maken gebruik van biomassa waarvan in één school als hoofdverwarming. De ander school heeft een biomassaketel als pieklastvoorziening, Door het lage deellastrendement is dit geen gelukkig keuze. Zeven scholen maken gebruik van zonnewarmte. Eén school zeer uitgebreid door het toepassen van een energiedak. In de overige gevallen betreft het kleine zonneboilersystemen voor het verwarmen van tapwater. De toepassing van pv varieert sterk van 0 tot 875 m2 per school. Het effect op de ranking blijkt zeer groot. Vooral indien gekeken wordt naar het pv-oppervlak ten opzichte van het gebruiksoppervlak is de relatie zeer herkenbaar. Scholen in 3 of 4 lagen hebben de beschikbare ruimte op het dak maximaal moeten benutten om voldoende zonnepanelen te kunnen plaatsen teneinde (bijna) energieneutraal te worden. De energieleverende school in Westergeest heeft zelfs pv-panelen op een afdak geplaatst. 5 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

6 3. Top 15: E/E [2014] zoals gebouwd Top 15: E/E [2014] na weglating van de pv-systemen 6 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

7 4. Analyses 4.1 Programma: grootte en gebruiksfuncties 4.1 Programma: grootte en gebruiksfuncties vragen: * Is er een relatie tussen ranking Top 15 en gebouwgrootte? * Welke functies zitten in het (school)gebouw * Hebben deze invloed op de ranking? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde Gebruikoppervlakte [m 2 ] E/E [2014] -0,195-0,002 0,067 0,091 0,153 0,16 0,18 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 0,282 jaar opening onderwijs bijeenkomst sport gemeenschappelijk kantoor totaal figuur: gebruikoppervlak [m 2 A g ] figuur: gebouwfuncties [op schaal weergegeven] conclusies: Er is geen eenduidige relatie zichtbaar tussen ranking en gebouwgrootte Gemiddeld heeft 55% van het gebouw als functie 'onderwijs' Er is echter geen relatie zichtbaar tussen ranking en gebouwfuncties 9 7 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

8 4.2 Ontwerp: compactheid Ontwerp: compactheid vragen: * Zijn er grote verschillen tussen de scholen in compactheid? * Heeft dit een relatie met de schoolgrootte? * Is er een relatie met de ranking? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde aantal verdiepingen Gebruiksoppervlak [A g ] Buitenoppervlak [A o ] A g /A o 0,44 0,56 0,41 0,94 0,87 0,51 0,50 0,65 0,91 0,71 0,55 0,48 0,75 0,96 0,43 0,65 A o /A g 2,25 1,78 2,42 1,06 1,15 1,95 1,99 1,54 1,10 1,41 1,83 2,10 1,34 1,05 2,30 1, gebruiksoppervlak buitenoppervlak figuur: ranking op gebruiksoppervlak en bijbehorend buitenoppervlak conclusies: Verschillen in compactheid zijn groot, bijna factor 2,5 Kleine scholen zijn minder compact Er is geen herkenbare relatie met de ranking in de Top 15 8 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport

9 4.3 Isolatie vloer, gevel, dak en ramen Isolatie vloer, gevel, dak & ramen vragen: * Zijn er grote verschillen tussen de projecten? * Is er een relatie tussen isolatiegraad en ranking? * Is er een relatie met de isolatiegraad en de gebouwgrootte? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde E/E [2014] -0,195-0,001 0,067 0,091 0,153 0,16 0,18 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 0,286 projectgrootte R-vloer 6,50 7,50 5,00 5,00 6,00 3,00 8,00 5,50 5,00 5,00 10,00 6,66 3,50 4,50 5,00 5,74 R- gevel 6,00 8,00 5,00 5,00 5,00 5,00 10,00 5,50 10,00 5,00 10,00 10,00 3,50 2,50 5,00 6,37 R-dak 5,70 8,00 5,00 5,00 6,00 5,00 8,00 5,50 8,00 5,00 10,00 13,00 3,50 4,50 5,00 6,48 figuur: gebouwgrootte en isolatiegraad 1 /U*-raam * 1/U is vergelijkbaar met de R-waarde 0 0,83 0,98 0,59 0,71 0,71 0,63 1,41 0,68 0,74 1,00 1,00 1,00 1,67 0,48 0,71 0,88 conclusies: passief passief passief* Grotere scholen kiezen niet voor zeer goede isolatie, De kleine en middelgrootte voor de helft Er is geen herkenbare relatie met de ranking 9 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport

10 4.4 Opwekking van warmte en koude vragen: * Welke warmtebronnen worden gebruikt? Opwekking van warmte en koude * Is er altijd koeling aanwezig, op welke wijze? * Is er een relatie met de ranking zichtbaar? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde E/E [2014] -0,195-0,002 0,067 0,091 0,153 0,16 0,18 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 0,2818 projectgrootte primaire warmtebron Wp/WKO Wp/WKO hout sv Wp/WKO Wp/WKO Wp sv sv Wp/WKO 107HR Wp/WKO Wp/WKO e-dak*** Wp/WKO secundaire warmtebron - 107HR - - hout HR - - indien Wp: open systeem + + nvt nvt nvt nvt + nvt gesloten systeem - - nvt nvt nvt nvt - nvt + - *** + lucht - - nvt nvt nvt nvt - nvt rekenrendement 3,25 3,25 nvt 2,06 3,6 3,4 3,4 1,67 1,67 4,45 0,95 3,1 4,45 6 3,4 koeling + + -* * rekenrendement ** nvt nvt conclusies: Warmtepompen met open of gesloten bronnen en opslag domineren Maar ook andere vormen, bijvoorbeeld 3 keer stadsverwarming in A'dam * Koeling alleen van de serverruimte Het stoken van snoeihout op Ameland ** koeling vanuit koude net En een energiedak in Eindhoven *** energiedak De WKO's maken efficiënte koeling mogelijk Ook hier een aantal specialties, waaronder koeling via grondbuizen Een relatie met de ranking is niet waarneembaar Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

11 4.5 Ventilatie Ventilatie vragen: * Welke systemen en regelingen worden toegepast? * Is er een relatie zichtbaar met de ranking? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde E/E [2014] -0,195-0,001 0,067 0,091 0,153 0,16 0,18 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 projectgrootte * centaal/ decentraal centraal centraal centraal centraal centraal decentraal centraal centraal decentraal centraal ** decentraal *** centraal centraal zonering ** + *** + + CO 2 sturing + + deels + deels + deels - deels deels ** + *** - - wtw ** + *** + + * De Praktijkschool Focus heeft een grote, natuurlijk geventileerde kas over 3 verdiepingen ** De Energieschool in Jirnsum heeft voorverwarming van ventilatielucht via grondbuizen en inblaas via BAOPT-systeem *** CAH Vilentum is een school in een grote kas conclusies: 3 Scholen hebben een afwijkend, zeer specifiek systeem 3 Scholen hebben decentrale luchtbehandelingen, 9 centraal Ook bij centrale systemen meestal meerder deelsystemen Zowel sturing op CO 2 als sturing op tijd komen veel voor E r is geen eenduidige relatie met de ranking 11 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

12 4.6 Duurzame energie: biomassa, zonneboiler en pv-panelen Duurzame energie vragen: * Welke vormen van duurzame energie zijn toegepast? * In welke mate? * Heeft die invloed op de ranking? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde biomassa - - basis - pieklast m 2 zonneboiler , , m 2 pv m 2 pv/ m 2 A g 0,51 0,31 0,32 0,11 0,23 0,18 0,23 0,17 0,11 0, ,02 0,13 0,03 0,16 figuur: oppervlakte zonnepanelen per gebouw [m 2 ] figuur: oppervlakte zonnepanelen per m2 gebruiksoppervlak ,60 0,40 0,20 0, conclusies: Twee projecten met stook biomassa waarvan één keer als pieklastketel Zonneboilers bij helft projecten (beperkt) toegepast CH College heeft groot thermisch energiedak waarop amorf silicium pv PV veel toegepast, relatie met A g levert sterke verklaring voor bereikte epc Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

13 4.7 Verlichting Verlichting vragen: * Welke regelingen en welk verlichtingsvermogen is geïnstalleerd? * Is er in dit opzicht een ontwikkeling in de tijd te zien? * Is er een relatie met de ranking waarneembaar? MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes Klaverblad MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenlant Schiedam De Energieschool Jirnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde E/E [2014] -0,195-0,002 0,067 0,091 0,153 0,16 0,18 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 0,2818 jaar opening ,1 projectgrootte aanwezigheid deels daglichtregeling W/m2 8,00 7,00 10,00 10,50 7,50 7,50 8,00 8,50 7,50 7,50 10,00 10,00 10,00 11,00 8,50 energie [MJ/m 2] aandeel in vraag % 34% 51% 53% 35% 31% 39% 49% 40% 38% 52% 39% 46% 43% 41% figuur: energiegebruik verlichting in MJ/m conclusies: Aanwezigheidsdetectie en daglichtregeling steeds meer toegepast Geïnstalleerde vermogens lopen uiteen van 7 tot 11 W/m2 Aandeel verlichting in de totale energievraag is groot: 30-55% Verschil hoogste - laagste verbruiken bijna een factor 2 Er is een positieve relatie met de rating Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

