HOVO. Cursusgids. Kwaliteitsonderwijs voor 50-plussers. Alkmaar, najaar 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HOVO. Cursusgids. Kwaliteitsonderwijs voor 50-plussers. Alkmaar, najaar 2015"

Transcriptie

1 HOVO Alkmaar, najaar 2015 Kwaliteitsonderwijs voor 50-plussers Cursusgids

2 HOVO Alkmaar wordt mede mogelijk gemaakt door:

3 Voorwoord Voor u ligt de brochure van HOVO Alkmaar met het cursusaanbod najaar Heeft u het voornemen of de wens uzelf te ontplooien op cultureel en/of intellectueel gebied dan biedt het programma van HOVO Alkmaar een uitstekende manier om dit te doen. Een leven lang leren of zo u wilt een lang leven leren wordt in Nederland sinds 1986 mogelijk gemaakt door de instellingen voor Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO). Deze instellingen zijn gelieerd aan een universiteit of hogeschool. HOVO Alkmaar is gelieerd aan Hogeschool Inholland Alkmaar en de cursussen worden op deze locatie aangeboden. HOVO is een erkend kwaliteitskeurmerk en staat borg voor onderwijs op propedeuseniveau universiteit. In het programma dat begin oktober 2015 start, biedt HOVO Alkmaar weer een scala aan interessante cursussen. U kunt komend najaar cursussen volgen op het gebied van Architectuur, Kunstgeschiedenis, Muziek, Geschiedenis, Filosofie en Natuur in Noord-Holland. Het HOVO-najaar wordt ingeluid op 2 oktober om uur in de Rabobankzaal met een boeiende lezing Picasso, Melancholie in Blauw die gratis wordt aangeboden aan alle (ex)cursisten van HOVO Alkmaar. Spreker is drs. Jack de Vries, kunsthistoricus. In deze brochure vindt u informatie over de introductielezing, de inhoud van cursussen, de lezingen en de wijze waarop deze worden aangeboden en het aanmeldingsformulier. HOVO Alkmaar wenst u heel veel plezier met de cursus(sen) van uw keuze! Namens HOVO Alkmaar, Damienne Leijen Damienne Leijen Onderwijscoördinator Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

4 Inhoudsopgave Pagina Voorwoord Kwaliteitsonderwijs voor Ouderen Het onderwijs van HOVO Alkmaar Overzicht programma najaar Introductielezing: Picasso, Melancholie in Blauw Cursussen najaar Geschiedenis van het moderne Italië; Van Risorgimento tot Berlusconi Alkmaar in de twintigste eeuw De Nederlanden in Opstand Traditie of vernieuwing beeldende kunst Het persoonlijke leven van een kunstwerk / The private life of a masterpiece Capita Selecta Moderne Architectuur vanuit historisch perspectief Vroege Renaissance; Florence, Toscane, Urbino Als er gedicht wordt Diego Velázquez; Briljant schilder aan het Spaanse hof Odysseus Friedrich Nietzsche Filosofie van de verwondering Taal, verlangen, verbod en dood in filosofie en psychoanalyse Aktief luisteren, vergelijkend luisteren Gehoortraining in praktijk, deel Beethoven: revolutionair romantisch Beeld & Wereld. Hoe we door televisieseries beter leren kijken Landschapslezingen en excursies De intelligentie van honden Marokko: fascinerend buitenbeentje in woelige tijden Sterrenkunde: een kennismaking Lezingen Dwaasheid als levenskunst, Over Erasmus Lof der Zotheid Beeld, Muziek en Synchroniciteit Fresco s op de muren in de Sixtijnse kapel Ketters in de middeleeuwen: een gruwelijke afbeelding als geschenk voor de paus Beelden op papier; Kunst als inspiratiebron in poëzie Santa Teresa als moeder-maagd Christo inpakken en wegwezen Beeldhouwers Giacometti en Botero ruimte en volume Amsterdam in de Tweede Gouden Eeuw ( ) twee kanten van de medaille Onderwijsvernieuwing in de negentiende eeuw: de wet op het Middelbaar Onderwijs Rem Koolhaas De zachte architectuur van Petra Blaisse Het gemak van de boerka Solidariteit in de participatiesamenleving De nieuwe wereld (wan)orde: kalifaten, maffiastaten en boeveneconomieën De opkomst van China Mysteries rond De Meester van Alkmaar & De Zeven Werken van Barmhartigheid Invloed van sociaalgedrag van de bij op onze samenleving Algemene informatie Annuleringsvoorwaarden Overige faciliteiten Faciliteiten op de Hogeschool Inholland Alkmaar HOVO Alkmaar Inschrijfformulier najaar Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

5 1. Kwaliteitsonderwijs voor Ouderen HOVO Alkmaar verzorgt op de locatie van de Hogeschool Inholland Alkmaar de universiteit van de derde leeftijd. Met cursussen, lezingencycli en excursies op universitair / hbo-niveau voor iedereen van vijftig jaar of ouder, brengt HOVO Alkmaar het ideaal van een leven lang leren in de praktijk. Daarbij worden geen formele eisen gesteld aan een specifieke vooropleiding. Onderwijs genieten Ontplooiing en verdieping, verbreding van de eigen horizon door het verwerven van kennis en inzicht in het gekozen vakgebied staan bij dit type onderwijs centraal. Met andere woorden: leren om het leren, onderwijs genieten in de meest letterlijke zin van het woord. Op universitair of hbo-niveau Onder universitair /hbo- onderwijs wordt niet alleen het overdragen van wetenschappelijke kennis verstaan, maar bovenal het ter discussie stellen van (eigen) standpunten op basis van geordend en kritisch denken. Docenten De docenten hebben allen een opleiding genoten aan een universiteit of hogeschool en zijn werkzaam of werkzaam geweest bij een instelling voor hoger onderwijs. Zij zijn specialisten op het betreffende vakgebied en beschikken over didactische vaardigheden. Geen vooropleiding vereist Hoewel veel van de deelnemers aan HOVO een universitaire/hbo-achtergrond hebben, staat HOVO open voor iedereen die interesse heeft in het verwerven van kennis en inzicht op academisch niveau. Immers, niet iedereen heeft de kans gehad te studeren, ook al had hij of zij dat graag gewild. Als er bij een programma specifieke kennis wordt vereist, meestal leesvaardigheid in één of meerdere talen, dan wordt dat aangegeven. HOVO Alkmaar, voor iedereen van vijftig jaar en ouder, voor zowel werkenden als nietwerkenden. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

6 2. Het onderwijs van HOVO Alkmaar HOVO Alkmaar verzorgt een per studiejaar wisselend aanbod van min of meer afgeronde programma s. Afhankelijk van belangstelling en mogelijkheden worden onderdelen van dit aanbod tijdens volgende jaren herhaald. Als een cursus of lezingencyclus in een volgend jaar een vervolg krijgt, spreken we van een leergang. Een cursus bestaat uit een geheel van 5-8 hoorcolleges of een combinatie van hoor- en werkcolleges. Een cursus is bedoeld als volwaardige eenheid van het betreffende vakgebied. De exacte invulling van het college wordt overgelaten aan de expertise van de docent. Wekelijks is er een hoorcollege van tweemaal minuten of een hoor- en werkcollege (samen twee uur), met daartussen een pauze van ongeveer 20 tot 30 minuten. Een hoorcollege is een inhoudelijk betoog door de docent, dat als introductie dient op de verdiepende literatuur die de deelnemers gedurende de daarop volgende week kunnen bestuderen. Op het inschrijfformulier wordt de cursist gevraagd om een alternatieve keuze aan te geven, maar dit is niet verplicht. Indien te weinig deelnemers zich hebben aangemeld, behoudt HOVO Alkmaar zich het recht voor een cursus niet te laten doorgaan. De studiebelasting is afhankelijk van het eigen studietempo en de aard van het opgegeven werk door de docent. Materiaal-, reis- en verblijfkosten (syllabi, entree, lunch etc.) zijn voor rekening van de cursist. De cursist kan de cursusprijs vrijwillig verhogen met een bedrag van 25,- ten behoeve van het steunfonds HOVO Alkmaar. Dit kan aangegeven worden op het inschrijfformulier. Indien de cursist in aanmerking wenst te komen voor de regeling minder draagkrachtigen, dan kan hij/zij daarvoor een verzoek indienen. Zie voor uitgebreide informatie op pagina 58 van deze gids. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

7 3. Overzicht programma najaar 2015 Dagen en tijden waarop de colleges worden gegeven maandag Als er gedicht wordt; Geschiedenis van het moderne Italië; dinsdag Marokko: fascinerend buitenbeentje in woelige tijden; Odysseus Alkmaar in de twintigste eeuw; LIA-lezing; De Nederlanden in Opstand Capita Selecta Moderne architectuur; Beethoven, revolutionair romantisch Traditie of Vernieuwing; Diego Velázques; De intelligentie van Honden woensdag Aktief luisteren, vergelijkend luisteren Friedrich Nietzsche donderdag LIA-lezing; Gehoortraining in praktijk, deel 2; Het persoonlijke leven van een kunstwerk; Filosofie van de verwondering vrijdag Vroege Renaissance; Florence, Toscane, Urbino Beeld & Wereld. Hoe we door televisieseries beter leren kijken; Taal, verlangen, verbod en dood; Sterrenkunde: een kennismaking Weken, waarin de colleges worden gegeven in het najaar 2015 Weeknummer Data Opmerkingen 40 2 oktober 2015 Introductielezing; uur Rabobankzaal Inholland 41 5 okt 9 okt 1 e collegeweek okt 16 okt 2 e collegeweek okt 23 okt Geen colleges; Herfstvakantie okt 30 okt 3 e collegeweek 45 2 nov 6 nov 4 e collegeweek 46 9 nov 13 nov 5 e collegeweek nov 20 nov 6 e collegeweek nov 27 nov 7 e collegeweek nov 4 dec 8 e collegeweek 50 7 dec 11 dec 9 e collegeweek; reserveweek ivm uitwijken dec 18 dec 10 e collegeweek; reserveweek ivm uitwijken Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

8 4. Introductielezing: Picasso, Melancholie in Blauw Vrijdag 2 oktober 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Aan de introductielezing zijn geen kosten verbonden en wordt aan alle cursisten en ex-cursisten aangeboden. HOVO Alkmaar beoogt hiermee het bijeenzijn en gezamenlijk aanhoren van een college door alle cursisten. Tevens wordt informatie verschaft en is er gelegenheid tot discussie over HOVO Alkmaar. U kunt deelname aan de lezing aangeven op het inschrijfformulier. Programma Picasso, Melancholie in Blauw uur Inloop met koffie en thee uur Introductie colleges HOVO Alkmaar uur Start Introductielezing; spreker drs. Jack de Vries uur Discussie uur Sluiting Inhoud Picasso is rond het begin van de vorige eeuw afwisselend in Barcelona en Parijs. In deze periode is de jonge Picasso sterk betrokken op de maatschappij waarin mensen Aan de zijlijn staan. Hierop reageert de jonge schilder in zijn werk waaruit een grote betrokkenheid blijkt. Het kleurgebruik is voor een groot deel bestaand uit tonen blauw. De duiding hiervan is melancholie. In deze lezing worden achtergronden belicht en een aantal werken van een duiding voorzien. Spreker Jack de Vries volgde aan de Academie van Beeldende Kunsten in Rotterdam de opleiding publiciteit en illustratie. Jack studeerde Kunstgeschiedenis en Klassieke Archeologie in Amsterdam en Leiden. Na publicatie van een langdurig klassiek archeologisch onderzoek in de U.S.A. ging Jack zich steeds meer bezighouden met de twintigste eeuw. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

9 5. Cursussen najaar Geschiedenis van het moderne Italië; Van Risorgimento tot Berlusconi Introductie prijs 200,- 8 colleges dag en tijd maandag uur 5-10; 12-10; 26-10; 2-11; 9-11; 16-11; 23-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent dr. J. Talsma historicus In de eerste helft van de negentiende eeuw beschouwde de Habsburgse monarchie het Italisch schiereiland als zijn achtertuin. Het opkomend Italiaans nationalisme werd vanuit Wenen door kanselier Metternich met achterdocht bezien en tegengewerkt. In 1860 wist de premier van Piemont, graaf Cavour, een aantal grote en kleinere vorstendommen op het Italiaanse schiereiland na een nederlaag van het Oostenrijkse leger te verenigen tot een nieuw Koninkrijk Italië. Maar, schreef de Italiaanse schrijver Massimo d'azeglio in zijn memoires, de ware vijanden van de Italiaanse natie zijn niet de Oostenrijkers: dat zijn de Italianen zelf; hij liet deze verzuchting volgen door de beroemde zin: "pur troppo s'è fatta l'italia, ma non si fanno gl'italiani" [vertaling: weliswaar is Italië gemaakt, maar de Italianen maken zichzelf niet]. Aan de spreekwoordelijke verdeeldheid die Italië ook in het begin van de twintigste eeuw parten bleef spelen, kwam ogenschijnlijk een eind toen de fascistische leider Benito Mussolini in de jaren 1920 de macht greep. Maar na zijn definitieve val in 1945 en de overgang naar een republikeinse staatsvorm werd Italië opnieuw een instabiele staat en volgens velen een gemankeerde natie. Vanaf de jaren 1970 kwam het toch al instabiele Italië verder onder druk te staan, eerst door terrorisme en vervolgens door vele corruptieschandalen. De operatie 'schone handen' in de jaren 1990 heeft daaraan geen eind kunnen maken. Dat zien we aan de strapatsen van de zakenman Silvio Berlusconi die vanaf 1995 een stevig stempel op de Italiaanse politiek heeft gedrukt. Inhoud 1. Italië een geografisch begrip: het Italisch schiereiland tijden het Ancien Régime 2. Het Risorgimento: de betekenis van het cultureel nationalisme ( ) 3. Fare l'italia: hoe Italië tot één staat gemaakt werd ( ) 4. Fare gl'italiani: de Piemontezen en de andere Italianen ( ) 5. Het trasformismo: bloeitijd en crisis van het liberale Italië ( ) 6. Het ventennio fascista ( ) 7. Republiek zonder ruggengraat ( ) 8. Krachteloos verlangen naar schone handen: Tangentopoli, Berlusconi en andere schandalen Aanbevolen literatuur: - Jaap van Osta, Een geschiedenis van het moderne Italië. De wording van een natie ( ) (2de druk; Amsterdam: Wereldbibliotheek 2011) 360 pagina's. Prijs: 19,50. Docent Dr. Jaap Talsma (1944) studeerde geschiedenis in Utrecht en Amsterdam. Van 1971 tot 2009 werkte hij bij de opleiding geschiedenis van de Universiteit van Amsterdam. Van 1989 tot 2009 was hij universitair hoofddocent bij de leerstoel Nederlandse Geschiedenis. In de periode verbleef hij jaarlijks enkele maanden in de Italiaanse hoofdstad Rome en gaf daar voor Nederlandse studenten verschillende cursussen over Italiaanse geschiedenis. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

10 5.2 Alkmaar in de twintigste eeuw prijs 180,- 6 colleges + 1 excursie dag en tijd dinsdag uur 6-10; 13-10; 27-10; 3-11; 10-11; (datum excursie in overleg) werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent dr. G. Valk historicus Introductie In de twintigste eeuw groeide Alkmaar van inwoners in 1900 tot bijna inwoners anno nu. De stad maakte dezelfde ontwikkelingen mee die ook elders in West-Europa hun sporen achterlieten, zoals de opkomst van de arbeidersbeweging, de crisis en de werkloosheid in de jaren dertig, de bezettingsjaren, de Koude Oorlog, de modernisering vanaf de jaren vijftig, een enorme bevolkingsexplosie in de jaren zeventig en tachtig en een onrustige jongerenbeweging in de jaren zestig en zeventig. Afgezet tegen deze nationale en internationale ontwikkelingen worden de Alkmaarse ontwikkelingen behandeld en geanalyseerd. Waarin volgde Alkmaar een nationaal patroon en waarin weken de ontwikkelingen in onze regio juist af? Inhoud colleges De volgende onderwerpen zullen ondermeer aan bod komen in de collegereeks: Stedenbouwkundige en bevolkingsontwikkelingen Economische ontwikkelingen en markante ondernemers Opkomst van de arbeidersbeweging Crisis en bezettingsjaren Sport en vrijetijdsbesteding Het stadsbestuur en lokaalpolitieke ontwikkelingen De relatie met de regio De lange jaren zestig Aanbevolen literatuur Diederik Aten, e.a. (red.), Geschiedenis van Alkmaar (Zwolle 2014) Excursie De collegereeks wordt afgesloten met een stadswandeling. Docent Dr. Gerrit Valk (1955) studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Van was hij directeur van het Regionaal Archief Alkmaar. In 2004 promoveerde hij op zijn dissertatie over de geschiedenis van het betaald voetbal in Alkmaar. Daarnaast publiceerde hij over de pest, de Tweede Wereldoorlog in Alkmaar en recent verscheen zijn biografie van de zangleider van de NSB, Melchert Schuurman. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

