Atlas van Open BIM Standaarden

Atlas van Open BIM Standaarden Versie 1.3 Bijlage: Beschrijvingen per standaard 1

Beschrijvingen per standaard Op de volgende pagina s worden de standaarden afzonderlijk beschreven Per standaard bevat de beschrijving de volgende onderdelen: o Korte omschrijving (in enkele sheets) o Top 3 van toepassingen (refererend aan de BIR Kennisposter BIM Toepassingen) o Matrix waarin met stippen is aangegeven met welke andere standaarden relaties bestaan Zwart: bestaande relatie Groen: gewenste relatie, gepland: opgenomen in het Jaarplan 2016 van de standaard Rood: gewenste relatie, nog niet gepland (mogelijk onderwerp voor Jaarplan 2017) Grijs: bestaande relatie, maar nog niet toegepast Wanneer er twee stippen staan, duidt dat op twee verschillende relaties o Enkele sheets waarin de aangegeven relaties met andere standaarden zijn beschreven, in de kleuren van de stippen Wanneer er twee stippen staan, worden twee relaties beschreven 2

Korte toelichting Classificatie van functionele bouwelementen o Niet-gematerialiseerd Ontstaan 1947 Nederlandse vertaling en bewerking van Zweedse SfB Oorspronkelijk ontwikkeld als documentatiesysteem Later steeds meer toepassingen o Structureren van (elementen-)begrotingen o Lagenindeling van CAD-tekeningen o Basis voor diverse NEN-normen (informatie op tekeningen, bouwkostenmanagement, conditiemetingen,.) En sinds we BIMmen : codering van objecten in digitale objectenbibliotheken, databestanden en BIM modellen 3

Verschillende niveaus Vooral deze wordt gebruikt in 3D-modellen en dergelijke 4 posities 4

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Arrangeren: classificeren van objecten in bibliotheken en in een BIM 2. Kwantificeren: basis voor elementenbegrotingen 3. Analyseren: viewen van locaties en hoeveelheden van specifieke objecten in een 3D model 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 5

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv NL/SfB BS&I o Gepland: mapping aan BS&I (via CB-NL) om hersorteringen van gegevensbestanden van de ene naar de andere classificatie mogelijk te maken CB-NL o de NL/SfB classificatie is op het niveau van variantelementen (4 posities) gemapt aan corresponderende concepten in de CB-NL GB-CAS o deze CAD-standaard gebruikt een lagenindeling gebaseerd op de NL/SfB classificatie (4 posities) COINS o mogelijkheid om data over B&U-objecten, geclassificeerd volgens NL/SfB, uit te wisselen via COINS datamodellen en COINS Containers (eerste toepassing met COINS 1.1 gerealiseerd in project Het Gelders Huis) 6

Relaties met andere standaarden Vervolg IFC o Objecten in IFC-modellen worden vaak gecodeerd volgens NL/SfB de zogenaamde Basis ILS van 14 bouwbedrijven schrijft dit voor ook de RVB BIM norm eist het (mogelijk is dat tijdelijk, omdat met toe wil naar onafhankelijk van elkaar gedefinieerde eigenschappen van objecten, op basis waarvan vervolgens een classificatiecode kan worden gegenereerd) Nationaal Model BIM Protocol o Gebruik van NL/SfB kan in een BIM Protocol worden voorgeschreven Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: o In BIM Uitvoeringsplannen maken projectpartners vaak afspraken over het gebruik van de NL/SfB classificatie t.b.v. eenduidigheid van informatie 7

BS&I Korte Omschrijving (STABU BS&I is opgenomen vooruitlopend op definitieve besluitvorming over openstelling van deze classificatie) Classificatie Bouwsystemen & Installaties, onderdeel van STABU Bouwbreed o Verzameling van de meest voorkomende technische oplossingen in Nederlandse bouwwerken Opvolger van werksoorten georiënteerde STABU 2 bestekssystematiek In jaren 90 begonnen in de vorm van STABU LexiCon BS&I is objectgeoriënteerd o Maakt het mogelijk om technische beschrijvingen van het werk te koppelen aan geometrische objecten in een 3D model Verschillende mogelijkheden om bouwsystemen en installaties te beschrijven: o Volledige technische specificaties/werkbeschrijving (detailniveau vergelijkbaar met STABU 2 systematiek) o Presatiebeschrijvingen (prestatie-eisen) van complete systemen en installaties De BS&I-classificatie wordt door STABU gepresenteerd als opvolger van de NL/SfB classificatie NB: alleen de BS&I classificatie wordt een open standaard, niet de content! 8

BS&I Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Specificeren: BS&I classificatie is de toegang tot een systematiek om bouwwerken op verschillende niveaus te specificeren 2. Arrangeren: BS&I biedt een eenduidige, inzichtelijke indeling van de meest voorkomende technische oplossingen 3. Analyseren / voorspellen: basisindeling voor het maken van ramingen / begrotingen 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 9

