Aandachtig interveniëren

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aandachtig interveniëren"

Transcriptie

1 Aandachtig interveniëren ontwikkeling van mijn denken over interventies in complexe situaties Delft, 1 januari 2009 dr. Jeroen van der Zijde / Over interventies in complexe situaties Zo lang ik me kan herinneren ben ik gefascineerd door de vraag hoe je in complexe situaties kunt interveniëren, zodat zaken beter gaan lopen en betrokkenen zich tevredener, zelfs gelukkiger voelen. Dat begon al in mijn familiesituatie, bijvoorbeeld in de gespannen relatie tussen mijn vader en mijn opa. En in mijn werk als organisatieadviseur heb ik ervaring opgedaan met interventies in een grote diversiteit aan complexe situaties, variërend van de paspoortaffaire, het aanleggen van een Tweede Maasvlakte en het uitdiepen van de Westerschelde tot het managen van scholen in het VMBO en MBO. Ik ben organisatieadviseur sinds 1976, toen ik mijn studie bedrijfskunde afrondde. Als ik terugkijk dan heb ik, in ieder geval vanaf dat moment, voortdurend gependeld tussen theorie en praktijk om die complexe situaties beter te kunnen analyseren en om daarin beter te kunnen interveniëren. Anders gezegd: voortdurende action learning. Wat ik merk, is dat ik daardoor een meerlagige manier van kijken en doen heb ontwikkeld. Mijn interventies gaan nu anders dan toe ik jong adviseur was, maar ik maak nog steeds gebruik van de waardevolle elementen uit de lagen van denken, van waaruit ik toen handelde. Pas daagde een collega-adviseur, Marc Muntinga, mij uit om die ontwikkeling van mijn denken te presenteren aan een groep gemeenteambtenaren. Ik vond het erg inspirerend om dat voor te bereiden en te doen. Ik deel de nu volgende biografie van mijn denken over interventies in complexe situaties graag met je, niet zozeer om die zo over te nemen, maar als stimulans voor je eigen zoek- en leerproces. Organisaties als politieke systemen In 1984 volgde ik de televisie-uitzendingen over RSV-enquête. Ik was zeer geboeid, niet alleen omdat de ontwikkeling en teloorgang van het scheepsbouwbedrijf Rijn-Schelde- Verolme en de verwevenheid met de overheidsondersteuning complex was, maar ook omdat de inzet was dit in een transparant democratisch proces aan de orde te stellen. Op dat moment was ik parttime beleidsambtenaar bij het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen en daarnaast organisatieadviseur bij InterVisie, een bureau dat ik mede oprichtte. Als beleidsambtenaar droeg ik er aan bij dat tegen de politieke wind in - want er

2 liep een operatie om zoveel mogelijk adviesorganen op te heffen - een Wet Sectorraden Wetenschapsbeleid tot stand kwam, die een wettelijk verankering bood aan een aantal adviesorganen, bijvoorbeeld op het gebied van milieu- en natuuronderzoek, onderzoek voor ontwikkelingssamenwerking en dergelijke. Als ik terugkijk welke praktijktheorie ik daarbij dominant hanteerde dan komt die het dichtsbij organizations as political systems, zoals Morgan dat omschreef 1. In die theorie wordt er van uitgegaan dat organisaties bestaan uit pluralistische individuen, groepen en netwerken met verschillende belangen, die in onderhandeling met elkaar tot een zekere orde komen. Conflict is in deze manier van kijken een inherente en functionele karakteristiek van de gang van zaken en macht is het medium waarmee conflict tot een oplossing wordt gebracht. Krachtenveldanalyse Hiervan uitgaande hanteerde ik als interventie-instrument: de krachtenveldanalyse. 2 Dit is een methode die uitgaat van een probleem of uitdaging, vervolgens vraagt naar de betrokken actoren en hun belangen en de relevante factoren, dan daarin een ordening aanbrengt in termen van bevorderende en belemmerende krachten en tot slot helpt een strategie te ontwerpen waarmee de bevorderende krachten worden gemaximaliseerd en de belemmerende krachten geminimaliseerd. Als beleidsambtenaar, bezig met de Wet Sectorraden, kreeg ik zodoende bijvoorbeeld goed zicht op de bevorderende krachten in de informele netwerken, die er uiteindelijk voor zorgden dat de wet door het parlement kwam. Mijn belangstelling voor complexe projecten in politieke context leidde er toe dat ik in 1987 bij de Algemene Rekenkamer ging werken als onderzoeker beleidsdoelmatigheid. Daar kwam al snel op mijn pad dat ik lid werd van een team dat op verzoek van de Tweede Kamer een onderzoek deed naar de paspoortaffaire. Eind 1987 bracht de Algemene Rekenkamer daarover een rapport uit, dat in de pers als vernietigend werd omschreven. Na een heftig kamerdebat begin 1988, kon de toenmalige minister-president na een aantal toezeggingen van het kabinet concluderen: eind goed, al goed. De affaire leek daarmee van de baan, maar al snel bleken de testresultaten van het nieuw ontwikkelde paspoort negatief. De Tweede Kamer besloot daarop tot een eigen parlementair onderzoek, later een parlementaire enquête naar het paspoortproject. Tot mijn vreugde leende de Algemene Rekenkamer mij uit aan de Tweede Kamer als staflid van de Paspoortenquêtecommissie. De Paspoortenquêtecommissie bracht na een kort en intensief onderzoek in september 1988 rapport uit. De Tweede Kamer nam het rapport over en al voor het debat met het kabinet stapten de minister van Defensie en voormalige staatsecretaris van Buitenlandse Zaken, Van Eekelen, en de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Van der Linden, op. Na opnieuw 1 Morgan, G; Images of organization; Beverly Hills, Sage, Dongen, H.J. van; Krachtenveldanalyse; Santpoort, ongepubliceerd,