11 5.3 De Nederlanden in Opstand Introductie prijs 140,- 5 colleges dag en tijd dinsdag uur 6-10; 13-10; 27-10; 3-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. P. Dijkshoorn historicus Van Alkmaar de victorie is een spreuk waarvan veel Nederlanders de herkomst kennen: de Tachtigjarige Oorlog. Maar wanneer in die lange strijd was dat? En wat was de voorgeschiedenis van die Opstanden in de Nederlanden, zoals we het begin van de Tachtigjarige Oorlog zullen gaan noemen in deze colleges? Onze generatie heeft vaak een door de 19e eeuwse geschiedschrijving gekleurd beeld van deze periode. Nationalistisch en romantisch: het kleine Nederland overwint de wereldmacht Spanje onder leiding van een protestantse prins: Willem van Oranje. Maar: speelde religie werkelijk de rol die we vroeger op school, in het verzuilde Nederland, leerden? En: hoe kwam het dat Duitse prinsen de leiding van de opstand op zich konden nemen? In vijf colleges willen we dit beeld bijschaven en nuanceren. Hoe begint bijvoorbeeld het wonderlijke verhaal van deze Opstand? En ja, als we goed studeren, blijkt er sprake te zijn van meerdere opstanden in korte tijd ( ). En blijkt dat het zich laat lezen als een avonturenroman of beter nog: een Grieks drama, met een stormachtig begin, episodes vol moord, winst en verlies aan beide zijden en een uiteindelijke katharsis. Inhoud colleges 1. Voorspel: de landen van herwaarts over. Troonsafstand van Karel de Vijfde. 2. Erosie van de koninklijke macht onder Philips II. 3. Beeldenstorm en Alva: de eerste Opstand ( ). 4. De tweede Opstand en Willem van Oranje ( ). 5. De derde fase. Parma herwint stad na stad. De onafhankelijkheid. Literatuur Geoffrey Parker, The Dutch Revolt (Penguin 1977) Anton van der Lem, De Opstand in de Nederlanden (Kosmos 1995) Jan Blokker, Waar is de Tachtigjarige Oorlog gebleven? (Harmonie, 2006) A.Th. Van Deursen, De last van veel geluk (Bert Bakker 2005) Docent Pieter Dijkshoorn studeerde geschiedenis en filosofie aan de VU en de Universiteit van Amsterdam. Hij heeft vele jaren geschiedenis gegeven aan volwassenen en jongeren. Hij heeft zich toegelegd op het Interbellum (tijdperk tussen de wereldoorlogen) en de Nederlandse geschiedenis van de 16e eeuw. Verdere specialisaties zijn de filosofie (Wijsbegeerte der Oudheid en Spinoza) en Nederlandse les geven aan anderstalige volwassenen. Ten behoeve van de laatste activiteit schreef hij artikelen over de geschiedenis van Marokko en Ghana (Nkroema). Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

12 5.4 Traditie of vernieuwing beeldende kunst prijs 160,- 6 colleges dag en tijd dinsdag uur 6-10; 13-10; 27-10; 3-11; 10-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. J. de Vries kunstgeschiedenis en archeologie Introductie De veronderstelling dat de beeldende kunst, na de tweede wereldoorlog, in verwarring verkeerde werd door velen gedeeld. De Duitse filosoof Adorno stelde: Alle cultuur na Auschwitz, met inbegrip van de kritiek erop, is troep. Nu er afstand in tijd is ontstaan wordt het duidelijk dat er een tweedeling ontstond tussen traditie en vernieuwing. Het is dit verhaal dat we zullen lezen, tonen en bespreken. Inhoud colleges College 1: College 2: Colleges 3 en 4: Traditie of vernieuwing. Traditie in Europa. École de Paris. Beeldhouwkunst binnen de traditie. Abstract expressionisme in de Verenigde Staten. Materie schilderkunst. Cobra. Informele kunst. Colleges 5 en 6: Pop Art in Engeland en de Verenigde Staten. Nouveau Realisme. In het voorjaar 2016 volgen nog 6 colleges om de twintigste eeuw te completeren. Literatuur Wordt besproken tijdens het eerste college. Excursie Een excursie naar het Stedelijk Museum in Amsterdam is mogelijk. Docent Jack de Vries volgde aan de Academie van Beeldende Kunsten in Rotterdam de opleiding publiciteit en illustratie. Jack studeerde Kunstgeschiedenis en Klassieke Archeologie in Amsterdam en Leiden. Na publicatie van een langdurig klassiek archeologisch onderzoek in de U.S.A. ging Jack zich steeds meer bezighouden met de twintigste eeuw. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

13 5.5 Het persoonlijke leven van een kunstwerk / The private life of a masterpiece prijs 225,- 9 colleges; excursie optioneel dag en tijd donderdag uur 8-10; 15-10; 29-10; 5-11; 12-11; 19-11; 26-11; 3-12; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. G.J. van Ham kunstgeschiedenis en archeologie Introductie Schoonheid is waarheid, waarheid schoonheid dat is alles wat je weet op aarde, en alles wat er te weten valt, schreef de Engelse dichter John Keats ( ). Voor mijn nieuwe reeks colleges heb ik mij laten inspireren door de bekroonde serie: The private life of a masterpiece van de BBC. Deze BBC-serie is met liefde en toewijding gemaakt en geeft de kijker een excellent beeld van de ontstaansgeschiedenis van een beroemd en vaak ook geliefd kunstwerk. Uit de 22 onderwerpen maakte ik een voorselectie. Ik heb speciaal gekozen voor kunstenaars die in hun tijd tegen de maatschappelijke stroom in roeiden. En daarmee grenzen verlegden en weer nieuwe kunstenaars inspireerden. Stuk voor stuk revolutionaire creaties die door de expertise van internationale kenners en de schitterende opnames sterk tot de verbeelding spreken. Voor het oog ontrolt het achterliggende verhaal. Hoe het kunstwerk tot stand kwam en waar de unieke status aan te danken is. Er gaan niet zelden politieke revoluties, chaotische oorlogstaferelen, botsingen tussen kunstenaarsego s, sociale schandalen en financiële malversaties schuil achter het kunstwerk. Elk college bestaat uit twee delen. Het collectief bekijken van de BBC-documentaire (50 minuten) die in het Nederlands is ondertiteld. Na de pauze wordt de kunstenaar in kwestie genuanceerd besproken en toegelicht aan de hand van een power point presentatie. De biografie van de kunstenaar is het stramien van waaruit de overige kunstwerken worden belicht. Zodat de veelzijdige informatie uit de BBC-documentaire maximaal tot zijn recht komt. Een leerzame lesmethode die het mooiste biedt van twee werelden. Reflecteren en interactie. De hoofdrolspelers behoeven nauwelijks introductie. Hun namen staan in het collectieve geheugen gegrift. De volgende onderwerpen zullen per college worden besproken: Inhoud colleges 1. Gustave Klimt; De Kus 2. Edouard Manet; Le déjeuner sur l herbe 3. Edgar Degas; Het danseresje van 14 jaar (beeldhouwwerk) 4. Auguste Renoir; Bal au moulin dela Galette, Montmartre 5. James McNeill Whistler; Whistler s moeder 6. Vincent van Gogh; Zonnebloemen 7. George Seurat; Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte 8. Pablo Picasso; Les Demoiselles d Avignon 9. Edward Munch; De Schreeuw Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

14 Deze serie colleges is een goede gelegenheid om u te verdiepen in de topwerken van de kunstgeschiedenis. Onbetaalbaar als ervaring, een privilege naast de deur. De serie valt ook samen met een belangrijke expositie in het Van Gogh Museum: Van Gogh en Munch. Literatuur Aanbevolen literatuur, in overleg bij aanvang van de colleges. Docente Drs. Gerda J. van Ham heeft een universitaire opleiding in Kunstgeschiedenis en Archeologie genoten aan de Rijksuniversiteit in Leiden. Haar specialisatie is Kunst van de Nieuwe tijd. Momenteel is zij werkzaam als docente kunst- en cultuurwetenschappen aan de Hogeschool van Utrecht (ITV) voor de vertaal- en tolkopleiding. Daarnaast is zij freelance kunsthistorica en journalist. Naast deze activiteiten heeft zij vanaf 1986 veelvuldig lezingen gegeven over een breed spectrum van kunst- en cultuurhistorische onderwerpen. Zij schrijft artikelen voor kranten en tijdschriften over actuele tentoonstellingen en zij redigeert manuscripten in opdracht van musea en uitgevers. Zij heeft tevens bestuurlijke en museale ervaring en is actief geweest in sponsoring en fondsenwerving, verkoop van kunst in galerieën, organisatie van tentoonstellingen alsmede het schrijven van publicaties. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

15 5.6 Capita Selecta Moderne Architectuur vanuit historisch perspectief prijs 200,- 8 colleges dag en tijd maandag uur 5-10; 12-10; 26-10; 2-11; 9-11; 16-11; 23-11; Excursie: 7 november 2015 werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. J. Nijssen architectuurhistorica Introductie Je weet niet wat je ziet, je ziet wat je weet. 1 Betoverd zijn en je blijven verbazen, nieuwsgierig op onderzoek uitgaan en erachter komen dat er nog veel meer valt te zien dan in eerste instantie gedacht. Dat is het uitgangspunt van de vierdelige Capita Selecta Moderne architectuur vanuit historisch perspectief. In overzichtswerken over moderne architectuur passeren talloze stromingen de revue. Denk aan stromingen als neoclassicisme, neogotiek, Art Nouveau, modernisme, postmodernisme, deconstructivisme, neotraditionalisme, etc. Wat houden deze begrippen in? Welke gebeurtenissen, theorieën en filosofen hebben er invloed op gehad? Welke architecten en gebouwen hebben bijgedragen aan de beeldvorming? Na het volgen van deze Capita Selecta heeft u een kritisch inzicht in de architectuurgeschiedenis van de Moderne Tijd. U kunt de kenmerken van de verschillende stromingen uit deze periode benoemen, onderling vergelijken en daartussen de verbanden leggen. Ook kunt u de verschillende verschijningsvormen in hun context plaatsen. Tijdens de colleges ligt het accent op het bekijken van intrigerende ontwerpen en leert u op een andere manier te kijken naar de wereld om u heen. Inhoud colleges Capita Selecta Moderne architectuur vanuit historisch perspectief. Van Neoclassicisme tot Amsterdamse School ( ) 1. Neoclassicisme 2. Pitoresque 3. Neogotiek 4. Eclecticisme 5. Art Nouveau 6. Special: Antoni Gaudí 7. Amsterdamse School 8. Special: de invloed van H.P. Berlage Aanbevolen literatuur Barry Bergdoll, European Architecture , Oxford History of Art, Oxford/New York: Oxford University Press Alan Colquhoun, Modern Architecture, Oxford History of Art, Oxford/New York: Oxford University Press William C. Curtis, Modern Architecture since 1900, London: Phaidon Press Hilde Heynen e.a. (red.), Dat is architectuur. Sleutelteksten uit de twintigste eeuw, Rotterdam: Uitgeverij Uitspraak van prof.dr. H.R. Rookmaaker Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

16 Overige informatie Van Neoclassicisme tot Amsterdamse School ( ) vormt het eerste onderdeel van de Capita Selecta Moderne architectuur vanuit historisch perspectief. De andere onderdelen van de Capita Selecta worden in vervolgseizoenen aangeboden. Deze onderdelen zijn: - Modernisme: Van utopie tot The International Style ( ); - Van stedelijke visioenen tot deconstructivisme ( ); - Van sterarchitect tot het sprookje van de duurzaamheid (1990-heden). Docent Jet Nijssen (1981) is architectuurhistorica en werkzaam als zelfstandig docente en schrijfster. Zij geeft cursussen over architectuur en stedenbouw van de Moderne Tijd. Ook geeft zij regelmatig lezingen over toonaangevende architecten. Recentelijk verscheen van haar hand het boekje Zie Zuidas, architectuur en kunst, over de bijzondere architectuur op de Amsterdamse Zuidas. Voor architectuurexcursies doorkruist zij het hele land. Meer info op Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

17 5.7 Vroege Renaissance; Florence, Toscane, Urbino prijs 200,- 8 colleges Dag en tijd donderdag uur 29-10; 5-11; 12-11; 19-11; 26-11; 3-12; 10-12; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent Drs. C. Jonkman Classicus Introductie Geen periode in de geschiedenis van Europa is zo lastig te definiëren als de Renaissance. Wanneer kun je spreken van zoiets als Renaissance, wat moet je er onder verstaan en wat is de betekenis geweest in de ontwikkeling van de Europese cultuur? In een serie van acht colleges komen al deze aspecten aan bod. We besteden aandacht aan de literatuur, waarin een nieuwe geest zichtbaar wordt. Pico della Mirandola schrijft Over de waardigheid van de mens. Leon Battista Alberti geeft klassiek geworden regels voor schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur. Inhoud colleges We besteden aandacht aan zijn gebouwen behandelen die hij o.a. in Mantua heeft nagelaten. Voor velen is de Renaissance toch vooral de periode die schittert door zijn schilderkunst. Alle grote namen zullen we behandelen aan de hand van veel beeldmateriaal. Masaccio, Gozzoli, Fra Angelico, Botticelli om er een paar te noemen. Ook de beeldhouwkunst krijgt alle aandacht: Ghiberti die we kennen van de bronzen deuren van het baptisterium, Donatello met zijn ongekend krachtige beelden, Andrea del Verrocchio die als schilder samenwerkte met de jonge Leonardo en beroemd is geworden door het ruiterstandbeeld van Colleoni in Venetië. Wie aan Florence denkt, denkt aan de familie de Medici. We zullen de stille greep naar de macht zien van Cosimo de Oude. We zullen de hoofse sfeer proeven rond Lorenzo il Magnifico en de verbanning zien van de familie door toedoen van boeteprediker Savonarola. Hoe modern was de Renaissance? Daar moeten we ons-zeker voor de vroege Renaissance-niet te veel van voorstellen. Nieuw was in ieder geval de grote aandacht voor klassieke teksten. Machiavelli schrijft vol liefde over zijn omgang met de klassieken. Bij de Romeinen zocht hij zijn voorbeelden voor het beschrijven van De heerser en Cosimo de Oude liet Griekse hermeneutische geschriften, waarvan men toen dacht dat ze oeroud waren, vertalen door zijn huisfilosoof Marsilio Ficino. Florence was niet de enige stad waar de geest van de Renaissance voelbaar was. In het stille Urbino liet hertog Federico da Montefeltro een prachtig palazzo bouwen waar hij in stijl leefde te midden van hovelingen van wie hij hetzelfde verwachtte. Piero della Francesca heeft hem afgebeeld als ridder in stille aanbidding voor de maagd Maria. Een gelovig man die als condottiere, huurlingenkapitein, zijn geld verdiende, klassieke auteurs las en een indrukwekkende bibliotheek opbouwde. Als de tijd het toestaat besteden we ook nog aandacht aan Pienza, waar paus Pius II het eerste moderne stadsplan ontwikkelde en naar Rome, waar de nieuwe geest een ideale voedingsbodem vond. Rafaël is maar één naam van de vele. Leestips Peter Burke, De Italiaanse Renaissance; Arbeiderspers 1997 Christopher Hibbert, Opkomst en ondergang van de Medici; Contact 1987 Christopher Hibbert, Florence; the Biography of a City; Penguin Books 2004 Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

18 Docent Drs. Cornelis Jonkman (1948) is classicus. Talloze keren heeft hij leerlingen en volwassenen meegenomen naar zijn geliefde Rome. Sinds 1986 geeft hij cursussen cultuurgeschiedenis. Daarin vertelt hij het verhaal van Europa, van de oude Grieken tot in onze tijd in een cyclus van meerdere jaren. Daarnaast organiseert hij onder de noemer van Italia Classica reizen naar alle delen van Italië, naar Griekenland en Turkije. Tevens begeleidt hij culturele reizen voor Reisorganisatie Labrys. Afgelopen oktober nam hij een groep HOVO-cursisten mee naar Rome. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

19 5.8 Als er gedicht wordt Introductie prijs 60,- 2 bijeenkomsten dag en tijd Maandag uur 5-10; werkvorm Workshop docent drs. G.R. Lodder MA Neerlandicus Workshop gedichten leren lezen: spannend, leuk en leerzaam. Gedichten lezen wordt over het algemeen moeilijk gevonden. Je vraagt je bij het lezen soms af waar het over gaat, omdat er bijna geen verhaal inzit; er is meestal zo weinig tekst dat je als het ware gedwongen wordt tussen de regels door te lezen. Toch kun je leren om gedichten te lezen. Een dichter werkt met taal en heeft er plezier in af te wijken van het gewone, alledaagse taalgebruik. Bij hem kom je verrassende woorden tegen, vreemde zinnen, mooie beelden of andere taalvondsten. Het gaat om de manier waarop een dichter zijn tekst, zijn boodschap brengt. Lezen en analyseren van gedichten is geen kwestie van gelijk hebben. Wat je kunt proberen is een gedicht zo goed mogelijk te begrijpen; met elkaar. Gedichten vooral als taalbouwwerken beschouwen, leren ontrafelen en doorgronden is een spannend en boeiend vak. Inhoud colleges Tijdens twee bijeenkomsten bekijken we met elkaar de teksten van een aantal dichters. Het wikken en wegen van woorden, zinnen, klanken en hun betekenis staat hierbij centraal. Literatuur Er wordt gebruik gemaakt van een door de docent samengestelde reader, kosten 10,- Docent Gösta Lodder behaalde in 1973 zijn doctoraal examen Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. In zijn hoofdvakscriptie schreef hij een interpretatie van Gerrit Achterbergs Ballade van de Gasfitter. Tijdens zijn onderwijstijd aan de lerarenopoleiding VLVU publiceerde hij Als er gedicht wordt, een poëziemethode voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. In 2011 studeerde hij aan dezelfde universiteit af als Master Intermedialities, o.a. met een scriptie over de Capella Cornaro van Bernini. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