BS&I Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv BS&I NL/SfB o Gepland: mapping aan NL/SfB (via CB-NL) om hersorteringen van gegevensbestanden van de ene naar de andere classificatie mogelijk te maken ETIM: o Gewenst: mapping van de BS&I-classificatie aan ETIM classificatie van technische producten o NB: ook gewenst: harmonisatie van producteigenschappen in beide systemen (maar dit betreft content, dus valt buiten de competentie van het BIM Loket) CB-NL: o Mapping van de BS&I classificatie aan de CB-NL is voorzien in 2016 IMGeo: o Gewenst: STABU ruimtentabel (op het niveau van gebieden) relateren aan IMGeo 10

BS&I Relaties met andere standaarden Vervolg GB-CAS o via mapping aan CB-NL vindt indirect ook mapping plaats aan de lagenindeling van GB-CAS (die is gebaseerd op de NL/SfB classificatie) COINS o gewenst: mogelijkheid om objecten die via COINS datamodel en COINS Container worden uitgewisseld, te coderen conform de BS&I classificatie (mapping mogelijk via CB-NL) IFC o STABU werkt aan een Proof of Concept voor de mapping van BS&I aan IFC VISI: geen relatie SALES: geen relatie Nationaal Model BIM Protocol o Gewenst: voorschrijven van gebruik van BS&I kan in BIM Protocollen Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: o In BIM Uitvoeringsplannen kunnen projectpartners afspraken maken over het gebruik van de BS&I classificatie t.b.v. eenduidigheid van informatie 11

Korte toelichting ETIM is een afkorting van Europees Technisch Informatie Model ETIM wordt beheerd door de Stichting Ketenstandaard Bouw & Installatie Artikelclassificatie voor technische producten o In eerste instantie alleen voor installatieproducten en alleen voor Nederland (initiatief van Uneto-VNI) o Inmiddels uitgerold in diverse Europese landen o In Nederland in 2014-2015 uitgebreid met klassen voor bouwproducten Logische, eenduidige indeling van producten in verschillende artikelklassen, inclusief selectieve producteigenschappen per klasse Aan de hand van de classificatie kunnen gebruikers producten zoeken en vergelijken op basis van hun vereiste eigenschappen 12

Korte toelichting Vervolg Voorwaarde voor bruikbaarheid van een classificatie als ETIM is, dat productinformatie conform de classificatie wordt aangeboden o 2BA ( Bestands Beheer Artikelen, een BV zonder winstoogmerk) speelt hierin belangrijke rol: onderhoudt, beheert en distribueert een uniform, centraal artikelenbestand conform de ETIMclassificatie o ETIM werkt ook één op één met artikelenbestanden van bijvoorbeeld groothandels en fabrikanten (mits deze zijn geclassificeerd volgens ETIM) 13

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Arrangeren: classificatie van technische producten 2. Uitwisselen: via de ETIMclassificatie wisselen vragers en aanbieders gegevens over technische producten uit 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 3. Communiceren: via ETIM kunnen technische producten worden besteld 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren Communiceren lis Produceren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 14

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv ETIM BS&I o Gewenst: koppeling van ETIM-classificatie van technische producten aan classificatie van bouwsystemen en installaties (Proof of Concept STABU-ETIM loopt) CB-NL o De ETIM-classificatie is op een aggregatieniveau dat vergelijkbaar is met IFC objectklassen, gemapt aan de CB-NL NLCS o Gewenst: koppeling van in NLCS getekende (installatie-)objecten aan ETIM-klassen t.b.v. het bestellen van (installatie-)producten voor projecten in de buitenruimte o Dit wordt op een bepaald aggregatieniveau mogelijk via de in 2016 geplande mapping van NLCS objecten (lagen) aan de CB-NL COINS o Mapping van bouw- en installatieproducten in COINS datamodel aan de ETIM classificatie (via CB-NL), waardoor productenbibliotheken kunnen worden benaderd 15

Relaties met andere standaarden Vervolg IFC o Koppeling van ETIM-klassen (op een hoog aggregatieniveau) aan IFC-klassen en properties voor installatietechnische objecten SALES in de Bouw o Nauwe relatie: ETIM maakt gebruik van de berichtenstandaards van SALES in de Bouw voor het uitwisselen van productinformatie en het afhandelen van transacties tussen handelspartners (installateurs en groothandels/fabrikanten o ETIM en SALES worden beide beheerd door de Stichting Ketenstandaard Bouw en Installatie Nationaal Model BIM Protocol o Gebruik van de ETIM-classificatie kan in theorie worden voorgeschreven in een BIM Protocol (niet zeer voor de hand liggend, omdat ETIM meer instrumenteel is in de relatie tussen bouwers/installateurs en leveranciers) Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan o Projectpartners kunnen in een BIM Uitvoeringsplan indien gewenst - afspraken maken over het gebruik van de ETIM classificatie 16

Nederlandse Conceptenbibliotheek (CB-NL) CB-NL: een digitaal woordenboek : formele taal die we met elkaar afspreken in de bouw Herbruikbare definities van concepten : o Ruimtelijke en fysieke objecten o Relaties (nog relatief weinig ingevuld) o Eigenschappen (kenmerken, properties) o Activiteiten Verzameling taxonomieën (zie figuur hiernaast) o Supertype- en subtype-relaties met overerving van eigenschappen Internationale aansluiting: CB-NL is/wordt gerelateerd aan de buildingsmart Data Dictionary (bsdd) Twee soorten toepassingen: o Vertaalmechanisme tussen gegevensbestanden of software-omgevingen waarin verschillende termen worden gebruikt voor dezelfde dingen o Ontsluiting van (online) kennisbronnen 17 Bouwconstructie Brug Vaste brug Beweegbare brug Draaibrug Basculebrug Hefbrug.