14 6. Conclusies Vanaf 2015 wordt de energie-eis voor gebouwen met 30 tot 50 procent aangescherpt. Alle scholen uit de top 15 halen (vrijwel) dit niveau. De combinatie van compact bouwen, zeer goed isoleren, efficiënte verwarming, vraaggestuurde ventilatie en goed geregelde verlichting zorgt voor het gewenste effect en is gebaseerd op betrouwbare maatregelen. Naarmate aan dit pakket meer PV wordt toegevoegd, daalt het verbruik op jaarbasis naar nul. De top 15 toont aan dat er zeer uiteenlopende programma s en ontwerpen mogelijk zijn. Alle ontwerpteams zijn in staat gebleken op gepaste, eigen wijze vorm te geven aan de eisen. De top 15 laat ook bijzondere varianten zien, een school in een kas, gebruik van snoeihout, aansluiting op stadsverwarming, voorverwarming van ventilatielucht via grondbuizen. Acht scholen uit de top 15 worden in opdracht van RVO.nl uitgebreid gemonitord. Dan zal blijken of de prachtige papieren prestaties daadwerkelijk worden geëffectueerd. 14 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

15 5. Bijlages Bijlage 1. Projectenlijst 15 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

16 Bijlage 2: Projectendata Bijlage 2: Projectendata MFC Westergeest- Triemen Wetergeest Plein Oost Haarlem BWS Nes, Ameland BS Houthaven Praktijkschool Focus Heerhugowaard De Wilgenstam Rotterdam Odyzee Goes E/E [2014] -0,195 0,001 0,067 0,091 0,153 0,16 0,18 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 0,282 jaar opening NESK NESK - EG NESK NESK NESK NESK monitoring monitoring - monitoring monitoring monitoring zelf monitoring monitoring - monitoring Grootte [m 2 ] onderwijs bijeenkomst sport m gemeenschappelijk kantoor totaal Ag buitenoppervlak Ag/Abuiten 2,28 1,78 2,42 1,06 1,18 1,95 1,99 1,54 1,10 1,41 1,83 2,11 1,34 1,05 2,30 1,69 Klaverblad m 2 pv pv/ag 0,51 0,31 0,32 0,11 0,23 0,18 0,23 0,17 0,11 0,03 0,02 0,13 0,03 0,15 verbruiken verwarming warmtapwater koeling ventilatoren verlichting totaal pv totaal netto Eptoelaatbaar E/E -0,195-0,001 0,067 0,091 0,153 0,160 0,180 0,247 0,367 0,448 0,473 0,477 0,538 0,611 0,612 0,282 E/E zonder pv 0,483 0,539 0,542 0,373 0,595 0,461 0,490 0,502 0,576 0,527 0,473 0,477 0,566 0,709 0,662 0,532 verbruiken per m 2 verwarming warmtapwater koeling ventilatoren verlichting totaal pv totaal netto MKC Zeeburgereiland Lyceum Schravenland Schiedam De Energieschool Jrnsum Veldhuizerschool Ede CAH Vilentum Dronten Christiaan Huygens College Eindhoven Brede school PLUS Lage Mierde gemiddelde Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

17 Bijlage 3. Factsheet per project 17 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

18 18 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

19 19 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

20 20 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

21 21 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

22 22 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

23 23 Top 15 energiezuinige scholen - onderzoeksrapport 2014

24 Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Croeselaan 15 Postbus RE Utrecht T +31 (0) E Deze publicatie is tot stand gekomen in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland maart 2015 Publicatienummer: RVO /FD-DUZA De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) stimuleert duurzaam, agrarisch, innovatief en internationaal ondernemen. Met subsidies, het vinden van zakenpartners, kennis en het voldoen aan wet- en regelgeving. RVO.nl werkt in opdracht van ministeries en de Europese Unie. RVO.nl is een onderdeel van het ministerie van Economische Zaken.

In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 02 BS Het Klaverblad te Amsterdam is fris en potentieel zeer energiezuinig Samenvatting monitoring energie, binnenklimaat en gebruikerstevredenheid In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 04 OBS De Wilgenstam te Schiebroek uit jaren 50 ingrijpend verduurzaamd Samenvatting monitoring energie, binnenklimaat en gebruikerstevredenheid In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en

Nadere informatie

Top 15 energiezuinige scholen onderzoeksrapport 2016. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Top 15 energiezuinige scholen onderzoeksrapport 2016. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Top 15 energiezuinige scholen onderzoeksrapport 2016 In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Voorwoord Begin 2015 kregen de opzienbarende resultaten van de eerste Top

Nadere informatie

Inhoud. Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures. Uitdagingen richting energieneutraal

Inhoud. Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures. Uitdagingen richting energieneutraal Inhoud Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures Woningen nieuw en renovatie utiliteit: scholen en kantoren als voorbeeld Uitdagingen richting energieneutraal RVO en energieneutrale gebouwen

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst De NESK scholen duurzaam opgeleverd Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Gemeente Heerhugowaard

Nadere informatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Themabijeenkomst De Nieuwe Standaard In Ventileren ing. G.A. (Gerton) Starink Nieman Raadgevende Ingenieurs B.V. 22-5-2015 2 1 Op weg

Nadere informatie

Referentiegebouwen utiliteitsbouw

Referentiegebouwen utiliteitsbouw EPN en Nieuwbouw Referentiegebouwen utiliteitsbouw Gezondheidszorg 7.000m² Het voorbeeld betreft een verpleeghuis dat is voorzien van gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning. Een warmtepomp zorgt

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Passief Bouwen: waarom en hoe?

Passief Bouwen: waarom en hoe? Passief Bouwen: waarom en hoe? Ontwerpen en bouwen vanuit een visie ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Passief Bouwen Kenmerken o hoogwaardige thermische schil o goed comfort

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Hans Bosch Hogeschool Rotterdam / Ex ambtenaar BWT

Hans Bosch Hogeschool Rotterdam / Ex ambtenaar BWT Energieprestatie naar 0.4. Hoe krijgen we dit nu Hans Bosch Hogeschool Rotterdam / Ex ambtenaar BWT Arthur Barendregt Gemeente Rotterdam 1 Werkgroep gezondheid & energiezuinigheid - Houdt zich bezig met

Nadere informatie

ZEN Platformbijeenkomst. Bouw op onze kennis

ZEN Platformbijeenkomst. Bouw op onze kennis ZEN Platformbijeenkomst Bouw op onze kennis Even voorstellen Patrick Harting Projectmanager Werkzaam sinds: 2007 "De uitdaging van mijn werk is niet het stapelen van de stenen, maar het inzetten van ieders

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

metselwerk N 10,70 3,50 90 minimaal ramen N 5,20 1,65 90 0,60 geen minimaal

metselwerk N 10,70 3,50 90 minimaal ramen N 5,20 1,65 90 0,60 geen minimaal Algemene gegevens Bestandsnaam : P:\BA8963\Worksdocs offerte 5 EPC aanscherpingsmethodiek\referentiewoningen\opgeleverde stukken\afronding juli 2013\def EPG berekeningen\twee-onder-een kap\twee onder een

Nadere informatie

appartementwoningen E/E = 0.887

appartementwoningen E/E = 0.887 Algemene gegevens Bestandsnaam : P:\BA8963\WORKSD~1\REFERE~1\OPGELE~1\AFROND~1\RESULT~1\EMG&BE~1\EMG\APPA... Projectomschrijving : appartementwoningen Omschrijving bouwwerk : AgentschapNL referentiewoningen

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Hoe komt energielabel tot stand Relatie (of niet!)

Nadere informatie

metselwerk N 23.80 5.00 90 minimaal ramen N 9.20 1.00 90 0.60 geen minimaal

metselwerk N 23.80 5.00 90 minimaal ramen N 9.20 1.00 90 0.60 geen minimaal Algemene gegevens Bestandsnaam : P:\BA8963\Worksdocs offerte 5 EPC aanscherpingsmethodiek\referentiewoningen\opgeleverde stukken\afronding juli 2013\resultaten EMG BENG\EMG & BENG resultaten\beng\appartementen\appartement

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Voorgenomen Eisen Bijna Energie Neutrale Gebouwen. Ronald Schillemans Sunday

Voorgenomen Eisen Bijna Energie Neutrale Gebouwen. Ronald Schillemans Sunday Voorgenomen Eisen Bijna Energie Neutrale Gebouwen Ronald Schillemans Sunday Inhoudsopgave Achtergrond Voorgenomen Eisen Voorbeelden Positionering Zon opties Achtergrond (1) Richtlijnen energieprestatie

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Kleinschalige energetische renovatie

Kleinschalige energetische renovatie Kleinschalige energetische renovatie Kantoor plus bovenwoning van label G naar A+ de Haas & Partners Adviseurs Duurzaam Gebouwde Omgeving Van componenten naar concept Bouwkundig Ventilatie Installaties

Nadere informatie

metselwerk W 13.40 5.00 90 minimaal ramen W 3.00 1.00 90 0.60 handmatig minimaal

metselwerk W 13.40 5.00 90 minimaal ramen W 3.00 1.00 90 0.60 handmatig minimaal Algemene gegevens Bestandsnaam : P:\BA8963\Worksdocs offerte 5 EPC aanscherpingsmethodiek\referentiewoningen\opgeleverde stukken\afronding juli 2013\resultaten EMG BENG\EMG & BENG resultaten\beng\vrijstaande

Nadere informatie

Woningen met EPC ( 0,8

Woningen met EPC ( 0,8 Een initiatief van in samenwerking met 1 Woningen met EPC ( 0,8 Toelichting wijzigingen en bouwkundige aandachtspunten en duurzame energie - ontwerp- en adviesbureau BNA ir. F.W. den Dulk (Freek) 2 1 Onderwerpen

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

Nieuwbouw 26 appartementen te Halfweg - App 26 toren. Eigenschappen rekenzones type rekenzone omschrijving interne warmtecapaciteit Ag [m²]

Nieuwbouw 26 appartementen te Halfweg - App 26 toren. Eigenschappen rekenzones type rekenzone omschrijving interne warmtecapaciteit Ag [m²] 736 woongeb. 26 app Halfweg - Nieuwbouw 26 appartementen te Halfweg - App 26 toren F2 0,79 Algemene gegevens projectomschrijving Nieuwbouw 26 appartementen te Halfweg - App 26 toren variant F2 straat /

Nadere informatie

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Uitgangspunt Bestaand, oorspronkelijk gebouw had als gebruik een mix aan functies. Dit waren

Nadere informatie

All-electric woningconcept

All-electric woningconcept All-electric woningconcept Kwalitatieve en kwantitatieve vergelijking tussen 3 energieconcepten Robbert van Rijswijk Merosch Inhoud 1. Voorstellen 2. Vergelijking energieconcepten 3. Uitwerking all-electric

Nadere informatie

Energieprestatie. metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw. 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst. door Peter Vierveijzer

Energieprestatie. metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw. 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst. door Peter Vierveijzer Energieprestatie metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst door Peter Vierveijzer aanleiding Denkt u projecten te missen doordat houten en kunststof kozijnen

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

metselwerk W 13.40 3.50 90 minimaal ramen W 3.00 1.65 90 0.60 handmatig minimaal

metselwerk W 13.40 3.50 90 minimaal ramen W 3.00 1.65 90 0.60 handmatig minimaal Algemene gegevens Bestandsnaam : P:\BA8963\Worksdocs offerte 5 EPC aanscherpingsmethodiek\referentiewoningen\opgeleverde stukken\afronding juli 2013\def EPG berekeningen\vrijstaande woning\vrijstaande-woning

Nadere informatie

7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS:

7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS: TANGRAMHUIS 7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS: 1 - ZON - Maak gebruik van de zon, de enige kostenloze energieleverancier! Onze woningen worden naar de zon georiënteerd, dat wil zeggen

Nadere informatie

Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst!

Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst! Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst! December 2014 Toolkit Selectietool Per 1 januari 2015 gaan we de volgende stap maken naar een EPC van 0,4 om uiteindelijk eind

Nadere informatie

Concepten voor nieuwbouw woningen EPC 0,4. 20 september 2013 Han Verheul

Concepten voor nieuwbouw woningen EPC 0,4. 20 september 2013 Han Verheul Concepten voor nieuwbouw woningen EPC,4 2 september 213 Han Verheul Concepten voor EPC,4 Concept 1: isolatie Rc = 5, HR-WTW en PV; Concept 2: warmtevraagbeperking, Rc = 7, zonneboiler en HR-WTW; Concept

Nadere informatie

EPG-norm (NEN 7120): Wijzigingen voor utiliteitsbouw

EPG-norm (NEN 7120): Wijzigingen voor utiliteitsbouw EPG-norm (NEN 7120): Wijzigingen voor utiliteitsbouw >> Als het gaat om energie en klimaat Met de aanwijzing van NEN 7120 in het Bouwbesluit 2012, voor de bepaling van de energieprestatie van gebouwen,

Nadere informatie

OBS De Wilgenstam DUURZAAM RENOVEREN MEERVOUDIGE OPBRENGST

OBS De Wilgenstam DUURZAAM RENOVEREN MEERVOUDIGE OPBRENGST OBS De Wilgenstam DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST WILGENSTAMSUSTINNODUURZAAMESCHOOL Aanleiding Ambitie om kennis duurzaam bouwen toe te passen op concreet project. Geheel vrijblijvend

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Comfortabele en energiezuinige schoolgebouwen Chrit Cox Nelissen ingenieursbureau. brede school Ijburg, Amsterdam

Comfortabele en energiezuinige schoolgebouwen Chrit Cox Nelissen ingenieursbureau. brede school Ijburg, Amsterdam Comfortabele en energiezuinige schoolgebouwen Chrit Cox Nelissen ingenieursbureau brede school Ijburg, Amsterdam 1 adviseur installatietechniek, bouwfysica, akoestiek brandveiligheid en duurzaamheid Stadshuis

Nadere informatie

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar?

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? Erik Franke Franke Architekten 1 oktober 2008 Den Haag 2008: 7 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar! 2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? 2020: 4,3 miljoen

Nadere informatie

De NESK kantoren duurzaam opgeleverd. Villa Flora gebouwd voor de toekomst

De NESK kantoren duurzaam opgeleverd. Villa Flora gebouwd voor de toekomst De NESK kantoren duurzaam opgeleverd Villa Flora gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Regio Venlo (opdrachtgever)

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD

MEMO AAN DE GEMEENTERAAD MEMO AAN DE GEMEENTERAAD Aan T.a.v. Datum Betreft Van De gemeenteraad - 19 juni 2012 Duurzaam bouwen project School Portland Het college Controller Directie Paraaf Datum Ons kenmerk CC Henk van der Linden

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Energieprestatie en binnenklimaat van gebouwen

Energieprestatie en binnenklimaat van gebouwen Energieprestatie en binnenklimaat van gebouwen EPB-Rapport Administratieve gegevens van het project Naam van het project Straat Gemeente Referentie kadaster Containers 3 stuks Mechelen 1-A-1 Nummer Postcode

Nadere informatie

Vabi Elements EPG. Air Products

Vabi Elements EPG. Air Products Vabi Elements EPG Projectnummer: ASD1426 Omschrijving: Ontwerp voor de realisatie van een nieuwe distributielocatie met kantoor op het bedrijventerrein PolanenPark te Haarlemmerliede. Berekend op: 28-2-213

Nadere informatie

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN PASSIEF BOUWEN ( EN RENOVEREN ) DE ENIGE LOGISCHE WEG NAAR ENERGIENEUTRAAL BOUWEN AL DIE VOGELS IN DE HAND MAAR STEEDS WEER DIE VOGEL IN DE LUCHT WE HOEVEN GEEN ENERGIE TE BESPAREN WE HEBBEN NU IMMERS

Nadere informatie

DUCO SEMINARS 2015. Natuurlijk naar nul-op-de-meter. juni 2015 Jérôme Eijsackers

DUCO SEMINARS 2015. Natuurlijk naar nul-op-de-meter. juni 2015 Jérôme Eijsackers AKOESTIEK EN BOUWFYSICA LAWAAIBEHEERSING MILIEUTECHNOLOGIE BRANDVEILIGHEID DUCO SEMINARS 2015 Natuurlijk naar nul-op-de-meter juni 2015 Jérôme Eijsackers auteur ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - DÜSSELDORF

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Bouwfysica van Passief Bouwen in houtskeletbouw

Bouwfysica van Passief Bouwen in houtskeletbouw Bouwfysica van Passief Bouwen in houtskeletbouw Projectseminar Velve-Lindenhof ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Nieman Raadgevende Ingenieurs Inleiding Nieman Raadgevende Ingenieurs

Nadere informatie

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV);

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN LEEUWARDEN; - in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); - gelet op de ASV artikel 2 en artikel 3 lid 3; - gelet op de

Nadere informatie

OP WEG NAAR 2020 Bijna-Energieneutrale gebouwen?

OP WEG NAAR 2020 Bijna-Energieneutrale gebouwen? OP WEG NAAR 00 Bijna-Energieneutrale gebouwen? Maarten De Groote Vlaams Energieagentschap 4 oktober 0 Brugge Inhoud Evolutie energieprestatie Vlaanderen Aanpassingen wetgeving EPB Aanpassingen wetgeving

Nadere informatie

Isolatie van appendages

Isolatie van appendages Isolatie van appendages In opdracht van het ministerie van Economische Zaken In opdracht van het ministerie van Economische Zaken Energie-efficiënte maatregelen bij vergunningplichtige bedrijven Factsheet

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

Verwarming in de herziene EPC-bepaling: wat gaat er veranderen?

Verwarming in de herziene EPC-bepaling: wat gaat er veranderen? Verwarming in de herziene EPC-bepaling: wat gaat er veranderen? >> Als het gaat om energie en klimaat Vanaf 1 juli wordt de EPC voor woningen en utiliteit bepaald volgens de nieuwe norm NEN 7120. Hieronder

Nadere informatie

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U.

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U. NAV STUDIENAMIDDAG MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK: AANPAK VAN ONTWERP TOT REALISATIE NAAR EEN PASSIEVE WONING OP BASIS VAN TRADITIONELE BOUWMETHODES ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen Caleffi Academy Pieter Nuiten Maart 2014 Planadvies W/E adviseurs Een betrouwbare partner in duurzaam vastgoed www.w- e.nl! Voor opdrachtgevers met ambi8e! 25 medewerkers!

Nadere informatie

F (zie toelichting in bijlage)

F (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden F (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

verwijzingen zijn afgestemd op ISSO 82.1 versie oktober 2009

verwijzingen zijn afgestemd op ISSO 82.1 versie oktober 2009 Eindtermen en toetsmatrijs: toets energieprestatiecertificaat bestaande woningen Vastgesteld door de EPA-examencommissie en goedgekeurd door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector

Nadere informatie

Notitie 20091271-02 Gelijkwaardigheidsverklaring ClimaLevel voor NEN 2916 en NEN 5128 Opzet van onderzoek en resultaten

Notitie 20091271-02 Gelijkwaardigheidsverklaring ClimaLevel voor NEN 2916 en NEN 5128 Opzet van onderzoek en resultaten Notitie 0097-0 Gelijkwaardigheidsverklaring ClimaLevel voor NEN 96 en NEN 58 Opzet van onderzoek en resultaten Datum Referentie Behandeld door 4 februari 0 0097-0 M. Ritmeijer/LSC Opzet Climalevel klimaatsysteem

Nadere informatie

Algemene gegevens. Indeling gebouw. Infiltratie. Bouwkundige transmissiegegevens. Open verbrandingstoestellen

Algemene gegevens. Indeling gebouw. Infiltratie. Bouwkundige transmissiegegevens. Open verbrandingstoestellen 12-07-331 appartementen Voorthuizen - appartementen basis 0,60 Algemene gegevens projectomschrijving appartementen variant basis adres postcode / plaats bouwar categorie woningbouw aantal woningbouw-eenheden