20 5.9 Diego Velázquez; Briljant schilder aan het Spaanse hof prijs 120,- 4 colleges dag en tijd dinsdag uur 6-10; 13-10; 27-10; 3-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. E. Kurpershoek kunsthistoricus Introductie Diego Velázquez ( ) is een van de grootste schilders uit de geschiedenis. Las Meninas, De overgave van Breda, en de portretten van de koninklijke familie, inclusief dwergen en hofnars, hebben die reputatie voorgoed gevestigd. Velázquez is blijvend actueel. Goya, Manet, Dalí, Picasso en Francis Bacon keerden voor inspiratie iedere keer weer terug tot het werk van hun grote zeventiende-eeuwse voorganger. Velázquez is bijna veertig jaar lang hofschilder geweest van Philips IV, een van de grootste kunstverzamelaars aller tijden. Op die manier leerde hij topwerken van de Europese kunstgeschiedenis van nabij kennen, zoals schilderijen van Titiaan en Rubens. Verder kreeg hij de gelegenheid om zijn artistieke horizon te verruimen door twee maal een reis naar Italië te ondernemen. Al die invloeden verwerkte Velázquez in een kunst met een heel eigen karakter, gedistingeerd en intrigerend tegelijk. De schilderijen van Velázquez zijn behalve schitterende kunstwerken ook belangrijke tijdsdocumenten. Ze vormen een goed aanknopingspunt voor een studie van politiek en propaganda van de Spaanse wereldmacht in zijn nadagen. De subtiele psychologische portretten en de betekenisvolle historische en mythologische schilderijen van Velázquez verschaffen een verrassend inzicht in het toenmalige politieke en culturele klimaat. Inhoud colleges Opbouw van de colleges is als volgt: Velázquez in Sevilla: kroegscènes en genretaferelen Aan het hof van Philips IV: contacten met componisten, schrijvers en schilders (Rubens) Studiereis naar Italië; De Overgave van Breda en de inrichting van koninklijke paleizen Tweede reis naar Italië; de topwerken: Las Hilanderas en Las Meninas Nalatenschap van Velázquez: Goya, Manet, Dali, Picasso en Francis Bacon De cursus is ook een goede voorbereiding op de grote Spanje-tentoonstelling die vanaf december 2015 in de Hermitage Amsterdam wordt gehouden! Literatuur Aanbevolen literatuur, in overleg bij aanvang van de colleges. Docent Ernest Kurpershoek is kunsthistoricus gespecialiseerd in Italiaanse kunst en architectuur. Hij heeft meegewerkt aan tal van publicaties; van zijn hand is onder andere het boek Italiaanse fresco s dat lovend werd ontvangen (zie NRC Handelsblad Als docent geeft hij cursussen over Italiaanse kunst bij de HOVO en lezingen bij diverse culturele instanties. Tevens is hij als docent aan het Nationaal Restauratie Centrum verbonden. Hij begeleidt reizen voor (hoofdzakelijk Italië en Spanje) en voor Hij is medeoprichter van de Stichting Cultuur in Beweging (CIB) die tot doel heeft het verrichten van onderzoek naar de wisselwerking tussen culturen, vroeger en nu. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

21 5.10 Odysseus Introductie prijs 120,- 4 colleges dag en tijd maandag uur 9-11; 16-11; 23-11; werkvorm werkcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. H.L. van Dolen vertaler, publicist De Odyssee is onbetwistbaar een van de fraaiste dichtwerken die ooit zijn geschreven. Sinds het ontstaan van dit werk, waarschijnlijk rond 725 v.chr., zijn talloze studies verschenen die de dichter Homerus en zijn twee heldendichten Ilias en Odyssee betreffen. De geboorteplaats, het leven en de werkwijze van deze begaafde bard zijn altijd onderwerp van discussie geweest, evenals de vraag of beide boeken wel van zijn hand waren en wat de betekenis van deze twee geschriften is geweest voor de antieke mens en de latere generaties. Inhoud colleges Tijdens deze cursus wordt gesproken over zoveel mogelijk facetten van de dichter en zijn werk. Vervolgens komt het dagelijkse leven ten tijde van Homerus aan bod: hoe woonde men, wat werd er gegeten en gedronken, hoe kleedden de mensen zich, waaruit bestonden de ceremonies en offers, welke begrafenisriten waren er en heeft Homerus de schrijfkunst beheerst? Aan de persoon van Odysseus zal uitgebreid aandacht worden besteed, zijn avonturen, karakter, uiterlijk en dood. Daarna komen de reizen van Odysseus en zijn zoon aan de orde. Aan de hand van dia s worden de plaatsen bekeken waar deze twee mannen zouden zijn geweest. Bovendien worden tal van theorieën besproken die in verschillende eeuwen zijn geopperd over de locaties van Odysseus zwerftochten. Ten slotte wordt gesproken over de figuur van Odysseus zoals die bij latere Griekse en Europese schrijvers voorkomt. Literatuur (sterk aanbevolen) Hein L. van Dolen, Odysseus, uitgeverij Hermaion, Lunteren, 2006, ISBN-10: ; ISBN-13: Prijs (met korting): 20. Verkrijgbaar voor de aanvang van de eerste colleges. Docent Drs. Hein L. van Dolen is werkzaam als vertaler, publicist en reisleider. Hij heeft een groot aantal publicaties op zijn naam staan, zoals de veelgeprezen vertalingen van het werk van Herodotus, komedies van Aristofanes, tragedies van Sophocles, Fabels van Aisopos en Verzwegen verhalen van Procopius. Bovendien heeft hij bestsellers geschreven over de Griekse mythologie, Romeinse verhalen, en de Byzantijnse geschiedenis. Onlangs is van zijn hand een boek met mythologische verhalen voor de jeugd verschenen onder de titel Op naar de Olympos! Dit boek is in 2011 bekroond met de Hotze de Roos-prijs. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

22 5.11 Friedrich Nietzsche Introductie prijs 200,- 8 colleges Dag en tijd woensdag uur 7-10; 14-10; 28-10; 4-11; 11-11; 18-11; 25-11; 2-12 werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent dr. H.J. Kuipers filosoof en socioloog Nietzsche lijkt een bekendheid. Iedereen kent zijn karikaturale snor en wenkbrauwen en hij wordt nagepraat door Eddie Murphy. Onduidelijk is echter of de acteur in Coming to America weet wat Nietzsche tracht te zeggen. Iets vergelijkbaars geldt voor de veelgebruikte oproep om te worden wie je bent. Hoeveel gebruikers van die oud- Griekse frase weten hoe Nietzsche er gebruik van heeft gemaakt? Waarom de naam en het uiterlijk van Nietzsche bekender zijn dan de inhoud van zijn werk, blijkt uit een voorbeeld. Hij heeft zijn ideeën onder meer samengevat in Götzen-Dämmerung of Afgodenschemering. De ondertitel van dit werk uit 1889 luidt: hoe men met de hamer filosofeert. Door de verpersoonlijking van die ondertitel is Nietzsche bekend geworden als de filosoof met de hamer. Deze benaming suggereert dat hij voornamelijk heilige huisjes geslecht heeft, want hamer wordt eenvoudig gelezen als voorhamer. De ondertitel van zijn boek zou echter ook naar een doktershamer voor onderzoeksdoeleinden kunnen verwijzen of naar een beeldhouwhamer voor het vormgeven van eigen creaties. Nietzsche zou zijn manier van filosoferen ook vergeleken kunnen hebben met een ander klopinstrument of met een combinatie daarvan. Zijn ondertitel lijkt kortom op een cryptogram. Bij een poging om dat raadsel op te lossen is zorgvuldig lezen vereist. Deze herfstcursus is bedoeld om die bestudering van Nietzsche te ondersteunen. Inhoud colleges 1. Kennismaking met het onderwerp en met elkaar 2. De levensloop van Nietzsche in vogelvlucht 3. Debuutwerk met de tweedeling in Dionysus en Apollo 4. De dood van God als motto 5. Afkeer van het nihilisme 6. Alternatieve levenswijze voor de toekomst 7. Gebruik en misbruik 8. Afsluiting Karikatuur van Niezsche uit 1980 door David Levine Docent Dr. Hans-Jan Kuipers studeerde sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. In 1992 promoveerde hij op een historisch-pedagogische studie naar Kees Boeke, de pionier van de Werkplaats in Bilthoven. Hij was tien jaar verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en tien jaar aan de Universiteit Leiden als docent van sociologische en filosofische onderwijsonderdelen. Daarnaast doceerde hij aan het Nutsseminarium voor Pedagogiek, dat opgegaan is in de Hogeschool van Amsterdam. Uit zijn onderwijs ontstond Pedagogiek voor professionele opvoeders (Bussum: Coutinho, 1999 en 2008). Sinds 2002 is hij werkzaam als hogeschooldocent bij het Domein Gezondheid, Sport en Welzijn van Hogeschool Inholland. Een product van dat onderwijs is Levensloopsociologie (Bussum: Coutinho, 2009). Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

23 5.12 Filosofie van de verwondering Introductie prijs 160,- 6 colleges (1, eerste zes) 160,- 6 colleges (2, tweede zes) 300,- 12 colleges (3) Dag en tijd donderdag uur 8-10; 15-10; 29-10; 5-11; 12-11; 19-11; 26-11; 3-12; 10-12; 17-12; 7-1; 14-1 werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. A. Ziegelaar Filosoof en fysicus Soms verwonderen we ons over hoe en dat de wereld is, over onszelf, over hoe en dat we zijn. Volgens Aristoteles is verwondering het begin van alle filosofie. Verwondering motiveert het denken en de contemplatie. Verwondering neemt vanzelfsprekendheid weg en toont ons de geheimzinnigheid van de wereld en het eigen bestaan. In deze collegereeks onderzoeken we de verwondering filosofisch. Wat gebeurt er in de ervaring van verwondering? Is verwondering gerechtvaardigd of is alles uiteindelijk rationeel verklaarbaar? Hoe verhoudt verwondering zich tot het wetenschappelijk denken? Als uitgangspunt voor dit onderzoek nemen we de beroemde vraag van Leibniz: Waarom is er iets en niet veeleer niets? Deze vraag wordt wel de filosofische grondvraag genoemd omdat zij het zijn van de wereld direct en fundamenteel ter sprake brengt. Beargumenteerd wordt dat de vraag twee fundamentele betekenissen heeft: de vraag naar het bestaan van de wereld en de vraag naar de aanwezigheid of toegankelijkheid van de wereld. In het westerse denken zijn er grofweg twee antwoordstrategieën om de vraag te beantwoorden: 1. De vraag is legitiem en beantwoordbaar langs metafysische of wetenschappelijke weg. 2. De vraag is niet legitiem: zij is taalfilosofisch oplosbaar, d.w.z. betekenisloos en behoeft daarmee geen antwoord. Beargumenteerd wordt dat beide strategieën falen en dat een derde mogelijkheid de juiste is: de vraag is legitiem, maar principieel niet beantwoordbaar. Dat betekent dat het bestaan, de aanwezigheid van mijzelf en de wereld, uiteindelijk geen rationeel fundament heeft: het gaat het denken te boven. Daarmee wordt een mystieke dimensie geopend die een eigen aard heeft en die nader wordt onderzocht. Als ondersteuning van het betoog passeren uiteenlopende denkers als Anselmus, Leibniz, Kant, Wittgenstein, Heidegger, Grünbaum, Verhoeven en Meillassoux. Deze collegereeks is interessant voor iedereen die filosofisch geïnteresseerd is in de levensbeschouwelijke situatie van de hedendaagse mens. Inhoud colleges 1-2. Over verwondering en de grondvraag 3-4. De twee betekenissen van de grondvraag 5-6. Het absolute niets als mogelijkheid 7. De aporie van de oorsprong 8. Voorbij theïsme en atheïsme: de afgrond van de rede in de theologie 9. Voorbij theïsme en atheïsme: de afgrond van de rede in de natuurwetenschap Het raadsel van aanwezigheid: individualiteit en openheid Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

24 Literatuur Bij cursus hoort een syllabus, kosten 10,-. PowerPointpresentaties worden per aan de cursisten verzonden. Docent Arnold Ziegelaar studeerde natuurkunde en filosofie aan de Universiteit Leiden. Hij is als docent filosofie verbonden aan de theologische opleidingen van Hogeschool InHolland. Verder geeft hij cursussen filosofie aan verschillende HOVO-instellingen. Zijn interessegebieden zijn metafysica, levensfilosofie en filosofie van het bewustzijn. Hij publiceerde over diverse wijsgerige onderwerpen. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

25 5.13 Taal, verlangen, verbod en dood in filosofie en psychoanalyse prijs 160,- 6 colleges dag en tijd vrijdag uur 9-10; 16-10; 30-10; 6-11; 13-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. P. Bras literatuur en wijsbegeerte Introductie Door het verwijzingskarakter van woorden hebben we nooit directe toegang tot wat we aanduiden met die woorden. Het woordje «ik» bijvoorbeeld suggereert toegang tot «mijn identiteit» maar door het universele gebruik van de taal kan iedereen «ik» zeggen en is mij daarom de toegang tot het specifieke «mezelf» ontzegd. De taal functioneert als een verbod op toegang tot wat dan ook. Wie zich echter buiten de taal wil bewegen om zo toegang tot het «onmiddellijke» te krijgen, komt in een psychotisch universum terecht waarin we niet meer «onszelf» zijn, en waarin we dus, kort gezegd, niet meer «zijn». Omgekeerd is er ook een dilemma : wie wel toegang meent te hebben tot het onmiddellijke zal, zodra dit verwoord wordt, moeten vaststellen dat het ten dode opgeschreven is. Om met een dichtregel van Hans Lodeizen te spreken: «wat ons het liefste is begraven we zodra we dit noemen». Er is dus sprake van een krachtenveld waarin de taal, het verlangen, het verbod en de dood in hun onderlinge «chemie» een bepalende rol spelen. Wat we in zes colleges willen onderzoeken is de vraag op welke manier de onderlinge relatie van de vier begrippen in filosofie en psychoanalyse werkzaam is. We maken daarbij dankbaar gebruik van de vele verwijzingen naar de producten uit literatuur, muziek, film en beeldende kunst. Inhoud colleges In het eerste college houden we ons bezig met de relatie «taal en verlangen» en nemen als eerste aanknopingspunt een fragment uit het werk van Julia Kristeva, de filosofe en psychoanalytica die in haar beschouwingen over poëzie twee aspecten van taal analyseert die samen het verlangen mogelijk maken : enerzijds het symbolische aspect dat garant staat voor wetten en verboden die in taaltermen alles fixeren en stabiliteit geven en anderzijds het aspect van het semiotische dat verwant is aan het muzikale en ervoor zorgt dat alle gefixeerde betekenis in een tekst door de poëtische functies van ritme en melodie ongedaan gemaakt wordt zodat het verlangen zich een weg kan banen. We trekken de lijn door naar Plato die juist vanwege die vernietigende kracht van poëzie en muziek deze kunsten veroordeelde. In het tweede college starten we met een bespreking van een tekstfragment uit het werk van de Franse filosoof Georges Bataille, wiens denken geheel beheerst wordt door een filosofie van het exces, waarbij de grenzen van het talige denken telkenmale door een overschrijding van die grenzen ongedaan worden gemaakt. In deze relatie van «verlangen en dood» wordt de dood als een exces van leven gedacht, en is het verbod juist als obstakel een garantie voor het verlangen. Bataille is de denker van het exces, van het mateloze, van het grenzeloze en dit brengt ons bij de Griekse denker Aristoteles als tegenhanger die dit mateloze tegenover de door hem geprezen «begrenzende wetten van het eigene» (oikonomia ) juist veroordeelde. In het derde college nemen we als uitgangspunt een fragment uit «Il linguaggio e la morte» (De taal en de dood), een vroeg werk van de Italiaaanse filosoof Agamben, waarin Agamben een gedachte van Heidegger verder uitwerkt: «De stervelingen zijn diegenen die de dood als dood kunnen ervaren. Het dier kan dit niet. Het dier kan echter ook niet spreken. De wezenlijke relatie tussen taal en dood komt hier ineens te voorschijn, maar is nog ongedacht» Agamben probeert deze relatie te doordenken en reflecteert daarbij ook op Hegels analyse van de menselijke stem als iets dat klinkt maar nog zonder betekenis is, en dat om als taal te kunnen functioneren steeds meer moet wijken voor betekenissen. In het vierde college brengen we binnen het motief van de relatie «taal en verbod» een analyse van de moderne samenleving onder de aandacht die juist het failliet van het verbod als begrenzer van het genot inhoudt. De «grenzeloze» samenleving die niet meer «gelooft» in verboden, maar die, ondanks de genoten Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