3 een heftig kamerdebat deed het kabinet een aantal toezeggingen, waarmee de Tweede Kamer akkoord ging. Dat leidde er onder meer toe dat het contract met de paspoortproducent werd verbroken en een nieuw traject om te komen tot een fraudebestendig paspoort werd opgestart. Fundamentele vragen over de waarheid Ik had opnieuw een bijdrage kunnen leveren met mijn dominante praktijktheorie van dat moment - organisaties als politieke systemen -, het was voor mij een toptijd en ik was tevreden over de resultaten. Toch bleef ik ook met een aantal fundamentele vragen zitten. Hoe intensief en diepgravend de onderzoeken van de Algemene Rekenkamer en de Tweede Kamer ook waren geweest er bleven op belangrijke punten voor mij vragen of de waarheid nu werkelijk boven tafel was. De beide opgestapte bewindslieden bijvoorbeeld betuigden geen spijt, maar bleven van mening dat hen onrecht was aangedaan. Ook vond ik het democratische proces erg kwetsbaar voor de pers, die soms vermoedens als feiten presenteerde. Zo kon ook makkelijk een moderne heksenjacht ontstaan. Dit leidde er toe dat ik besloot de paspoortcasus als onderwerp voor een promotietraject te nemen. Henk van Dongen, hoogleraar sociale psychologie aan de bedrijfskundige faculteit van de Erasmus Universiteit, was bereid me daarbij als promotor te begeleiden. Conflicthantering als principieel onderhandelingsproces Na de paspoortenquête besloot ik fulltime organisatieadviseur te worden eerst als partner van InterVisie en vanaf 1992 als partner van Van de Bunt. Daarbij raakte ik meer en meer betrokken bij allerlei complexe projecten in politiek context, zoals een herstructurering van de elektriciteitssector, de Betuweroute en de Mainportontwikkeling Rotterdam. Steeds meer kwam ik daarbij daadwerkelijk in de rol van bemiddelaar in conflicten. In aanvulling op de krachtenveldanalyse zocht ik daarom naar concepten om niet in het machtsspel verstrikt te raken. Dat vond ik in de benadering van het Harvard Negotiation Project, zoals vastgelegd in Excellent onderhandelen van Fisher en Ury 3. Als alternatief voor positioneel onderhandelen op basis van macht kwamen zij met het concept van principieel onderhandelen: scheid de mensen van het probleem; concentreer je op belangen, niet op posities; creëer allerlei mogelijkheden alvorens tot een besluit te komen; sta er op dat het resultaat gebaseerd is op principes, objectieve criteria, niet op pressie. Nieuw daarin, in vergelijking met de krachtenveldanalyse was, dat van elk geschilpunt een zoektocht naar objectieve criteria werd gemaakt. Daarmee werd koehandel voorkomen en ontstond er een redelijk resultaat op basis van gezamenlijk vastgestelde principes en met respect voor verschillen. 3 Fisher, R.; Ury, W., Patton, B.; Excellent onderhandelen, Amsterdam, Contact, 1998 (gewijzigde druk van de door mij oorspronkelijk gebruikte tekst uit 1983). 3

4 Positivisme en sociaal-constructivisme Tegelijkertijd was ik met mijn promotor, Henk van Dongen, in dialoog over het theoretisch kader voor mijn dissertatie. Hij hield mij voor dat we niet kunnen bewijzen dat er een objectieve werkelijkheid out there is, omdat er altijd een waarnemingsproces tussen zit. We kunnen dus niet bewijzen dat het gras buiten groeit, zei hij. Wat overblijft is dat we waarheden sociaal construeren 4. Guba en Lincoln 5 maken in deze lijn een onderscheid tussen positivisme - gebaseerd op één werkelijkheid out there - en sociaal constructivisme - gebaseerd op multipele, sociaal geconstrueerde werkelijkheden -. Ik had er de grootst mogelijke moeite mee om dit startpunt van het sociaal-constructivisme te accepteren. Desondanks werd ik in de praktijk van de grote projecten, waar ik bij was betrokken, steeds indringender geconfronteerd met de in mijn ogen disfunctionele effecten van het van tafel zetten van partijen op basis van één waarheid. Bij de beleidsvoorbereiding van de Betuweroute bijvoorbeeld leidde dat tot grote polarisatie tussen partijen en tot stagnaties. Het sociaal constructivisme bood daarin inderdaad een uitweg, omdat ieders visie op tafel bleef. Wat mij uiteindelijk overtuigde was een benadering van Chia 6, waarmee ik het positivisme en sociaal constructivisme kon opvatten als twee zijden van dezelfde medaille. In die tweezijdige benadering gaf ik het sociaal constructivisme wel primaat in die zin dat er ruimte is voor positivistische benaderingen, mits de daaruit voortkomende werkelijkheden kunnen worden opgevat als mogelijke en niet als enig ware constructies. Anders gezegd, het sociaal constructivisme stelt steeds als criterium dat er opening blijft naar derden : andere betekenissen en andere partijen. Interveniëren in sociale processen: lagen in mijn denken over het omgaan met verschil Resumerend voegde ik op deze manier een nieuwe laag toe in mijn denken over interveniëren in complexe situaties. Die laag heeft te maken met het accepteren van verschil: dissensusvorming. Niet het eenvoudige agree tot disagree, maar acceptatie van verschil dat gebaseerd is op onderzoekende communicatie, dialoog, aandacht, naar elkaar luisteren 7. Dit maakt onderdeel uit van wat in de recente literatuur wordt aangeduid als transformatieve conflicthantering, waarbij er gestreefd wordt naar de empowerment (ieder zelf: sterk, competent, autonoom, besluitvaardig) en recognition (ieder naar de ander: belangstellend, ontvankelijk, open, empathisch) van de deelnemers aan het conflict 8. Basisconditie is dat de conflicterende partijen zelf de spelregels vaststellen voor het omgaan met hun verschillen. De zo ontwikkelde lagen in mijn denken over het omgaan met verschil in sociale processen zien er in schema als volgt uit: 4 Dongen, H.J. van; Laat, W.A.M. de; Maas, A.J.J.A.; Een kwestie van verschil; Delft, Eburon, Guba, E.G.; Lincoln, Y.S.; Fourth generation evaluation; London, Sage, Chia, R.; Organizational analysis as deconstructive practice; Berlin, Walter de Gruyter, Spano, S.J.; Public dialogue and participatory democracy; Cresskill, Hampton Press, Bush, R.A.B.; Folger, J.P.; The promise of mediation; San Francisco, Jossey-Bass 1994,