Nadere informatie

Passief Bouwen in de praktijk

Passief Bouwen in de praktijk Passief Bouwen in de praktijk Velve-Lindenhof: van idee tot realisatie ir. H.J.J. (Harm) Valk / ing. A.F. (André) Kruithof adviseur Energie & Duurzaamheid Programma Projectomschrijving Ontwerpvisie Bouwfysische

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 1 Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 2 Voor het energiegebruik zijn de belangrijke punten: - Beperk energieverliezen - Voorkom onnodig energiegebruik - Gebruik zoveel mogelijk oneindige

Nadere informatie

EPC concepten 0,4. Trias Energetica...2 EPC 0,4 concepten - Vrijstaande woning...3 EPC 0,4 concepten - Geschakelde woning...4.

EPC concepten 0,4. Trias Energetica...2 EPC 0,4 concepten - Vrijstaande woning...3 EPC 0,4 concepten - Geschakelde woning...4. etaalbare kwaliteit! EPC en 0,4 14 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 1996 1998 2000 2006 2011 2015 Inhoudsopgave: Trias Energetica...2 EPC 0,4 en - Vrijstaande woning...3 EPC 0,4 en - Geschakelde woning...4 EPC

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Installatiescan Scholen

Installatiescan Scholen Installatiescan Scholen Handleiding voor de installateur Januari 2016 In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Inleiding Voor u ligt de Handleiding Installatiescan Scholen

Nadere informatie

van schets naar definitief ontwerp gebruikersindeling klimaat daglicht energie interieurconcept poort als entree achtergevel plein als verbinding

van schets naar definitief ontwerp gebruikersindeling klimaat daglicht energie interieurconcept poort als entree achtergevel plein als verbinding de brede reus van schets naar definitief ontwerp gebruikersindeling klimaat daglicht energie interieurconcept poort als entree achtergevel plein als verbinding planning van schets naar definitief ontwerp

Nadere informatie

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers

Figuur 1: impressie Rabobank Dommelstreek te Geldrop. Figuur 2: uitleg ontwerpconcept oorwarmers Omschrijving van het project Rabobank Dommelstreek heeft in Geldrop het bestaand kantoor herontwikkeld. Er is een kantoor ontstaan met alle faciliteiten onder één dak. Een vernieuwde omgeving die beter

Nadere informatie

Eindtermen en toetsmatrijs: examen energieprestatiecertificaat bestaande utiliteitsbouw

Eindtermen en toetsmatrijs: examen energieprestatiecertificaat bestaande utiliteitsbouw Eindtermen en toetsmatrijs: examen energieprestatiecertificaat bestaande utiliteitsbouw Vastgesteld door de EPA-examencommissie en goedgekeurd door het CCvD van de Stichting Kwaliteitsborging Installatiesector

Nadere informatie

Opnameformulier EP-deel Februari 2007 1

Opnameformulier EP-deel Februari 2007 1 Opnamedeel op gebouwniveau Algemeen gebouwniveau Projectgegevens Naam gebouw: Projectnummer: Straatnaam: Postcode: Bouwjaar: Renovatiejaar gebouw: Opdrachtgever Naam opdrachtgever: Contactpersoon: Afdeling:

Nadere informatie

Infoblad Trias Energetica en energieneutraal bouwen. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Infoblad Trias Energetica en energieneutraal bouwen. In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Infoblad Trias Energetica en energieneutraal bouwen In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Toelichting Dit infoblad is voor bouwprofessionals, met name voor hen die

Nadere informatie

EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd EERST NOM PROJECT 2013 RIJSWIJK Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch

Nadere informatie

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten verbruiken. Hoe we werken De woning krijgt als het ware

Nadere informatie

Bouwbesluit en Passief Bouwen

Bouwbesluit en Passief Bouwen Bouwbesluit en Passief Bouwen Welke (on)mogelijkheden zijn er vanuit de bouwregelgeving? ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Programma Bouwbesluiteisen en Passief Bouwen Gezondheid

Nadere informatie

bureau Kent Postbus 24042 3502 MA Utrecht Werkplektelefoon: 06-1986 3932 www.bureau-kent.nl rv@bureau-kent.nl

bureau Kent Postbus 24042 3502 MA Utrecht Werkplektelefoon: 06-1986 3932 www.bureau-kent.nl rv@bureau-kent.nl bureau Kent Postbus 24042 3502 MA Utrecht Werkplektelefoon: 06-1986 3932 www.bureau-kent.nl rv@bureau-kent.nl 1420 bedrijfspand - bedrijfspand aan de Maas bouwaanvraag 1,09 Algemene gegevens projectomschrijving

Nadere informatie

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel Nieuwbouwkantoorpand Demostraat,Tiel EPA U Adresgegevens Fokkerstraat 39, 3905 KV Veenendaal Postbus 1152, 3900 BD Veenendaal T 0318-75 78 88 F 0318-75 78 87 info@enerpro.nl www.enerpro.nl Voorbeeldbedrijf

Nadere informatie

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant?