26 vrijheid, sterke gevoelens van groot onbehagen koestert. We plaatsen naast elkaar twee tekstfragmenten van enerzijds Freud en anderzijds Lacan en vergelijken de impact van het denken van deze twee beroemde psychoanalytici op het punt van dit fundamentele gevoel van onbehagen. In het vijfde college willen we, nu we via de vorige bijeenkomsten voldoende materiaal verzameld hebben, de poging wagen om, aan de hand van een tekst uit het werk van de filosoof Slavoj Žižek, het filosofische netwerk van taal, verlangen, verbod en dood door te trekken naar een reflectie op de dynamiek die taal, verlangen, verbod en dood uitoefenen in het werk van Franz Kafka, Samuel Beckett, Alfred Hitchcock en Arnold Schönberg. In het zesde college proberen we, op basis van de analyses van de vorige bijeenkomsten, een samenvatting te geven van de wijze waarop de notie van het viertal taal, verlangen, verbod en dood bij de filosofen vanaf Plato tot heden gedacht wordt en wat dit betekent voor de reflectie op het moderne «ik», het moderne subject dat voortdurend het commando krijgt om toch vooral te «genieten» en dat zich vanwege dit bevel tot genot alsmaar schuldiger en ongelukkiger voelt. We hopen in dit laatste college aannemelijk te maken dat het krachtenveld van taal, verlangen, verbod en dood eerst goed en adequaat gedacht kan worden wanneer we zowel filosofie als psychoanalyse in die reflectie betrekken. Literatuur Tijdens het college zal een syllabus worden verstrekt. Docent Pieter Bras ( 1953) studeerde Frans, Duits, literatuurwetenschap en wijsbegeerte. Hij is al vele jaren als docent Frans, Duits, CKV en filosofie bij het middelbaar onderwijs werkzaam. Van hem verscheen o.a. het boek «Aandenkend Hölderlin» (1985) waarin Hölderlins visie op taal binnen een filosofische traditie gecontrasteerd wordt met een instrumentalistische opvatting van taal. Daarnaast artikelen in tijdschriften over o.a. Jacques Derrida en lyriektheorie. Hij introduceerde bij het middelbaar onderwijs (VWO) de discipline «Film-Filosofie- Psychoanalyse» en gaf meer dan tien jaar lang leiding aan het Literair Café Heerhugowaard. Eerder al verzorgde hij een aantal colleges over Žižek aan de Hovo van Alkmaar. Julia Kristeva Georges Bataille Slavoj Žižek Giorgio Agamben Sigmund Freud Jacques Lacan Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

27 5.14 Aktief luisteren, vergelijkend luisteren Een cursus muziektheorie prijs 200,- 8 colleges Dag en tijd woensdag uur 7-10; 14-10; 28-10; 4-11; 11-11; 25-11; 2-12; 9-12 werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng Introductie We horen dagelijks muziek om ons heen. Muziek uit alle eeuwen vóór de onze bereikt ons via Radio, TV, films, als achtergrond voor reclames, in supermarkten. Alleen in concerten wordt ons via programma s duidelijk gemaakt hoe de historische context is van het gebodene. Hoe ligt muziek in het gehoor? Welke muzikale processen liggen er ten grondslag aan het oproepen van onze emoties? Welke rol speelt ons onbewuste daarbij? Hoe werkte de muziek in de tijd waarin het geschreven is ten opzichte van onze tijd? Voor deze cursus is het kunnen notenlezen en/of het bespelen van een instrument geen vereiste. docent B. van den Boogaard musicus Inhoud colleges In acht colleges worden deze vraagstellingen beantwoord aan de hand van muziekvoorbeelden uit verleden en heden. Met name op het tijdperk van de Romantiek wordt nader ingegaan. En er wordt een handvat geboden om op basis van analytisch luisteren in een historisch perspectief dichter bij het begrip van de emotionele uitwerking te komen. Docent Bernard van den Boogaard (1952) nam als pianist werken op voor radio van Griffes, Scriabin en Rachmaninoff. Hij concerteerde als solist onder meer in zijn eigen 4 pianoconcerten, Beethovens 1e pianoconcert, Strawinsky's concert voor piano en blazers en Hengevelds concertino met Harmonieorkest. Tussen 1983 en 1989 was Bernard verbonden als hoofdvakleraar piano aan het Stedelijk Conservatorium te Leeuwarden. Tevens had hij zitting als commissielid in de staatsexamens piano. Sinds 2003 heeft Bernard een bloeiende praktijk als privédocent piano en theorie. Hij bereidt ook mensen voor op toelatingsexamens voor conservatoria. Ook is hij als docent verbonden aan 'Toonbeeld' te Castricum waar men in 2004 zijn 25-jarig jubileum vierde. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

28 5.15 Gehoortraining in praktijk, deel 2 Een cursus Solfège: melodische, harmonische en ritmische training prijs 120,- 4 colleges Dag en tijd donderdag uur 5-11; 12-11; 19-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent B. van den Boogaard musicus Introductie Voor deze cursus is vereist dat de cursist het notenlezen beheerst en eventueel een instrument bespeelt of actief is met zingen (kan ook in een koor zijn). Deze cursus volgt logisch op de eerste cursus Gehoortraining in praktijk, maar kan ook separaat gevolgd worden. Het trainingsaspect brengt met zich mee dat er ook opdrachten voor training thuis worden meegegeven. Inhoud colleges Herkenning van intervallen Kennis toonladders Maatsoorten en basisritmes Akkoordenleer Docent Bernard van den Boogaard (1952) nam als pianist werken op voor radio van Griffes, Scriabin en Rachmaninoff. Hij concerteerde als solist onder meer in zijn eigen 4 pianoconcerten, Beethovens 1e pianoconcert, Strawinsky's concert voor piano en blazers en Hengevelds concertino met Harmonieorkest. Tussen 1983 en 1989 was Bernard verbonden als hoofdvakleraar piano aan het Stedelijk Conservatorium te Leeuwarden. Tevens had hij zitting als commissielid in de staatsexamens piano. Sinds 2003 heeft Bernard een bloeiende praktijk als privédocent piano en theorie. Hij bereidt ook mensen voor op toelatingsexamens voor conservatoria. Ook is hij als docent verbonden aan 'Toonbeeld' te Castricum waar men in 2004 zijn 25-jarig jubileum vierde. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

29 5.16 Beethoven: revolutionair romantisch prijs 90,- 3 colleges Dag en tijd maandag uur 30-11; 7-12; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent F.P. Jansen muziekwetenschap Introductie Hoewel Ludwig van Beethoven ( ) enerzijds samen met Haydn en Mozart wordt ingedeeld bij de zogeheten Weense Klassieken, wordt hij ook gezien als het begin van de muzikale Romantiek. Geheel in de geest van de vroege 19 e eeuw groeide hij uit tot de geniale kunstenaar die nieuwe wegen insloeg, brak met de geijkte genres en vormen en wiens status mythische proporties aannam. Tot begin 20 e eeuw was hij de meest invloedrijke componist die voor vrijwel alle grote componisten een onuitputtelijke inspiratiebron was. Gevolg was dat hij tot ver in de vorige eeuw beschouwd werd als de grootste componist aller tijden en zijn Negende Symfonie gezien werd als het meest ultieme muziekstuk ooit gecomponeerd. Dat laatste ligt tegenwoordig genuanceerder maar zijn revolutionaire verdiensten zijn nog immer onbetwist. Aan de hand van Beethovens biografie zal tijdens deze 3-delige cursus gekeken worden hoe hij in zijn jonge jaren als aanstormend en eigenzinnig klaviervirtuoos zich spoedig losweekte van zijn 18 e eeuwse wortels en hij op bevlogen wijze nieuwe paden ging bewandelen. Met behulp van de belangrijkste genres uit die tijd zal, tegen het licht van de vroege Romantiek, geanalyseerd worden wat hij daadwerkelijk veranderde en waarin hij zich onderscheidde van zijn tijdgenoten. Ook zal behandeld worden welke maatschappelijke, politieke en ideologische ontwikkelingen van invloed waren op zijn leven en muziek. Uiteraard zal de cursus rijkelijk geïllustreerd worden met passende muziekvoorbeelden, uitgevoerd door de beste Beethoven-vertolkers van deze tijd. Inhoud colleges 1. muzikale context rond 1800: filosofie, esthetiek en muzikale vormen 2. jeugd en opleiding: van Bonn naar Wenen 3. triomf en tragiek in Wenen 4. de laatste jaren: ziekte en afscheid Literatuur De cursusinhoud is samen met alle muziekfragmenten naderhand gratis te downloaden op de website van de docent (www.achterdenoten.nl). Docent Drs. Frans Jansen (1965) studeerde Muziekwetenschap aan Universiteit van Utrecht nadat hij jarenlang werkzaam was geweest in de gezondheidszorg. Hoewel hij breed georiënteerd is, ligt het zwaartepunt van zijn muzikale interesse voornamelijk op de Duitse muziek uit de 18 e en vroege 19 e eeuw. Zo heeft hij in het kader van zijn studie een aantal maanden gewerkt bij het Bach-Archiv Leipzig en het Bachhaus te Eisenach en schreef hij zijn doctoraal scriptie over het begin van de Nederlandse Bach-traditie in de 19 e eeuw. Sinds zijn afstuderen in 2006 is hij werkzaam als freelance musicoloog. Hij doceert o.a. aan diverse andere HOVOinstellingen en schrijft hij regelmatig artikelen en recensies voor tijdschriften als Klassieke Zaken en Mens en Melodie. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

30 5.17 Beeld & Wereld. Hoe we door televisieseries beter leren kijken. Introductie prijs 90,- 3 colleges Dag en tijd vrijdag uur 9-10; 16-10; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent drs. G. Keyser cultuurwetenschappen House of Cards, Borgen, The Wire, Mad Men allemaal televisiedramaseries die niet meer weg te denken zijn uit onze hedendaagse cultuur. Telkens blijk dat deze series een inkijkje geven in hoe we naar de wereld kijken. We maken ons een voorstelling van het politieke bedrijf in de VS of in Denemarken, maar ook van de reclame in de jaren 50. En recent nog, toen rellen uitbraken in de Amerikaanse stad Baltimore na de dood van een jonge, zwarte man die werd aangehouden door de politie. Wie The Wire heeft gevolgd, van auteur en producent David Simon, voormalig misdaadverslaggever in Baltimore, weet hoe sociale spanningen in deze stad een maatschappelijk en politiek kruitvat creëren. Kennis van hoe zo n serie een beeld van de werkelijkheid oproept, helpt ons de actualiteit van de complexe wereld waarin we leven beter te begrijpen. En wel omdat het ook ónze emoties mobiliseert en onze eigen morele opvattingen expliciteert. De cursus Beeld & Wereld. Hoe we door televisieseries beter leren kijken focust op deze ervaringen, emoties en betekenissen aan de hand van een tweeledige probleemstelling: wat zien we concreet als we kijken naar deze series die zo centraal in het maatschappelijke debat zijn komen te staan? Hoe verleiden ze ons in die verhaalwerelden te stappen? En wat is daar de invloed van? Hoe helpt een televisiedrama ons te reflecteren over actuele filosofische en maatschappelijke kwesties in de wereld, maar ook over onze eigen plaats daarbinnen? Inhoud colleges College 1: De wortels en de kracht van het actuele televisiedrama Doorgaans wordt het televisiedrama opgevat als populaire cultuur. Maar wat verstaan we eigenlijk onder populaire cultuur? Aan de hand van enkele actuele voorbeelden wordt duidelijk dat de ontstaansgeschiedenis, die samenhangt met de opkomst van de massamedia in Amerika in de negentiende eeuw, niet impliceert dat kwaliteit ontbreekt. Staat populair gelijk aan lage kwaliteit? De Europese reactie hierop, die dit aannam, heeft grote gevolgen gehad voor hoe we heden ten dage, in Nederland, tegen dit verschijnsel aankijken. College 2: De genres in fictie: film en het actuele televisiedrama Wat verstaan we onder fictie? Het genre is bepalend voor de soort verhalen die in film en het televisiedrama wordt verteld. Aan de hand van de verschillende televisiesoorten, zoals sitcom en drama, en genres zoals de politieserie, het ziekenhuisdrama en de soap, zal worden in gegaan op wat die verhalen vertellen. Maar ook hoe ze dat doen op hun eigen door het genre bepaalde manier. Wat zijn de criteria die kunnen helpen bepalen of vormen van televisiedrama goed of slecht zijn? College 3: Case study: het gouden tijdperk van televisiedrama Hier nemen we de ontwikkeling van het televisiedrama meer specifiek onder de loep, van de era van prime time drama (Dallas) tot het huidige tijdperk van HBO en Netflix. Uitgebreid wordt nagegaan hoe televisiedramaseries zoals The Wire en House of Cards literair zijn geworden. En steeds opnieuw de vraag: waarin zit hem dan de kwaliteit? Literatuur Keyser, G., Encyclopedie van de Populaire Cultuur, L.J. Veen, Amsterdam (2006) Docent Gawie Keyser (1965). Studeerde communicatiewetenschappen aan de Universiteit van Johannesburg, Zuid- Afrika, en aan Baylor University, Waco, Texas. Thans freelance-docent bij diverse instanties, onder meer Het Domein voor Kunstkritiek en Stichting Instituut voor de Maatschappelijke Verbeelding. Tevens vaste filmcriticus voor De Groene Amsterdammer en Omroep HUMAN. Vaste medewerker van de radioprogramma s OBA Live en OBA Live Filosofie. Auteur van het wekelijkse blog Gawie Weet Raad (Omroep HUMAN). Hij is verbonden aan de Stichting IVMV, Instituut voor Maatschappelijke Verbeelding. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

31 5.18 Landschapslezingen en excursies prijs 30,- college Bergen 30,- excursie Bergen 30,- college Schermer 30,- excursie Schermer 120,- 2 colleges, 2 excursies dag en tijd donderdag uur donderdag uur (fietsexcursie) dinsdag uur dinsdag uur (auto-excursie) werkvorm hoorcollege docent L. Vriend-Vendel Geograaf Introductie 1. Het afwisselende landschap tussen Alkmaar en Bergen (BEM450) Ooit lag er tussen Alkmaar en Bergen een enorm zeegat, waardoor dagelijks bij vloed grote hoeveelheden water binnen kwam de achterliggende Waddenzee in waar nu de Kop van het Noord-Holland ligt. De kustlijn hoogte Bergen liep hier toen West-Oost. Dit Zeegat van Bergen slibde 3500 jaar geleden dicht, maar in het huidige landschap is de oude kustlijn nog herkenbaar als de hoger gelegen zandige Haakwallen/vloedhaken. Iets zuidelijker, hoogte Castricum, lag ook nog een zeegat waar een zijtak van de rivier de Rijn in uitmondde. Hier spreken we van het OerIJ. Deze monding is rond het begin van de jaartelling dichtgeslibd. Door de sluiting van de kustlijn werd het achterliggende gebied steeds natter, doordat de afvoer van rivierwater en regenwater stagneerde. Ook kwam er zeewater binnen via het IJ en later ook de Rekere. Zo ontstond o.a. de Bergermeer. Het huidige dorp Bergen is in de Middeleeuwen ontstaan op de west-oost georiënteerde oude kustlijn. Oorspronkelijk waren hier een 4-tal oude buurtschappen die gelegen waren bij de geesten (=akkers) op de hogere zandgronden, nl Oostdorp, Westdorp, Oudburgh en Zanegeest. Later kwam hier de Kerkbuurt bij. De oude geestdorpjes zijn nog steeds herkenbaar. Bij het ontstaan van de Bergermeer waren de bewoners van de geesten genoodzaakt hun akkers en huizen te beschermen tegen de hoge waterstanden door dijken aan te leggen. (o.a. Nesdijk en Wiertdijk) Ten oosten stroomde de rivier de Rekere, (waar nu het Noordhollandskanaal loopt) die voor de afwatering van het omliggende moeras zorgde. Toen in de late middeleeuwen de Rekere contact maakte met de Zijpe kon het zeewater vanuit het noorden onder bepaalde omstandigheden dit gebied binnendringen. Ook hier was toen bedijking noodzakelijk. Rond Bergen vinden we daarom vele Middeleeuwse dijken. Omdat het regionale vervoer heel lang over water ging, hebben de diverse buurtschappen een eigen haven gehad, die nu nog herkenbaar zijn in het landschap. 450 jaar geleden is de Bergermeer drooggemalen (BEM450!) en werd zo een van de eerste droogmakerijen van Nederland. Ook deze droogmakerij met ringvaart en ringdijk is nog duidelijk herkenbaar in het landschap. De ringvaart vormt een onderdeel van de Schermerboezem en wordt daarom ook op dit moment versterkt. Door de grote variatie aan landschappen in en rond Bergen zijn hier veel overgangsgebieden die ecologisch zeer waardevol zijn. Er zijn hier dan ook diverse natuurontwikkelingsprojecten, o.a. in de Damlandpolder, en waterberging. Fietsexcursie We fietsen vanaf het Hovo-gebouw richting Bergen. Op diverse punten is een stop met verhaal. Afhankelijk van weer en conditie van de deelnemers kan route gewijzigd/ingekort/verlengd worden. 2. Het boeiende landschap van Schermer en Eilandspolder, met nadruk op de ingenieuze waterhuishouding Ten oosten van de stad Alkmaar ligt een typisch Hollands landschap van Droogmakerijen en Veenpolders, dat sinds binnen de grenzen van de gemeente Alkmaar is komen te liggen. Dit is onderdeel van het Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