5 INTERVENIËREN IN SOCIALE PROCESSEN Lagen in mijn denken over het omgaan met verschil 1. Ik heb de macht, verschil kan er niet zijn (unitair proces) 2. Consensusvorming via machtsprocessen tussen gelijkwaardige partijen (politiek proces) 3. Consensusvorming met respect voor verschillen (politiek proces, principieel onderhandelen) 4. Dissensusvorming via dialoog over verschillen (dialoog, transformatief onderhandelen) Positivisme/sociaalconstructivisme Positivistisch, indien wordt uitgegaan van één werkelijkheid out there Sociaal-constructivistisch, omdat wordt uitgegaan van multipele werkelijkheden Sociaal-constructivisme primaat Sociaal-constructivistisch, indien: 1. de spelregels voor omgaan met verschil gezamenlijk worden vastgesteld; 2. steeds open naar andere betekenissen en partijen De vierde partij In 1998 promoveerde ik op een dissertatie Over het managen van complexe projecten in politiek context 9. Ik werkte in die dissertatie als benadering om te interveniëren het concept van een vierde partij uit. Bij functioneel conflict, wanneer sprake is van doorgaande interactie, kan die vierde partij mee helpen bij het zoeken naar oplossingen, maar bij disfunctioneel conflict, wanneer sprake is van stagnerende interactie, dient die vierde partij buiten het conflict te blijven en te interveniëren als onpartijdige en buitenstaander. Voor mij werd het de uitdaging om die vierde partij vorm te geven, met name de onpartijdige positionering bij stagnerend conflict. In die periode was ik secretaris van een onafhankelijke Begeleidingscommisie die als taak had de procesmatige aspecten van het Project Mainportontwikkeling Rotterdam te monitoren en daarin, zo nodig, te interveniëren. Ik ondersteunde in 1999 Hans Alders, de toenmalige voorzitter van die commissie, bij zijn bemiddeling in een conflict waarbij de Milieu en Natuurorganisaties dreigden weg te lopen uit het Topberaad van de belangrijkste betrokken partijen met de minister van Verkeer en Waterstaat. Die bemiddeling was een succes, wat er onder meer toe leidde dat de betrokken niet-rijkspartijen vooraf in hoofdlijnen akkoord gingen met de Planologische Kernbeslissing van het kabinet in Tegelijkertijd leerde ik hoe kwetsbaar dergelijk processen zijn voor de emoties van de hoofdrolspelers en hoe belangrijk een onpartijdige vierde partij daarbij kan zijn Zijde, J. van der; Over het managen van complexe projecten in politieke context; Delft, Eburon, Zijde. J. van der; Nijsten, M.; Bouwen op tegenstellingen; positionele en interactieve processtrategieën bij Project Mainportontwikkeling Rotterdam; Bestuurskunde, jaargang 12, nummer 2, september Zijde, J. van der; Drukker, E.; Waarheid en emotie; tussen Paspoortaffaire en Bijlmerenquête; Delft, Eburon,

6 Presencing en paradox In mijn werk en privé begon mij steeds meer op te vallen dat ik in spanningsvolle situaties moeite had om die onpartijdige vierde partij te zijn en dat ik haast onweerstaanbare neiging had om mij er in te storten. Dit groeiende inzicht bleek niet voldoende om ook anders te gaan handelen, wat er toe leidde dat ik eind 2002 een tijd geveld werd door een burn-out. Toen mijn kwaadheid over die plotselinge terugslag wat gezakt was, besloot ik deze persoonlijke crisis op te vatten als een kans en deed, met hulp van anderen, intensief zelfonderzoek. Geredeneerd vanuit het sociaal-constructivisme: een onderzoek naar de eigen constructieprocessen en wat daarin stagneerde. Een belangrijke ontdekking daarbij was dat het denken zelf het probleem kan zijn. Eckhart Tolle maakte mij helder dat er een bewustzijn is buiten het denken, dat ervaren wordt door aandachtig aanwezig te zijn in het hier en nu. Hij refereerde daarbij onder meer aan Jean Paul Sartre die eens goed keek naar Descartes uitspraak Ik denk, dus ik ben. Hij realiseerde zich dat het bewustzijn dat zegt Ik ben niet het bewustzijn is dat denkt. Met andere woorden: als je er van bewust bent dat je denkt, maakt dat bewustzijn geen deel uit van je denken 12. Het herinnerde mij er overigens aan dat Edu Feltmann, collega uit een netwerk van trainers en adviseurs 13, mij al veel eerder voorhield om mijn aandacht in het hier en nu te houden David Bohm komt vanuit een achtergrond in de kwantumfysica tot dezelfde conclusies: Usually when you have a problem, you say I must think about it to solve it. But what I m trying to say that thought is the problem. 14 Hij laat vervolgens zien hoe we op individueel niveau verstrikt kunnen raken in ons denken door vraagstukken op te vatten als probleem. Bijvoorbeeld als ik denk dat ik niet bang moet zijn om afgewezen te worden, dan is het gevolg dat als ik die angst voel ik mezelf tegelijkertijd afwijs, wat mijn angst om afgewezen te worden alleen maar groter maakt. Bohm constateert dat je zo gevangen raakt in het proberen oplossen van een onoplosbare paradox. De paradox van enerzijds geen angst willen hebben en anderzijds soms angst ervaren. Bij een paradox past aandacht geven, nietoordelend stilstaan bij de tegengestelde krachten in jezelf. Die verdieping van bewustzijn maakt de paradox hanteerbaar. Voor Senge c.s. in hun boek Presence 15 is Bohm een belangrijke inspiratiebron. Zij werken een leermodel uit, waarvan presencing, loslaten en er aandachtig, niet oordelend bij zijn, de kern is. Dat vraagt werken aan jezelf. Zo stellen ze: The success of an intervention depends on the inner conditions of the intervener. 12 Tolle, E.; De kracht van het nu; Deventer, Ankh Hermes, 2001 / Een nieuwe aarde; Deventer, Ankh Hermes, Edu Feltmann, Ernst Drukker, Frans Verhaaren, Wilfred Verweij, Ad Boer en ikzelf ontmoeten elkaar al langere tijd regelmatig en staan dan stil bij vragen rond organiseren en interveniëren. We hebben niets permanents georganiseerd, maar je zou het een netwerk kunnen noemen. 14 Bohm, D; On dialogue; London, Routledge, Senge, P; Scharmer, C.O.; Jaworski, J.; Flowers, B.S.; Presence; London, Nicholas Brealey,

