DE KOSTERSTEEN Nummer 89 Augustus 2004

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE KOSTERSTEEN Nummer 89 Augustus 2004"

Transcriptie

1 DE KOSTERSTEEN

2 DE KOSTERSTEEN Nummer 89 Augustus 2004 OPEN MONUMENTENDAG: ZIE PAG. 14 e.v. Herinneringen aan De Born Verteld door Gaatske Feenstra-Wouda, opgetekend door Riet Hoogkamer-Weijman Hoe komt het dat Gaatske Feenstra-Wouda, geboren in Surhuisterveen in 1920, zoveel verhalen kan vertellen over De Born? Thee drinkend uit een Petrus Regout-kopje, dat in de jaren dertig van de vorige eeuw al gebruikt werd op De Born, vertelt zij haar verhaal. De Doopsgezinde ouders van Gaats lieten hun kinderen zoveel mogelijk doorleren en Gaats ging naar de ULO. Vervolgens werkte zij een aantal jaren in het gezin van de vrijzinnig predikant Ruitenberg in Beers. De ULO en het gezin Ruitenberg beschouwt zij als twee van de drie peilers in haar leven. De derde peiler is De Born. krant lezen, er over te discussiëren, met geld omgaan, en nog veel meer. De kampen bleken een groot succes te zijn, en men besloot ook kampen voor de kinderen van de werklozen te organiseren. Voor de jongens wel te verstaan. De meisjes hielpen thuis in het gezin en breiden met uitgedeelde (nassaublauwe) wol truien, sokken, dassen en wat dies meer zij. Door de opvallende blauwe kleur wist iedereen wel gelijk dat je werkloos was. Afb.1 Gaatske Feenstra - Wouda Gaats groeide op in de crisisjaren met zijn vele werklozen. Voor de werkloze mannen werden in die tijd zogenaamde kampen gehouden. Men leerde er de Drukkerij Modern te Bennekom Mevrouw Liesbeth Ribbius Peletier, die begin jaren dertig van de vorige eeuw De Born in Bennekom had laten bouwen en actief lid was van de SDAP, vond dat ook de werkloze meisjes recht hadden op deze kampen. Zij deed een oproep aan werkloze meisjes zich op te geven voor 1

3 Afb.2 De huiskamer van de Born de kampen op De Born, die drie maanden zouden duren. Helaas, de werkloze meisjes hadden vaak de belangstelling niet meer zich op te geven. En dus kreeg mevrouw Ribbius Peletier naast de werkloze meisjes ook meisjes die zichzelf voor een poosje werkloos maakten. Deze laatsten hadden veelal een baan, maar ze maakten een afspraak met hun werkgever zodat ze na de drie maanden op De Born weer naar hun oude baan terug konden. De kampen werden betaald door Sociale Zaken, inclusief reis- en zakgeld, en gingen in 1936 van start. De meeste meisjes waren nooit zo ver en zo lang van huis geweest en sommigen kregen dan ook heimwee. Om dit zoveel mogelijk tegen te gaan mochten ze halverwege de cursus een weekeind naar huis. Toen de oorlog uitbrak, sloot mevrouw Ribbius Peletier De Born, omdat, zoals ze zei, ze geen cent van de Duitsers wilde aannemen. Natuurlijk was het jammer dat het huis leeg stond en daarom opende ze in de herfst van 1941 weer een gedeelte van De Born. De grootte van de groepen werd teruggebracht tot 14 à 15 meisjes en 3 leidsters: Tine Dommisse, Wil Bosch en Jo van den Bogert. Mevrouw Ribbius Peletier betaalde vanaf dat moment alles uit eigen zak, maar de meisjes kregen geen reis- en zakgeld meer. Wel werden er excursies gehouden, bijvoorbeeld naar Het Openlucht Museum, en werden er bezoekdagen voor familieleden ingesteld. Ook de Mem van Gaats kwam op bezoek en mocht er zelfs logeren. De lessen gegeven door de dames Dommisse en Bosch omvatten o.a. opvoedkunde, kennis van eigen land, geschiedenis, plantkunde, het bezig houden van kinderen, knutselen, de natuur. Maar ook werden er boeken gelezen bijvoorbeeld van Henriëtte Roland Holst, en moest men helpen met de afwas en werken in 2

4 de (kruiden)tuin. Naast het volgen van lessen moesten de meisjes ook zelf lessen geven. Men trok daartoe briefjes waarop een onderwerp stond, werkte het onderwerp uit en verzorgde een les. Zo'n les kon bijvoorbeeld gaan over een van de Nederlandse provincies, maar ook over de fruitteelt in een bepaald gebied van Nederland. Gaats Wouda was een van de cursisten in Dominee Ruitenberg uit Beers moedigde haar aan naar De Born te gaan. Omdat er geen reisgeld meer werd gegeven meldde Gaats dat ze vanuit Friesland op de fiets naar De Born zou komen en vroeg of er meer meisjes uit haar omgeving de cursus zouden volgen. Dat was het geval en zo fietste ze in 2 dagen van Surhuisterveen via Drenthe, waar nog twee meisjes zich bij haar aansloten, naar De Born in Bennekom. Ergens op de Veluwe kreeg een van meisjes een lekke band. Nergens konden ze een fietsenmaker ontdekken. Uit arremoede hebben ze toen het laatste stuk gelopen. Doodmoe kwamen ze aan. Ieder jaar werd er uit de groep meisjes één gekozen die de volgende cursus als stagiaire terug mocht komen. In 1941 viel deze eer Gaats te beurt en zo kwam ze in 1942 weer naar De Born. Stagiaire zijn betekende dat je meehielp in de huishouding en daarnaast de lessen mocht volgen. Helaas werd eind 1942 De Born door de Duitsers gevorderd en was het voorlopig gedaan met de meisjeskampen. Mevrouw Ribbius Peletier nam een Bennekomse boswachter aan: de heer Van de Brink ( 1985). Hij woonde in 'Wouddroom' aan de Selterskampweg. In de oorlog werd de heer Van de Brink, samen met meerdere dorpsgenoten, gevangen gezet door de Duitsers op eigen werkterrein: De Born. Ontsnappen was onmogelijk door de hoge omheining met prikkeldraad. Na de bevrijding bleek er veel kapot en verloren gegaan op De Born. Er was bijvoorbeeld geen deken meer in huis. Van de Brink wist ze echter te voorschijn te halen. Hij had ze namelijk verstopt. In de grote zaal boven de vleugel was het plafond iets lager. Van buitenaf was de ontstane ruimte bereikbaar en daar had hij de dekens verborgen. Na de oorlog, in 1946, Gaats was inmiddels getrouwd, kwam ze weer als cursiste naar De Born. Dat was voorlopig de laatste keer. In de jaren daarna kreeg zij haar beide kinderen, scheidde, volgde een opleiding aan de kweekschool voor vroedvrouwen in Rotterdam en had twintig jaar lang een vroedvrouwenpraktijk in Het Bildt in het noordwesten van Friesland, waar ze hertrouwde en weduwe werd. Begin jaren zeventig had de VARA een radioprogramma waarin mensen werden geïnterviewd die goed bekend waren met de geschiedenis van de betreffende plaats. Het Bildt werd ook bezocht en Gaats, die als vroedvrouw veel mensen kende, werd geïnterviewd. Daarin vertelde ze onder andere dat ze stopte met werken en naar Afrika ging om te assisteren bij de geboorte van haar eerste kleinkind. Een vriendin uit de opleiding aan de kweekschool voor vroedvrouwen hoorde het programma, belde haar op en 3

5 Afb.5. Aantekening op achterzijde van de foto op Afb. 4 Afb.4 Mevr. Ribbius Peletier; een foto van een tekening door Paul Citroen zei: "Gaats, op De Born organiseren ze tegenwoordig voor alleenstaande (werkende) vrouwen een Pinksterweekend, is dat niks voor jou". En zo werd Gaats een Pinksterblom, zoals deze vrouwen werden genoemd. Het onderwerp van haar eerste Pinksterbijeenkomst weet ze nog: "Arbeidsethos vroeger en nu". Een moeilijk onderwerp, zoals ze nu zegt Toen deed Gaats iets wat haar weer voor jaren aan De Born zou binden. Ze benaderde een van de leidsters en vroeg of ze vakantiehulp kon worden. Ze stelde zich er niets van voor maar nog datzelfde jaar had men hulp nodig en werd ze opgebeld. Dat ging zo enkele jaren door totdat ze in 1976 de avonddiensten overnam van mevrouw Deborah Ebbinge Wubben en intern kwam wonen op De Born. Ze zorgde er voor de avondbroodtafel. Later kwam daar de verzorging van planten bij en leidde ze de volksdansavonden. In de zomer van 1977 kocht ze een huisje in het Ericapark, waar ze tot maart 2004 heeft gewoond. In haar huiskamer hing nog een zogenaamde "Drees-lamp" en in haar slaapkamer hingen gordijnen en lagen kussens die gemaakt waren van de gordijnen uit de kamer van mevrouw Ribbius Peletier En er stond een echte Bauhaus-stoel, gered uit de inventaris van De Born. Op de gordijnen na is dit allemaal meegegaan naar haar kamer in Beringhem, waar ze nu woont. De cursussen en cursisten veranderden in de loop der tijd. Er kwamen onder andere alleenstaande moeders, lesbiennes en Leidse volksvrouwen. Anja Meulenbelt gaf lezingen over feminisme en socialisme. Er werden assertiviteitstrainingen 4

6 gehouden. Wat niet veranderde was de sfeer, de onderlinge verstandhouding, het lachen en huilen met elkaar, kortom het "Born"-gevoel. Het vormingscentrum voor vrouwen. Het werkzame leven van mevrouw Feenstra eindigde in februari Na al die jaren op De Born heeft ze een schat aan plakboeken, foto's en krantenartikelen, waarvan slechts een heel klein gedeelte in dit artikel staat. Afb. 6 Op weg naar de tuin; een opname uit 1941 Zingen Als er een nieuwe groep cursisten werd verwacht, luidde men op De Born de bel. De meisjes volgden het geluid om op De Born te komen. Ook werden de cursisten aan het eind uitgeluid. De bel werd niet geluid in de oorlog. Later raakte dit gebruik uit de tijd, omdat veel cursisten niet meer met openbaar vervoer, maar met eigen vervoer naar De Born kwamen. De bel van de Born wordt in het volgende lied bezongen: Hoor je de bel van "De Born" wel luiden? Zie je die laantjes, die tuin met de kruiden? Zie je de poort van "De Born" daar staan? Zullen we samen naar binnen toe gaan? 5

7 Vriendelijk huis met je lichte sfeer. Warm, ontvang je ons telkens weer. Vriendschap schenk je ons, kracht voor ons werk. De wereld vraagt mensen, vertrouwend en sterk. Hier liepen we samen door dennegeuren. En juichten om paddestoelen, sprookjes en kleuren. Speelden ons spel in de groene wei. Besloten de dag met liederen, zo blij. Hoor je de bel van "De Born" wel luiden? Zie je de laantjes, de tuin met de kruiden? Zie je de poort van "De Born" daar staan? We hopen hier heel vaak nog binnen te gaan. Afb. 6. Het luiden van de bel Toen de Born gesloten zou worden, werd tijdens de laatste bijeenkomst van de Pinksterblommen het volgende weemoedige lied gezongen:(wijs: Op de grote stille heide). Op de Born in Bennekom Komen wij elk jaar bijeen. En wij dachten dat het altijd Zo zou gaan tot in eeuwigheid Maar helaas van hogere hand Werd beslist 't moet maar aan de kant Voor d'oudere vrouwen De ouhoude getrouwe Is het over en uit! En een gesproken getuigenis tot slot: Wat wilde Liesbeth Ribbius Peletier voor ons allemaal?: "Een rechtvaardige samenleving, zonder bedreiging". Is die wens in vervulling gegaan, Of moeten we daar nog steeds naar streven? Ja, daar zullen wij zonder ophouden voor blijven vechten, Vrouwen kent Uw kracht, de strijd gaat voort! 6

8 De Born Het gebouw is in 1932 ontworpen door de architect P. Vorkink ( ) in opdracht van mevr. A.E. Ribbius Pelletier. De Born werd geopend in De architect kreeg van mevr. Ribbius Pelletier de opdracht een gebouw te ontwerpen dat aan twee belangrijke voorwaarden zou voldoen. Arbeidersvrouwen zouden zich er thuis moeten voelen, maar ook moest er van de esthetische vormgeving van het huis een vormende werking uitgaan. Het huis werd gebouwd in een zakelijkexpressionistische stijl. De binnenhuisarchitect F. Spanjaard kreeg de opdracht het interieur te ontwerpen. Hij werkte in de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid. De tuin is ontworpen door mevr. J. Bouwens. Motieven voor plaatsing op de rijksmonumentenlijst in 2001 waren o.m.: - De architectuurhistorische waarde, - De cultuurhistorische waarde; het is een zeldzaam karakteristiek voorbeeld van een vakantiehuis op de Veluwe uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Het huis fungeerde als vormingscentrum voor arbeidersvrouwen en heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de emancipatie van de vrouw in Nederland. Het vormingscentrum werd in 1992 gesloten. Ribbius Peletier, Anna Elisabeth Ribbius Peletier (roepnaam: Liesbeth) is geboren te Utrecht op 29 juli 1891 in een liberaal, welvarend gezin. Zij bezocht in Utrecht de Hoogere Burger School voor meisjes. In 1910 ging zij in Utrecht Rechten studeren, en promoveerde in 1920 cum laude op het proefschrift Leden-contracten. In 1922 werd Ribbius adjunct-directrice van de eerste School voor Maatschappelijk Werk, die uitsluitend door meisjes werd bezocht. Spoedig daarna werd zij lid van de SDAP. Vanaf 1926 organiseerde zij met veel succes zomercursussen, ondanks de tegenstand van het partijbestuur ('Een goede huisvrouw laat haar gezin niet in de steek').het succes van de zomercursussen werd in het voorjaar van 1932 voortgezet met de aankoop (dankzij een gift van Ribbius) van een terrein op de Veluwe, waar een studie- en vakantieoord voor vrouwen werd gebouwd, De Bom, dat vanaf 1933 kon worden geëxploiteerd. In 1928 werd Ribbius voor haar partij gekozen als lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland, daarnaast was zij van 1937 tot 1947 lid van de Eerste Kamer. Zij werd voor de PvdA ook lid (tot 1958) van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland, In 1958 volgde haar installatie als lid van de Raad van State. Zij overleed op 30 september