32 nationaal landschap Laag-Holland Twee typen polders die totaal verschillen, maar in de vorming alles met elkaar te maken hebben. In de lezing op 29 september wordt de ontstaansgeschiedenis van dit unieke landschap behandeld, waar met name veel aandacht aan de waterhuishouding wordt gegeven. De Schermer heeft een hele specifieke bemalinggeschiedenis. De getrapte bemaling, die kenmerkend is voor vele 17e eeuwse droogmakerijen, is hier gecombineerd met een binnenboezem. Aan de oostkant van de Schermer, bij Schermerhorn, is goed te zien hoe het bemalingsysteem met de 51 molens bijna 3 eeuwen lang de polder heeft droog gehouden. In de 20-er jaren van de 20 e eeuw werden de vele molens vervangen door de gemalen Juliana, Wilhelmina en Emma, die ongeveer 70 jaar deze taak overnamen. Eind 20e eeuw zijn de moderne gemalen Beatrix en Willem Alexander ingezet. Deze 3 fasen van bemaling zijn langs de Molendijk nog duidelijk herkenbaar. Bij Rustenburg staan nu nog drie van de vier strijkmolens, die weer een totaal andere functie hadden. Auto-excursie Tijdens de excursie verplaatsen we ons met auto s, (op basis van carpoolen), maar stappen regelmatig uit voor een korte wandeling. Het is ook mogelijk om alleen de lezingen of alleen de excursies te volgen. De 3 bemalingsystemen bij Schermerhorn. Docent Lia Vriend-Vendel geboren en getogen op het platteland van Noord-Holland, heeft een grote liefde voor het open landschap van deze provincie. Als geograaf heeft ze meer dan 25 jaar aardrijkskundeles gegeven, vooral in het volwassenenonderwijs. In deze periode is haar enthousiasme voor haar vak steeds groter geworden en is ze zich gaan specialiseren in de historische ontwikkelingen van de Noord-Hollandse Landschappen, waarin zowel de natuur als de mens een belangrijke rol spelen. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

33 5.19 De intelligentie van honden prijs 120,- 4 colleges dag en tijd dinsdag uur uur 6-10; 13-10; 27-10; 3-11; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent dr. E. Rivas psychologie en filosofie Introductie Al meer dan jaar leven wij mensen samen met honden. Sinds 20 jaar vinden er aan allerlei universiteiten over de wereld nieuwe studies plaats naar de intelligentie van deze trouwe viervoeters. Daaruit blijkt dat honden veel slimmer zijn dan we tot nu toe dachten. Honden blinken vooral uit in sociale intelligentie, waardoor ze ook zeer goed met mensen kunnen samenleven. In deze cursus gaan we uitgebreid deze nieuwe studies naar de intelligentie of cognitie van honden behandelen. Als cursusboek gebruiken we het in 2013 verschenen boek De Wijsheid van Honden. Over intelligentie en gedrag van ons meest geliefde huisdier van Brian Hare van het Duke Canine Cognition Center. We zullen ingaan op o.a. de volgende vragen: Wat snappen honden van het zien, horen en weten van mensen? Hoe goed zijn ze in het begrijpen en interpreteren van onze communicatieve signalen, zoals wijzen en blikrichting? Wat voor rol speelt de domesticatiegeschiedenis van honden hierin? Hoeveel menselijke woorden kunnen honden begrijpen? Hoe groot is hun vermogen tot sociaal leren en zijn ze in staat tot imitatie? En hoe ver reikt hun intelligentie over de fysieke wereld en de causale verbanden tussen objecten? Met deze cursus krijgt U een goed overzicht van wat de wetenschap aan nieuwe ontdekkingen doet over de intelligentie van honden en zult U ook een beter beeld van honden krijgen. Inhoud colleges 1. De domesticatie van honden en hun begrip van menselijke communicatieve signalen. 2. De communicatie van honden en taalonderzoek met honden. 3. Begrip door honden van het zien, horen en weten van mensen. De fysieke intelligentie van honden. 4. Sociale intelligentie: Sociaal leren en imitatie. Samenwerking en empathie. Literatuur Brian Hare, De Wijsheid van Honden. Over intelligentie en gedrag van ons meest geliefde huisdier. ISBN , uitgeverij Ambo. Jaar van publicatie is Het boek is voor 19,95 euro overal aan te schaffen. Docent Esteban Rivas (1966) studeerde psychologie aan de Universiteit Utrecht (specialisatie theoretische psychologie) en filosofie aan de Universiteit van Amsterdam (specialisatie (dier)ethiek). Zijn promotieonderzoek verrichtte hij vanuit de Universiteit van Nijmegen en bestond uit een grondige analyse van het gebruik van aangeleerde gebaren door de wereldberoemde grote mensapen uit het apentaalonderzoek. De afgelopen jaren geeft hij lezingen, seminars en cursussen over de intelligentie van dieren, het vraagstuk van bewustzijn bij dieren en de specifieke emoties van dieren, en over dierethiek. Door kennisoverdracht en educatie wil hij laten zien dat dieren individuen zijn met gevoelens en gedachten. Hij wil zijn wetenschappelijke en filosofische kennis over dieren inzetten voor een mentaliteitsverandering in de samenleving. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

34 5.20 Marokko: fascinerend buitenbeentje in woelige tijden prijs 90,- 3 colleges dag en tijd maandag uur 5-10; 12-10; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docent Drs. P. de Mas geograaf Introductie Deze driedelige cursus geeft een beeld van de huidige sociaal-politieke situatie in Marokko en belicht de effecten van een aantal mondiale processen op dat land. In tegenstelling tot vele Arabische landen heeft het geen aardolie, en moet het hoofd boven water houden in de huidige mondiale economische crisis. De schokgolven van de Arabische Lente hebben ook Marokko bereikt en tot nu is de Marokkaanse koning Mohammed er behendig in geslaagd de binnenlandse stabiliteit te behouden. Ook Marokko ondervindt de dreiging van het islamitische geïnspireerd radicalisme en was slachtoffer van terreuraanslagen. Tenslotte maakt Marokko deel uit van de omvangrijke internationale migratienetwerk vanwege zijn vijf miljoen migranten over de wereld en de recente immigratie uit de rest van Afrika. Inhoud colleges 1. Marokko : het eiland van de ondergaande zon. In dit college wordt de unieke staatkundige opbouw van Marokko uit de doeken gedaan en een beeld gegeven van de sociaal-economische en politieke situatie. Hoewel Marokko veel gemeen heeft met andere landen in de Arabische en Noord Afrikaanse regio, neemt het land toch een unieke plaats in. Dit hangt samen met het feit dat Marokko, in tegenstelling tot de buren Algerije en Tunesië, nooit deel heeft uitgemaakt van het Ottomaanse Rijk en een relatief korte periode van Franse overheersing heeft gekend. Belangrijker factor is de unieke positie die de Marokkaanse koning, de 21 e vorst sinds het aantreden van de regerende dynastie van Alawieten in 1660, inneemt. In het college wordt ingegaan op de pijlers van zijn macht, de 4 K s: Kroon, Kassa, Knoet en Koran. Verder wordt de vraag beantwoord hoe Marokko er in slaagt om al watertrappelend het hoofd in economisch en financieel opzicht boven water te houden. 2. Marokko: een buitenbeentje in de Arabische Lente. De Arabische Lente heeft tot schokgolven geleid in het Midden Oosten, Noord Afrika en de Sahel. De leiders van Tunesië, Egypte en Libië ruimden het veld, de strijd tegen de Syrische leider Assad is onder invloed van de vestiging van de Islamitische Staat verworden tot een complex strijdtoneel, terwijl in de Sahel-gordel regionale terroristische groepen de kop opsteken. In veel Arabische landen is sprake van grote onvrede onder jongeren, die aanleiding vormde tot de straatprotesten, als aanzet tot de Arabische Lente. Ook Marokko heeft te maken met jongeren met geringe toekomstverwachtingen. Niettemin is het land gevrijwaard gebleven van grootschalige protesten. In dit college wordt een blik gegund achter de schermen over de wijze hoe de Mohammed VI er in is geslaagd om de zaak in Marokko vooralsnog in de hand te houden. Als kundig jetskiër is hij tijdig meegesurfd op de golven die leiders in andere landen hebben weggevaagd. Een kijkje in de koninklijke keuken van verdeel-enheers. 3. Het mozaïek van de wereldwijde Marokkaanse migratie: 4 miljoen moslims en 1 miljoen joden. De bevolking van Marokko bedraagt circa 33 miljoen mensen. Op dit moment wonen er in totaal 5 miljoen personen van Marokkaanse herkomst ( 1 e, 2 e en 3 e generatie) over de gehele wereld. In dit college wordt aandacht geschonken aan de historische ontwikkeling van de Marokkaanse migratie die voortdurend is veranderd naar omvang, aard en richting, Aan de orde komen : - de in totaal Marokkanen die vochten in het Franse Leger in WOI en WOII en de circa militairen in de Spaanse Burgeroorlog ( ). - de arbeids- en gezinsmigratie vanaf de jaren de uittocht van Marokkaanse joden naar Israël, Canada en Frankrijk. - Marokkaan in Europa: crimineel in Nederland. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

35 Aanbevolen Literatuur Steven Adolf (2012) Het koele land in de hete zon. Marokko achter de schermen, Bert Bakker, Amsterdam Sietske de Boer (2013) et volk van Abdelkrim. Actualiteiten en geschiedenis van de Marokkaanse Rif. Annemarie Cottaar en Nadia Bouras (2009). Marokkanen in Nederland. De pioniers vertellen. Meulenhoff, Amsterdam. Frank Bovenkerk (2014). Marokkaans in Europa, crimineel in Nederland. Een vergelijkende studie. Boom Lemma Uitgevers, den Haag. Mercedes Garcià-Renal & Gerard Wiegers. (2014) Samuel Pallache. Koopman, kaper en diplomaat tussen Marrakech en Amsterdam. Amsterdam University Press, Amsterdam Herman Obdeijn en Paolo De Mas (2012) Geschiedenis van Marokko, Bulaaq. Amsterdam. Greta Riemersma.(2011) Het land van zijn vader. Een Marokkaanse familiegeschiedenis. Uitgeverij Podium, Amsterdam. Docent Drs. Paolo De Mas (1948), Marokko-kenner, was als geograaf verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Verricht sinds 1974 onderzoek in de Maghreb en was onder meer attaché op de Nederlandse Ambassade in Rabat, en directeur van het Nederlands Instituut aldaar. Hij was betrokken bij de organisatie van de succesvolle Marokko-tentoonstelling in de Nieuwe Kerk in 2005, en thans directeur van het Marokko Instituut in den Haag. Hij treedt regelmatig op als commentator of nieuwsrubrieken op radio en tv. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

36 5.21 Sterrenkunde: een kennismaking prijs 225,- 9 colleges dag en tijd vrijdag uur 9-10; 16-10; 30-10; 6-11; 13-11; 20-11; 27-11; 4-12; werkvorm hoorcollege met gelegenheid tot discussie en eigen inbreng docenten Prof.dr. P.L. Cijsouw, prof. J. Klein Woud, dr. H.T. Klippel Introductie Ook geïnteresseerd in al die nieuwe inzichten in de astronomie? Begrippen als lichtjaren, sterrenstelsels, supernovae, zwarte gaten, de Oerknal en het uitdijend heelal komt u tegenwoordig vaak tegen in kranten en tijdschriften. Interessant? Ja! Moeilijk? Wel nee! Volg deze cursus en u heeft de achtergrond om die interessante artikelen op bijvoorbeeld de wetenschapspagina van uw krant te begrijpen. In negen colleges van twee uur worden vele aspecten van de moderne astronomie behandeld, van dichtbij tot ver weg. Inhoud colleges Onderwerpen die aan de orde komen zijn bijvoorbeeld ons zonnestelsel, afstandsbepaling, astronomische instrumenten, sterren en sterevolutie, nova s, supernova s en zwarte gaten, ons melkwegstelsel, andere sterrenstelsels, de evolutie van het heelal en de beginselen van de relativiteitstheorie. Een uitgebreide inhoudsbeschrijving staat op (klik op cursus ). De cursus heeft niet het sterren kijken als onderwerp, maar voor geïnteresseerden bestaat wel de mogelijkheid om na afloop een waarneemavond mee te maken. Basiskennis van sterrenkunde is niet noodzakelijk, kennis van wis- en natuurkunde ook niet (maar kan wel leiden tot dieper begrip). Literatuur Dr. F.J. Albers: Kijk op de Kosmos (uitgegeven door de Volkssterrenwacht Copernicus). Extra De deelnemers krijgen toegang tot een website waarop presentaties van de colleges en verder materiaal te vinden zijn. Het boek tezamen met deze digitale ondersteuning kost 20,--. Docenten De cursus wordt verzorgd door een drietal docenten van de Alkmaarse Weer- en Sterrenkundige Vereniging Metius : Piet Cijsouw (tevens coördinator), Hans Klein Woud en Henk Klippel. Zij zijn universitair opgeleid in respectievelijk wiskunde en sterrenkunde, werktuigbouwkunde en sterrenkunde, en (kern)fysica. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

37 6. Lezingen 6.1 Dwaasheid als levenskunst, Over Erasmus Lof der Zotheid Vrijdag 9 oktober 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Arnold Ziegelaar uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Lof der Zotheid van Desiderius Erasmus verscheen in 1511 en was in heel Europa een groot succes. Het is nog steeds prikkelend om te lezen omdat allerlei autoriteiten worden bespot: priesters, vorsten en geleerden moeten het satirisch ontgelden. Zotheid, de hoofdpersoon in het boek, neemt ook de filosofie de maat: levenskunst is altijd gezocht in serieuze kennis en wijsheid. Maar Zotheid houdt een pleidooi voor het tegendeel: humor, genot en dwaasheid leiden naar geluk en niet de ernst van denken en kennen. Toch dienen we dit pleidooi te zien tegen de achtergrond van een tragisch levensbesef. In de lezing onderzoeken we de dwaasheid van wijsheid en de wijsheid van dwaasheid. Spreker Arnold Ziegelaar studeerde natuurkunde en filosofie aan de Universiteit Leiden. Hij is als docent filosofie verbonden aan de theologische opleidingen van Hogeschool InHolland. Verder geeft hij cursussen filosofie aan verschillende HOVO-instellingen. Zijn interessegebieden zijn metafysica, levensfilosofie en filosofie van het bewustzijn. Hij publiceerde over diverse wijsgerige onderwerpen. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

38 6.2 Beeld, Muziek en Synchroniciteit Vrijdag 16 oktober 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Bernard van den Boogaard uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing De componist-pianist Bernard van den Boogaard vervaardigde een bijzondere film. Hij filmde keramische objecten van Wilma Bosland in 2011, bewerkte de beelden en schreef muziek bij de film. Het project noemde hij Licht zonder Licht. Met als startpunt deze film en aan de hand van andere voorbeelden zal Bernard een lezing geven waarin hij zijn visie geeft op de relatie beeld-muziek. Spreker Bernard van den Boogaard (1952) nam als pianist werken op voor radio van Griffes, Scriabin en Rachmaninoff. Hij concerteerde als solist onder meer in zijn eigen 4 pianoconcerten, Beethovens 1e pianoconcert, Strawinsky's concert voor piano en blazers en Hengevelds concertino met Harmonieorkest. Tussen 1983 en 1989 was Bernard verbonden als hoofdvakleraar piano aan het Stedelijk Conservatorium te Leeuwarden. Tevens had hij zitting als commissielid in de staatsexamens piano. Sinds 2003 heeft Bernard een bloeiende praktijk als privédocent piano en theorie. Hij bereidt ook mensen voor op toelatingsexamens voor conservatoria. Ook is hij als docent verbonden aan 'Toonbeeld' te Castricum waar men in 2004 zijn 25-jarig jubileum vierde. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

39 6.3 Fresco s op de muren in de Sixtijnse kapel Vrijdag 30 oktober 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Reinoud Dijkhuizen uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Iedereen kent de Sixtijnse kapel. en bijna iedereen denkt daarbij aan het plafond van Michelangelo. Door de drukte neemt men over het algemeen niet de tijd om ook de zijmuren goed te bekijken. Met de decoratie van de muren is in de 15 e eeuw begonnen, het plafond kwam tientallen jaren later. In de lezing wordt ingegaan op het ontstaan van de kapel en de groep schilders die van paus Sixtus IV de opdracht kreeg de muren te voorzien van fresco s. De eer viel te beurt aan vier schilders die werkzaam waren in Florence: Ghirlandaio, Perugino, Botticelli en Rosselli. Deze schilders werkten samen aan fresco s waarop scènes uit de levens van Mozes en Christus tegenover elkaar werden geplaatst. In de lezing wordt ingegaan op de vraag waarom voor deze onderwerpen werd gekozen en welke boodschap Sixtus er mee wilde uitdragen. U zult zien dat Sixtus en zijn adviseurs het iconografisch programma zeer zorgvuldig hadden gekozen. Spreker Reinoud Dijkhuizen is 40 jaar en studeerde kunstgeschiedenis en rechten aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Hij begeleidt sinds 2005 cultuurreizen naar voornamelijk Rome en Venetië. In Rome woonde en studeerde hij aan universiteit La Sapienza in 1997 en Hij specialiseerde zich in Italiaanse kunst van de late middeleeuwen en renaissance en studeerde in 2010 cum laude af aan de UvA. Na die tijd gaf hij enkele gastcolleges aan de UvA en sprak hij namens die universiteit drie opeenvolgende jaren op het International Medieval Congress in Leeds over Italiaanse schilderkunst en boekverluchting. Aan de HOVO Alkmaar gaf hij eerder lezingen over Bernini, Bellini en Giotto. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