7 Met deze benaderingen wordt de lijn van het sociaal constructivisme doorgetrokken van sociale processen naar individuele, psychologische processen. Ook hier is het criterium open naar andere betekenissen aan de orde, maar krijgt nu een uitwerking in de zin van accepteren van paradoxen in tegenstelling tot het oplossen van problemen. Belangrijk is dat er een aandachtsbegrip wordt geïntroduceerd dat leeg is, los is, buiten het denken staat en naar het denken, naar de constructieprocessen kan kijken. Bewustwording van big assumptions In overleg met mijn collega-partners bij Van de Bunt besloot ik begin 2003 om zelfstandig verder te gaan onder de noemer VANDERZIJDE, organisatieadvies, training en coaching, en daarnaast als geassocieerd partner van Van de Bunt. Mijn inzet was om, naast organisatieadvisering, mij steeds meer te richten op training en coaching van mensen die bezig zijn met interveniëren in complexe situaties. Ernst Drukker, een andere collega uit genoemd netwerk van trainers en coaches, bracht mij in deze periode in contact met het werk van Kegan en Lahey, experts van de Harvard University op het gebied van transformational learning. De kern van hun boek How the way we talk can change the way we work 16 is een vijfstappen-methode om mensen te helpen zicht te krijgen op hun big assumptions, die ongemerkt hun ondermijnend gedrag aansturen. Ik heb die methode het eerst toegepast in een Leernetwerk Complexe Beleidsprojecten, dat ik met anderen in 2004/2005 begeleidde. Het bleek er toe te leiden dat projectleiders en adviseur in grote projecten bij de overheid na 6 bijeenkomsten een transformatie hadden doorgemaakt van de vraag hoe beheers ik het systeem naar hoe krijg ik meer grip op mijzelf. De stappen in het model van Kegan een Lahey zijn: 1. Wat is je klacht? 2. Wat is je commitment? De achterliggende positieve kracht? 3. Wat is je ondermijnend gedrag? 4. Wat is je concurrerende commitment? De kracht achter je ondermijnende gedrag, die tegengesteld is aan je commitment? 5. Wat is je big assumption? De veronderstelling die achter je concurrerende commitment ligt en vaak te maken heeft met angst? Met deze methode wordt, in termen van Bohm, een persoonlijke paradox in beeld gebracht van tegengestelde krachten. Cruciaal is dat met de vraag naar het ondermijnend gedrag gestimuleerd wordt dat gekeken wordt naar de eigen bijdrage aan de probleemsituatie en niet naar bijdragen van anderen. De methode beoogt niet om tot een verandering van big assumptions te komen, maar tot een bewustwording, tot het er van enige afstand naar kunnen kijken. Daarmee krijgt betrokken het heft weer in eigen hand. De neiging tot ondermijnend gedrag zal niet zo snel verdwijnen, maar bereikt wordt dat betrokken bewust de keus kan maken om die neiging wel of niet te volgen. 16 Kegan, R.; Lahey, L.L.; How the way we talk can change the way we work; San Francisco, Jossey Bass,

8 Empowerment Bewustwording van verborgen patronen uit het verleden geeft, als het goed is, ruimte om de aandacht te richten toekomst. Daarbij past de metafoor van de zeezeiler en de zee. Wanneer je geen bestemming kiest, dan brengen de winden en de stromingen je alle kanten uit. Wat niet wegneemt dat als je wel een bestemming kiest, het nog een kunst is om goed gebruik te maken van die elementen en er niet tegenin te gaan. Frans Verhaaren, ook een collega uit genoemd netwerk van trainers en coaches, bracht me in contact met het gedachtegoed van Gershon en Straub over empowerment 17. Cruciaal voor empowerment is dat de ander wordt uitgedaagd om stil te staan bij de vragen Wat wil ik? en Hoe creëer ik dat? Ondersteunend daarbij allerlei technieken, bijvoorbeeld visualisatie, om de verbeelding te stimuleren en het veilige en vertrouwde los te laten. Recent kwam er een methode op mijn pad om dit empowerment-proces nog verder te verdiepen. Dat was het boek van de Finnen Furman en Ahola Change through cooperation 18. Zij baseren zich op concepten uit de solution focused psychology. Essentieel daarvoor is de vraag naar iemands droom, het in kaart brengen van het ondersteuningsnetwerk, wat tot nu toe al succesvol was om een dergelijke droom te realiseren en het in realistische, kleine stappen uitzetten van te ondernemen acties. Mijn ervaring met deze methoden, in individuele coachings en met teams, is dat ze in zekere zin bevrijdend werken. Er blijkt veel meer mogelijk dan je staande houden. Wel is belangrijk om de paradoxale houding in te nemen van enerzijds een bestemming te bepalen, maar anderzijds los te laten hoe dat precies gaat gebeuren. Dialoog Sociale constructieprocessen krijgen per definitie hun vorm in de interactie tussen mensen. Dit geldt zelfs voor zelfonderzoek naar big assumptions en empowerment. Er zin drie auteurs die mij op dit vlak in het bijzonder hebben geïnspireerd. Dat zijn Argyris 19, Bohm 20 en Rosenberg 21. Zij contrasteren hun adviezen tegen wat Argyris model- 1-gedrag noemt: vechten en vluchten al dan niet in een beschaafd jasje. Vaak wordt dit gedrag opgeroepen in stressvolle, complexe situaties. Het alternatief noemt Argyris model- 2-gedrag dat bestaan uit een combinatie van pleiten en vragen, Bohm noemt dat dialoog met een nadruk op het onderzoeken van fundamentele veronderstellingen en niet-oordelend luisteren, terwijl Rosenberg het geweldloze communicatie noemt. 17 Gershon, D.; Straub, G.; Empowerment; Den Haag, Mirananda, Furman, B.; Ahola, T.; Change through cooperation; Helsinki, Helsinki Brief Therapy Institute, Argyris, C.; Schön, D.; Organizational learning II: a theory of action perspective; Reading, Addison Wesley, zie eerder. 21 Rosenberg, M.B.; Geweldloze communicatie; Rotterdam, Lemniscaat,

9 Rosenberg werkt de elementen van een dialoog, naar mijn mening, het meest concreet uit: 1. het teruggeven van waarnemingen, zonder oordeel; 2. het uiten van de gevoelens die die waarnemingen triggeren; 3. het aangeven van de achterliggende behoeften, waarden, veronderstellingen; 4. het doen van een verzoek, zonder te eisen; 5. het kunnen luisteren en parafraseren hoe deze elementen voor de ander spelen; 6. en onderliggend eigen verantwoordelijkheid nemen voor wat de ander bij jou triggert. Familie- en organisatieopstellingen In leernetwerken, trainingssessies en coaching heb ik in de afgelopen veel ervaring opgedaan met de hiervoor geschetste benaderingen op het gebied van aandacht, bewustwording big assumptions, empowerment en dialoog. Motto daarbij was: verander de wereld begin bij jezelf. Die benaderingen sloegen aan, maar toch viel mij op dat sommigen met contexten werden geconfronteerd die erg lastig te hanteren bleven. Dat bracht mij bij de methodiek van familie- en organisatieopstellingen van Hellinger 22. Ik volgde daar afgelopen jaar een intensieve training in bij Wieger Janse 23. De methode werkt met een brandende vraag van de casusinbrenger, een opstelling van de belangrijkste actoren door representanten in de ruimte, een begeleider die met deze opstelling aan de slag gaat door te onderzoeken wat de ervaringen zijn op de verschillende posities, door aan te sluiten bij de neiging tot bewegen van de actoren, door het buitengeslote in de opstelling te brengen en door helende confrontaties tussen representanten te regisseren. Ik ben enthousiast over de potenties van deze methode omdat zij de complexe wisselwerking tussen sociale en individuele dynamieken heel snel in beeld brengt, vooral insteekt op primaire ervaring en niet op praten over en vervolgens vaak een perspectief tot oplossing biedt. Het biedt zodoende in gecondenseerde en integrale vorm een blik op de voor de vraag relevante sociale constructieprocessen en op de wegen om de daarin optredende stagnaties te doorbreken. 22 Hellinger, B.; De verborgen dynamiek van familiebanden; Haarlem-Altamira-Becht, Weber, G.; Het succes van organisatieopstelling; de methode van Bert Hellinger in de praktijk gebracht; Haarlem, Altamira-Becht, Janse, W; Valk, E. van der; Weggemans, T.; De organisatieopstelling: zonder woorden in gesprek; Management en Organisatie, september/oktober

