Samenvatting : Textiel 1 Textielgrondstoffen 1.1 Indeling vezels Welke soorten vezels hebben we? 1. Natuurlijke 2. Kunstmatige 3. Synthetische 1.1.1 Natuurlijke vezels Wat zijn natuurlijke vezels? = groei afh v klimatologische en andere omstandigheden Vertonen daarom verschillen in kwaliteit + komen niet in onbeperkte hoeveelheden voor Welke soorten natuurlijke vezels zijn er? Plantaardige: Cellulose = saccharide door planten aangemaakt + geeft de plant stevigheid Deze stof zit in veel natuurlijke vezels Bv katoen is zuivere cellulose Zaadvezels: katoen en kapok Stengel- of bastvezels: vlas (linnen), hennep, jute, ramee Bladvezels: Manilla en sisal Vruchtvezels: Kapok en kokos Dierlijke: bestaan uit eiwitten Wol: schaap, angora- en kasjmiergeit, angorakonijn Haar: Kameel, lama Zijde: Zijderups Minerale Asbest De belangrijkste zijn Katoen, Vlas en Jute 1.1.2 Kunstmatige vezels Geef een ander woord voor? Halfsynthetische: gemaakt uit veranderde natuur producten
Plantaardige: Rayon( kunstzijde) en viscose Papiergarens Celluloseacetaat Rubber( latex) Dierlijke: Proteïnevezels( melkwol) Minerale Metaaldraden (gouddraad, zilverdraad) Glasvezel 1.1.3 Synthetische vezels = gemaakt ui chemische producten Wat gebeurt er in de oorlogstijd? Gebrek aan natuurlijke vezels in oorlogstijd + uitvinding vd synthetische vezel gebruik synth. Vezels stijging olieprijzen: remmen opnieuw af Geef 2 etappes die kenmerkend zijn voorde ontwikkeling synthetische vezels? Cellulose uit hout gewonnen Daaruit maakt men kunstmatige vezels en draden halfsynthetische vezels Geen goede eigenschappen (bv zoals katoen) 1938: nylon Ontwikkelen van synthetische vezels Wat bedoeld men met vezels op maat? Talrijke vezelsoorten + varianten Vezels kunnen ofwel eindeloos als filamentgarens (op natuurlijk lijkend) ofwel in iedere gewenste lengte gesneden en daarna tot vezelgaren versponnen worden daardoor volumineuzer en lijken meer op katoen en op wollen garen
Wat is kenmerkend voor chemische vezels? Chemische vezels kunnen in verschillende doorsneevormen en fijnheden gemaakt worden Kunnen door mechanische behandelingen veranderd worden. Bv rekbaarheid Welke soorten synthetische vezels hebben we? Polycondensatie Polymide: nylon, rilsan, enkalon Polyester: Terlenka Polymerisatie PVC Dralon Acrilan Polyaddities Polystreen ( durabass, shalon) Polyurethaan (lycra) Samenvatting Vezel Natuurlijke Kunstmatige Synthetische * Plantaardige * Dierlijke *Minerale * Plantaardige * Dierlijke *minerale *Polycondensatie * Polymerisatie * polyaddities 1.2 Eigenschappen vezels Welke eigenschappen zijn er? Vezellengte Vezelfijnheid Vezelsterkte Elasticiteit
1.2.1 Vezellengte Wat is de vezellengte? Belangrijkste technische eigenschap Hoe langer de vezel, hoe fijner de draad die kan gesponnen worden hoe beter de kwaliteit Steeds vezelsoorten met een regelmatige vezellengte 1.2.2 Vezelfijnheid Wat is de vezelfijnheid? Uitgedrukt in tex (massa in gram voor 1 km lengte) bv vezel 0.1tex (1dtex): 0.1 g/km lengte (mensenhaar: 5tex) Diameter van de vezel in µm maar niet praktisch, niet alle vezels zijn rond 1.2.3 Vezelsterkte Wat is de vezelsterkte? = de kracht die nodig is om de vezel door rekken te breken Vezels kunnen beschadigd worden tijdens verschillende bewerkingen Rkm : breeklengte =Lengte die vezel of draad kan aannemen tot wanneer die breekt onder zijn eigen gewicht. Men bekomt een kwaliteitsgetal door de Sterkte in Newton delen door texnummer (N/tex) hoe hoger het cijfer, hoe sterker de draad 1.2.4 Elasticiteit(= veerkracht) Wat is elasticiteit? = de eigenschap waarbij een vezel na vervorming zijn oorspronkelijke lengte terug aanneemt hoe sterker de vezel hoe minder elastisch hoe elastischer de vezel, hoe beter kreukherstellend het eindartikel zal zijn 1.3 Natuurlijke vezels 1.3.1 Katoen Wat is katoen en zijn kenmerken? =Zaadpluizen van de katoenstruik (cellulose) lijkt op watten
Kenmerken: Vezellengte van 35mm 50mm en meer Kunnen tot fijner garen versponnen worden bv. middelmatige lengte korte vezels korter dan 10 mm (kunnen niet meer versponnen worden) Sterk en slijtvast Goed vochtabsorberend Kookbestendig (95 ), hoge krimpwaarden Brandbaar Niet bestand tegen zuren Sterke neiging tot kreuken Geen elektrostatische oplading 1.3.2 Vlas (linnen) Wat is vlas en wat zijn de kenmerken? Uit plantaardige vlasstengel verkregen Kenmerken: vlasstengels aan buitenlucht blootstellen ROTTINGSPROCES => vlasstengels komen los vd houtpijp Sterkste van alle natuurlijke vezels (droog:0.52n/tex; nat 10% hoger) dekzeilen voorvrachtwagens; naaigaren; touw Pluizen niet! Tafellinnen, handdoeken, beddenlakens, gordijnen Goed vochtabsorberend (tot 20%) drooghanddoeken, zomerkleding Niet kreukvrij 1.3.3 Wol Wat is wol en wat zijn de kenmerken? = Afgeschoren haar van schapen Haren van andere dieren: bv kasjmierwol, mohair, Kwaliteit hangt af van: Gezondheid vd dieren Voedsel en verzorging Manier van scheren Ras Leeftijd
Elk wolhaar kan 70% groter worden door te rekken Kenmerken: Voelt warm aan Goede warmte-isolator Neemt veel vocht op Kreukvrij (elastisch) Toepassingen: bovenkleding, sokken, dekens, tapijten, Welke soorten schapen hebben we? Merinoschapen: fijne wol Ter vervaardiging van elegante lichtgewicht weefsels en breisels Cheviotschapen :Grove wol Sportkledij, Winterjassen,Meubels,Tapijten Crossbredschapen :Middelfijne wol Sportkledij, Winterjassen, Meubels, Tapijten Hoe gebeurt de wolwinning? Blootwol: = huidwol : chemische behandeling van vel van geslachte dieren, vezels worden afgeschraapt Looiwol: wol die vd huid wordt verwijderd alvorens de huis tot leder gelooid wordt Scheerwol: wolschapen worden 1x per jaar geschoren Lamswol: 1 ste schering (korte, zachte vezel, maar niet sterk) Jaarlinsgwol: 2 de schering (sterker) Moederwol: volgende scheringen ( 3 de tot 5 de jaar is veruit de beste kwaliteit) Wat zijn de belangrijkste soorten wol? Mohair: Haar vd angorageit Gald, glanzend
Alpaca: Haar van een soort lama Fijn en glanzend Weinig gekroest Gebruikt in breiwaren Kasjmier: Haar van de kasjmiergeit Glanzend, zeer zacht Erg elastisch Fijne damesbovenkleding, pullovers, shawls Angora: Haar van angorakonijn Toegevoegd aan het vilt van hoeden, garen voor ondergoed,.. BRANDPROEF: 1.3.4 Natuurzijde Wat is natuurzijde en wat zijn de kenmerken? Door de zijderups gesponnen Zijderups: voedt zich met bladeren vd moerbeiboom spint zich in tot een cocon (waarin hij zich ontwikkelt tot pop en daarna tot vlinder) Cocon bestaat uit 1 enkele draad ( 4km lang!!!) Kenmerken: Goed vochtopnemend Glanzend,soepel en licht, fijn Elastisch en kreukherstellend Concurrentie van nylon
1.4 Kunstmatige vezels Wat gebruiken we bij kunstmatige vezels? Grondstof: cellulose uit naaldhout (40-50% cellulose) viscose-rayon cellulose-acetaat (mooie glans) 1.5 Synthetische vezels Wat zijn synthetische vezels? = kunststoffen die de vorm van vezels kregen Volledig door de mens opgebouwd grondstof: aardolie Samenstelling: macromoleculen opgebouwd door chemische aaneenschakeling van kleinere eenheden(monomeren) 1.5.1 Polymerisatie Wat is polymerisatie? Monomeren worden als bouwstenen aaneengevoegd Koppelingen komen tot stand omdat de uitgangsproducten onverzadigd (dus reactief) genoeg zijn Aantal monomeren (dat voorkomt in het polymeer) bepaalt de moleculegrootte Merknamen: orlon, acribel, crylon, dralon, zefran Toepassingen: Polyacrylonitril : dekens, tapijten; beroepskledij (bestendig tegen zuren) PVC: vloerbedekking, regenjassen Brandproef: DRALON Bij de vlam In de vlam Uit de vlam Geur As Pvc /dralon Smelt Brandt moeilijk met rokende vlam Dooft uit Stikkende chloorgeur Onregelmatig, zwart
1.5.2 Polycondensatie Wat is polycondensatie? =Aaneenkoppelen van verschillende monomeren + door afsplitsen ve product (meestal water)µ = Het onderling verbinden van een groot aantal monomeren gaat gepaard met de afsplitsing van kleine organische moleculen VOORSTELLING: -A-B-A-B-A-B + afsplitsing 1.5.2.1 Polyesters Wat zijn polyesters? = Condensatie tussen een hydroxylgroep en een carboxylgroep met afsplitsing van water Gebruikte zuur moet minstens voor 85% uit tereftaalzuur bestaan; gebruikte alcohol kan verschillen Handelsnamen: dacron, terlenka Wat zijn de kenmerken? Bijzonder sterk Grote elasticiteit: vezel komt na vervorming terug in oorspronkelijke vorm kreukherstellend Neemt weinig water op droogt snel, gevoelig voor statische elektriciteit Goed bestand tegen solventen (chemische reiniging geen probleem) Mot-en schimmelvrij Brandt met roetende vlam + smelten
Brandproef polyester: Bij de vlam In de vlam Uit de vlam Geur As Polyester Smelt Sterk, roetende vlam Brandt smeltend verder Zoet, flauw Bruin tot zwart, hard Toepassing o Mengvezel met wol als kostuumstof o Met katoen als lakenstof o Zuiver: zakken voor wasgoed, visnetten 1.5.2.2 Polyamide Wat is een polyamide? = ontstaan door condensatie tussen een carboxylgroep en een aminogroep Handelsnamen: Nylon, Bruylon, Celon, Enkalon, Rislan Wat zijn de kenmerken? Sterke vezel, goed bestand tegen schuren en wrijven Gering vochtopnemend Mot-en schimmelvrij Vezel brandt traag en druipt (geur van selder) BRANDPROEF POLYAMIDE Bij de vlam In de vlam Uit de vlam Geur as Polyamide (nylon Smelt Sterk druipend Brandt traag en smeltend verder Selder Bruingrijs, vlasachtig
Toepassingen: Breigoed: kousen, ondergoed, blouses Weefnijverheid: regenjassen, tentzeilen, valschermen Scheepstouwen, alpinistenkoorden, tapijten 1.5.3 Polyadditie Wat is polyadditie? = Reactie tussen de karakteristieke groepen van de monomeren zonder afsplitsing van een kleine molecule Vb. lycra Schematische voorstelling
2 Van vezel tot doek Hoe bekom je vanaf een vezel een doek? Vezel SPINNEN garen Garen WEVEN weefsel of Garen BREIEN tricot Textielveredeling confectionering 2.1 Het garen Wat verstaat men onder het garen? Als grondstof heb je steeds garen nodig Bestaat uit korte vezels (bv katoen, wol,..) Moeten versponnen worden tot garen Wat is spinnen? Het omvormen van een vezelmassa tot draad Wat moet men doen bij spinnen? Uitgangspunt: massa vezels van (on)gelijke lengte: natuurlijke vezels en alle gesneden filamenten. Opeenvolgende bewerkingen: (bv katoenspinnerij) a) reiniging b) vezels evenwijdig strekken in vezelband c) vezelband uitrekken d) torsen e) opwinden
Hoe gebeurt het reinigen? plantage samengeperste katoenbalen => 4 soorten reinigingsmachines vervlokken = de samengeperste en ineengekoekte vezelmassa openen + in kleinere vlokjes verdelen om bij de kaarde tot uiterste verdeling te gaan; nl afzonderen van iedere vezel onreinheden verwijderen Hoe gebeurt het vormen van een vezelband? Kaarde = laatste machine waar de reiniging van het spinproduct gebeurt. vezelmassa: tot uiterste verdeeld kaarde levert vezelvlies af wordt tot lont samengebracht min of meer evenwijdige vezels Hoe rekt men de vezelband uit? Verder verfijnen door vezels tussen opeenvolgende cilinders te leiden => uitrekprincipe Verfijnen verhoogt de kans op onregelmatigheden in het afgeleverde product. Vermijden: verschillende linten samen aanvoeren + als 1 spinproduct afleveren Figuur: Wat verstaat men onder torsen? = omdraaien (omwringen) v/e bundel vezels Doel: beletten dat bundel vezels uiteenschuift bij bepaalde trekkracht
Wat verstaat men onder opwinden? gelijktijdig met torsen draad opwinden op spinspoel Z- en S-torsie 2.2 Weven Wat is een weefsel? Vlechtwerk van garen Hoe gebeurt het weven? Ketting of schering = eerste dradenstelsel vooraf opgesteld onder bepaalde spanning Inslag = tweede dradenstelsel dat er daarna draad per draad wordt ingevlochten Kruising of binding = de manier van dooreenvlechten van inslag en ketting Welke soorten bindingen hebben we? 1. Linnen of platbinding 2. Keperbinding 3. Atlas- of satijnbinding 2.2.1 Linnen- of platbinding (eenvoudigst) Wat is de linnenbinding? Iedere kettingdraad komt een keer boven en een keer onder de afzonderlijke inslagdraden te liggen
2.2.2 Keplerbinding Wat is de keplerbinding? Bindingspunt wordt verplaatst, schuift telkens op diagonaalstrepen 2.2.3 Atlasbinding Wat is de atlasbinding? Ontstaat door gelijkmatig verspreide plaatsing van de kruispunten vlak uitzicht, gladde structuur 2.3 Breien Wat zijn breisels of tricot? Doek gevormd door 1 stelsel draden dat door lusvorming (steekvorming) in elkaar wordt gehaakt Welke soorten tricot hebben we? 1. Inslagtricot 2. Kettingtricot Wat is een inslagtricot? Draad wordt door steekvorming horizontaal verwerkt
Wat is een kettingtricot? Draad wordt door steekvorming verticaal verwerkt 2.4 Non-wovens of vezelvliezen Wat zijn vezelvliezen? Onregelmatig dooreengelegde vezels die door bindmiddel of plaatselijk smelten aan elkaar gehecht worden Probleem? goedkope artikelen weinig personeel geen spin-, weef- of (brei)proces Hoe maakt men vezelvliezen? Vergelijkbaar met papierproductie: Vezels (hout + textielafval) in waterige brij en op transportband uitgestreken Kenmerken: => water uitsijpelen en verdampen => papierlaag blijft over Toepassingen: Artikelen voor eenmalig gebruik: zakdoeken, luiers, keukenrollen Nadeel: Niet zo sterk Betere kwaliteit door verstevigingtechnieken: dweilen, matrassen Vervilten van wol (vilt) Vezels verwarren in elkaar haken vliezen doorprikken met getande naalden stapel van vliezen doorprikken vlies stikken tussen 2 weefsels of tricots anorak, bedsprei, kamerjas, slaapzak, Hoge productiesnelheid: 300 meter per minuut
2.5 Tapijten Waar gebruikt men tapijten? Woningtextiel -vloerbekleding -wandbekleding Opbouw: -grondweefsel -fluweel of pool : loopvlak vh tapijt Welke 2 soorten tapijten hebben we? Vlaktapijten Pooltapijten Wat verstaan we onder vlaktapijten? VLAKTAPIJTEN ( = zonder fluweel) a. Met de hand geweven Wandtapijten Volgens kelimtechniek (legwerk) Vb kelim, gobelin, b. Mechanisch geweven (tapisserie) Nabootsing van de handgeweven tapijten Maken van tekeningen en kortons kunstwerk c. Matten (+lopers) Zeer grof gestructureerde enkelvoudige weefsels o.a uit koehaar- en kokosgaren d. Naaldvilt Vervilting of vervlechting van vliesvezels (3;4 of meer lagen) wordt veroorzaakt door het prikken met een rij naalden; bevestigd op een onderlaag (jute of synthetisch weefsel) vloertegels e. vilttapijten (wol) van wol of wolmengsels
Wat verstaan we onder pooltapijten? POOLTAPIJTEN (=met fluweel) a. handgeknoopte en geweven tapijten bv oosterse, chinese tapijten b. mechanisch geknoopt en geweven -inzettapijten (andere mechanische manier) => getufte tapijten naalden van machine bevestigen garen in een tuftdoek + pre-coat + secondary backing lusvormige pool (bouclé) => gesneden pool (velours) => ongesneden pool (lussentapijt) Hoe gebeurt de classificatie van tapijten? Kwaliteitsnormen T-classificatie (België), toegekend door ICCO T1: licht gebruik in woonhuizen T2: middelmatig gebruik in woonhuizen T3: aanzienlijk gebruik in woonhuizen en middelmatig beroepsgebruik T4: intens gebruik in woonhuizen en aanzienlijk beroepsgebruik T5: groot comfort in woonhuizen en intens beroepsgebruik Hoe gebeurt dit in Duitsland en Europa? Duitsland (eigen gebruiksetiket) Europa= UPEC-classificatie => geeft eigenschappen van tapijt aan (schaal van 1 tot 4) U (usage): weerstand tegen slijtage P (poinçonnement): weerstand tegen indrukken E (eau): waterbestendigheid C (chimiques): gevoeligheid voor chemische stoffen
Duitse classificatie:
3 Textielveredeling Wat bedoeld men met veredelen? = Appreteren Alle bewerkingen die stoffen (of doeken) geschikt moeten maken voor hun gestelde doel, en dat door hun eigenschappen/uitzicht te verbeteren Hoe kan men dit uitvoeren? 1. Verven 2. Bedrukken 3. Andere veredelingsbehandelingen 3.1 Verven Hoe gebeurt het verven? Natuurlijke en synthetische kleurstoffen Gebruiksechtheden vb. wasechtheid, wrijfechtheid, Fabricage-echtheden vb. merceriseerechtheid katoen glans geven die bestand is tegen wassen Kleurstoffen (on)oplosbaar in water Verftechnieken: vlokverven verven van garen verven van stoffen 3.2 Bedrukken Hoe gebeurt het bedrukken? Verven bedrukken Doel: welbepaalde figuren met verschillende kleuren op de textielwaren aanbrengen Zelfde kleurstof als bij verven (niet te dik, niet te vloeibaar) Tekening mag niet uitlopen Wat zijn de verschillende drukmethodes? 1. Directe druk (+ soms overdruk) =Witte textiel bedrukt met een tekening die 1 of meer kleuren bevat Indien toegepast op effen geverfde stoffen = overdruk
2. Etsdruk =Voorgeverfde stof bedrukt met een pap Pap: bevat producten om de kleurstof plaatselijk te vernietigen Men verkrijgt witte motieven op gekleurde achtergrond wit-ets Indien opgedrukte pap met etsmiddel ook kleurstoffen bevat bont-ets 3. Reservedruk =Een niet geverfde stof wordt bedrukt met een pap die produkten bevat, die het opnemen van kleurstoffen beletten Bij het verfproces worden de bedrukte plaatsen niet geverfd wit-reserve Bevat de pap kleurstoffen die de stof wel kunnen verven: bont-reserve 4. Transferdruk =Gewenste figuren in spiegelbeeld op papier gedrukt Wordt met bedrukte kant tegen stof gelegd Verwarmingsapparaat Welke soorten drukmachines gebruikt men hiervoor? 1. Roldruk (rouleauxdruk) =motief gegraveerd in koperen rollen Uithollingen gevuld met drukpap Worden overgebracht op textiel = diepdruk Elke kleur: afzonderlijk gegraveerde rol Moderne machines: 16 kleuren in 1 bewerking Bestaan uit: Grote trommel Elastische laag
2. Film- of zeefdruk = sjabloondruk Bedrukken van kleine partijen en voor grotere tekeningsrapporten 2 types: Vlakdruk: sjablonen overspannen met gaas Rotatiefilmdruk 3.3 Andere veredelingen Hoe kan dit gebeuren? Antistatisch maken Vlamwerend maken Motvrijmaken Waterafstotend maken Krimpvrij maken Kreukherstellend maken 3.3.1 Antistatisch maken Wat bedoeld men met antistatisch maken? Probleem: synthetische stoffen vaak elektrisch geladen = opeenhoping van statische elektriciteit Oplossing: Toevoegen van antistatische of vochtaantrekkende Middelen => verhogen van de elektrische geleidbaarheid
3.3.2 Vlamwerend maken Wat bedoeld men met vlamwerend maken? Brandgevaar katoen + andere cellulosevezels!! synthetische vezels wol Cellulosevezels behandelen met brandvertragende middelen (vb. freonen) waardoor vlammen niet verder uitbreiden na doven van de vuurbron (zelfdovend) Stof wordt ook kreukherstellend en krimpvrij + ev waterafstotend Belangrijk bij beroepskledij, beddengoed en gordijnen, kindernachtgoed,!opgelet: niet permanent tegen wassen bestand 3.3.3 Mot vrijmaken Wat bedoeld men met mot vrijmaken? Wol wordt opgegeten door motten + tapijtkevers Enkel larven Giften toevoegen die de wol voor hen onverteerbaar maakt Naftaline Nadeel: weg door wassen of chemisch reinigen Middelen tegen wassen beschermd: eulan, mitin Bv pulls, tapijten, pelsen 3.3.4 Waterafstotend maken? Wat bedoeld men met waterafstotend maken? = beletten dat draden in een stof door wateropneming gaan zwellen Afparelend effect op tenten, regenkledij, Producten op basis van paraffine of siliconen
3.3.5 Krimpvrij maken Wat bedoeld men met krimpvrij maken? Katoen (cellulosevezels) krimpt 10-15% Oplossing: SANFOR-procédé (stuiken) Resultaat: = bevochtigde weefsels in breedte rekken en in lengte met opzet in elkaar drukken Na wasbeurt slechts 1% krimp!! 3.3.6 Kreukherstellend maken Wat bedoeld men met kreukherstellend maken? Katoen, vlas en viscose: neiging tot kreuken Scheikundige behandeling + mengen met polyester (optimaal: 65% polyester, 35% katoen of viscose) Sanfor plus; wash and wear
4 Etikettering Welke 2 soorten etikettering hebben we? 1. Samenstellingsetiketten 2. Behandelingsetiketten 4.1 Samenstellingsetiketten Wat zijn samenstellingsetiketten? Informatie voor consument en verkooppersoneel Vezelsamenstelling (opgeteld => 100%) Enkel wettelijk voorgeschreven soortnamen Polyester Viscose Enkele regels bij de etiketten 1 enkele grondstof => 100% of zuiver of puur 2 of meer grondstoffen, waarvan de ene minstens 85% bevat Product bevat 85% katoen, 11% zijde en 4 % polyester => 85% katoen 11 %zijde 4 % polyester (onder elkaar) of tenminste 85% katoen 2 of meer grondstoffen, waarvan geen enkele 85% bereikt Product bevat 60% katoen, 15% linnen, 13% polyester en 12% wol => belangrijkste stof in % 60% katoen, linnen, polyester en wol 60% katoen 15% linnen 13% polyester 12% wol => andere in dalende volgorde met of zonder % Grondstoffen met minder dan 10% => andere vezels 78% linnen 22% andere
Wat is zijde? Enkel voor textielproducten die uitsluitend vervaardigd zijn uit de cocons van zijde spinnende dieren Wat is halflinnen met vermelding ketting zuiver katoen inslag zuiver vlas? Product met een ketting van zuiver katoen en een inslag van zuiver vlas. 4.2 Behandelingsetiketten Wat zijn behandelingsetiketten? = onderhoudsetiketten Inlichtingen over maximaal toegelaten behandeling ETITEX (www.etitex.be) Gebruik van symbolen voor: -wassen -bleken -drogen -strijken -professionele reiniging Eigenschappen bepaald door meest gevoelige bestanddeel Etikettering geldt voor volledige product Europese Unie: symbolen niet verplicht samenstellingsetiket wel verplicht