40 6.4 Ketters in de middeleeuwen: een gruwelijke afbeelding als geschenk voor de paus Vrijdag 6 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Reinoud Dijkhuizen uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Diep weggestopt in het archief van het Kupferstichkabinett in Berlijn ligt een miniatuur uit een 14 e eeuws Italiaans wetboek. Miniaturen werden in de 19 e eeuw vaak uit boeken geknipt en apart verkocht. Op de afbeelding zijn ketters te zien die op gruwelijke wijze worden vervolgd. Reinoud Dijkhuizen neemt deze miniatuur als uitgangspunt bij de reconstructie van het boek, waar alleen dit ene plaatje van over is. Stap voor stap zal duidelijk worden hoe de miniatuur moet worden geïnterpreteerd en hoe belangrijk de productie en decoratie van boeken was in het 14 e eeuwse Italië en in het bijzonder de universiteitsstad Bologna. Achter de afbeelding ligt een wereld van kerkelijk recht en kunstenaars die zich specialiseerden in juridische afbeeldingen. In de lezing komt uitgebreid aan de orde wat ketters precies zijn en waarom de pausen overgingen tot het instellen van de inquisitie. De lezing bevindt zich op het snijvlak van kunst- en rechtsgeschiedenis. Spreker Reinoud Dijkhuizen is 40 jaar en studeerde kunstgeschiedenis en rechten aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Hij begeleidt sinds 2005 cultuurreizen naar voornamelijk Rome en Venetië. In Rome woonde en studeerde hij aan universiteit La Sapienza in 1997 en Hij specialiseerde zich in Italiaanse kunst van de late middeleeuwen en renaissance en studeerde in 2010 cum laude af aan de UvA. Na die tijd gaf hij enkele gastcolleges aan de UvA en sprak hij namens die universiteit drie opeenvolgende jaren op het International Medieval Congress in Leeds over Italiaanse schilderkunst en boekverluchting. Aan de HOVO Alkmaar gaf hij eerder een lezing over Gianlorenzo Bernini. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

41 6.5 Beelden op papier; Kunst als inspiratiebron in poëzie Vrijdag 13 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Gösta Lodder uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Veel schrijvers hebben zich laten inspireren door beeldende kunst. In veel gevallen leverde dat mooie, ontroerende, verrassende gedichten op. Een lange en vruchtbare traditie. Natuurlijk kent iedereen dubbeltalenten als Jan Wolkers, Lucebert, Hugo Claus en Armando, schilders die ook schrijven. Maar omgekeerd komt ook voor: beeldende kunstenaars voor wie literatuur een vruchtbare bron was. Denk daarbij alleen maar aan de musea die vol hangen en staan met kunstwerken, die geënt zijn op klassieke en christelijke mythologie. In eerste instantie valt tijdens de lezing de nadruk op beeldende kunst als inspiratiebron voor lieratuur. Zo zullen we kijken naar Rembrandts Het Joodse Bruidje en dit afzetten tegen het gedicht van Pierre Kemp, dat begint met de beroemde versregel // Ik heb het Rood van t Joodse Bruidje lief,//. Onderwijsmateriaal Geprint overzicht van gebruikt beeldmateriaal. Docent Gösta Lodder behaalde in 1973 zijn doctoraalexamen Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. In zijn hoofdvakscriptie schreef hij een interpretatie van Gerrit Achterbergs Ballade van de Gasfitter. Tijdens zijn onderwijstijd aan de lerarenopoleiding VLVU publiceerde hij Als er gedicht wordt, een poëziemethode voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. In 2011 studeerde hij aan dezelfde universiteit af als Master Intermedialities, o.a. met een scriptie over de Capella Cornaro van Bernini. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

42 6.6 Santa Teresa als moeder-maagd Bernini s Capello Cornaro als embleem van de overgave Vrijdag 20 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Gösta Lodder uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Gian Lorenzo Bernini ( ) bouwt rond 1650 in opdracht van kardinaal Frederigo Cornaro een grafkapel in de kerk Santa Maria della Vittoria en Rome. De grote blikvanger in de kapel is wat je wel zou verwachten niet een beeld van de opdrachtgever maar een rijk bewerkte sculptuur, met de titel Extase van de Sint Teresa. Waarom kiest de kunstenaar voor zijn weergave van een van de visioenen van deze Spaanse kloosterlinge? Uiteraard moest Bernini zich houden aan conventies: kerkelijke en kunstzinnige. Bovendien had Cornaro ook nog wat eisen gesteld. De kunstenaar gaat echter vooral zijn eigen gang en creëert een kunstwerk, de capello, waarin alles met alles samenhangt, van het stucwerk tot de lichtval. De lezing wordt ondersteund door veel beeldmateriaal. Onderwijsmateriaal Geprint overzicht van gebruikt beeldmateriaal Docent Gösta Lodder behaalde in 1973 zijn doctoraalexamen Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. In zijn hoofdvakscriptie schreef hij een interpretatie van Gerrit Achterbergs Ballade van de Gasfitter. Tijdens zijn onderwijstijd aan de lerarenopoleiding VLVU publiceerde hij Als er gedicht wordt, een poëziemethode voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. In 2011 studeerde hij aan dezelfde universiteit af als Master Intermedialities, o.a. met een scriptie over de Capella Cornaro van Bernini. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

43 6.7 Christo inpakken en wegwezen Vrijdag 27 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Jack de Vries uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Christo en zijn vrouw Jeanne-Claude hebben een groot aantal landschappen en stedelijke landschappen tijdelijk aangekleed. Door het inpakken veranderde het landschap in een abstractie. Aan het werk ging vaak een lange periode van ideeën en gesprekken vooraf. Hierdoor heeft het een grote overeenkomst met conceptuele kunst maar het kwam ook, in veel gevallen, een uitvoering. In de lezing wordt een idee gegeven van de oorsprong van het werk en wordt nader ingegaan op de projecten Pont Neuf in Parijs 1985 en het Rijksdaggebouw in Berlijn Docent Jack de Vries volgde aan de Academie van Beeldende Kunsten in Rotterdam de opleiding publiciteit en illustratie. Jack studeerde Kunstgeschiedenis en Klassieke Archeologie in Amsterdam en Leiden. Na publicatie van een langdurig klassiek archeologisch onderzoek in de U.S.A. ging Jack zich steeds meer bezighouden met de twintigste eeuw. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

44 6.8 Beeldhouwers Giacometti en Botero ruimte en volume Vrijdag 4 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Jack de Vries uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Binnen het vormprobleem ruimte volume resulteerde het werk van Giacometti in ruimte die het volume binnendringt en dat van Botero in volume die de ruimte binnendringt. We bekijken en vergelijken het werk van beide beeldhouwers vanuit het genoemde probleem maar ook vanuit de eigen zienswijze als kunstenaar. Docent Jack de Vries volgde aan de Academie van Beeldende Kunsten in Rotterdam de opleiding publiciteit en illustratie. Jack studeerde Kunstgeschiedenis en Klassieke Archeologie in Amsterdam en Leiden. Na publicatie van een langdurig klassiek archeologisch onderzoek in de U.S.A. ging Jack zich steeds meer bezighouden met de twintigste eeuw. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

45 6.9 Amsterdam in de Tweede Gouden Eeuw ( ) twee kanten van de medaille Vrijdag 11 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Jan Blokker uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud Aan het eind van de negentiende eeuw maakte Amsterdam een periode van ongekende bloei door. De stad groeide enorm, honderdduizenden emigreerden. Eén in die massa emigranten van de overgrootvader van Jan Blokker, P. Blokker Nzn, die het tot bovenmeester van een lagere school in de Jordaan bracht. Amsterdam bruiste van moderne kunst en cultuur; de terrassen zaten vol jonge schrijvers, schilders, musici. Overal verrezen bouwwerken van een monumentaal karakter. Amsterdam beleefde een geheel eigen belépoque, een tweede gouden eeuw. Maar zoals de eerste gouden eeuw zijn eigen schaduwkanten had, zo had de tweede dat ook. Jan Blokker gaat op zoek naar beide zijden van de vooruitgang. Spreker Jan Blokker (1952) is van huis uit en van geboorte leraar geschiedenis. Hij heeft vele jaren voor de klas gestaan en daarnaast was hij lange tijd schoolleider op verschillende scholen. Sinds 2006 is hij freelance publicist, spreker en schrijver over allerlei historische en maatschappelijke onderwerpen, over het onderwijs ook en over onderwijsmanagement. Hij levert op verzoek een bijdrage aan workshops voor onderwijsgevenden, managers, ambtenaren, politici en diverse andere gezelschappen. Vanaf september 2011 is hij opnieuw werkzaam als leraar geschiedenis. Verder werkt hij op dit moment aan verschillende projecten, en heeft hij een promotieonderzoek naar het ontstaan van de Hogere Burgerschool in voorbereiding. In het najaar van 2014 zal een boek verschijnen over de familie van zijn grootvader, zoon van een immigrant uit West Friesland. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

46 6.10 Onderwijsvernieuwing in de negentiende eeuw: de wet op het Middelbaar Onderwijs en de eerste resultaten: Vrijdag 18 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Jan Blokker uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud In juni 1863 trad de wet op het Middelbaar Onderwijs in werking. Bij die wet werd een heel nieuw onderwijsterrein in het leven geroepen. Het was een indrukwekkende onderwijsvernieuwing. En één met opmerkelijk succes: de Hogere Burgerschool geldt nog altijd als een bijzonder geslaagd schooltype; er zijn er zelfs die het hoge aantal Nobelprijzen van eind negentiende eeuw toeschrijven aan die school. Het is de vraag of de wetgever van 1863 heeft voorzien hoezeer die hbs een succes zou worden. Het is ook de vraag in hoeverre de stichters van de eerste Hogere Burgerscholen (Rijksoverheid en Gemeentebesturen) wisten wat voor school die hbs zou worden. Alles was nieuw, alles moest worden ontwikkeld, niets lag vast. De onderwijshervorming was een schot in het duister. Bij toeval trof men de roos. Maar al van het begin af aan wilde iedereen in het land die vooruit wilde erbij zijn. Kleinere gemeenten, ver van de Randstad, stonden te trappelen m zo n nieuwe school te mogen oprichten. Beschouwden de bestuurders van dergelijke gemeenten een hbs misschien als een emancipator van hun stad of dorp? Jan Blokker schetst de ontstaansgeschiedenis van de hbs aan de hand van enkele voorbeelden uit de lokale praktijk Spreker Jan Blokker (1952) is van huis uit en van geboorte leraar geschiedenis. Hij heeft vele jaren voor de klas gestaan en daarnaast was hij lange tijd schoolleider op verschillende scholen. Sinds 2006 is hij freelance publicist, spreker en schrijver over allerlei historische en maatschappelijke onderwerpen, over het onderwijs ook en over onderwijsmanagement. Hij levert op verzoek een bijdrage aan workshops voor onderwijsgevenden, managers, ambtenaren, politici en diverse andere gezelschappen. Vanaf september 2011 is hij opnieuw werkzaam als leraar geschiedenis. Verder werkt hij op dit moment aan verschillende projecten, en heeft hij een promotieonderzoek naar het ontstaan van de Hogere Burgerschool in voorbereiding. In het najaar van 2014 zal een boek verschijnen over de familie van zijn grootvader, zoon van een immigrant uit West Friesland. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

47 6.11 Rem Koolhaas Woensdag 16 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreekster Jet Nijssen-Eringa uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud Bewonderd, nagevolgd en tevens gehaat: architect Rem Koolhaas (1944) maakt nogal wat los bij vriend en vijand. Koolhaas is vanwege zijn visionaire ideeën en iconische gebouwen een internationaal fenomeen, bekroond met de hoogste onderscheiding voor de architectuur, de Pritzker-prijs. Als auteur, professor, architect van grote overheidsopdrachten en medeoprichter van OMA wordt Koolhaas gezien als één van de meest invloedrijke architecten van dit moment. In de lezing wordt ingegaan op de visie van Koolhaas op architectuur en de chaos van de stad. Tevens komt de breed gedragen kritiek op zijn gebouwen aan de orde en de controverse rond zijn sterrenstatus. Wat spreekt opdrachtgevers en architecten zo aan in Koolhaas ontwerpen, dat ze keer op keer tot voorbeeld worden gesteld? Spreekster Jet Nijssen (1981) is architectuurhistorica en werkzaam als zelfstandig docente en schrijfster. Zij geeft cursussen over architectuur en stedenbouw van de Moderne Tijd. Ook geeft zij regelmatig lezingen over toonaangevende architecten. Recentelijk verscheen van haar hand het boekje Zie Zuidas, architectuur en kunst, over de bijzondere architectuur op de Amsterdamse Zuidas. Voor architectuurexcursies doorkruist zij het hele land. Meer info op Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

48 6.12 De zachte architectuur van Petra Blaisse Maandag 7 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreekster Jet Nijssen uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud In de twintigste eeuw was het lange tijd ondenkbaar om gordijnen, of doeken zoals ontwerpster Petra Blaisse ze noemt, te zien als onderdeel van architectuur. Begin jaren negentig doorbraken Rem Koolhaas en Petra Blaisse dan ook een taboe door een akoestisch doek wezenlijk onderdeel te laten uitmaken van het auditorium van de Kunsthal in Rotterdam. Sindsdien is het werk van Blaisse over de hele wereld opgenomen in design- en architectuurtentoonstellingen. Samen met haar bureau Inside Outside richt ze zich op interieurontwerp, textielontwerp en landschappen en werkt ze regelmatig samen met befaamde architectenbureaus als SANAA en UNStudio. Blaisse heeft dankzij haar gedurfde experimenten met doeken en haar scherpe analyse van buitenruimten een unieke positie verworven binnen zowel de interieur- als landschapswereld. Spreekster Jet Nijssen (1981) is architectuurhistorica en werkzaam als zelfstandig docente en schrijfster. Zij geeft cursussen over architectuur en stedenbouw van de Moderne Tijd. Ook geeft zij regelmatig lezingen over toonaangevende architecten. Recentelijk verscheen van haar hand het boekje Zie Zuidas, architectuur en kunst, over de bijzondere architectuur op de Amsterdamse Zuidas. Voor architectuurexcursies doorkruist zij het hele land. Meer info op Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

49 6.13 Het gemak van de boerka Woensdag 28 oktober 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Joost Pollmann uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud Op 7 januari 2015 werd het redactielokaal van Charlie Hebdo in Parijs overvallen door jihadistische terroristen, die onder meer vier tekenaars doodschoten. Enkele dagen later stond het Place de la Republique vol met staatshoofden en honderdduizenden mensen die het bordje Je Suis Charlie omhoog hielden. Een kleine tien jaar daarvoor had de wereld al kennisgemaakt met de Deense cartoonrellen, die volgden op de publicatie van Mohammed-cartoons in Jylland Posten. Explosief materiaal! In de lezing 'Het gemak van de boerka' laat Joost Pollmann zien hoe tekenaars in diverse landen hebben gereageerd op de aanslag van 7 januari (variërend van heel bang tot heel resoluut), maar hij geeft ook een overzicht van Nederlandse cartoonisten die zich in de afgelopen twee decennia hebben beziggehouden met de moslim--problematiek. Geen voorkennis/voorbereiding vereist. Alle tekstfragmenten worden in het Nederlands getoond. Spreker Joost Pollmann schrijft sinds 1998 voor de Volkskrant over populaire beeldcultuur, hij publiceerde meerdere essaybundels (waaronder Chouf! Qra! - Strips en cartoons in de Arabische landen), organiseerde tien edities van de Stripdagen Haarlem en geeft lezingen in binnen- en buitenland. Hij is verbonden aan de Stichting IVMV, Instituut voor Maatschappelijke Verbeelding. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