10 Interveniëren in de wisselwerking tussen individuele en sociale processen: lagen in mijn denken over het omgaan met verschil Resumerend ontwikkelde ik in de afgelopen jaren de volgende nieuwe en aanvullende lagen in mijn denken over het omgaan met verschil. Het domein was hierbij vooral de wisselwerking tussen individuele en sociale processen. INTERVENIËREN IN DE WISSELWERKING TUSSEN INDIVIDUELE EN SOCIALE PROCESSEN Lagen in mijn denken over omgaan met verschil Sociaal-constructivisme primaat 1. Presencing: aandacht in het hier en nu (Feltmann, Tolle, Bohm, Senge c.s.) Sociaal-constructief omdat: 2. Bewustwording van big assumptions (Drukker, Kegan&Lahey) 1. open voor andere betekenissen, inclusief acceptatie van paradox 3. Empowerment (Verhaaren, Gershon&Straub, Furman&Ahola) 4. Dialoog (Argyris, Bohm, Rosenberg) 5. Familie- en organisatieopstellingen (Janse, Hellinger, Weber) Hoe verder? Nadat ik het voorgaande betoog nog eens op mij had laten inwerken en met deze en gene had besproken, werd ik mij er van bewust dat de onderliggende beweging er een is van naarstig zoeken naar steeds weer nieuwe concepten om beter te begrijpen en te doen. Ik ben tevreden waar die beweging me gebracht heeft, maar voor mij is de vraag of ik zo door wil gaan. Aandacht vraagt immers juist om stil te staan, om volledig aanwezig te zijn in het hier en nu. Dat vooral is een kwaliteit die ik verder wil ontwikkelen, maar die naarstige zoeker in mij maakt dat vaak nog best lastig. Mijn ideaal is niet om die zoeker in mij uit te schakelen, wel dat naarstige. Mijn ideaal is om een sterkere tweezijdigheid te ontwikkelen van aandacht èn zoeken. Zoals bij het maken van muziek. Ik zing ieder week een half uurtje bij mijn zangleraar Ron van der Steen. Dat is bij ieder nieuw lied eerst een worsteling met de noten en woorden. Maar er ontstaat pas muziek in dat magische moment dat ik het weer los kan laten en in volle aandacht sta te zingen. Dat is ook waar ik bij het interveniëren naar streef en nog mooier dat de ander zich laat verleiden om ook te gaan zingen. Dus verder met aandachtig interveniëren. 10

Bijenvolk of organisatie?

Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk of organisatie? Bijenvolk systemisch bekeken Zelfregulering ten dienste van het geheel Samenhang en uitwisseling Zelfregulering en vitaliteit What s in a name Systemisch..of systematisch Systematisch

Nadere informatie

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Training en coaching Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Waarvoor kies je bij Move by Coaching? Move by Coaching helpt mensen en organisaties om, in deze wereld waarin zoveel belemmeringen kunnen

Nadere informatie

adviseren vanuit je kern

adviseren vanuit je kern adviseren vanuit je kern De wereld wordt er niet beter van, de werkomgeving wordt er niet ideaal van, maar je leert te roeien met de riemen die je hebt, te accepteren wat de kwaliteiten zijn waar je mee

Nadere informatie

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling editie 2011 Leiderschap zit vol met paradoxen. De tegenstelling tussen betrokkenheid en distantie, tussen innovatie en behoudendheid,

Nadere informatie

Familie-opstellingen Professional

Familie-opstellingen Professional Familie-opstellingen Professional Verdiepingsopleiding Familieopstellingen Drie modulen van drie dagen Door Guni Baxa Nederlands In all things there is the potential of love And maybe it is our life s

Nadere informatie

Onderhandelen op basis van win win. Drs. Anna T. de Boer

Onderhandelen op basis van win win. Drs. Anna T. de Boer Onderhandelen op basis van win win Drs. Anna T. de Boer Stijlen van conflicthantering D o e l g e r i c h t Wedijveren Doordrukken Vermijden Compromis Samenwerken Aanpassen Aandacht voor de relatie (belang

Nadere informatie

Bouwen op tegenstellingen

Bouwen op tegenstellingen (gepubliceerd in Bestuurskunde, september 2003) dr. J. van der Zijde en drs. M.J.J. Nijsten Bouwen op tegenstellingen Schakelen van positionele naar interactieve processtrategieën bij complexe projecten

Nadere informatie

Transformatie leer je niet in een cursus

Transformatie leer je niet in een cursus NIEUW VAKMANSCHAP Transformatie leer je niet in een cursus Door: Rieke Veurink Fotografie: Kees Winkelman Aansluiten bij de vraag uit de samenleving, regie voeren, werken in steeds veranderende omstandigheden:

Nadere informatie

Professionele en persoonlijke groei?

Professionele en persoonlijke groei? + Professionele en persoonlijke groei? Samen naar meer resultaat, meer gemak en meer plezier! Han Oei Oei voor Groei - www.oeivoorgroei.nl info@oeivoorgroei.nl 0633794681 + Meer resultaat, meer gemak en

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Innoveren als avontuurlijke tocht

Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op kracht komen

Nadere informatie

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk Jaargroep Persoonlijk Leiderschap Leer werken vanuit je authenticiteit. Ontwikkel jezelf door inzicht in jouw persoonlijkheid, talenten en mogelijkheden. Human Connection en Elenchis bieden met de Jaargroep

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Van in control naar in regie

Van in control naar in regie Van in control naar in regie Het regisseren van complexe vraagstukken Vraagstukken worden steeds complexer. Bovendien trekken ze zich vaak niets aan van organisatiegrenzen en strekken ze zich uit over

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Coachingsprincipes voor Ondernemers. 5 juni 2012

Coachingsprincipes voor Ondernemers. 5 juni 2012 Coachingsprincipes voor Ondernemers 5 juni 2012 Ondernemerskring Vragen vorige bijeenkomst: - Wat beweegt mensen? - Omgaan met weerstand -> Coachingsprincipes als hulpmiddelen om jezelf en anderen beter