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Energie verwarming en SWW Stijgende prijzen woningen zonder spouwisolatie Woningen met enkel glas Woningen zonder dakisolatie 2 1 Energie elektriciteit

Nadere informatie

Variantberekeningen voor eisen aan BENG. Resultaten verkennende studie voor eisen aan Bijna EnergieNeutrale Gebouwen

Variantberekeningen voor eisen aan BENG. Resultaten verkennende studie voor eisen aan Bijna EnergieNeutrale Gebouwen Resultaten verkennende studie voor eisen aan Bijna EnergieNeutrale Gebouwen Status definitief Versie 04 Rapport E.2014.0852.00.R001 Datum 27 mei 2015 Colofon Opdrachtgever Contactpersoon Project Betreft

Nadere informatie

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen?

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of slopen en nieuw bouwen? Verschenen in Vastgoedmarkt, juni 2011 John Mak, W/E adviseurs Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Kiezen voor nieuwbouw

Nadere informatie

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Symposium duurzaamheid Portaal Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Waarom energietransi7e? Milieu Leveringszekerheid of /PJ Verantwoordelijkheid Gebouwde Omgeving energiegebruik EU

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Eindtermen en toetsmatrijs: toets energielabel nieuwbouw Utiliteit Vastgesteld door de EPA-examencommissie

Eindtermen en toetsmatrijs: toets energielabel nieuwbouw Utiliteit Vastgesteld door de EPA-examencommissie Eindtermen en toetsmatrijs: toets energielabel nieuwbouw Utiliteit Vastgesteld door de EPA-examencommissie Examen Energielabel nieuwbouw bestaat uit twee delen: 40 MC tijdsduur 0 minuten Softwaretoets

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

0,60. Algemene gegevens. Indeling gebouw. Infiltratie. Bouwkundige transmissiegegevens. Open verbrandingstoestellen

0,60. Algemene gegevens. Indeling gebouw. Infiltratie. Bouwkundige transmissiegegevens. Open verbrandingstoestellen (Rooding) - Algemene gegevens projectomschrijving variant adres Molweg 28 postcode / plaats 3784 VC Terschuur bouwar 2014 categorie woningbouw aantal woningbouw-eenheden in berekening 1 gebruiksfunctie

Nadere informatie

17-6-2013. Passief Bouwen. Passief Bouwen in de praktijk. Velve-Lindehof, Enschede. Stelling. Ontwerpvisie. Binnengasthuizen, Zwolle

17-6-2013. Passief Bouwen. Passief Bouwen in de praktijk. Velve-Lindehof, Enschede. Stelling. Ontwerpvisie. Binnengasthuizen, Zwolle Passief Bouwen Passief Bouwen in de praktijk Kennisdag Bouwfysica 2013 Passief bouwen' is een specifieke bouwstandaard met een comfortabel binnenklimaat, gedurende zowel het zomer- als het winterseizoen,

Nadere informatie

17. HOE-woning Bart Geurts, Nieman Raadgevende Ingenieurs. Eigenschappen rekenzones type rekenzone omschrijving interne warmtecapaciteit Ag [m²]

17. HOE-woning Bart Geurts, Nieman Raadgevende Ingenieurs. Eigenschappen rekenzones type rekenzone omschrijving interne warmtecapaciteit Ag [m²] - basis 0,11 Algemene gegevens projectomschrijving variant basis adres postcode / plaats bouwar categorie woningbouw aantal woningbouw-eenheden in berekening 1 gebruiksfunctie woonfunctie datum opmerkingen

Nadere informatie

Basis 0,6 Basis 0,4 Extra isolatie. Vraaggestuurde ventilatie (CO2)

Basis 0,6 Basis 0,4 Extra isolatie. Vraaggestuurde ventilatie (CO2) Galerij complex: 36 appartementen, 5 bouwlagen Basis 0,6 Basis 0,4 Extra isolatie Collectieve Warmtepomp, individuele warmtepompboiler Verbeterde psi waarden koudebruggen ja ja ja ja collectieve warmtepomp

Nadere informatie

deur, raam, kozijn 1 woonfunctie b andere woonfunctie 1 2 3 - - 1 - - 1-1 2 - - * 2 bijeenkomstfunctie 1 2 3 - - 1 - - 1-1 2 - - *

deur, raam, kozijn 1 woonfunctie b andere woonfunctie 1 2 3 - - 1 - - 1-1 2 - - * 2 bijeenkomstfunctie 1 2 3 - - 1 - - 1-1 2 - - * hermische isolatie gebruiksfunctie leden van toepassing algemeen deur, raam, kozijn thermische isolatie-index vrijgesteld verbouw tijdelijk bouw artikel 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 lid 1 2 3 4 5 1 2 * 1 2

Nadere informatie