50 6.14 Solidariteit in de participatiesamenleving Woensdag 4 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Hans-Jan Kuiper uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud De naoorlogse verzorgingsstaat verandert de afgelopen jaren in een participatiesamenleving. Een gevolg daarvan is dat kwetsbare burgers vaker zijn aangewezen op mantelzorg en andere vormen van informele zorg. Deze ontwikkeling wordt, zowel in de troonrede als in gemeentelijke brochures, gerechtvaardigd met een oproep tot 'solidariteit'. Het gebruik van dat woord leidt echter tot de vraag wat er onder solidariteit verstaan moet worden. De Franse filosoof en sociologiepionier Émile Durkheim ( ) heeft zich, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, met verschillende solidariteitsvormen beziggehouden. Zijn ideeën vormen in deze lezing het vertrekpunt voor een beschouwing over de vormen van solidariteit die meer en minder geschikt zijn voor de verdere ontwikkeling van een participatiesamenleving. Spreker Dr. Hans-Jan Kuipers studeerde sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. In 1992 promoveerde hij op een historisch-pedagogische studie naar Kees Boeke, de pionier van de Werkplaats in Bilthoven. Hij was tien jaar verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en tien jaar aan de Universiteit Leiden als docent van sociologische en filosofische onderwijsonderdelen. Daarnaast doceerde hij aan het Nutsseminarium voor Pedagogiek, dat opgegaan is in de Hogeschool van Amsterdam. Uit zijn onderwijs ontstond Pedagogiek voor professionele opvoeders (Bussum: Coutinho, 1999 en 2008). Sinds 2002 is hij werkzaam als hogeschooldocent bij het Domein Gezondheid, Sport en Welzijn van Hogeschool Inholland. Een product van dat onderwijs is Levensloopsociologie (Bussum: Coutinho, 2009). Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

51 6.15 De nieuwe wereld (wan)orde: kalifaten, maffiastaten en boeveneconomieën Woensdag 11 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Paolo de Mas uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud Lange tijd leefde men in een vrije overzichtelijke wereld van staten. Na de Tweede Wereldoorlog heeft het statenstelsel zich gaandeweg over de wereld verbreid, wat blijkt aan het groeiend aantal lidstaten van de Verenigde Naties. Een vrij overzichtelijke wereldorde, waarvan men hoopte dat die zou leiden tot toenemende vrede, stabiliteit en welvaart. De Iraanse revolutie van 1979, de val van de Muur in 1989 en het uiteenvallen van de Sovjet Unie in 1991 hebben het systeem van wereldstaten ernstig onder druk gezet. Dit is te zien aan een drietal ontwikkelingen. Allereerst en toename van zwakke staten die niet of moeizaam functioneren, opsplitsen, desintegreren of zelf teloor gaan. Te denken valt dan aan landen Somalia, Soedan, Liberia, Irak. Verder is er een afname van klassieke oorlogen tussen landen, maar een sterke toename van gewapende conflicten binnen landen. Deze vinden hun oorsprong in tegenstelling en spanningen van politieke, etnische, religieuze aard. Grotere interne tegenstellingen binnen landen vergroten de kans op conflicten. Tenslotte is er sprake van een proces van criminalisering van de macht en machtsvorming door criminele organisaties. Het gaat hierbij om situaties waarbij overheden en overheidsinstanties geïnfiltreerd, afhankelijk of zelfs overgenomen door criminele organisaties met grote belangen in de illegale handel in wapens, harddrugs en mensen. In de lezing wordt u geleerd om met behulp van kaarten met andere ogen te kijken naar gewapende conflicten en deze beter te kunnen begrijpen aan de hand van de drie genoemde processen. We voeren u langs oude en lopende conflicten in: de Balkan en Rusland (Oekraïne en de Kaukasus) het strijdtoneel in Irak/Syrie en Afghanistan het strijdtoneel in de landen van de Sahel/Sahara. Met speciale aandacht voor de Mali waar circa 400 Nederlandse militairen in UN-verband een bijdrage leveren aan de stabilisering van een zwakke staat, met grote interne tegenstellingen van etnische en religieuze aard langs smokkelroutes van wapens, harddrugs en mensen. eventuele nieuwe brandhaarden ontstaan na maart Spreker Drs. Paolo De Mas (1948), Marokko-kenner, was als geograaf verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Verricht sinds 1974 onderzoek in de Maghreb en was onder meer attaché op de Nederlandse Ambassade in Rabat, directeur van het Nederlands Instituut aldaar en directeur van het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme, Campus den Haag. Hij treedt regelmatig op als commentator of nieuwsrubrieken op radio en tv. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

52 6.16 De opkomst van China Woensdag 18 november 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Piet Buitelaar uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud China ontwikkelt zich razendsnel. Dorpen zijn uitgegroeid tot miljoenensteden en rijstvelden maken plaats voor moderne skylines. China is nu de tweede economie van de wereld en het zal niet lang meer duren of het streeft no 1, de Verenigde Staten, voorbij. Over een breed front maakt het land een inhaalslag. De meeste inwoners van China hebben nu meer welvaart, al blijven er schrijnende verschillen. Ook geopolitiek wordt China belangrijker: het versterkt zijn positie aan de Indische Oceaan, breidt zijn invloed uit in Afrika en ligt met buurlanden overhoop omdat het de zeggenschap wil over enkele strategisch gelegen eilanden. Het Rijk van het Midden heeft ook zijn kwetsbaarheden, zoals milieuvervuiling, een groeiend verschil tussen arm en rijk en corruptie. Er zijn grote verschillen tussen stad en platteland en de bevolking - vooral de middenklasse - moet met welvaartsgroei tevreden worden gehouden. Van een ontwikkeling naar een democratie westerse stijl zijn geen tekenen te bespeuren. Deze lezing betreft met name de economische kant van de opkomst van China. Centrale thema s zijn de hoge groei, de economische structuur, het economisch beleid en de economische en sociale hervormingen. China is meer dan ooit een markteconomie, maar de staat is nog alom aanwezig: een socialistische markteconomie. Zo is het bankwezen vrijwel geheel in overheidshanden. De nieuwe leiders streven naar een economische groei van 7% als het nieuwe normaal. Kan China deze - nog steeds hoge - groei volhouden? Welke aanpassingen zijn daarvoor in de economie en de instituties nodig? Met het oog hierop voeren de nieuwe leiders nu economische, sociale en politieke hervormingen door. De vraag is of deze toereikend zijn voor een stabiele ontwikkeling. Spreker Dr Piet Buitelaar (1949) studeerde aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam en promoveerde op een dissertatie over de overheidsfinanciën van Nederland. Hij was als wetenschappelijk hoofdmedewerker werkzaam bij de Universiteit van Amsterdam en tot voor kort als econoom verbonden aan De Nederlandsche Bank. Gedurende de laatste vijf jaar heeft hij periodiek gastcolleges gegeven aan diverse universiteiten in China, met name aan de Business School van de Guangxi University in Nanning. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

53 6.17 Mysteries rond De Meester van Alkmaar & De Zeven Werken van Barmhartigheid Woensdag 2 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreekster Netty Bleichrodt uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing Over het paneel De Zeven Werken van Barmhartigheid geschilderd door de Meester van Alkmaar (afb.1) is de wetenschap na vijf eeuwen nog steeds niet uitgepraat. In 1504 werden de door de Kerk voorgeschreven daden van Christelijke naastenliefde in zeven taferelen als een aaneenschakeling van handelingen uitgebeeld op een houten paneel, dat kwam te hangen in de in de Grote, of Sint Laurenskerk te Alkmaar. De meningen zijn nog altijd verdeeld over de naam van de schilder, de opdrachtgever(s) en reden waarom deze opdracht gegeven werd. Er zijn tot nog toe geen bronnen gevonden die de naam van de meester in combinatie met zijn woon- of verblijfplaats vermelden, maar uit vele onderzoeken blijkt dat het hoogstwaarschijnlijk gaat om de schilder Cornelis Buys uit Alkmaar. Opmerkelijk aan het paneel De Zeven Werken van Barmhartigheid is dat het werk gesigneerd lijkt te zijn. Op de achtergrond van het eerste van de zeven taferelen is een leeuwtje zichtbaar dat een wapenschildje in zijn poten geklemd houdt (afb.2). Op dit schildje is een monogram weergegeven, dat door onderzoekers gezien wordt als de paraaf van de Meester. Tijdens deze lezing zal blijken dat het monogram mogelijk voor iets heel anders staat. De 7 Werken van Barmhartigheid Spreekster Netty Bleichrodt voltooide haar studie kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. cum laude. Zij was verbonden aan het Stedelijk Museum Alkmaar en het Frans Hals Museum te Haarlem. In beide Musea heeft zij onderzoek gedaan naar eventuele verdachte herkomst van kunstwerken, in verband met de Tweede Wereldoorlog. Gedurende twintig jaar gaf zij les in de creatieve vakken aan leerlingen in het Voortgezet Onderwijs. Zij legde in de negentiger jaren verbindingen tussen Nederlandse en Poolse onderwijsinstellingen, waarvoor zij in Polen werd onderscheiden. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

54 6.18 Invloed van sociaalgedrag van de bij op onze samenleving Woensdag 9 december 2015 om uur: Rabobankzaal Inholland Alkmaar Programma uur Inloop met koffie en thee uur Introductie HOVO Alkmaar uur Start lezing; spreker Frens Pries uur Korte pauze uur Vervolg lezing uur Vragen uur Sluiting Prijs: 10 euro per lezing Bij afname van 4 lezingen is de prijs 30 euro. U kunt dit aangeven op het formulier. Inhoud lezing We kennen allemaal honing en dat het afkomstig is van bijen. We weten al veel minder wat een bij eigenlijk allemaal moet doen om aan die honing te komen en wat een imker moet doen om die bijen al die honing te laten maken. Maar is honing wel het belangrijkste als we het over bijen hebben? Er was ook nog iets over bestuiving van planten. De voedselvoorziening in onze maatschappij is voor 50% afhankelijk van bestuiving door insecten, waarvan de honingbij het leeuwendeel voor zijn rekening neemt. Welke belangen spelen daarbij een rol? Wat zijn de hoofdrolspelers in dit spel om miljarden en hoe worden hun belangen verdedigd? En samenhangend daarmee zijn de bedreigingen van de honingbij: een parasiterende mijt, tekort aan bloeiende planten en overvloedig gebruik van insecticiden. Al deze zaken houden verband met elkaar en zullen in deze lezing aan bod komen. Spreker Frens Pries is als biochemicus afgestudeerd bij de RU Groningen (1988). Na een korte stage bij Harvard heeft hij zijn promotieonderzoek ook gedaan in Groningen aan een moleculair biologisch onderwerp: protein engineering of haloalkane dehalogenase (1995). Daarna postdoc posities bij Medische microbiologie, fysiologische chemie, farmocochemie en farmaceutische biologie. In 2000 heeft hij de 1 e graads lerarenopleiding gedaan en in 2001 begonnen met zijn huidige baan als docent bioresearch bij de Hogeschool Inholland, Alkmaar en Amsterdam. Sinds 2012 doet hij binnen zijn huidige baan in opdracht van imkers en imkerverenigingen onderzoek naar bijengezondheid. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

55 7. Algemene informatie Inschrijving, betaling en bevestiging Aanmelden voor een HOVO-cursus geschiedt via het inschrijfformulier of via de HOVO-website. Als u zich via de HOVO-website aanmeldt, dan wordt u automatisch doorgelinkt naar de website van Inholland Academy, waar het digitale inschrijfproces verdergaat. U vindt ook een exemplaar van het inschrijfformulier achterin de studiegids. Plaatsing voor een cursus of lezingencyclus gebeurt op volgorde van binnenkomst van de formulieren. Als u uw adres op het inschrijfformulier vermeldt, ontvangt u uw post van HOVO Alkmaar per , tenzij u expliciet aangeeft dit niet te willen. Als u geen adres invult ontvangt u uw informatie per post. Inschrijfformulieren volledig ingevuld zenden aan: Hogeschool Inholland Alkmaar T.a.v. HOVO Alkmaar Antwoordnummer VB Alkmaar Bevestiging 1. De cursist krijgt minimaal binnen 10 werkdagen (of zoveel eerder als mogelijk is) na ontvangst van het aanmeldingsformulier het bericht, dat de cursist definitief is ingeschreven. 2. Indien zich voor een cursus voldoende personen hebben aangemeld criterium wordt steeds vastgesteld door HOVO Alkmaar krijgen alle ingeschrevenen bericht van het definitief doorgaan van de cursus. Dit bericht ontvangt de cursist minimaal 2 weken of zo veel eerder als mogelijk is voor het begin van de cursus. Tevens ontvangt de cursist overige informatie over de cursus. 3. Indien er nadrukkelijk onvoldoende aanmeldingen binnen komen voor een cursus en redelijkerwijs mag worden aangenomen dat dit zo blijft schrapt de onderwijscoördinator de cursus en bericht dit onverwijld aan degenen, die zich reeds hebben ingeschreven. Deze cursisten ontvangen tevens bericht over welke cursussen zeker doorgaan. 4. Indien het twijfelachtig is of de gestelde norm gehaald wordt en het onzeker is of de cursus doorgaat, dan bericht de onderwijscoördinator dit uiterlijk 2 weken voor de start van de cursus aan de betrokkenen. De cursist kan dan alvast een alternatieve keuze bekend maken voor een zekere cursus. 5. Uiterlijk twee weken voor de start hebben alle cursisten bericht ontvangen over het al of niet doorgaan van hun cursus. Betaling U ontvangt na het eerste college een factuur op uw adres. Als u niet beschikt over een adres, dan ontvangt u de factuur via de reguliere post. Betaling vindt plaats door overmaking van het cursusgeld op het rekeningnummer vermeld op de factuur. Klachtenregeling Uiteraard kan het voorkomen dat u niet tevreden bent over de diensten die HOVO Alkmaar aanbiedt. HOVO Alkmaar verneemt dit graag van u, ten einde de kwaliteit van de dienst te verbeteren. U kunt hiervoor via schriftelijk of mondeling via een klacht indienen bij de onderwijscoördinator. Literatuur, readers, syllabi HOVO-cursisten dienen zelf de verplichte literatuur aan te schaffen. Readers en syllabi zijn doorgaans verplicht en worden door de docent tegen kostprijs verstrekt. HOVO Alkmaar streeft naar een kostenlimiet voor aan te schaffen studiemateriaal van 30,-. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

56 Historische Vereniging Alkmaar De Historische Vereniging Alkmaar (HVA) wil de historische schoonheid van Alkmaar en omgeving beschermen en voor het nageslacht bewaren en de studie van de plaatselijke geschiedenis aanmoedigen. Jaarlijks wordt de Oud-Alkmaar-Prijs uitgereikt voor een uitzonderlijke prestatie op het gebied van de Alkmaarse geschiedenis. Tweejaarlijks is er de Puienprijs, voor bijzonder geslaagde restauraties en passende nieuwbouw in het historische centrum van de stad. De HVA adviseert tweewekelijks de gemeente over de bouwplannen in de stad. Als er cultureel erfgoed bedreigd wordt in Alkmaar wil de HVA te bemiddelen voor een oplossing. Samen hebben de leden via hun bestuur een krachtige stem, die in de media en bij de politiek gehoord wordt. De HVA is vooral ook een bloeiende vereniging met ca leden uit Alkmaar en regio. Wie lid wordt à 20,- per jaar mag gratis deelnemen aan de boeiende en gezellige lezingen en wandelingen en ontvangt drie keer per jaar het blad Oud Alkmaar. Op Pinksterdrie wordt er voor de leden en hun introducés een excursie georganiseerd, die verband houdt met het monumententhema van het jaar. Ook ontvangt u gratis een welkomstgeschenk. De HVA is te vinden op en op HOVO Alkmaar biedt haar cursisten eenmalig een jaarabonnement op de Historische Vereniging Alkmaar ter waarde van 20,- aan. U kunt aangeven op het inschrijfformulier of u hiervan gebruik wilt maken. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

57 8. Annuleringsvoorwaarden 1. Annulering van deelname aan een programma door een deelnemer is alleen mogelijk via schriftelijke opzegging bij het secretariaat van HOVO Alkmaar. De schriftelijke opzegging dient uiterlijk twee weken voor aanvang van het programma door het secretariaat van HOVO Alkmaar te zijn ontvangen. Opzeggen kan zowel per brief als via 2. Bij annulering is cursist de volgende kosten verschuldigd: tot datum van bevestiging van deelname 0% van de cursusprijs; daarna 25 % van de cursusprijs bij annulering tot 14 dagen voor aanvang van de cursus; daarna 50 % van de cursusprijs bij annulering tot 7 dagen voor aanvang van de cursus; daarna tot aanvang van de cursus 100 % van de cursusprijs. Met aantal dagen tussen de aanvang van cursus en de annulering wordt bedoeld het aantal kalenderdagen. Het aantal dagen wordt berekend vanaf de datum van ontvangst van de annulering door HOVO Alkmaar. 3. Indien het aantal aanmeldingen voor een cursus onvoldoende is, behoudt HOVO Alkmaar zich het recht voor de cursus te annuleren. HOVO Alkmaar informeert cursisten hieromtrent zo spoedig mogelijk, maar uiterlijk twee weken voor aanvang van de cursus. In geval van annulering worden reeds betaalde cursusgelden volledig en zo spoedig mogelijk gerestitueerd. 4. HOVO Alkmaar is gerechtigd van een programma af te wijken, indien redelijkerwijs van haar niet gevergd kan worden dat zij het programma onverkort uitvoert zoals aangekondigd. 5. Gehele of gedeeltelijke terugbetaling van het betaalde cursus/lezinggeld vindt plaats indien het programma wegens bijzondere omstandigheden niet doorgaat. 6. Als een docent verhinderd is, zal HOVO Alkmaar een vervangende cursusdag organiseren. 7. Als een cursist verhinderd is, wordt geen geld gerestitueerd. 8. De cursist kan de overeenkomst zonder opgave van redenen ontbinden gedurende veertien kalenderdagen na totstandkoming van de overeenkomst. Indien hij van deze mogelijkheid gebruik wil maken, dient hij dit schriftelijk te melden op een wijze zoals aangegeven op de website van HOVO Alkmaar. Deze mogelijkheid bestaat niet meer als het onderwijs reeds is begonnen. Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