Nadere informatie

MASTERCLASS TRANSFORMATIEVE MEDIATION. Verdiepingstraining

MASTERCLASS TRANSFORMATIEVE MEDIATION. Verdiepingstraining MASTERCLASS TRANSFORMATIEVE MEDIATION Verdiepingstraining Transformatieve Mediation Introductie De term transformatieve mediation wordt op uiteenlopende manieren gebruikt. Het gaat in deze verdiepingstraining

Nadere informatie

Systeemdynamiek in organisaties Bert Hellinger Instituut, Nederland

Systeemdynamiek in organisaties Bert Hellinger Instituut, Nederland Systeemdynamiek in organisaties Bert Hellinger Instituut, Nederland Systeemdynamiek in organisaties In zes blokken van twee dagen en een blok van drie dagen kunnen deelnemers leren om zelfstandig organisatieopstellingen

Nadere informatie

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland Opleiding systemische pedagogiek Bert Hellinger Instituut Nederland Inleiding Het systemisch fenomenologisch werk met opstellingen heeft in Nederland zo langzamerhand zijn plek gekregen. De opstellingen

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht

Veranderen als avontuurlijke tocht Wie op reis gaat, moet eerst gaan zitten Veranderen als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Specialist Development Leergang: KOERS

Specialist Development Leergang: KOERS Specialist Development leergang KOERS Pagina 1 van 7 Specialist Development Leergang: KOERS "The future belongs to those who see possibilities before they become obvious." De Specialist Development Leergang

Nadere informatie

Secure Base Systemisch Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van het systeem. Voorjaar 2016

Secure Base Systemisch Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van het systeem. Voorjaar 2016 Secure Base Systemisch Coachen Professioneel begeleiden in het perspectief van het systeem Voorjaar 2016 Huissen Ik ben wie ik ben. Een toeval onbevattelijk als elk toeval. Ik had toch andere voorouders

Nadere informatie

Werkplaats. Groeien in ambacht. Voor. Trainers. Adviseurs

Werkplaats. Groeien in ambacht. Voor. Trainers. Adviseurs Werkplaats Groeien in ambacht Voor Trainers Adviseurs De werkplaats Deze werkplaats is bedoeld voor trainers en adviseurs die zich willen buigen over beroepsvraagstukken. De aangeboden aanpak biedt een

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen

Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen Leergang Regiegemeente worden: effectiever (be)sturen De gemeentelijke regierol Veel gemeenten ontwikkelen zich vandaag de dag tot regiegemeente. Dat betekent veelal dat ze meer taken uitbesteden, waarbij

Nadere informatie

7 maanden programma. Eigenlijk wil je dit:

7 maanden programma. Eigenlijk wil je dit: 7 maanden programma. Met zeven mijl laarzen naar een bloeiende management carrière. Verstevigen van je leiderschap en profileren daarvan. Voor de vrouwelijke manager die carrière stappen wil onderzoeken,plannen

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

Masterclass Conflicten en Samenwerking

Masterclass Conflicten en Samenwerking Masterclass Conflicten en Samenwerking Sandra G.L. Schruijer ProDevInt BV TiasNimbas Business School Universiteit Utrecht s.g.l.schruijer@uu.nl schruijer@yahoo.com Inhoud Domein van conflicten en samenwerking

Nadere informatie

Voorwoord. Aan de slag met job craften

Voorwoord. Aan de slag met job craften Aan de slag met job craften Voorwoord Over job craften wordt steeds meer geschreven. Er is een scala aan wetenschappelijke artikelen en in Nederland zijn inmiddels ook enkele promotieonderzoeken gepubliceerd.

Nadere informatie

COACHING IS VOOR IEDEREEN

COACHING IS VOOR IEDEREEN COACHING IS VOOR IEDEREEN over kracht, wijsheid, lenigheid en charme doelen inzicht in coaching ervaring met coachingsvaardigheid goesting naar meer actie reflectie- informatie 1 Structuur 1. vingeroefening

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

NLP PRACTITIONER 2015

NLP PRACTITIONER 2015 2015 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERBREDEND De erkende NLP Practitioner opleiding van the Sphere is praktijkgericht en verbredend. Het biedt een uitstekende structuur voor effectieve communicatie, persoonlijke

Nadere informatie

PLE SCH BV Coaching, Consultancy en Conflictoplossing

PLE SCH BV Coaching, Consultancy en Conflictoplossing PLE SCH BV Coaching, Consultancy en Conflictoplossing In company Workshop Inspirerend Leiderschap Een workshop voor leidinggevenden die authentiek contact willen met de bronnen van persoonlijk leiderschap

Nadere informatie

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT Iedereen werkt samen: met collega s in de organisatie en met externe partijen. In projectteams, met leidinggevenden en met medewerkers om leiding aan te geven. Ook privé werk

Nadere informatie

Wij nodigen je uit! Kom naar onze Coachcafés

Wij nodigen je uit! Kom naar onze Coachcafés Wij nodigen je uit! Kom naar onze Coachcafés 2015-2016 Wij nodigen je uit! Kom naar onze Coachcafés Korte maar intensieve workshops, aan het einde van de dag, geleid door de experts op het vakgebied Natuurlijk

Nadere informatie

Introductieprogramma Presence en Theory U

Introductieprogramma Presence en Theory U Introductieprogramma Presence en Theory U Oorsprong Consult biedt in samenwerking met SoL Nederland een programma aan om de potentie van het gedachtegoed rondom de boeken Presence en Theory U over diepgaande

Nadere informatie

Workshop Job Crafting. 22 november 2012

Workshop Job Crafting. 22 november 2012 Workshop Job Crafting 22 november 2012 Workshop Job Crafting Tools en praktische tips om: - meer te weten over je kwaliteiten en behoeften - zo je werk beter vorm te geven - meer te bereiken - met minder

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK. Vaardigheidstraining

MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK. Vaardigheidstraining MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK Vaardigheidstraining Managen van conflicten op de werkvloer Introductie Conflicten hebben zowel belemmerende als kansrijke aspecten. Naast pijn, verwarring en onzekerheid

Nadere informatie

Veranderen door stil te staan

Veranderen door stil te staan Ik ben even uit de dagelijkse werkzaamheden en vraag me af hoe het nu daadwerkelijk gaat, ik vind het leuk om hier bij stil te staan -Medewerker- Veranderen door stil te staan Als we eenmaal weten wat

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Secure Base Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van hechting. Najaar 2015

Secure Base Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van hechting. Najaar 2015 Professioneel begeleiden in het perspectief van hechting Najaar 2015 Huissen In een woud van droomgewassen, stenen wortels, stalen webben, tochtig labyrint van woorden, woont een mens op brekebenen, lelie