CB-NL als vertaalmechanisme Mapping van terminologie in softwareapplicaties aan CB-NL o Iedere projectpartner kan eigen software blijven gebruiken en toch betekenisvol informatie uitwisselen Voorbeeld: 5 termen voor brandwerendheid 18

CB-NL als ontsluitingsmechanisme van kennisbronnen RWS Object Type Library viaduct NEN 2767-4 viaduct fly over viaduct CROW eisenbibliotheek BIM infraproject X 19 Consortiumpartner

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Communiceren: maakt uitwisseling van gegevens mogelijk over dingen die in verschillende gegevensbestanden en/of applicaties verschillend zijn benoemd of geclassificeerd 2. Arrangeren: rangschikt begrippen in de bouw in taxonomieën 3. Coördineren: CB-NL is samen-werken aan één taal in de bouw 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 20

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv CB-NL NL/SfB: o Tabel 1 van de NL/SfB classificatie (bouw- en installatiedelen) is gemapt aan CB-NL BS&I o Mapping van de BS&I-classificatie aan CB-NL is voorzien in 2016 ETIM: o De ETIM classificatie is op generiek niveau (= IFC klassen) gemapt aan de CB-NL COINS o COINS kan koppelen met CB-NL voor de betekenis van termen in een semantisch BIM o Gebruik van dezelfde IT-standaarden (RDF, RDFS, OWL) IMGeo o IMGeo objecten zijn gemapt aan de CB-NL 21

Relatie met andere BIM standaarden Vervolg NLCS: o Mapping van de NLCS objecten (lagenindeling) aan de CB-NL is voorzien in 2016 GB-CAS o Lagenstructuur van GB-CAS is (indirect) gemapt aan de CB-NL via mapping van de NL/SfB classificatie IFC: o Mapping van de IFC klassen voor installaties is gemapt aan de CB-NL o Mapping van de overige IFC-klassen is voorzien in 2016 (IFC en IFC P-sets zijn al opgenomen in bsdd; nagaan in hoeverre we daarvan gebruik kunnen maken) VISI: o Standaard bouwstenen van VISI als concepttypen opnemen in de CB-NL (zodra de VISI transactiecatalogus gereed is) Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan o Projectpartners kunnen in een BIM Uitvoeringsplan afspraken vastleggen over het gebruik van de CB-NL als vertaalmechanisme tussen verschillende software-omgevingen 22

Korte omschrijving Informatiemodel Geografie o GIS-standaard Verplicht deel: Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT) o Digitale basiskaart met objecten die in veel werkprocessen van de overheid nodig zijn o Bijvoorbeeld: wegen, water, groen, spoor Niet verplichte deel: standaarden waarmee gedetailleerde kenmerken van een object gestandaardiseerd zijn uit te wisselen o Van belang bij het beheer van de openbare ruimte. Geonovum beheert de BGT IMGeo standaarden in opdracht van het Ministerie I&M Afstemming met de bouwwereld via de NLCS en CB-NL. 23

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Inwinnen: met IMGeo kunnen systematisch en gestandaardiseerd geografische gegevens worden ingewonnen 2. Kwalificeren: met het IMGeo protocol worden alle relevante (geografische) functies van het Nederlandse grondgebied in kaart gebracht 3. Documenteren: de inrichting van Nederland wordt met het IMGeo protocol volledig in kaart gebracht en bijgehouden 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 24

Relaties met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv IMGeo BS&ICB-NL: o De IMGeo objecten zijn gemapt aan CB-NL NLCS: o Objecten van NLCS (lagenindeling) zijn gemapt aan de IMGeo objecten COINS o GIS-bestanden conform het IMGeo protocol kunnen via COINS containers worden uitgewisseld in samenhang met alle andere projectinformatie Nationaal Model BIM Protocol: o Opdrachtgevers kunnen in een BIM Protocol voorschrijven dat een nieuwe situatie onder andere in BGT-format moet worden aangeleverd 25

Korte omschrijving Nederlandse CAD standaard voor de GWW-sector o Software-onafhankelijk standaard voor 2D tekenwerk Doel: uniforme opbouw van digitale tekeningen in de hele sector o Digitale tekening als drager van gestandaardiseerde, betrouwbare en herbruikbare informatie over GWW-objecten Opdrachtgevers krijgen van al hun Opdrachtnemers tekeningen volgens dezelfde standaard o Overtekenen hoeft niet meer Opdrachtnemers hoeven maar één standaard te onderhouden i.p.v. voor iedere Opdrachtever een andere Hergebruik van digitale tekeningen door de gehele life cycle Een NLCS CAD tekening kan automatisch worden omgezet naar een objectgeoriënteerd GIS bestand o Volgens BGT/IMGeo protocol o Aan aldus onstane objecten kan aanvullende, niet-geometrische informatie worden gekoppeld 26

Gebruik van NLCS in de levenscyclus van assets Toevoeging in 2014 Primaire domein NLCS Maken van vlakkentekeningen mogelijk gemaakt Planvorming Engineering Bouw NLCS bruikbaar Beheer Registratie NLCS bruikbaar Omzetting naar GISbestand (IMGEO/BGT) mogelijk gemaakt 27 1.1

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Inwinnen: met NLCS kan de bestaande situatie van een project in de buitenruimte gedetailleerd in kaart worden gebracht 2. Genereren: met NLCS kunnen nieuwe ontwerpen voor de buitenruimte worden gemaakt 3. Uitwisselen: NLCS maakt eenduidige uitwisseling van CAD-bestanden in de GWW-sector mogelijk 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 28

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv NLCS ETIM: Gewenst: koppeling tussen in NLCS getekende installatie-objecten en classificatie van in te kopen installatieproducten (te realiseren via voorgenomen mapping van NLCS aan de CB-NL) CB-NL o Mapping van de NLCS objecten (lagenstructuur) is voorzien in 2016 IMGeo: o De NLCS objecten (lagenindeling) is gemapt aan de IMGeo objecten COINS: o Via een COINS-container kunnen NLCS-tekeningen worden uitgewisseld in samenhang met alle andere projectinformatie 29

Relatie met andere BIM standaarden Vervolg IFC: geen relatie VISI: geen relatie SALES in de Bouw: geen relatie Nationaal Model BIM Protocol: o Hierin kan gebruik van NLCS worden voorgeschreven voor eventueel 2D tekenwerk Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: o In een BIM Uitvoeringsplan kunnen projectpartners eventuele afspraken over het gebruik van NLCS in een project vastleggen 30

Korte omschrijving GB-CAS: Geïntegreerd Bouwen CAD Afspraken Stelsel o 2D CAD standaard voor de B&U-sector o Initiatief van de Stichting Geïntegreerd Bouwen o Primair bedoeld voor gestructureerd tekenwerk van 2D CAD-tekeningen en informatieuitwisseling voor gebouwen Eerste versie verschenen in 1992, huidige versie GB-CAS 4.0 verschenen in 2007 o Sindsdien is de standaard niet meer onderhouden; de laatste update van de tools was in 2010 Afspraken over: o Lagenindeling op basis van de NL/SfB (classificatie van functionele bouwelementen) o Naamgeving van bibliotheekelementen o Gebruik van units o Koppeling tussen kleuren en plotpennen o Gebruik van GB-CAS in verschillende applicaties GB-CAS wordt voorgeschreven voor 2D revisietekenwerk van RVB en er wordt naar gerefereerd in de RVB BIM norm (voor de informatie die op tekening moet staan, niet voor de lagenindeling) De standaard is software-onafhankelijk; de bijgeleverde toolkit is uitsluitend voor AutoCad 31

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Genereren met GB-CAS kunnen ontwerpen voor gebouwen in CAD bestanden worden vastgelegd 2. Dimensioneren: dimensies van ruimten en bouwdelen kunnen met GB-CAS nauwkeurig worden vastgelegd 3. Documenteren/archiveren: Veel bestaande gebouwen (bijv. van de rijksoverheid) zijn gedocumenteerd in tekeningen die conform GB-CAS zijn opgebouwd 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 32

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv GB-CAS NL/SfB: o De lagenindeling van GB-CAS is gebaseerd op de NL/SfB classificatie (Tabel 1) CB-NL o GB-CAS is via de NL/SfB gemapt aan de CB-NL COINS o Algemeen: toepassing van COINS in de B&U; specifiek: uitwisseling van GB-CAS tekeningen via COINS Containers (in samenhang met BIM / andere objectinformatie) IFC: o Latente relatie, omdat objecten in IFC-bestanden vaak zijn gecodeerd volgens de NL/SfB classificatie, die ook de basis vormt voor de lagenindeling van GB-CAS 33

Relatie met andere BIM standaarden Vervolg Nationaal Model BIM Protocol: o Hierin kan gebruik van GB-CAS eventueel worden voorgeschreven voor 2D extracten van 3D modellen (hoewel dit niet noodzakelijk is voor revisietekenwerk; revisie gebeurt in 3D model) Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan o Hierin kunnen projectpartners desgewenst afspraken vastleggen over het gebruik van GB-CAS, bijvoorbeeld voor indeling van 2D extracten (tekeningen) die worden gegenereerd uit 3D modellen) 34

Korte toelichting Semantisch datamodel + uitwisselingsformaat voor onder meer: o BIM-data; o GIS-data; o SE-data (Systems Engineering) o Gekoppelde digitale documenten Respecteert, c.q. koppelt andere standaarden en bestandsformaten, zoals: o GML, CityGML, IFC o DWG, DXF, RVT, SMC,... Uitwisseling vindt plaats via COINS containers (zie volgende pagina) o COINS container met twee directories: BIM (OWL-file: semantisch BIM) DOC (digitale documenten/bestanden waarnaar in het semantisch BIM wordt verwezen) 35

COINS container (*.cct) BIM DOC *.owl *.docx *.xlsx *.pdf Semantisch BIM: database gestructureerd volgens CB/NL - COINS Kernmodel Objecten met hun kenmerken en onderlinge relaties *.gml *.rvt Bijvoorbeeld: *.ifc *.dwg *.dgn met (deep) links naar: 36 *... Atlas van Atlas Open van BIM Open Standaarden BIM Standaarden 1.1 1.3

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Uitwisselen: COINS is in de eerste plaats een standaard voor de uitwisseling van (BIM-)data 2. Genereren: op basis van het COINS kernmodel kunnen objecten in een semantisch BIM worden gespecificeerd, gedimensioneerd, enzovoort 3. Documenteren/archiveren: Digitale projectgegevens worden conform het COINS kernmodel opgeslagen en beheerd in CBIM (COINS BIM) 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 37

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv COINS NL/SfB: o Gewenst bij toepassing van COINS in de B&U-sector: mogelijkheid om objecten die via COINS datamodel en COINS Container worden uitgewisseld, te coderen conform de NL/SfB classificatie (mapping via CB-NL) ETIM: o mapping van technische producten in COINS datamodel aan de ETIM classificatie (via CB-NL), waardoor productenbibliotheken kunnen worden benaderd CB-NL o COINS kan koppelen met externe bibliotheken, o.a. met CB-NL voor betekenis van termen o Gebruik van dezelfde IT-standaarden (RDF, RDFS, OWL) IMGeo: in een COINS informatiemodel kunnen (deep-)links worden gelegd met objecten in GISbestanden conform het IMGeo protocol (waarmee ook de link is gelegd met de BGT) 38

Relatie met andere BIM standaarden NLCS: o In een COINS-container kunnen NLCS-tekeningen worden opgenomen (met links naar objecten in het COINS informatiemodel) o Wens: deeplinks vanuit het COINS informatiemodel naar objecten in een NLCS-bestand (2016) GB-CAS o Algemeen: toepassing van COINS in de B&U-sector. Specifiek: uitwisseling van GB-CAS tekeningen in COINS containers IFC: o In COINS informatiemodellen kunnen deeplinks worden opgenomen naar objecten in IFCbestanden (3D representatie van objecten in het COINS datamodel) o Betreffende IFC-bestanden worden mee uitgewisseld in COINS container VISI o COINS containers worden uitgewisseld als attachments bij (standaard) VISI berichten 39

Relatie met andere BIM standaarden Vervolg Nationaal Model BIM Protocol o hierin kan gebruik van COINS worden voorgeschreven, inclusief bijbehorende verantwoordelijkheden, verplichtingen en randvoorwaarden Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan o Template voor samenwerkingsafspraken tussen projectpartners, waarin COINS een rol kan spelen 40

IFC Korte omschrijving Industry Foundation Classes (IFC) is het open en neutrale dataformaat voor Open BIM De IFC standaard wordt ontwikkeld en beheerd door het internationale consortium buildingsmart, waarin overheden, bedrijven, kennisinstituten, universiteiten en softwareleveranciers participeren De IFC standaard wordt binnen het BIM Loket vertegenwoordigd door buildingsmart Chapter Benelux IFC is een internationale open standaard voor het delen/uitwisselen van objectgeoriënteerde informatie t.b.v. het ontwerp, de uitvoering, het beheer en onderhoud en facility management van bouwwerken Het IFC datamodel is een objectgeoriënteerd datamodel, gebaseerd op een klassenindeling van de dingen (objecten, processen, shapes, etc.) die door softwareapplicaties worden gebruikt in bouwen facility-managementprojecten IFC is een standaard voor het uitwisselen en delen van informatie, niet voor het bewerken van informatie o Een IFC kan niet worden bewerkt in een 3D modelleringsapplicatie 41

IFC Korte omschrijving Vervolg Het IFC datamodel is een neutrale, open specificatie die onafhankelijk is van enige softwareleverancier De standaard is primair ontwikkeld voor gebouwen (B&U-sector) o Inmiddels is er ook een uitbreiding voor de GWW-sector ( IFC Alignment ), maar deze is nog niet geïmplementeerd in softwareapplicaties Via de RVB BIM Norm vraagt het Rijksvastgoedbedrijf IFC-modellen uit voor zijn DBFMO-projecten Het voorbeeld van de RVB wordt door steeds meer opdrachtgevers in de B&U-sector gevolgd In april 2016 hebben twaalf bouwbedrijven een BIM Basis Informatieleveringsspecificatie gelanceerd: afspraken over het gebruik van IFC die eraan bijdragen dat iedere betrokken partij altijd de juiste informatie op de juiste plek kan vinden en zelf kan aanleveren De standaard wordt zowel internationaal als nationaal breed toegepast in de B&U-sector; de acceptatie en het gebruik groeien sterk 42

IFC Korte omschrijving Vervolg IFC is als taal opgenomen in de buildingsmart Data Dictionary (bsdd) o CB-NL is/wordt gekoppeld aan de bsdd o IFC (custom) property sets zijn opgenomen en worden beheerd in bsdd IFC is sinds 2013 vervat in een officiële, internationale norm o ISO 16739:2013 Industry Foudation Classes (IFC) for data sharing in the construction and facility management industries 43

IFC Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Uitwisselen: IFC is ontwikkeld voor het systeemonafhankelijk uitwisselen van objectgeoriënteerde data (3D geometrie en niet-geometrische properties) 2. Coördineren Met IFC bestanden worden frequent clash sessies uitgevoerd t.b.v. de ruimtelijke coördinatie van aspectmodellen 3. Analyseren/valideren: omdat IFC is gestandaardiseerd, kunnen op IFC-bestanden met bepaalde applicaties gestandaardiseerde analyses worden uitgevoerd 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 44

IFC Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv IFC NL/SfB: o In IFC-modellen wordt de NL/SfB classificatie vaak gebruikt voor de codering van fysieke objecten BS&I: o In 2016 wordt gewerkt aan een Proof of Concept om IFC te mappen met BS&I ETIM: o De ETIM-classificatie is (via CB-NL) op een hoog aggregatieniveau gemapt aan IFC o Wens: mapping van ETIM kenmerken aan IFC property sets (gepland via mapping van IFC aan CB- NL en opname van ETIM kenmerken in CB-NL CB-NL: o IFC is gedeeltelijk gemapt aan CB-NL (installatiedeel) o Gepland voor 2016: mapping overige IFC klassen en property sets aan CB-NL 45

IFC Relaties met andere standaarden GB-CAS: o Latente relatie, omdat objecten in IFC-bestanden vaak zijn gecodeerd volgens de NL/SfB classificatie, die ook de basis vormt voor de lagenindeling van GB-CAS COINS: o In COINS informatiemodellen kunnen (deep-)links worden opgenomen naar objecten in IFCbestanden (3D representatie van objecten in het COINS datamodel) o Betreffende IFC-bestanden worden mee uitgewisseld in COINS container Nationaal Model BIM Protocol o Steeds meer opdrachtgevers in de B&U schrijven IFC contractueel voor (BIM protocol wordt daarvoor het aangewezen document) Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: projectpartners maken in het BIM uitvoeringsplan afspraken over het gebruik van en de uitwisseling in IFC o Bijvoorbeeld: conform de RVB BIM norm en/of de BIM Basis Leveringsspecificatie 46

Korte omschrijving Hulpmiddel voor: o snel structureren van samenwerking tussen projectpartners (verdelen van rollen en verantwoordelijkheden) o vastleggen van de formele communicatiestructuur o voor management van projecten Eenduidige systematiek om de formele communicatie in projecten te structureren o berichtenverkeer rond transacties : één partij levert iets aan een andere partij buildingsmart International heeft VISI omarmd als een wezenlijke bijdrage aan IDM (Information Delivery Manual) o Sinds 2012 is VISI gepubliceerd als officiële, internationale norm: ISO 29481-2 Building information models Information delivery manual Part 2: Interaction framework VISI is inmiddels toegepast in circa 10.000 projecten in de GWW-sector 47

Vaste communicatiepatronen rond transacties Vragende partij Verzoek om iets te leveren Bevesting verzoek Levering iets Leverende partij Acceptatie / afwijzing Factuur (Bevestiging) betaling VISI standaardiseert dit soort berichten 48

Landkaart van rollen en transacties A0 INITIATIEF NEMENDE T1 Kaart van mogelijke rollen en transacties in het bouwproces Hierop valt ieder bouwproject af te beelden Tussen de rollen vinden transacties plaats.. die voor een groot deel zijn te standaardiseren.. inclusief het bijbehorende berichtenverkeer A2.8 LEVERENDE INITIATIEF / HAALBAARHEID A2.9 LEVERENDE PROJECTDEFINITIE A2.10 LEVERENDE STRUCTUURONTWERP A2.4 LEVERENDE VOORONTWERP A2.5 LEVERENDE DEFINITIEF ONTWERP A2.11 LEVERENDE TECHNISCH ONTW. / BESTEK A2.12 LEVERENDE PRIJS- EN CONTRACTVORM. T2.8 T2.9 T2.10 T2.4 T2.5 T2.11 T2.12 A2 ONTWERPENDE T2 A1.1 PROJECT LEVERENDE transactie T1.1 A1.0 OPDRACHT GEVENDE T7 T8 T9 T10 T13 T12 T11 A7 FINANCIERENDE A8 GROND VERWERVENDE A9 REGULERENDE A1O ADVISERENDE A13 CREERENDE DRAAGVLAK A12 AANBESTEDENDE A11 TOETSENDE / ACCEPTEREN DE (O.A GEBRUIKER) T11.1 T11.2 T11.3 T12.X A11.1 BEGELEIDENDE ONTWERP A11.2 BEGELEIDENDE BOUW A11.3 BEGELEIDENDE ONDERHOUD A12.X INSCHRIJVENDE T2 T4 T5 A2 ONTWERPENDE A4 BOUWENDE A5 ONDERHOUDENDE Toesnijden van landkaart op een specifiek project: A4.1 TOELEVEREN DE T4.1 A3 BOUWRIJP MAKENDE A4 BOUWENDE T3 T4 49 Maken van een VISI Raamwerk A5 ONDERHOUDEN DE A6 EXPLOITEREN DE T5 T6

VISI ingrediënten Rol A T Rol B Rollen Transacties Berichten (gestandaardiseerde e-mails) Gestandaardiseerde gegevens in e-mail berichten Toegevoegde documenten (attachments) 50

Top 3 Toepassingen Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Communiceren: VISI is dé standaard voor de communicatie over formele transacties 2. Arrangeren: bij de projectstart worden rollen en transacties zorgvuldig in kaart gebracht en de communicatie voorbereid (ondersteuning van het projectmanagemt 3. Documenteren/archiveren: VISI-berichten worden automatisch gelogd en gegevens in berichten worden automatisch bijgehouden, zodat alle beslissingen rond transacties naspeurbaar zijn 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren Analyseren Communiceren lis Produceren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 51

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv VISI CB-NL: o Opname van VISI begrippenkader in CB-NL NLCS: o Gewenst vanuit VISI: uitwisseling van NLCS tekeningen als attachments bij VISI-berichten GB-CAS o Gewenst vanuit VISI: uitwisseling van GB-CAS tekeningen als attachments bij VISI-berichten COINS: o COINS containers worden uitgewisseld via VISI berichten IFC: o Toepassing van VISI om BIM-leveringen (data drops) te kunnen faciliteren en t.a.v. specifieke datadrops ook specifieke uitwisselingseisen te kunnen definiëren (Hiermee wordt aangesloten op de ISO 29481-1 en ISO 19650-1, die waarschijnlijk ook NEN-EN normen zullen worden) 52

Relaties met andere standaarden Vervolg Nationaal Model BIM Protocol o Gewenst vanuit VISI: opdrachtgevers schrijven in BIM Protocollen het gebruik van VISI voor Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: o Gewenst vanuit VISI: projectpartners leggen in BIM Uitvoeringsplannen afspraken vast over het gebruik van VISI voor de formele transactiecommunicatie in hun projecten 53

Korte omschrijving Onafhankelijke berichtenstandaards voor elektronische informatie-uitwisseling rond de levering van technische producten De berichtenstandaards zijn ontwikkeld in nauwe samenwerking met GS1 o ontwikkelaar van internationale standaarden voor de identificatie, het vastleggen en delen van elektronische gegevens over producten. o geeft de zogenaamde streepjescodes uit. De berichtenstandaards worden beheerd en geëxploiteerd door de Stichting Ketenstandaard Bouw & Installatie De volgende berichten zijn beschikbaar: o Artikelbericht, Productbericht, Conditiebericht, Offerteaanvraag, Offerte, Order, Orderbevestiging, Verzendbericht, Factuur o Nieuwe berichten: Onderhoudsopdracht, Onderhoudsstatus (t.b.v. Woningcorporaties) Ketenstandaard Bouw en Installatie ondersteunt deelnemers bij de invoering van de standaards 54

Korte omschrijving Vervolg Deelnemers zijn: bouwbedrijven, installatiebedrijven, fabrikanten, groothandels, service providers (softwarelevenranciers) en enkele collectieven o Totaal ca. 400 à 450 deelnemers Voor de deelnemende bedrijven zitten de voordelen met name in de koppeling van informatie rond de levering van producten en hun ERP-systemen. 55

Toepassing Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen 1. Communiceren/uitwisselen: berichtenstandaard voor elektronische informatieuitwisseling rond de levering van technische producten 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren Analyseren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren Communiceren lis Produceren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 56

Relatie met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv SALES ETIM o Nauwe relatie: ETIM maakt gebruik van de berichtenstandaards van SALES in de Bouw voor het uitwisselen van productinformatie tussen handelspartners (installateurs en groothandels/fabrikanten) rond de levering van technische producten o ETIM en S@les in de Bouw worden beide beheerd door de Stichting Ketenstandaard Bouw en Installatie Andere relaties zijn vooralsnog niet bekend bij het BIM Loket 57

Nationaal Model BIM Protocol (In ontwikkeling, formeel nog niet in beheer bij het BIM Loket) BIR Werkgroep BIM Protocol o Ontwikkeling Nationaal Model BIM Protocol en Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan o Naar Brits voorbeeld en anticiperend op ISO 19650-1 en -2 o Afgestemd op laatste ontwikkelingen en inzichten o Goed juridisch onderbouwd o Bedrijfstakbreed (B&U en GWW) Voortbordurend op BIR Kenniskaarten 4a en 4b o 4a: BIM juridisch, algemeen o 4b: BIM juridisch, checklist BIM-werkafspraken Nationaal Model BIM Protocol: template voor contractueel vast te leggen eisen, voorwaarden en afspraken m.b.t. BIM in overeenkomsten tussen Opdrachtgever en Opdrachtnemer(s) o Contractstuk 58