58 9. Overige faciliteiten Regeling minder draagkrachtigen Bent u minder draagkrachtig? Ook voor u biedt HOVO Alkmaar mogelijkheden. Dankzij het Steunfonds van HOVO Alkmaar heeft u mogelijk recht op korting. Dankzij bijdragen uit het Steunfonds van HOVO Alkmaar is het mogelijk op de prijzen van cursussen en lezingencycli een van het inkomen afhankelijke korting toe te passen. Het beleid op dit punt wordt bepaald door HOVO Alkmaar. De administratieve verwerking verloopt via het HOVO-bureau. Bij een bruto gezinsinkomen per jaar: lager dan of gelijk aan bedraagt de korting respectievelijk 30 voor een cursus van 10 weken, 25 voor een cursus van 8 weken, 20 voor een cursus van 6 weken en 15 voor een cursus van 4 weken. Per semester wordt voor ten hoogste één cursus per cursist korting verstrekt. U kunt de reductie schriftelijk aanvragen bij het bureau van HOVO Alkmaar of via de Vrijwillige bijdrage Steunfonds HOVO Alkmaar Deze vrijwillige bijdrage komt ten goede aan het Steunfonds van HOVO Alkmaar. U kunt op het inschrijfformulier aangeven of u deze vrijwillige extra bijdrage van 25,- per cursus wilt betalen. Uw bijdrage wordt dan bij het cursusgeld opgeteld. Vrienden van HOVO Alkmaar Het is mogelijk om u aan te melden als Vriend van HOVO Alkmaar. U kunt dan op vrijwillige basis gevraagd worden voor promotionele of organisatorische activiteiten van HOVO Alkmaar. U kunt dit aangeven via de website of via het inschrijfformulier. Cadeaubon van HOVO Alkmaar Zoekt u een origineel cadeau voor uw partner, buurvrouw, broer of zus, ouders, collega of vriendin? Dan is de Cadeaubon van HOVO Alkmaar een goed idee. U bepaalt zelf de waarde en wij zorgen ervoor dat u de bon snel krijgt toegestuurd. De Cadeaubon is een jaar geldig en de ontvanger kan zelf bedenken voor welke cursus, lezing of excursie hij of zij de bon wil gebruiken. Ook kunt u een aantal Cadeaubonnen vooruit bestellen, zo hebt u altijd een geschikt cadeau in huis! U kunt de Cadeaubon(nen) per bestellen via NIEUW Cursusgids HOVO Alkmaar najaar

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst!

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Hondsrug Het Gymnasium Hondsrug is een afdeling van het Hondsrug College. Het is onderdeel van het vwo,

Nadere informatie

Christelijke spiritualiteit

Christelijke spiritualiteit Christelijke spiritualiteit Cursus Het goede leven. Minor Franciscaanse spiritualiteit over duurzaamheid, zorg en leiderschap Het (FSC) doet wetenschappelijk onderzoek naar de levensoriëntatie zoals die

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

Franciscaans Studiecentrum

Franciscaans Studiecentrum Minor Christelijke spiritualiteit Cursus Het goede leven. Franciscaanse spiritualiteit over duurzaamheid, zorg en leiderschap Minor Christelijke Spiritualiteit Het (FSC) doet wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME GRIEKS LATIJN KCV AAN HET STEDELIJK GYMNASIUM JOHAN VAN OLDENBARNEVELT TE AMERSFOORT (Plaatje 1 & 2) De klassieke talen en kcv aan het gymnasium Aan het Gymnasium

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs!

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs! Gymnasium Ook tweetalig onderwijs! Op lariks Inhoud Welkom! Het gymnasium aan CS Vincent van Gogh Eerste fase Tweede fase Romereis Gymnasium en tweetalig onderwijs Activiteiten Gymnasiumteam Viva Vox Contact

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

Programma najaar 2013

Programma najaar 2013 Programma najaar 2013 CURSUS: De Kracht van Kunst Kunst is veel meer dan schoonheid alleen. Zij zet ons vertrouwde beeld van de realiteit om in een andere werkelijkheid. Maar welke kracht heeft zij vandaag

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten

jij ontdekt... jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 www.ontdekscala.nl muziek Centrum voor de Kunsten jij ontdekt... muziek jouw passie voor Luistercursussen Klassiek cursusaanbod 2015-2016 Centrum voor de Kunsten www.ontdekscala.nl Luistercursussen Klassieke Muziek Al sinds vele jaren geven een tweetal

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Voorlichtingsavond 9 maart 2015. TTO Gymnasium Gymnasium +

Voorlichtingsavond 9 maart 2015. TTO Gymnasium Gymnasium + Voorlichtingsavond 9 maart 2015 TTO Gymnasium Gymnasium + Welcome Voor wie is tto? Hou je van reizen? Vind je samenwerken leuk? Je wilt goed Engels leren. Hou je van uitdagingen? Brugklas naar Engeland

Nadere informatie

CKV Programma. Programma 2015 voor de thuisblijvers van de meerdaagse reis.

CKV Programma. Programma 2015 voor de thuisblijvers van de meerdaagse reis. CKV Programma Programma 2015 voor de thuisblijvers van de meerdaagse reis. Dit is het boekje voor de thuisblijvers van 23 t/m 27 november 2015. Het vwo zal maandag 23 november 2015 beginnen met het programma,

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2008 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Het commissie-examen... 3 Formaat praktische opdracht

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting

Klassieke culturele vorming. Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting 2006 Inhoudsopgave Opzet van het examen...3 Het examenprogramma...3 Het commissie-examen...3 Formaat werkstuk (verslag)...4

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Actueel en fundamenteel De tijd dat politici kiezers wonnen met redevoeringen in achterzaaltjes

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Wijziging 3-9-2014: werkstuk inzenden vóór 1 april i.p.v. 1 mei! KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2015

Wijziging 3-9-2014: werkstuk inzenden vóór 1 april i.p.v. 1 mei! KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2015 Wijziging 3-9-2014: werkstuk inzenden vóór 1 april i.p.v. 1 mei! KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2015 juni 2014 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 INHOUD VOORWOORD 11 INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 HOOFDSTUK 1. Op zoek naar een stabiele werkelijkheid. De Oudheid (6 de eeuw v.c. 6 de eeuw n.c.) 25 1. Het ontstaan

Nadere informatie

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico.

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico. STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD 0-0 WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.be www.shn.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel van het

Nadere informatie

KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 KLASSIEKE CULTURELE VORMING VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Factsheet over het educatieve aanbod

Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Solomon R. Guggenheim Museum in New York, in 2012 Photo: David Heald Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Cobra Museum Het Cobra Museum brengt van 5

Nadere informatie

Voor wie? Omschrijving

Voor wie? Omschrijving Minor MOES Voor wie? Een opleidingsgebonden minor voor studenten Geschiedenis en tevens toegankelijk voor andere BA-studenten (bijvoorbeeld van de opleiding Internationale Betrekkingen en Internationale

Nadere informatie

Cursusaanbod en workshops 2012-2013

Cursusaanbod en workshops 2012-2013 Cursusaanbod en workshops 2012-2013 Marc Kuyper Hans van der Pas Atelier: Wateringweg 155 email : art@marckuyper.com en hvdp@telfort.nl 2031EG Haarlem telefoon 06-11204994 (inspreken) Volop gratis parkeergelegenheid

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

WERKEN MET JE BIOGRAFIE

WERKEN MET JE BIOGRAFIE WERKEN MET JE BIOGRAFIE Voorwaarde voor levenskunst Docenten: Elzelien van Duijn en Joost Westerlaken Duur: 6 dagen Aantal deelnemers: minimaal 8, maximaal circa 16 Datum: 18 t/m 24 oktober 2015 Uw docenten

Nadere informatie

Klassieke culturele vorming

Klassieke culturele vorming Klassieke culturele vorming Staatsexamen vwo Vakinformatie 2012 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Beschrijving eindtermen... 3 Het college-examen... 3 Eisen waaraan het verslag

Nadere informatie

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide Vorming en Toerusting Programma 2012-2013 Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur Het Witte Kerkje Huis ter Heide In het seizoen 2012-2013 zet Het Witte Kerkje de traditie van Vorming &

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.wico.be www.shn.wico.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel

Nadere informatie

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Luuk Dijkstra (l.dijkstra@uu.nl) Bachelorvoorlichtingsdagen november 2015 Opbouw presentatie Inleiding Kenmerken van de opleiding De studie

Nadere informatie

WERKWEEK-WERVING. Algemene gegevens. Kennismaken met de Italiaanse cultuur en de kunst van de 13 e eeuw t/m renaissance

WERKWEEK-WERVING. Algemene gegevens. Kennismaken met de Italiaanse cultuur en de kunst van de 13 e eeuw t/m renaissance WERKWEEK-WERVING Werkweek-aanspreekpunt Contact VAN LUIJN Afk. LUIJ Mail luijnm@ovc.nl Tel 0627064553 Algemene gegevens Werk-titel Werkweek Omschrijving Lokatie Handelingsdeel Sectie-Cluster Giro Fiorentino

Nadere informatie

Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.)

Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.) CURSUS: De Beeldentaal van de kunst en het mythisch bewustzijn I Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.) Kunstvormen en hun archetypische betekenis, zoals deze in de cultuur en in

Nadere informatie

Fabritius, schilder van Het puttertje

Fabritius, schilder van Het puttertje Fabritius, schilder van Het puttertje www.meulenhoff.nl Deborah Davis Fabritius, schilder van Het puttertje Leven en werk van een zeventiende-eeuwse meester Uit het Engels vertaald door Annemie de Vries

Nadere informatie

Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - P Letterkunde - 2012-2013

Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Letteren - P Letterkunde - 2012-2013 Premaster Letterkunde, programma Literaire vorming en literair veld Vrije Universiteit Amsterdam - - P Letterkunde - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Letterkunde - 2012-2013 I Inhoudsopgave

Nadere informatie

Augustus/september 2014 : Nieuwsbrief van Galerie Alkmaar / EJ Vaandering

Augustus/september 2014 : Nieuwsbrief van Galerie Alkmaar / EJ Vaandering Augustus/september 2014 : Nieuwsbrief van Galerie Alkmaar / EJ Vaandering Beste vrienden, klanten en bezoekers van onze Galerie en volgers van mijn werk. Hierbij stuur ik u een nieuwe nieuwsbrief met een

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

HOVO. Cursusgids. Kwaliteitsonderwijs voor 50-plussers. Alkmaar, voorjaar 2015

HOVO. Cursusgids. Kwaliteitsonderwijs voor 50-plussers. Alkmaar, voorjaar 2015 HOVO Alkmaar, voorjaar 2015 Kwaliteitsonderwijs voor 50-plussers Cursusgids HOVO Alkmaar wordt mede mogelijk gemaakt door: Voorwoord Voor u ligt de brochure van HOVO Alkmaar met het cursusaanbod voorjaar

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Welkom. Ouderavond determina.e

Welkom. Ouderavond determina.e Welkom Ouderavond determina.e Programma Determinatie Doorstroming vmbo-t havo atheneum gymnasium Agenda Pauze Procedure-uitleg door de mentoren Proefles Latijn in lokaal A4/A5 (20.50) Determineren Wie

Nadere informatie

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool)

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt

Nadere informatie

LEERGANG BRONNEN VAN LEIDERSCHAP

LEERGANG BRONNEN VAN LEIDERSCHAP LEERGANG BRONNEN VAN LEIDERSCHAP oktober 2016 - april 2017 www.ellla.nl Ervaring is niet wat een mens overkomt; het is wat een mens doet met wat hem overkomt. Aldous Huxley LEERGANG BRONNEN VAN LEIDERSCHAP

Nadere informatie

REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648

REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648 REPUBLIEK DER ZEVEN VERENIGDE NEDERLANDEN 1515-1648 DOCENTENHANDLEIDING BOVENBOUW HAVO/VWO EINDEXAMENRONDLEIDING Eindexamenrondleiding geschiedenis Amsterdam museum Korte informatie Onderwerp: Historische

Nadere informatie

Junior College EEN INITIATIEF VAN

Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College is een initiatief van de KU Leuven en KU Leuven Kulak om wetenschap op hoog niveau tot in de klas te brengen. Modules rond wiskunde, geschiedenis en taal

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Cultuurplan basisschool De Regenboog

Cultuurplan basisschool De Regenboog Cultuurplan basisschool De Regenboog (2015-2016) Dukdalf 28 3961 LA Wijk bij Duurstede 1 Dit beleidsplan omvat de volgende punten: Wat is onze visie op cultuur? Wat willen we dit jaar veranderen? Hoe pakken

Nadere informatie

Filosofisch Café Socrates 2014. Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert. Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy.

Filosofisch Café Socrates 2014. Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert. Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy. Filosofisch Café Socrates 2014 Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy Informatie Het was in mei 2011 de eerste keer in Weert dat het Filosofisch

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

La Scuola academie voor levenskunst

La Scuola academie voor levenskunst La Scuola jaarprogramma 2013-2014 1 La Scuola academie voor levenskunst Mensen zijn op zoek naar 'het goede leven'. Wie verlangt er niet naar? Zin in het leven krijg je niet vanzelf. Zelfs als het je goed

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD)

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) N e d e r l a n d s I n s t i t u u t A t h e n e Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών Netherlands Institute at Athens NIA INTERUNIVERSITAIRE CURSUS GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) Nederlands Instituut in

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

De betekenis van het Gymnasium voor de leerlingen op onze school. Wat houdt het Gymnasium voor leerlingen in?

De betekenis van het Gymnasium voor de leerlingen op onze school. Wat houdt het Gymnasium voor leerlingen in? De betekenis van het Gymnasium voor de leerlingen op onze school Wat houdt het Gymnasium voor leerlingen in? In de brugklas volgen de leerlingen van de vwo- en tvwo brugklassen lessen klassieke cultuur

Nadere informatie

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010 Zomerexpositie 2010 Deze zomer toont Artlease Contemporary Art een expositie met vier kunstenaars die ieder op hun eigen wijze invulling geven aan het thema Kleur Bekennen. Het uitgangspunt van deze expositie

Nadere informatie

STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG

STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG Schooljaar 2016-2017 Starten met Bespiegeling- Kunsten in samenhang Deze informatie is bedoeld voor docenten die aankomend schooljaar gaan starten met de

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor VMBO/HAVO/VWO 9 2.1 Kies je Kunst 9

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje Bijlage HAVO 2014 tijdvak 2 kunst beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen Tekstboekje HA-1029-a-14-2-b Tekst 1 Constantijn Huygens Constantijn Huygens (1596-1687) was als diplomaat in dienst

Nadere informatie

Deel III B. Cursusaanbod Deeltijd

Deel III B. Cursusaanbod Deeltijd Deel III B Cursusaanbod Deeltijd 1. Verplichte vakken 05/06 2. Keuzevakken majortraject 05/06 3. Keuzevakken Academische context en Profileringsruimte 05/06 4. Verplichte vakken 06/07* 5. Keuzevakken majortraject

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo

Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Invalshoeken

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

BABZ-opleiding Basisjaar en Specialisatie Burgerzaken

BABZ-opleiding Basisjaar en Specialisatie Burgerzaken www.segment.nl BABZ-opleiding Basisjaar en Specialisatie Burgerzaken Investeren in uw persoonlijk vakmanschap 3 Samen studeren in een vaste groep 3 Persoonlijke benadering 3 Gemotiveerde studenten 3 Enthousiaste

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Levenskunst. Oosters denken

Levenskunst. Oosters denken 1 Oosters denken Misverstand op de vensterbank opende een recent artikel in NRC Handelsblad. De Boeddha maakt al jaren een opmars in Nederlandse huiskamers en voortuinen, maar veel mensen weten niet precies

Nadere informatie

Voorwoord. Bernt Schneiders Burgemeester van Heemskerk.

Voorwoord. Bernt Schneiders Burgemeester van Heemskerk. Voorwoord Heemskerk is een veelzijdige gemeente. Soms is het stedelijk, dan weer dorps. Er is veel natuur en anderzijds de staalindustrie. Ook op het gebied van cultuur is Heemskerk veelzijdig. In de openbare

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. ARTIKEL I. WIJZIGING REGELING EXAMENPROGRAMMA S VOORTGEZET ONDERWIJS

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. ARTIKEL I. WIJZIGING REGELING EXAMENPROGRAMMA S VOORTGEZET ONDERWIJS STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 17415-n1 24 juli 2014 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 17 juni 2014, nr. 559817

Nadere informatie

Welkom. Ouderavond determina.e

Welkom. Ouderavond determina.e Welkom Ouderavond determina.e Programma Determinatie Doorstroming vmbo-t havo atheneum gymnasium Agenda Pauze Procedure-uitleg door de mentoren Proefles Latijn in lokaal A16/A17 (aansluitend) Determineren

Nadere informatie