Nadere informatie

Bemiddeling een krachtige methodiek voor het hanteren van conflicten

Bemiddeling een krachtige methodiek voor het hanteren van conflicten Bemiddeling een krachtige methodiek voor het hanteren van conflicten Wat is bemiddeling? Bemiddeling is een krachtige professionele interventie waarbij een autonome en onafhankelijke 'derde' conflictpartijen

Nadere informatie

UW DYNAMISCHE SCHAKEL NAAR VERBINDENDE COMMUNICATIE" Kritische vaardigheden voor de coach en trainer

UW DYNAMISCHE SCHAKEL NAAR VERBINDENDE COMMUNICATIE Kritische vaardigheden voor de coach en trainer UW DYNAMISCHE SCHAKEL NAAR VERBINDENDE COMMUNICATIE" Middelen/Bemiddelen Kritische vaardigheden voor de coach en trainer We worden allemaal geconfronteerd met een reeks grootse kansen, op schitterende

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

De doorbraakmethode: onderhandelen in 5 stappen (William L. Ury)

De doorbraakmethode: onderhandelen in 5 stappen (William L. Ury) De doorbraakmethode: onderhandelen in 5 stappen (William L. Ury) De Amerikaanse onderhandelingsexpert William Ury heeft een strategie ontwikkeld om in vijf stappen tot een goed onderhandelingsresultaat

Nadere informatie

De stand van mediation

De stand van mediation De stand van mediation Onderzoek bij gemeenten naar de stand van zaken rond mediation 30 november 2007 1 Inleiding Steeds meer gemeenten ontdekken mediation als manier om conflictsituaties op te lossen.

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Secure Base Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van hechting 2015-2016

Secure Base Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van hechting 2015-2016 Secure Base Coachen Professioneel begeleiden in het perspectief van hechting 2015-2016 Huissen In een woud van droomgewassen, stenen wortels, stalen webben, tochtig labyrint van woorden, woont een mens

Nadere informatie

Leiderschap vanuit systemisch perspectief

Leiderschap vanuit systemisch perspectief Waar ideeën en activiteiten rond ziel en zakelijkheid samenkomen op een prachtige plek, vanuit een geïnspireerd netwerk 4-daagse training: Leiderschap vanuit systemisch perspectief Het leven wordt voorwaarts

Nadere informatie

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over:

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over: Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl Lees hieronder verder over: Het werk van ondernemingsraden. Het werk van de trainer/adviseur. De ideale trainer/adviseur.

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

Workshop: Geweldloze Communicatie

Workshop: Geweldloze Communicatie Workshop: Geweldloze Communicatie ALV SIETAR NL Door Jackie van der Kroft www.jackievanderkroft.nl Programma: Geweldloze Communicatie Introductie Model 4 elementen Niet-verbindende communicatie Praktijk

Nadere informatie

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Menslievende Professionalisering Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering juni 2015 Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Achtergrond Zorgverleners werkzaam in het primaire

Nadere informatie

Training Systemisch Veranderen 2012

Training Systemisch Veranderen 2012 Training Systemisch Veranderen 2012 Leer met meer impact te interveniëren in complexe situaties We starten op 11 september 2012. De training bestaat uit 6 bijeenkomsten van 2 dagen, tussentijdse intervisie

Nadere informatie

Een succesvolle attitude naar een conflict-oplossing vraagt om het activeren van bepaalde criteria en metaprogramma s.

Een succesvolle attitude naar een conflict-oplossing vraagt om het activeren van bepaalde criteria en metaprogramma s. Een succesvolle attitude naar een conflict-oplossing vraagt om het activeren van bepaalde criteria en metaprogramma s. Onderhandelen is een vorm van communicatie die erop gericht is om met de ander(en)

Nadere informatie

jongerenbuurtbemiddelaar. gesprek eerste partij x* x gesprek tweede x* x partij bemiddelingsgesprek x* x beide partijen verslaglegging t.b.v.

jongerenbuurtbemiddelaar. gesprek eerste partij x* x gesprek tweede x* x partij bemiddelingsgesprek x* x beide partijen verslaglegging t.b.v. BIJLAGE 1 Profiel vrijwilliger jongerenbuurtbemiddeling Beroepsbeschrijving Mogelijke functiebenamingen Contet/ werkzaamheden Rol en verantwoordelijkheden Vrijwilliger jongerenbuurtbemiddeling, jongerenbuurtbemiddelaar.

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Ulrica WF van Panhuys Authentic Leadership www.uwfvanpanhuys.com

Ulrica WF van Panhuys Authentic Leadership www.uwfvanpanhuys.com Module 1 Profileren van de emotionele intelligentie: Team Effectiviteit (). De Team Effectiviteit wordt vastgesteld door het identificeren, vaststellen en beheersen van de emotionele intelligentie van

Nadere informatie

NLP PRACTITIONER 2016

NLP PRACTITIONER 2016 2016 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERBREDEND De erkende NLP Practitioner opleiding van ISEMI is praktijkgericht en verbredend. Het biedt een uitstekende structuur voor effectieve communicatie, persoonlijke

Nadere informatie

Retraite in Frankrijk

Retraite in Frankrijk Retraite in Frankrijk Naar een Liefdevolle Volwassen Relatie! Van strijd naar helen Waarom systemische Relatie Retraite? Van 03 t/m 10 juli 2015 Relaties lijken onze levens te beheersen. Als we "alleen"

Nadere informatie

KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen

KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen KUIL -methodiek & Gehanteerde Theoretische Modellen Inleiding Bureau Lolkema houdt zich bezig met veranderingsprocessen bij mensen in/en organisaties. Daarbij richten wij ons primair op de ontwikkeling

Nadere informatie

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode (ZKM) Een wijze van coaching die je helpt te onderzoeken wat je inspireert en wat je belemmert. Het leidt tot een ander perspectief, duurzame keuzes en effectief

Nadere informatie

Leerlandschappen. Amersfoort 26 oktober 2009 Manon Ruijters

Leerlandschappen. Amersfoort 26 oktober 2009 Manon Ruijters Amersfoort 26 oktober 2009 Manon Ruijters Er zijn veel verschillende vormen van leren. Leren gebeurd in alle organisaties! Maar hoe zorg je dat: kennis stroomt? dat wat er gemaakt wordt, ook toegepast

Nadere informatie

Transformatief Leiderschap

Transformatief Leiderschap Transformatief Leiderschap Transformatieve leiders inspireren, motiveren en stimuleren. Niet alleen zichzelf maar ook de mensen om zich heen om buitengewoon goed te presteren, verbazingwekkende dingen