9 Kleinrensink, timmer- en aannemersbedrijf Wout Hol en Ad Nooij Op de Edeseweg 29 in Bennekom is in 1919 Bart Kleinrensink geboren. Daar woont hij nog. Naast het huis staat de werkplaats met de tot stilstand gekomen machines. Het bedrijf is in 1903 gestart door Kleinrensink senior. Deze werkte voordien bij Bussink waar hij f 0.07 per uur verdiende. Toen zijn oudste zoon (Janus) werd geboren in 1903 ging het uurloon omhoog naar f Vader Kleinrensink woonde destijds aan de Edeseweg, naast het huis waar nu van Etten en Grolle hun huisartsenpraktijk hebben. Toen hij op een keer thuis kwam, zei hij tegen zijn vrouw dat hij het huis waar zij toen woonden, had verkocht. Dat gaf groot verdriet. Hij heeft toen beloofd het nieuwe huis, dat dichter bij het dorp gebouwd zou worden, zodanig te ontwerpen dat vloerbedekking en gordijnen nog zouden passen. Dat is het huis geworden op Edeseweg 29. Afb1. A. Kleinrensink Afb.2 De werkplaats aan de Edeseweg Tot 1920 werden alle houtbewerkingen met de hand uitgevoerd. In die tijd bestonden wel zgn. gasmotoren. Een centrale gasmotor bracht een drijfstang in beweging; op deze drijfstang waren via aandrijfriemen een aantal houtbewerkingmachines aangesloten. Bij Kleinrensink was echter geen gasmotor geïnstalleerd. In 1920 werd Bennekom aangesloten op het electriciteitsnet. Kleinrensink had in afwachting van de electrificering zijn electrisch aangedreven machines reeds gekocht. De verschillende houtbewerkingmachines hadden elk een motor, zodat met korte afgeschermde drijfriemen kon worden volstaan. Ook werd in 1920 een nieuwe werkplaats gebouwd. Hierbij is materiaal gebruikt dat afkomstig was van militaire barakken die na het einde van de eerste wereldoorlog overbodig waren geworden. Deze barakken 8

10 Afb.3 De werkplaats in 1925 V.l.n.r.: Aard Kleinrensink,Cornelis Kleinrensink (eigenaar, overleden in 1947) met zoon Bart (6 jaar), Janus Kleinrensik Azn, Brink (uit Wolfheze), op de trap: Herman Ansink, Gert de Leeuw (uit Wageningen), Janus Kleinrensink (zoon van Cornelis), Reinder van de Berg, Henk Tollenaar. werden per schip in de haven van Wageningen afgeleverd. In 1959 is deze werkplaats afgebrand; en is de huidige werkplaats gebouwd. De Hervormde Kerk In 1930 kreeg Janus Kleinrensink de in 1903 geboren oudere broer van Bart - van de kerkvoogdij de opdracht om het interieur van de Hervormde Kerk geheel te vernieuwen. Dit betrof niet alleen de kerkbanken, maar ook de kansel en de lambrisering. Het ontwerp voor de plaatsing van de kerkbanken gaf aanleiding tot heftige discussies binnen de hervormde gemeente, omdat het totale aantal zitplaatsen geringer zou worden dan in de oude situatie. Dit heeft er uiteindelijk toe geleid, dat de banken dichter op elkaar zijn geschoven en dat de gangpaden smaller werden. Op deze wijze werd het oorspronkelijke aantal zitplaatsen benaderd. De wens van de opdrachtgever om de zittingen van de banken uit één stuk te maken, kon echter niet worden vervuld; in die breedte waren de planken niet leverbaar. Voor de kerkbanken is Japans eikenhout aangekocht, dit kwam per schip in 9

11 Afb. 4 Verschillende houtbewerkingmachines. Links boven een schaafmachine; rechts boven: een frees; links onder: langgatboor; rechts onder. een slijpsteen Wageningen aan. De financiering gaf nog enige problemen, omdat Kleinrensink niet over voldoende liquide middelen beschikte om deze kostbare lading hout te kunnen betalen voordat de Kerk had afgerekend. In de werkplaats aan de Edeseweg werden de verschillende onderdelen van de kerkbanken vervaardigd en naar de toen leegstaande pastorie gebracht. Daar vond het zgn. roken plaats. Door schoteltjes met ammonia tussen de houten onderdelen te plaatsen, kleurt de eek in het hout bruin. Deze bruining dringt diep door in het hout, veel verder dan met beitsen het geval zou zijn. Vervolgens werden de onderdelen in de kerk in elkaar gezet. 10

12 Afb.6 Patroon met gezin en werklieden in V.l.n.r.: Cornelis Kleinrensink ( ), Peet van Harsselaar, Marinus van Harsselaar, onbekend ( zittend met zaag) onbekend, Harsselaar sr., Janus Kleinrensink Azn, onbekend, Janus Kleinrensink Czn met fiets ( ), dienstbode (onbekend)., In 1942 zijn de buitendeuren van de Hervormde Kerk vernieuwd. Deze deuren, in zgn. Tudorstijl, zijn ontworpen en gemaakt door Bart Kleinrensink. Ook hier is Japans eikenhout gebruikt. De Tweede Wereldoorlog bracht niet alleen veel persoonlijk leed, maar ook veel schade aan huizen en gebouwen. Dat begon al in Tijdens de Duitse invasie bood het Nederlandse leger weerstand op de Utrechtse heuvelrug. Het mortiervuur veroorzaakte veel verwoestingen in Wageningen, waar de gehele bevolking geëvacueerd was. De Bennekomse bevolking was niet geëvacueerd, met uitzondering van inwoners van de Kraats waar inundatie dreigde. In Bennekom zijn toen veel slachtoffers gevallen. Om voldoende lijkkisten te kunnen maken, moest Kleinrensink op zondag doorwerken. Maar er was, verspreid over de oorlogsperiode, ook veel materiële schade. Zo zijn o.m. hotel Groenewoud en huize Middeneng afgebrand. Ook het naast Kleinrensink gelegen pand, waar nu bakkerij Bak huist, is door brand verloren gegaan. Ook zijn door de Duitse bezetter 11

13 huizen afgebroken om schootsveld te maken. Dit gebeurde o.m. aan de westzijde van de Edeseweg tussen de huidige Gasthuisbouwing en de van Balverenweg. Ook tijdens de evacuatie van de Bennekomse bevolking van oktober 1944 tot medio mei 1945 zijn er veel vernielingen aangebracht. Hoe cynisch dit ook moge klinken, in het verlengde van schade ligt Herstelwerk. Van gemeentewege werden lijsten opgesteld van uit te voeren herstelwerkzaamheden, inclusief begroting. Degenen die in de vermogensbelasting vielen, kregen 70% subsidie op de uitgevoerde herstelwerkzaamheden; de minder vermogenden kregen 100% subsidie. Het is aannemelijk dat hier en daar is geprobeerd om een gewenste verbouwing of uitbreiding van een woning gefinancierd te krijgen via de oorlogsschaderegeling In de naoorlogse periode heeft Kleinrensink een aantal vrijstaande huizen gebouwd. Hierbij heeft hij o.m. samengewerkt de in Ede woonachtige architect Dekker. Opvallend zijn de door deze architect ontworpen huizen met een lessenaarsdak die o.m. te vinden zijn aan de Heelsumseweg, de Groenestraat en de Selterskampweg. Het bedrijf ligt nu stil. De machines draaien niet meer. Hun uiterlijk laat zien dat rust inderdaad roest. Dat geldt ook voor de uitgebreide collectie beitels met een keur aan profielen. Maar in vergelijking met vele andere beroepen heeft de timmerman-aannemer het belangrijke voordeel dat de resultaten van zijn werk langdurig weerstand bieden aan de tand des tijds. Delen van de Delftse Poort uit Rotterdam als fundering onder ruilverkavelingswegen in Bennekom. Frans van Oort Nog niet zo lang geleden werd ik attent gemaakt op een bericht in het blad Stichting Ons Rotterdam nr , een zusterblad van onze Kostersteen. In de rubriek Rotterdam reageert vertelt M. van der Ham dat hij in 1942 tijdens een vakantie in Bennekom brokstukken van het gebouw De Delftse Poort op een grote puinhoop heeft zien liggen. Adres en telefoonnummer van Afb. 1 De Delftse Poort in Rotterdam 12

14 Afb. 2 De Werftweg na de ruilverkaveling de heer van der Ham waren snel gevonden, maar hij wist niet veel extra s te vertellen. Hij logeerde in die tijd bij particulieren in Bennekom en wist nog wel dat een grote berg puin aan de noordzijde van het dorp was gedeponeerd. Hierin zaten veel brokstukken van de Delftse Poort uit Rotterdam hetgeen hem wel verbaasde. Ten tijde van het Duitse bombardement op Rotterdam (mei 1940) was de Delftse Poort reeds ontmanteld, maar de onderdelen zijn toch onherstelbaar verwoest en later als puin verkocht en afgevoerd. Hoe kwam nu Rotterdams puin hier in Bennekom? Bekend was dat in 1942 de Plaatselijke Commissie (PC) van de ruilverkaveling Ede-Veenendaal, waaronder ook een groot deel van de kadastrale gemeente Bennekom, groen licht kreeg om een aantal geplande nieuwe wegen in dit gebied te realiseren. Voor nieuwe wegen was puin en grind nodig. Uit de nog aanwezige administratie lazen we dat juist in die periode veel puin voor dit doel uit Rotterdam werd aangevoerd, verwerkt en voor een deel opgeslagen. De prijs was in aanvang f 8,79 per kubieke meter franco werk. Toen de gemeente Rotterdam tien cent per m3 extra heffing wilde doorvoeren, hield de PC het been stijf en wenste dit niet te betalen. In 1943 was de puinprijs al opgelopen tot f 11,-- per m3. Op dat moment werden de aankopen gestaakt en werd verder gewerkt met de aangelegde voorraad. Het puin werd waarschijnlijk gebruikt voor de aanleg van de Werftweg, de Dragonderweg of de Eemweg. De Veensteeg en de Slagsteeg, ook tijdens de ruilverkavelingsperiode verbeterd, waren van latere datum. 13

15 Open Monumentendag Oorlogshandelingen in Bennekom Ad Nooij Inleiding Als thema voor Open Monumentendag is dit jaar gekozen voor militaire verdedigingswerken. Daar komen we in Bennekom niet ver mee. We kennen eigenlijk maar twee nog bestaande militaire bouwwerken. Aan de Harsloweg staat een bunker uit de Tweede Wereldoorlog; dit is een gemeentelijk monument. En op korte afstand van deze bunker, eveneens aan de Harsloweg, staat het poortgebouw Harsselo dat eertijds onderdeel was van het aanzienlijk grotere kasteel Harsselo. Dit poortgebouw is een rijksmonument. Deze twee monumenten lenen zich zeker voor een bezichtiging tijdens de Open Monumendag op zaterdag 11 september. Maar voordat we daarover meer vertellen, geven we eerst in vogelvlucht aandacht aan oorlogshandelingen in Bennekom. Wie denkt aan oorlog in Nederland, komt bijna automatisch terecht bij de Tweede Wereldoorlog. Er zijn nog talrijke Bennekommers die uit eigen ervaring kunnen vertellen over deze periode. Toch zijn er voordien ook oorlogen geweest die hun uitwerking hadden op Bennekom. Er zijn documenten die het een en ander kunnen vertellen over vroegere oorlogshandelingen in Bennekom. Maar het komt ook voor, dat we alleen meldingen vinden over oorlogsgeweld in deze contreien, zonder dat Bennekom speciaal wordt genoemd. Dan kunnen we alleen maar vermoeden dat de oorlogshandelingen ook de Bennekomse bevolking hebben geraakt. Gelders-Utrechtse oorlogen. In de 11 e eeuw was de bisschop van Utrecht niet alleen in kerkelijke zin maar ook in politiek opzicht een belangrijke persoon. De bisschop had toen veel conflicten met de graven van Holland. Gelre speelde daarbij nog geen rol van betekenis. Pas in de loop van de 12 e eeuw steeg de invloed van Gelre. In die periode had de Gelderse graaf reeds enige bezittingen op de Veluwe, o.m. bij Wageningen. In 1196 besliste de Duitse koning Hendrik IV dat de Veluwe onder het gezag kwam van Gelre, en wel als leen van Utrecht en achterleen van Brabant. Bijzonder stabiel was een dergelijke constructie niet, temeer omdat de feitelijke macht van de Duitse koning niet groot was. Vooral de relatie tussen Utrecht en Gelre bleef gespannen. Aan de Gelderse kant van de Vallei werden versterkingen gebouwd. Harsselo is daarvan een voorbeeld. Het oorlogsgeweld uit die dagen deed zich veelal voor in de vorm van plundertochten. Voor de lokale bevolking waren deze rampzalig. Het hertogdom Gelre en de Spaanse overheersing In de eerste helft van de 16 e eeuw bood de hertog van Gelre verwoede tegenstand tegen de pogingen van de Habsburgse keizer Karel V om de Nederlandse ge- 14

16 Open Monumentendag westen niet alleen nominaal, maar ook feitelijk in zijn macht te krijgen. In 1543 werd het hertogdom Gelre echter overwonnen. Maar niet lang daarna begon in de westelijke provincies het gewapende verzet tegen de Habsburgers. Dit was het begin van de 80-jarige oorlog. Omdat de Habsburgse dynastie na het overlijden van Karel V haar machtsbasis in Spanje had en zich bovendien opwierp als verdediger van de Katholieke Kerk tegen de Reformatie, kreeg de opstand ook het karakter van religieus verzet tegen de Spaanse tegenstander. Aan het eind van de 16 e eeuw waren de Spaanse troepen van de Veluwe verdreven en teruggedrongen tot achter de IJssel. Maar soms waren er nog wel invallen, bijvoorbeeld in 1624 toen door de strenge vorst de IJssel was dicht gevroren. Ede werd toen geplunderd. Het is zeer waarschijnlijk dat ook Bennekom onder dit oorlogsgeweld heeft geleden. Het rampjaar 1672 Het jaar 1672 staat in de vaderlandse geschiedenis bekend als het rampjaar. De Republiek der Vereenigde Nederlanden, die inmiddels op het wereldtoneel een belangrijke rol speelde, werd aangevallen door Engeland vanuit het Westen, door Frankrijk vanuit het Zuiden, en door de bisschoppen van Keulen en Münster vanuit het Oosten. Onder deze rampzalige omstandigheden werd Willem III tot stadhouder uitgeroepen. Diplomatie, waterlinie en krijgsgeweld keerden het gevaar. In de vaderlandse geschiedenisboekjes wordt echter veelal niet vermeld, dat de Franse troepen pas in 1674 uit Ede en omgeving vertrokken. Voor invallen vanuit het Oosten ligt de Veluwe ligt aan de verkeerde kant van de Hollandse waterlinie. De tweejarige inkwartiering van vijandelijke troepen was geen aangename ervaring voor de plaatselijke bevolking. Het ambt Ede, waartoe ook Bennekom behoorde, moest een aanzienlijk bedrag betalen aan de vertrekkende Franse troepen. De Franse tijd In 1795 werd de oude Republiek vervangen door de Bataafse Republiek. Deze fluwelen revolutie kwam tot stand met hulp van het Franse leger onder leiding van Pichegru. Vanwege de strenge vorst hadden de Fransen geen moeite gehad met de Hollandse waterlinie. De afhankelijkheid van Frankrijk werd nog groter in 1806 toen de Bataafse Republiek werd opgevolgd door het Koninkrijk Holland, met een broer van keizer Napoleon als zetbaas. In 1810 volgde de volledige inlijving bij Frankrijk. De grenzen van de provincies werden veranderd en de nieuwe gewesten werden omgedoopt tot Departementen; de Veluwe behoorde tot het Departement de L Issel Supérieur. Het Ambt Ede werd opgesplitst in een aantal gemeenten, waaronder Bennekom. Gedurende enkele jaren was Bennekom een zelfstandige gemeente. Een van de gevolgen van de Franse overheersing was de invoering van de dienstplicht, ook voor Bennekomse jongens. De macht van Napoleon zou echter niet van lange duur zijn. In 1813 verloor hij de slag bij Leipzig. Russische en Pruisische troepen trokken nu Nederland binnen. Ook Bennekom kreeg daar mee te maken. Op 7 januari kreeg de Burgemeester van Bennekom de volgende missive: 15

17 Open Monumentendag Teneinde te voorzien in de levensmiddelen voor deze troepen, moeten wij U inviteeren dadelijk, ten dienste van de veldbakkerijen, van Uwe onderhoorigen te requireeren 2000 takkebossen en heide, met uitdrukkelijke last, dat U zorge, dat deze tegen Zondagmorgen den 9den dezer, morgens te 9 uur, afgeleverd zijn. Wij kunnen niet anders dan bij U ten sterkste aandringen op een prompte voldoening van deze requisitie. De minste vertraging hierin zou, zoo voor U in persoon, als voor Uwe onderhoorigen de nadeeligste gevolgen na zich slepen. Burgemeester Prins antwoordde:: Ik moet U H.W. Geb. bij dezen informeeren, dat het gevraagde niet meer te vinden is in deze gemeente en verzoek diensvolgens bij verdere benoodigdheden van brand van dergelijke requisitiën verschoond te blijven Na deze Franse episode is Nederland lange tijd bespaard gebleven van oorlogsgeweld. Wel zijn er soms kleine schermutselingen geweest. Zo bijvoorbeeld in 1842 tijdens de aanleg van de Rhijnspoorweg. Baron van Wassenaer van kasteel Hoekelum heeft toen militaire assistentie gevraagd i.v.m. houtdiefstal door poldergasten. In 1889 zijn soldaten ingezet om Hervormden en dolerenden van elkaar te scheiden. De Tweede Wereldoorlog Het is niet de bedoeling hier de geschiedenis van Bennekom in de Tweede Wereldoorlog te beschrijven. We volstaan met een beknopt overzicht van belangrijke gebeurtenissen. Voor veel oudere Bennekommers zijn de oorlogshandelingen in de periode nog een levende herinnering, doorgaans een bittere herinnering. In totaal lieten 54 Bennekommers het leven De inval van de Duitsers op 10 mei 1940 ging niet ongemerkt aan Bennekom voorbij. Een aantal huizen is verwoest door beschietingen vanaf de Grebbeberg in Rhenen. Door oorlogshandelingen zijn in die dagen acht inwoners van Bennekom om het leven gekomen De Bennekomse bevolking werd niet geëvacueerd. Wel was er echter de dreigende inundatie van de Gelderse vallei, als onderdeel van de Grebbelinie. Daarom moesten de inwoners van de Kraats vertrekken; velen vonden onderdak bij familie in Bennekom. Het vee werd naar Wageningen gedreven en daar op boten westwaarts gevoerd. Naarmate de oorlog langer duurde, waren de gevolgen voor het dagelijkse leven steeds ingrijpender. We noemen hier slechts de arbeidsdienst voor mannen, distributie van levensmiddelen, inleveren van radiotoestellen. Tegen het eind van de oorlog was een centrale keuken gevestigd in de slagerij van Hartman aan de Kerkhoflaan Voor één bevolkingsgroep werden echter de omstandigheden al spoedig desastreus, namelijk de joden. De jodenvervolging ging ook aan Bennekom niet voorbij. Elf joodse inwoners, waaronder twee gezinnen, kwamen om in de vernietigingskampen Auschwitz en Sobibor. In 1942 werden overal in Nederland de kerkklokken geroofd, ook in Bennekom. Een van de klokken van de Oude Kerk is na de oorlog teruggevonden. Op zondag 17 september 1944 startte de operatie Market Garden. Engelse para- 16

18 Open Monumentendag chutisten landden op de Ginkel. Door bombardementen en door beschietingen vanuit de Betuwe verloren in september en oktober 1944 zeven Bennekommers het leven. In oorlogsdagboeken uit die periode wordt verhaald dat menig Bennekommmer naar de Ginkel trok om een parachute te bemachtigen. Na de gedeeltelijk mislukte operatie Market Garden vormde de Rijn de grens tussen het bevrijde Zuiden en het bezette Noorden. De Zuidelijke Veluwe werd frontgebied; de bevolking moest op last van de Duitse bezetter tussen 25 september en 3 oktober vertrekken. Bennekom viel daar in eerste instantie buiten, reden waarom talrijke Wageningers een onderkomen in Bennekom zochten. Maar reeds op vrijdag 20 oktober kwam het bevel dat ook het Bennekomse gebied ten Zuiden van de Zandlaan vóór zondagavond acht uur ontruimd moest worden. Opvallend is dat van de massale uittocht van Bennekommers met volbeladen fietsen, kinderwagens en handkarren geen enkele foto bestaat. Van de grote verwarring op de Edese en Bennekomse wegen maakte het verzet gebruik om een groot aantal Engelse parachutisten die op de Ginkelse hei waren achtergebleven, naar bevrijd gebied te brengen (operatie Pegasus-1). Bennekom was nu spergebied. Alleen mensen met een speciale vergunning mochten het gebied in. Wie het zonder vergunning toch waagde even naar huis te gaan, liep het risico van executie. Twee Bennekommers trof dit lot. Op 15 mei 1945 mocht de Bennekomse bevolking terug naar huis. Dat gebeurde in vier fasen. De terugtocht vond plaats over de Bovenbuurtweg; de Edeseweg moest vrij blijven voor militair verkeer. Tijdens de periode van evacuatie is er veel materiële schade in Bennekom aangericht. Een belangrijk aandeel daarin had de explosie van de molen Onze Rika aan de Molenstraat op 23 november De molen werd gebruikt als opslagplaats voor munitie en landmijnen. Er vielen ca. 100 slachtoffers, allen Duitsers, omdat de Bennekomse bevolking enkele weken tevoren was geëvacueerd. Er was wel veel materiële schade in de omgeving. Ook de inslag van een V-1 aan de Veenderweg veroorzaakte veel schade. Hierbij ging het gebouw verloren waar de Gereformeerden kerkten voordat de huidige kerk aan de Brinkstraat in gebruik werd genomen. Twee gebouwen die voor Bennekom gezichtsbepalend waren, zijn in deze periode verwoest, namelijk het aan de Edeseweg gelegen huis Delborgo waar de huisarts Dr. Ferguson woonde, en Hotel Groenewoud dat op de hoek van de Heelsumseweg en de Selterskampweg stond. Delborgo is eind 1944 of begin 1945 door de Engelsen gebombardeerd omdat in de kelder een Duitse radiozender aanwezig zou zijn. De granaatscherven van dit bombardement zijn teruggevonden in de muren van Oud Vossenhol dat in die tijd nog ziekenhuis was. Hotel Groenewoud was met strobalen beschermd tegen granaatinslagen. Maar brandveilig was deze bescherming allerminst. Het toenmalige ziekenhuis Oud Vossenhol is vrijwel onbeschadigd gebleven; in de tuin aan de zuidkant van het huis was een ondergrondse schuilkelder gebouwd. In deze periode is ook een aantal huizen door de Duitsers opgeblazen. Deze hui- 17

19 Open Monumentendag zen stonden ter weerszijde van de Edeseweg tussen de van Balverenweg en de Gasthuisbouwing, maar ook aan de Elterse Hof, die toen nog Halderbrinkweg heette. Op deze wijze creëerden de Duitsers schootsveld vanuit de zgn. Bennekomse linie. Hierbij moet men bedenken dat dit gedeelte van de Edeseweg in die tijd door het open veld liep; de huidige woonwijken oostelijk en westelijk van de Edeseweg waren nog niet gebouwd. Ten Zuiden van de Gasthuisbouwing bleven de huizen aan de Edeseweg gespaard. Daarom heet het huis op Edeseweg nr 91 nog steeds Behouden Huys. De bewoner van Elterse Hof nr. 18 die zijn buurhuizen zag verdwijnen maar zelf gespaard werd, heeft zijn huis Op t kantje af genoemd. Deze naam is echter niet bewaard gebleven. Ook in het westelijke buitengebied van Bennekom werd door de Duitsers gesloopt ten behoeve van schootsveld. Dit lot trof de boerderij Steenbergen, bij Bennekommers bekend als De dikke boom aan de Driestweg. Deze boerderij is na de oorlog weer opgebouwd. Veel andere huizen liepen averij op door beschieting vanuit de Betuwe. Bovendien haalden de Duitsers tijdens de evacuatieperiode alles uit de huizen wat zij konden gebruiken. Reeds vroeg in de oorlog maakte de Bennekommer Paul de Nooy deel uit van het verzet. Met hem vele anderen. Zij waren betrokken bij het onderbrengen van onderduikers, het verrichten van sabotagedaden, het organiseren van wapendroppings, en het in veiligheid brengen van achtergebleven geallieerde militairen op de Ginkel. Paul de Nooy was ook degene die de naam Bart van Elstplantsoen heeft voorgesteld, als herinnering aan een geëxecuteerde collega in het verzet. Bronnen Geschiedenis van Ede. Deel II, Het ambt en de gemeente Ede Heitink, K., De Doleantie in Bennekom. Amsterdam 1883 Jappe Alberts, W., Geschiedenis van Gelderland van de vroegste tijden tot de Middeleeuwen. s- Gravenhage Lagerwey, Vincent en Gert Plekkringa, Ede Ede 1990 Oosten Slingeland, J. F. van, De Sijsselt. Een bijdrage tot de kennis van de Veluwse bosgeschiedenis. Wageningen 1958 Weerd, Evert van, en Gerjan Bolder, Ede in Wapenrok. Twee eeuwen militaire geschiedenis in de gemeente Ede. Schaffelaarreeks no Inslag V-1 18

20 Open Monumentendag Programma Open Monumentendag Bennekom Werkgroep Monumenten van de Historische Vereniging Oud- Bennekom Thema. Het thema voor de Open Monumentendag 2004 is: Verdediging, en in het bijzonder. Militaire verdedigingswerken. Bennekom heeft weinig nog bestaande verdedigingswerken die dateren uit de Tweede Wereldoorlog. De bunker aan de Harsloweg is waarschijnlijk het enige resterende bouwwerk uit die periode. Daar staat tegenover dat tijdens de Tweede Wereldoorlog wel veel panden verloren zijn gegaan. Soms als direct gevolg van oorlogshandelingen, soms door een ongelukkig toeval, maar ook bijvoorbeeld voor het creëren van schootsveld. Verder zijn er panden die niet verdwenen zijn, maar die tijdens de oorlog een thans nog zichtbare schade hebben opgelopen. Bovendien zijn er in Bennekom enkele gedenkplaatsen die de herinnering aan de oorlog levend houden. In het Overleg Comité OMD - Ede vindt met personele en financiële ondersteuning door de gemeente afstemming plaats van de activiteiten die de historische verenigingen in Ede, Lunteren en Bennekom organiseren in het kader van Open Monumentendag. De Historische Vereniging Oud-Bennekom heeft een fietstocht uitgezet die voert langs verdwenen bouwwerken maar ook langs nog zichtbare oorlogsherinneringen, vooral uit de Tweede Wereldoorlog. De meeste verwoestingen hebben in Bennekom plaats gevonden in het najaar van 1944 en het voorjaar van 1945 toen de Bennekomse bevolking geëvacueerd was. Tijdens de fietstocht zal echter ook worden gewezen op de Grebbelinie ter verdediging van westelijk Nederland, en op Harsselo dat gedurende de late Middeleeuwen een rol speelde in de Gelders-Utrechtse oorlogen, en later ook in de Tachtigjarige oorlog. Van de verdwenen gebouwen staat ter plekke een grote foto. Fietsroute De start van de fietsroute is bij het Kijk- en Luistermuseum in de Kerkstraat. Steek vervolgens de Dorpsstraat over naar de Oude Kerk [1]. In de muur aan de oostzijde zitten - inmiddels dichtgemetselde - gaten van kogels. Deze inslagen moeten hebben plaats gevonden ergens tussen oktober 1944 en mei Omdat in die periode de Bennekomse bevolking geëvacueerd was, is onbekend hoe de inslagen tot stand zijn gekomen. Ook de consistoriekamer is in deze periode verwoest, waarbij een deel van het archief verloren is gegaan. De consistoriekamer op de plaats van het huidige Kerkheem. In de kerk bevindt zich een plaquette met de namen van oorlogsslachtoffers. 19

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren.

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren. Bezoek kasteeltje Geijsteren. 7 Juni bezocht groep 6 het kasteeltje in Geijsteren. Cynthia Siefers heeft de kinderen rondgeleid. Ze heeft een boek geschreven: een trots kasteel. Ze heeft verteld wat er

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Het is oorlog! Het brandweerkorps wordt snel samengeroepen voor het gemeentehuis. De brandweermannen moeten de jongens gaan waarschuwen

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren?

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? Jonathan verslaat met de hulp van God de Filistijnen. Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? 1 Samuel 14:1, eerste deel 1 Op een dag gebeurde het dat Jonathan, de zoon van

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog RUM_02 Koetsen en karren over de kasseien van de vooroorlogse Rumbeeksesteenweg. De straat loopt recht op de mooie, fiere kerktoren. 31 juli 1914:

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen

Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen Evert slaapt voor eeuwig op de Grebbeberg, rij 7 graf nummer 37. Tijdens de mobilisatie in augustus

Nadere informatie

Dit boekje is van. Doodgewone Helden

Dit boekje is van. Doodgewone Helden Dit boekje is van Doodgewone Helden Echte helden! Je kent ze misschien wel van tv. Ze kunnen vliegen, ze kunnen mensen redden uit brandende gebouwen en ze vechten tegen slechteriken. Iedereen heeft zo

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie

DIJKHUIS ZWAAGDIJK-OOST 85 2015-1

DIJKHUIS ZWAAGDIJK-OOST 85 2015-1 DIJKHUIS ZWAAGDIJK-OOST 85 2015-1 1 Het laatste dijkhuis van Zwaagdijk In Zwaagdijk Oost, geklemd tussen dijk en dijksloot, ligt het huis van Joop Grent. Ooit stonden hier zes of zeven van dergelijke dijkhuisjes,

Nadere informatie

Voorstraat 38 3258 BA Den Bommel

Voorstraat 38 3258 BA Den Bommel DAKOMAR V A S T G O E D Voorstraat 38 3258 BA Den Bommel In het dorp van de heer van stand... Voorstraat 38-3258 BA Den Bommel Den Bommel - geschiedenis. In 1481 onstond de heerlijkheid Sint Adolfsland.

Nadere informatie

Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel

Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel Groep 7/8 Erfgoed educatie Bezoek les Stevig Sterk Zaltbommel Stevig Sterk Zaltbommel is een bezoek les over historische vestingwerken van Zaltbommel. Nadruk ligt op het

Nadere informatie

De familie Mak en het oude Spijkenisse. Lesbrief stadswandeling en bezoek museum/groentewinkel MAK

De familie Mak en het oude Spijkenisse. Lesbrief stadswandeling en bezoek museum/groentewinkel MAK De familie Mak en het oude Spijkenisse Lesbrief stadswandeling en bezoek museum/groentewinkel MAK Aan het einde van de Boezem zie je het gemaal, toen nog met grote schoorsteen ernaast, en korenmolen Nooitgedacht,

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog LI_07 Er is veel volk op de dorpsplaats samengekomen en overal hangen vlaggen. Niemand is aan het werken. Het is waarschijnlijk zondag, en mooi

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Le seigneur de Clérans

Le seigneur de Clérans 30 VIVENDA Le seigneur de Clérans In heel Europa richt binnenhuisarchitect/vormgever/beeldhouwer Joris van Grinsven opmerkelijke huizen in voor zijn opdrachtgevers. Voor hemzelf had het lot iets bijzonders

Nadere informatie

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545

Willem van Oranje. Over Willem. Info. Bekenden van Willem. Willem van Oranje. Tijdlijn Info Foto s. wsw. Dillenburg. Willem van Oranje Lente, 1545 Over Willem Willem krijgt op 11-jarige leeftijd door het overlijden van een neef een grote erfenis. Daar hoort ook bij dat hij verhuist van zijn ouders in de naar de grote stad. Daar wordt hij opgevoed

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

G E S C H I E D E N I S

G E S C H I E D E N I S M o n a Pa r s o n s e n We n d e l i e n v a n B o e t z e l a e r O o r l o g s v e r - w e r k i n g i n B e l g Een miljonaire en een barones in het verzet Door Max van den Berg Mona Parsons werd op

Nadere informatie

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op vrijdag 31 juli 1914 staat Gits in rep en roer: de algemene mobilisatie wordt afgekondigd. Alle jongemannen die in aanmerking komen voor

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

info@pietnowee.nl Pagina 1

info@pietnowee.nl Pagina 1 "Thuis heb ik nog een ansichtkaart" Ik heb er zelfs meer dan één van het dorp waar ik geboren ben. Mijn voorouders waren tuinders en woonden voornamelijk in Den Hoorn en omgeving. Veel is er veranderd

Nadere informatie

JACOBUS VAN DRIE WOONDE IN BILTHOVEN MET EEN GEIT IN HUIS

JACOBUS VAN DRIE WOONDE IN BILTHOVEN MET EEN GEIT IN HUIS JACOBUS VAN DRIE WOONDE IN BILTHOVEN MET EEN GEIT IN HUIS Koos Kolenbrander Met een geit in huis wonen doet denken aan de Zweedse tv-serie Pippi Langkous. Dit kwam in de jaren twintig van de vorige eeuw

Nadere informatie

VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek

VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek 15 JAAR STICHTING BEHOUD SYNAGOGE BRIELLE 10 JAAR SJOEL BRIELLE Het jaar 5775/5776 (2015/2016) is een bijzonder jaar. Honderdvierenveertig

Nadere informatie

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem.

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem. Alle huizen zonder steen. In de Middeleeuwen is het dorp Boxtel ontstaan. Het dorp was klein. Rond 1100 lag er een motteheuvel met daarnaast een paar voorraadschuren. Beiden werden door water omsloten.

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen!

PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! PINKSTEREN DRIE: Bokkie kopen! Met PINKSTEREN hebben we in Nederland altijd vrij! Er is een 1 e Pinksterdag, een 2 e Pinksterdag. En in Purmerend (en omgeving) hebben we zelfs een 3 e Pinksterdag. Op deze

Nadere informatie

Op één voetje en één kleppertje

Op één voetje en één kleppertje Op één voetje en één kleppertje Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk

Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk Wandelroute van ongeveer een uur en een kwartier. Van de Ontmoetingskerk naar de voormalige Evangelische Gemeente Eben Haëzer Vanuit

Nadere informatie

Daarachter bevindt zich het monument met het opschrift: Ter nagedachtenis van de in 1940-1945 voor het vaderland gevallenen.

Daarachter bevindt zich het monument met het opschrift: Ter nagedachtenis van de in 1940-1945 voor het vaderland gevallenen. ENKELE BESPIEGELINGEN BIJ HET OORLOGSMONUMENT TE WASSENAAR Op 4 mei vindt in ons land de nationale dodenherdenking plaats: Tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei herdenken we allen burgers en militairen

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

De bevrijding van Houthem

De bevrijding van Houthem De bevrijding van Houthem Zondag 17 september 1944 Samengesteld door Fons Heijnens Duitsers in Houthem Vanuit Geulhem komend, trekken de Duitsers Houthem binnen in mei 1940 Foto uit archief van Jacquo

Nadere informatie

Toespraak burgemeester Michel Bezuijen bij de herdenking bij het monument

Toespraak burgemeester Michel Bezuijen bij de herdenking bij het monument Toespraak burgemeester Michel Bezuijen bij de herdenking bij het monument aan t Haantje op 7 oktober 2015. Dames en heren, jongens en meisjes, fijn dat u hier vandaag heen bent gekomen om met elkaar stil

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1 Achtergrond informatie voor docenten. D- Day betekend de eerste dag van een grote militaire operatie. In de Tweede Wereldoorlog viel dat op 6 juni 1944. Maar de inval van de Amerikanen in Afghanistan was

Nadere informatie

14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2

14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2 14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2 Veertien leerlingen van de Quakerschool Eerde zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) omgekomen. Ze dachten een veilig onderkomen te vinden in

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog Lesbrieven WOI 100 jaar Groote Oorlog De Ginter gemeenten 1 Gistel 2 Oudenburg 3 Ichtegem 4 Torhout 5 Zedelgem 6 Koekelare 7 Kortemark 2 Kortemark tijdens de Eerste Wereldoorlog Kortemark vóór de oorlog

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG IZEGEM TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de stad in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat, de mensen staan allemaal op straat. De volgende

Nadere informatie

Architect: gebroeders van der Laan. (Hans van der Laan en Nico van der Laan)

Architect: gebroeders van der Laan. (Hans van der Laan en Nico van der Laan) Opdracht 8: Zoek de achtergronden van een monument Voor dit onderzoek hebben wij gekozen voor de herdenkingskapel st. Jozef. Deze is te vinden in het hortensiapark te Helmond 1. In welke categorie valt

Nadere informatie

Dongen s Gravenmoer Klein-Dongen Vaart. Wandel mee in Dongen en s Gravenmoer! MET KALENDER 2015!

Dongen s Gravenmoer Klein-Dongen Vaart. Wandel mee in Dongen en s Gravenmoer! MET KALENDER 2015! Dongen s Gravenmoer Klein-Dongen Vaart Wandel mee in Dongen en s Gravenmoer! MET KALENDER 2015! 1 Laat je rondleiden in Dongen en s Gravenmoer! In de gemeente Dongen kun je heerlijk wandelen. Zelf of onder

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

De Winkel van Keizer

De Winkel van Keizer De Winkel van Keizer Waar zijn zij gebleven, de wat kleinere middenstandszaken in de dorpen? Ook Vledder kende in het verleden een grote verscheidenheid aan winkels, slagerijen, bakkers, kruideniers e.d.

Nadere informatie

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf.

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf. b WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. Het onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: SCHOOL OPDRACHT e g o g a Syn Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger:

Nadere informatie

HERDENKING JOODS MONUMENT

HERDENKING JOODS MONUMENT HERDENKING JOODS MONUMENT Op vrijdag 9 maart zullen de leerlingen aanwezig zijn bij de herdenking van het Joods monument op het terrein van voormalig Groot Bronswijk. Tijdens deze herdenking zullen de

Nadere informatie

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes 1 van 6 Nederland Utrecht Utrechtse Heuvelrug 42.1 (ongeveer 2:28 u.) Fietsroute 153437 1km 2015 Falkplan BV 2 van 6 Nederland Utrecht Utrechtse Heuvelrug 42.1 (ongeveer 2:28 u.) Fietsroute 153437 Wil

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging Secr. Gerard Thijssen Rozenbloemstraat 34, 4921 KG Made Tel: 0162-683323 Mail: heemkundemadedrimmelen@gmail.com NIEUWSBRIEF jaargang 18 nummer 5 oktober 2015. Uitnodiging Op dinsdag 20 oktober organiseert

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Het religieus en maatschappelijk leven.

Het religieus en maatschappelijk leven. Het religieus en maatschappelijk leven. De religieuze en maatschappelijke aspecten van Willems leven, waren onlosmakelijk met elkaar vervlochten. Een zeer groot deel van zijn arbeid samenleven werden de

Nadere informatie

Dorpswandeling Barneveld

Dorpswandeling Barneveld Dorpswandeling Barneveld Deze wandeling door het dorp Barneveld is bedoeld voor kinderen in de leeftijd van 10 tot en met 12 jaar en hun begeleiders. U maakt kennis met de mooiste plekjes in en rond het

Nadere informatie

Pastorie bouw in Berghuizen

Pastorie bouw in Berghuizen Pastorie bouw in Berghuizen De Gereformeerde kerk van Ruinerwold - Koekange met het kerkgebouw in Berghuizen is gesticht op 28 mei 1835. In 1841 werd de eerste kerk gebouwd op een stuk grond, geschonken

Nadere informatie

Ik zocht een oude woning en die heb ik gevonden

Ik zocht een oude woning en die heb ik gevonden 1 kopen bestaande bouw villa nooitgedacht Een rijksmonument via Marktplaats Ik zocht een oude woning en die heb ik gevonden Het huis van Marian Sluimers stond al vijf jaar leeg toen zij het in 2009 kocht

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

D74, thans Kruisstraat 12

D74, thans Kruisstraat 12 D74, thans Kruisstraat 12 Geplaatst in de Heise Krant van september 2011, gewijzigd 15-05-2015 De boerderij van Has van den Tillaar. Zo kennen de meesten onder ons de oude boerderij achter de kerk met

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Dames en heren, Oorlog. Dat lijkt iets van generaals. Van presidenten en wereldleiders. Van Napoleon, Hitler

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

WERKBOEK. Lest we Forget

WERKBOEK. Lest we Forget 1 WERKBOEK Lest we Forget 2 Lest we Forget Dit is een uitgave van de stichting Aircraft Recovery Groep 1940-1945 Contact: Secretaris Stichting A.R.G. 1940-1945, Dorpsstraat 204H, 1566 AT Assendelft. Website:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-13-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-13-2-b Bijlage VMBO-KB 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een prentbriefkaart uit 1908 Dit is Kenau, die in 1573 in Haarlem

Nadere informatie