Proces Product Het Digitale Bouwproces Gebruik / B&O Initiatief Ontwerp Realisatie Gebruik / B&O Instandh. / Asset Man. Planvorming Functioneel Ontwerp Technisch Ontwerp Vraagspecificatie Werkvoorbereiding Uitvoering Instandhouding / Asset Management Virtueel bouwwerk as maintained SMART PvE Virtueel Bouwen Virtueel Opleveren Virtueel Bouwwerk As Built/Maintained PvE WAT? ILS DB HOE? BIM Protocol BIM Uitvoeringsplan 59

Nationaal Model BIM Protocol Vervolg Inhoud: o Definities o Rangorde van contractdocumenten o Verplichtingen van de Opdrachtgever o Verplichtingen van de Opdrachtnemer o Elektronische gegevensuitwisseling `tussen Opdrachtgever en Opdrachtnemer o Eigendom en gebruik van modellen o Aansprakelijkheid o (Verwijzing) naar Informatie Leverings Specificatie Te leveren gegevens en/of producten Vorm van te leveren gegevens Toe te passen standaarden / uitwisselingsforma(a)t(en) Eventuele proceseisen voor gegevensuitwisseling 60

Toepassing Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen In een BIM protocol kan de opdrachtgever desgewenst wel eisen, wensen en voorwaarden opnemen m.b.t. BIM toepassingen voor het project 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren Analyseren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren Communiceren lis Produceren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 61

Nationaal Model BIM Protocol: Relaties met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv BIM Pr Algemeen o Opdrachtgevers kunnen gebruik van Open BIM Standaarden contractueel voorschrijven via een BIM Protocol De volgende standaarden worden door bepaalde opdrachtgevers en in bepaalde projecten nu al contractueel voorgeschreven (maar nog niet via een BIM Protocol): o NL/SfB (o.a. via de RVB BIM Norm en de BIM Basis Informatieleveringsspecificaties o IMGeo (wettelijk verplicht) o NLCS (door RWS, provincies en gemeenten) o GB-CAS (o.a. via de RVB BIM Norm) o COINS (door RWS, provincie Gelderland, provincie Noord-Holland, ) o IFC (o.a. via RVB BIM Norm) o VISI (RWS, ProRail en diverse provincies en gemeenten) 62

Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan BIR Werkgroep BIM Protocol o Ontwikkeling Nationaal Model BIM Protocol en Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan o Naar Brits voorbeeld en anticiperend op ISO 19650-1 en -2 o Afgestemd op laatste ontwikkelingen en inzichten o Bedrijfstakbreed (B&U en GWW) Voortbordurend op BIR Kenniskaarten 4a en 4b o 4a: BIM juridisch, algemeen o 4b: BIM juridisch, checklist BIM-werkafspraken Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: template voor BIM samenwerkingsafspraken tussen projectpartners 63

Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: Inhoud Introductie: doel, scope en status van het BIM Uitvoeringsplan, definities van kernbegrippen Projectgegevens o Projectidentificatie, projectpartners, fasering, organisatie van de (BIM-)samenwerking, structuur van aspectmodellen Doel en toepassing van BIM in het project: o BIM doelen, BIM toepassingen, uit te voeren analyses BIM Proces o Workflow(schema), modelcontrole, borging modelkwaliteit Informatie & Data o Dataoverdrachtschema, beheer van extracten Communicatie o Informatie-uitwisseling, uitwisselingsformaten, communicatie van issues, bijeenkomsten, Document Management Systeem (DMS) 64

Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: Inhoud Vervolg Modelleerafspraken o Lokale positie en oriëntatie, nulpunt o Naamgeving van bestanden o Classificatie en codering o Bouwlaagindeling en naamgeving o Ruimtenummers o Duplicaten en doorsnijdingen o Nauwkeurigheid en toleranties o (Shared) parameters o Niet-gemodelleerde onderdelen o Demarcatie 2d-3D / Geometrie-data o Detailniveau export IFC Overige bepalingen: ICT, training, aandachtspunten en ridico s 65

Toepassing Gerelateerd aan BIR Kennisposter BIM Toepassingen In een BIM Uitvoeringsplan kunnen de projectpartners afspraken vastleggen met betrekking tot de BIM toepassingen in het project. 2-Genereren Specificeren Arrangeren Dimensioneren 3-Analyseren Coördineren Voorspellen Valideren 4-Communiceren Visualiseren Uitwisselen Documenteren Archiveren Analyseren 1- Verzamelen Inwinnen Kwantificeren Monitoren Kwalificeren Verzamelen Genereren Communiceren lis Produceren 5-Produceren Fabriceren Assembleren Machinebesturing Beheren 66

Nationaal Model BIM Uitvoeringsplan: Relaties met andere standaarden Bestaande relatie Bestaande relatie, nog niet toegepast Gewenste relatie, gepland in Jaarplan Gewenste relatie, nog niet gepland NL/SfB BS&I ETIM CB-NL IMGeo NLCS GB-CAS COINS IFC VISI SALES BIM Pr BIM Uv BIM Uv Algemeen o Projectpartners kunnen in BIM Uitvoeringsplannen afspraken vastleggen over het gebruik van Open BIM Standaarden Over de volgende standaarden worden nu vaak afspraken vastgelegd in BIM Uitvoeringsplannen: o NL/SfB o IFC o COINS o VISI o ETIM o. 67