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Inclusief: - 4-daagse intensieve training - gratis boek - overnachtingen - kookworkshop - alle maaltijden en drankjes

Inclusief: - 4-daagse intensieve training - gratis boek - overnachtingen - kookworkshop - alle maaltijden en drankjes masterclass contextueel leiderschap Inclusief: - 4-daagse intensieve training - gratis boek - overnachtingen - kookworkshop - alle maaltijden en drankjes Masterclass Contextueel leiderschap Veel leidinggevenden

Nadere informatie

Vrijwel elke organisatie, groot of klein, is opgebouwd uit mensen met verschillende achtergronden, opvattingen en

Vrijwel elke organisatie, groot of klein, is opgebouwd uit mensen met verschillende achtergronden, opvattingen en BRON: Tijdschrift voor Ontwikkeling in Organisaties Actueel Ontwikkeling in organisaties Leerbegeleider als gids bij een trektocht dinsdag 08 november 2011 - Barbara Pijanowska, Tini Kwint en Wilma Westers

Nadere informatie

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE Specialisatietraining Mediation & geweldloze communicatie Introductie De mediator streeft ernaar om partijen als gelijkwaardige partners te laten communiceren en onderhandelen.

Nadere informatie

MPA. Master of Public Administration. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur

MPA. Master of Public Administration. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur MPA Master of Public Administration Nederlandse School voor Openbaar Bestuur Voorwoord De NSOB wil opleiden voor een hoogwaardig openbaar bestuur. Met geavanceerde en uitdagende opleidingen voor het topsegment

Nadere informatie

Wonderen, Werk & Geld

Wonderen, Werk & Geld Wonderen, Werk & Geld Marianne WilliaMson UitGeverij de Zaak oorspronkelijke titel: the law of divine Compensation, On Work, Money and Miracles Copyright 2012 Marianne Williamson Published by arrangement

Nadere informatie

Trainingen Coaching Intervisie Supervisie. Voor de zorg

Trainingen Coaching Intervisie Supervisie. Voor de zorg Trainingen Coaching Intervisie Supervisie Voor de zorg Professioneel communiceren met 2013 Training Professioneel communiceren met Voor wie? De training is bedoeld voor mensen in de zorg die hun communicatie

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Leiderschap: kracht door aandacht Mindfulness en presencing voor executives en hoger management Trainingsprogramma (zes maanden)

Leiderschap: kracht door aandacht Mindfulness en presencing voor executives en hoger management Trainingsprogramma (zes maanden) Leiderschap: kracht door aandacht Mindfulness en presencing voor executives en hoger management Trainingsprogramma (zes maanden) Van leiders in organisaties wordt meer verwacht dan het technisch goed besturen

Nadere informatie

Vervolgopleiding Begeleiden van diepgaande verandering

Vervolgopleiding Begeleiden van diepgaande verandering Vervolgopleiding Begeleiden van diepgaande verandering Transactionele Analyse, Gestalt, Systemisch werken, Voice Dialogue Wil je transformatieprocessen resultaatgericht begeleiden op het gebied van persoonlijke

Nadere informatie

NATIONALE VEERKRACHTTEST

NATIONALE VEERKRACHTTEST NATIONALE VEERKRACHTTEST VEERKRACHT OPTIMISME PSYCHOLOGISCH KAPITAAL ZELF- VERTROUWEN HOOP Rapport Persoonlijke Veerkracht 1-10-2012 uitzenden professionals inhouse services employability payrolling outsourcing

Nadere informatie

MENTORTRAINING. waardoor het werk als mentor je lichter valt en je vaker enthousiast bent over wat je met je leerlingen bereikt

MENTORTRAINING. waardoor het werk als mentor je lichter valt en je vaker enthousiast bent over wat je met je leerlingen bereikt MENTORTRAINING waardoor het werk als mentor je lichter valt en je vaker enthousiast bent over wat je met je leerlingen bereikt If I have seen further, it is by standing on the shoulders of giants. Sir

Nadere informatie

De Tantrische Weg. Een lezing en introductieweekend van de Tantrische Weg onder leiding van Theo de Klein en Sandhya Wessels

De Tantrische Weg. Een lezing en introductieweekend van de Tantrische Weg onder leiding van Theo de Klein en Sandhya Wessels De Tantrische Weg Een lezing en introductieweekend van de Tantrische Weg onder leiding van Theo de Klein en Sandhya Wessels Tantra is het pad van intimiteit met jezelf. Intimiteit met jezelf is in hoge

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

HET COACHINGSRAAM Coachen als strategische activiteit

HET COACHINGSRAAM Coachen als strategische activiteit Trefwoorden: strategie, coaching, leidinggeven HET COACHINGSRAAM Coachen als strategische activiteit Samenvatting Coachen heeft als doel mensen te stimuleren het beste uit zichzelf te halen door hun potentieel

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Inleiding. Aanpak visie op leren

Plan van Aanpak. Inleiding. Aanpak visie op leren Plan van Aanpak Van Jos Kessels, Manon Ruijters, Dorine Wesel Datum 12 augustus 2015 Onderwerp Aanpak visie op leren Inleiding Natuurlijk zijn onze uitgangspunten op verschillende manieren om te zetten

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

NLP MASTER PRACTITIONER

NLP MASTER PRACTITIONER 2016 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERDIEPEND De NLP Master Practitioner opleiding is een verdieping in je professionele ontwikkeling. In deze opleiding wordt je meester in communicatie- en gedragsverandering.

Nadere informatie

Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst

Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst Palliatieve Zorg symposium Ontmoeten is Leren Kasteel Maurick Vught 2 oktober 2012 Dick Kleinlugtenbelt Agenda Emoties zijn waardevolle

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Wat is Zijnsoriëntatie?

Wat is Zijnsoriëntatie? Wat is Zijnsoriëntatie? Zijnsoriëntatie is een modern spiritueel pad dat boeddhistische wijsheid en diepgaand psychologisch inzicht integreert. Zijnsoriëntatie helpt je jouw leven werkelijk te verdiepen

Nadere informatie

Conflicten op school én op het werk. Programma. Een conflict. Thomas Kilmann. Wie zijn wij? 9-9-2015. Hoe noemen en/of voelen we een conflict?

Conflicten op school én op het werk. Programma. Een conflict. Thomas Kilmann. Wie zijn wij? 9-9-2015. Hoe noemen en/of voelen we een conflict? Conflicten op school én op het werk Work in progress Ido van der Waal Wie zijn wij? Ido van der Waal - Arbeidsmediator sinds 1996 - Onderzoek naar conflicten van HB ers (volwassenen en kinderen) - Advies,

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie