Utrecht gezond!

Utrecht gezond!2008-2013 Utrecht Zuidwest Wijkgezondheidsprofiel 2010 Asn Actieplan fase 1, 2009-2010 1

2

Inhoud 1 Inleiding Wijkgerichte aanpak 4 Gerichte keuzes 4 Gebruikte gegevens 4 Zuidwest en subwijken 4 Tabellenboek 5 2 Utrecht Zuidwest Overzichtskaart 6 Sociaaldemografische kenmerken 8 Lichamelijke gezondheid 10 Psychische gezondheid 11 Leefstijl 12 Fysieke en sociale leefomgeving 13 Informatie- en voorzieningenbehoeften 14 Zorggebruik 15 3 Aandachtsgroepen Utrecht Volwassenen 16 Jeugd 18 Actieplan fase 1, 2009-2010 3

1 Inleiding Wijkgerichte aanpak In het kader van het convenant Utrecht gezond! werken Agis Zorgverzekeringen en de gemeente Utrecht intensief samen aan een betere gezondheid van Utrechtse inwoners. Hierbij geven we prioriteit aan inwoners van de aandachtswijken Zuidwest, Overvecht, Zuid, Noordwest en aan Leidsche Rijn als snelgroeiende nieuwbouwwijk. Daarbij kiezen we voor een wijkgerichte aanpak om in te kunnen spelen op de lokale gezondheids- en zorgsituatie. Gerichte keuzes De basis voor gezondheidsbevordering en zorg is inzicht in de gezondheidssituatie van de inwoners van de wijk. Het wijkgezondheidsprofiel voor Utrecht Zuidwest geeft informatie over thema s als lichamelijke en psychosociale gezondheid, leefstijl, fysieke en sociale leefomgeving, behoefte aan gezondheidsinformatie en voorzieningen in de buurt, en zorggebruik. Veel van de problemen vragen om een gezamenlijke aanpak van bijvoorbeeld welzijnswerk, thuiszorg, woningcorporaties, huisartsen, GG&GD en scholen. De gegeven informatie kan de gemeente Utrecht en Agis Zorgverzekeringen helpen om - samen met de lokale actoren in de wijk - gerichte keuzes te maken op het gebied van gezondheidsbevordering en zorg. Gebruikte gegevens Voor dit gezondheidsprofiel is gebruikgemaakt van de gegevens uit de Gezondheidspeiling 2008 en de Jeugdmonitor 2006-2007 en 2008-2009 van de gemeente Utrecht. De gezondheidspeiling is een schriftelijke enquête die elke twee jaar wordt afgenomen onder de Utrechtse bevolking van 16 jaar en ouder. De Jeugdmonitor wordt gehouden onder kinderen in groep zeven en acht van de basisschool (BO 7/8) en jongeren in de tweede en derde klas van het voortgezet onderwijs (VO 2/3). Voor Zuidwest was er echter te weinig informatie beschikbaar over BO 7/8 om betrouwbare uitspraken te doen. Deze gegevens zijn dan ook niet opgenomen in dit wijkgezondheidsprofiel. In het profiel zijn ook gegevens over het zorggebruik opgenomen. Het gaat hierbij om het zorggebruik van de Agis verzekerden binnen de wijk Zuidwest. Zuidwest en subwijken Zuidwest bestaat uit de subwijken Kanaleneiland, Transwijk en Dichterswijk/Rivierenwijk. De subwijken Kanaleneiland en Transwijk zijn samen als krachtwijk Kanaleneiland aangewezen. De bevolkingssamenstelling en de gezondheidssituatie tussen de subwijken in Zuidwest verschilt sterk. Daarom is in dit wijkgezondheidsprofiel informatie 4

over zowel de totale wijk Zuidwest als over de subwijken opgenomen. Tot slot is achterin dit gezondheidsprofiel een overzicht opgenomen van aandachtsgroepen waar gezondheidsproblemen meer dan gemiddeld voorkomen (op basis van leeftijd, geslacht, opleiding en etniciteit). Deze gegevens zijn gebaseerd op de hele gemeente Utrecht, maar gelden ook in Zuidwest. Tabellenboek Bij dit wijkgezondheidsprofiel hoort het Tabellenboek Zuidwest. In dit tabellenboek is gedetailleerde informatie over de gezondheidssituatie van de inwoners van Zuidwest te vinden. U kunt dit tabellenboek vinden op www.utrechtgezond.nl. Hier kunt u ook de wijkgezondheidsprofielen en tabellenboeken van de wijken Noordwest, Overvecht, Zuid en Leidsche Rijn downloaden. Actieplan fase 1, 2009-2010 5

2 Utrecht Zuidwest Overzichtskaart Ruim drie kwart van de inwoners van Zuidwest ervaart zijn gezondheid als goed. Ook wordt in de wijk minder vaak dan gemiddeld in Utrecht overmatig alcohol gedronken. Voor de wijk en de subwijken zijn echter ook aandachtspunten en behoeften te noemen. Zuidwest Utrecht Kanaleneiland Dichters/Rivierenwijk Zuidwest Transwijk 6

Zuidwest Aandachtspunten t.o.v. Utrecht - ervaren gezondheid - psychische gezondheid - eenzaamheid - overgewicht en obesitas - meer huisartsconsulten Verhoogde behoefte t.o.v. Utrecht - ondersteuning bij omgaan met eenzaamheid - ondersteuning bij gezonde voeding en bewegen - park/groenstrook - sportvoorzieningen in de buurt Kanaleneiland Aandachtspunten t.o.v. Zuidwest - ervaren gezondheid - psychische gezondheid, regie over eigen leven - eenzaamheid - overgewicht - ontevredenheid leefomgeving - meer huisartsconsulten - meer tweedelijnspolikliniekbezoek (onder andere gynaecologie) Verhoogde behoefte t.o.v. Utrecht - ondersteuning bij depressie en verminderen van spanning en stress - ondersteuning bij omgaan met eenzaamheid - ondersteuning bij gezonde voeding, bewegen, afvallen - ondersteuning bij verbeteren woonomstandigheden - ondersteuning bij aandoeningen bewegingsapparaat - diverse voorzieningen zoals fysiotherapeut en ontmoetingsplek in de buurt Transwijk Aandachtspunten t.o.v. Zuidwest - roken - meer gebruik van huisartsenposten, visites, telefonische consulten - meer medicatiegebruik Dichters/Rivierenwijk Aandachtspunten t.o.v. Zuidwest - meer huisartsconsulten - meer consulten eerstelijnspsychologie - meer klinische behandelingen Actieplan fase 1, 2009-2010 7

Sociaaldemografische kenmerken In Zuidwest wonen ongeveer 35.000 inwoners. Dit is 12% van de Utrechtse bevolking. De leeftijdsopbouw verschilt sterk per subwijk (figuur 1). Zo wonen er in Kanaleneiland relatief veel jongeren en in Transwijk relatief veel ouderen. Figuur 1. Leeftijdsopbouw Figuur 2. Etnische samenstelling 0-17 jaar 18-34 jaar 35-64 jaar 65+ Nederlands Marokkaans Turks Overig De helft van de inwoners van Zuidwest is van allochtone afkomst. De grootste allochtone groepen zijn Marokkaans (22%) en Turks (11%). Zij wonen relatief vaak in de subwijk Kanaleneiland (figuur 2). Overig: Surinaams/Antilliaans, Overig Westers, Overig niet-westers. 8

In de subwijk Kanaleneiland (7%) woont een iets groter deel van de inwoners in een éénoudergezin, in Transwijk (3%) is dit iets minder dan gemiddeld in Utrecht (5%). In Zuidwest wonen relatief veel mensen (45%) met een laag opleidingsniveau (LO of MAVO/LBO). Bijna twee derde van de inwoners heeft een inkomen beneden modaal en ongeveer een kwart van de inwoners heeft moeite met rondkomen. Dit geldt vooral voor de subwijken Kanaleneiland en Transwijk (figuur 3). Figuur 3. Werk en inkomen Lage opleiding Geen werk Moeite met rondkomen Inkomen beneden modaal Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Zuidwest. Voor opleiding is niet getoetst op verschillen. Utrecht Kanaleneiland Transwijk Dichters/Rivierenwijk Actieplan fase 1, 2009-2010 9

Lichamelijke gezondheid Ruim één op de vijf volwassenen en 17% van de jeugd in VO 2/3 ervaart de eigen gezondheid als matig tot slecht. Bij de volwassenen is dat meer dan gemiddeld in Utrecht (figuur 4) en bij de jeugd is dit hetzelfde als het stadsgemiddelde. Gemiddeld over de wijk Zuidwest verschilt het aantal volwassenen en ouderen met één of meerdere aandoeningen of ziekten niet van het gemiddelde in Utrecht (volwassenen: 50%, ouderen: 77%). In de subwijken Kanaleneiland en Transwijk hebben volwassenen en ouderen wel relatief vaker één of meerdere aandoeningen of ziekten (volwassenen: 60%, ouderen: 87%). Aandoeningen aan het bewegingsapparaat (30%), diabetes (11%) en hoge bloeddruk (14%) komen het meest voor in Zuidwest. De eerste twee aandoeningen komen daarbij in Zuidwest meer voor dan gemiddeld in Utrecht. Relatief veel ouderen in Zuidwest rapporteren een beperking in de algemene dagelijkse levensverrichtingen (ADL) (tabel 1). Ook geven ouderen in Zuidwest vaak aan beperkt te zijn in het gehoor en/of visus. In de subwijk Kanaleneiland gaat het om bijna de helft van de ouderen. Figuur 4. Lichamelijke gezondheid Matig tot slecht ervaren gezondheid Min.1 ziekte/ aandoening (<55) Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Zuidwest. Min.1 ziekte/ aandoening ( 55) Tabel 1. Fysieke beperkingen ouderen Utrecht Zuidwest Kanaleneiland Transwijk Dichters/Rivierenwijk Minimaal 1 ADL beperking 13% 23% 32% 20% 21% Beperking in gehoor en/of visus 14% 28% 46% 16% 23% Percentage wijkt significant af van het Utrechts gemiddelde. Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Zuidwest. 10

Psychische gezondheid De psychische gezondheid van de inwoners van Zuidwest is het meest ongunstig van heel Utrecht. Een relatief groot deel van de inwoners heeft een hoog risico op stemmingsproblemen, een depressie en/of het gevoel van weinig regie over het eigen leven. Dit komt het meeste voor in de subwijk Kanaleneiland (figuur 5). Jongeren in VO 2/3 in Zuidwest hebben een psychisch welbevinden dat vergelijkbaar is met het gemiddelde in Utrecht. 19% heeft een ongunstig psychisch welbevinden. Ook met betrekking tot de negatieve score op zelfbeeld (16%) zijn er geen verschillen tussen jongeren in Zuidwest en hun leeftijdsgenoten in Utrecht als geheel. Figuur 5. Psychische gezondheid Hoog risico stemmingsproblemen Depressie Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Zuidwest. Onvoldoende gevoel regie eigen leven Utrecht Kanaleneiland Transwijk Dichters/Rivierenwijk Actieplan fase 1, 2009-2010 11

Leefstijl Overgewicht komt in Zuidwest in gelijke mate voor als in Utrecht gemiddeld. Wel hebben meer volwassenen obesitas dan gemiddeld in Utrecht. In de subwijk Kanaleneiland komt relatief veel overgewicht voor. Op het gebied van ontbijten, bewegen en roken zijn er geen verschillen tussen Zuidwest en Utrecht als geheel. Overmatig alcoholgebruik ligt in Zuidwest wel lager dan gemiddeld in Utrecht. In Kanaleneiland wordt het minst frequent ontbeten van heel Utrecht en bijna de helft van de inwoners van deze subwijk voldoet niet aan de beweegnorm. Transwijk is naast de subwijk Ondiep, 2 e Daalsebuurt de subwijk in Utrecht waar het meest wordt gerookt. Onder de jeugd in VO 2/3 komt overgewicht meer voor dan in Utrecht gemiddeld (figuur 6). Ook ontbijten zij minder. Het middelengebruik (roken, alcohol) is relatief laag onder de jeugd in Zuidwest. Figuur 6. Leefstijl jeugd VO 2/3 Overgewicht < 5 dagen per week ontbijten Roken (nu) Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Utrecht. Utrecht Zuidwest Voldoet niet aan beweegnorm Alcoholgebruik (ooit) Tabel 2. Leefstijl volwassenen Utrecht Zuidwest Kanaleneiland Transwijk Dichters/Rivierenwijk Overgewicht (incl. obesitas) 39% 43% 54% 47% 35% Obesitas 10% 13% 15% 15% 12% < 5 dagen per week ontbijten 16% 20% 29% 18% 16% Voldoet niet aan beweegnorm 38% 40% 48% 38% 37% Roken 25% 25% 20% 34% 26% Overmatig alcoholgebruik 13% 9% 7% 11% 9% Percentage wijkt significant af van het Utrechts gemiddelde. Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Zuidwest. 12

Fysieke en sociale leefomgeving In Zuidwest is een groter deel van de volwassenen ontevreden over de eigen woonomgeving dan gemiddeld in Utrecht (16% t.o.v. 9%). Bij de jeugd is geen verschil. In Utrecht zijn inwoners van de subwijk Kanaleneiland het minst tevreden over hun woonomgeving (figuur 7). Twee derde van de volwassenen in Zuidwest ervaart een lage buurtcohesie, dat wil zeggen weinig gevoel van samenwerking en vertrouwen. Ongeveer twee op de vijf volwassenen in Zuidwest is matig tot sterk eenzaam (t.o.v. 42% gemiddeld in Utrecht). Kanaleneiland is één van de subwijken waar eenzaamheid het meest voorkomt in Utrecht. Wat betreft het leveren van intensieve mantelzorg door volwassenen (9%) en het aantal jongeren met een langdurig ziek gezinslid (22%), zijn er geen verschillen tussen Zuidwest en Utrecht totaal. Ook zijn er geen verschillen tussen Zuidwest en Utrecht totaal voor het deel van de volwassenen dat ooit slachtoffer is geweest van huiselijk geweld (5%), en het aantal jongeren dat thuis problemen ervaart (26%). Figuur 7. Fysieke en sociale leefomgeving Ontevreden woonomgeving Lage buurtcohesie Sterk eenzaam Percentage wijkt significant af van het gemiddelde in Zuidwest. Utrecht Kanaleneiland Transwijk Dichters/Rivierenwijk Actieplan fase 1, 2009-2010 13

Informatie- en voorzieningenbehoeften De inwoners van Zuidwest hebben de meeste behoefte aan informatie over slaapproblemen en gezonde nachtrust en het verbeteren van de woonomstandigheden (beide 16%). In het bijzonder de inwoners van de subwijk Kanaleneiland hebben een verhoogde informatiebehoefte ten opzichte van Utrecht aan leefstijlonderwerpen (o.a. afvallen), onderwerpen met betrekking tot psychosociale gezondheid (omgaan met stress) en het verbeteren van de woonomstandigheden. Wat betreft voorzieningen in Zuidwest is de meeste behoefte aan een park of groenstrook (30%) en sportvoorzieningen (19%). In Kanaleneiland is daarnaast een verhoogde behoefte aan een bus- en/of tramhalte, tandarts, fysiotherapeut, informatiepunt zorg en welzijn, sociaal-culturele activiteiten en ontmoetingsplekken in de buurt. Tabel 3. Zorggebruik huisarts Utrecht Kanaleneiland Transwijk Dichters/Rivierenwijk Consult huisarts 73% 75% 70% 75% Lang consult huisarts 26% 32% 25% 29% Percentage is meer dan 10% hoger dan verwacht op basis van de samenstelling van de populatie. 14

Zorggebruik Het gebruik van (lange) huisartsconsulten is hoger dan verwacht op basis van de samenstelling van de populatie verzekerden in Zuidwest (tabel 3, pagina 14). De (lange) huisartsconsulten vinden vooral verhoogd plaats in Kanaleneiland. Het aantal huisartsenvisites in Zuidwest is wel lager dan verwacht. Het zelfgerapporteerde zorggebruik (data gemeente) voor fysiotherapie (22%), diëtist (7%), thuiszorg (6%) en GGZ zorg (10%) is in Zuidwest vergelijkbaar met Utrecht gemiddeld. Het gebruik van een eerstelijnspsycholoog is minder dan verwacht (0,8%). Ruim de helft van de inwoners van Zuidwest heeft in 2007 een poliklinische behandeling gehad. Vooral de poliklinische behandelingen bij keel-, neus- en oorheelkunde, neurologie en gynaecologie zijn hoger dan verwacht op basis van de samenstelling van de populatie. Ruim vier op de vijf verzekerden heeft in 2008 medicatie gehad. Dit is meer dan verwacht op basis van de samenstelling van de populatie. De verstrekkingen van antidepressiva (11%) en maagmiddelen (24%) zijn hoger in Zuidwest. Vooral in Transwijk wordt veel medicatie voorschreven. Bovenstaande gegevens 1) komen voornamelijk uit de databases met gegevens over verzekerden van Agis. De gegevens van de gemeente over zorggebruik op basis van zelfrapportage zijn apart weergegeven. Data over zorggebruik en medicatieverstrekkingen van Agis zijn afgezet tegen de Agis norm. Deze norm is gebaseerd op de landelijke gegevens van de Agis populatie en gecorrigeerd voor de samenstelling van de populatie (leeftijd, geslacht, chronische ziekte, wonen in een achterstandswijk). Tabel 4. Medicatieverstrekkingen Utrecht Kanaleneiland Transwijk Dichters-/Rivierenwijk Medicatieverstrekkingen 81% 82% 85% 82% Antidepressiva 11% 11% 12% 12% Maagmiddelen 22% 23% 28% 22% Percentage is meer dan 10% hoger dan verwacht op basis van de samenstelling van de populatie. Percentage is meer dan 10% lager dan verwacht op basis van de samenstelling van de populatie. 1) Uitgebreide uitleg hierover vindt u in het tabellenboek via de website www.utrechtgezond.nl. Actieplan fase 1, 2009-2010 15

3 Aandachtsgroepen Utrecht Volwassenen In tabel 5 staan voor volwassenen per onderwerp de aandachtsgroepen in Utrecht aangegeven op basis van etniciteit, opleiding, leeftijd en geslacht. Een groep wordt als aandachtsgroep aangeduid als een bepaald gezondheidsprobleem significant vaker voorkomt dan gemiddeld in Utrecht. Wat betreft zorggebruik worden de aandachtsgroepen gedefinieerd als groepen met een zorggebruik dat significant hoger is dan gemiddeld in Utrecht (zelfrapportage), dan wel meer dan 10% hoger is dan het verwachte zorggebruik op basis van de Agis norm (data Agis). Tabellenboek In het tabellenboek staan de prevalenties van de onderwerpen per aandachtsgroep weergegeven; zowel per wijk als voor Utrecht als geheel. Het tabellenboek is te vinden op www.utrechtgezond.nl. 16

Tabel 5. Aandachtsgroepen Utrecht Volwassenen Etniciteit Opleiding Leeftijd Geslacht NL M T S/A OW ONW LO MAVO HAVO HBO 19-40- 55-65- 80+ M V LBO VWO WO 39 54 64 79 MBO Gezondheid Matig/slecht ervaren gezondheid Minimaal 1 ziekte of aandoening Hoog risico stemmingsproblemen Angststoornis Depressie Onvoldoende gevoel regie eigen leven Leefstijl Overgewicht (incl. obesitas) < 5 dagen per week ontbijten Voldoet niet aan beweegnorm Roken Overmatig alcoholgebruik Leefomgeving Ontevreden woonomgeving Lage buurtcohesie Sterk eenzaam Ooit slachtoffer huiselijk geweld Geeft intensieve mantelzorg Zorg Huisartsbezoek Bezoek fysiotherapeut Bezoek diëtist Bezoek aan minimaal 1 zorgverlener GGZ Medicatieverstrekkingen totaal Verstrekking antidepressiva Consult bij RIAGG/GGZ, algemeen maatschappelijk werk, centrum voor alcohol en drugs, vrijgevestigd psycholoog, vrijgevestigd psychiater en/of sociaal psychiatrisch verpleegkundige/praktijkondersteuner GGZ. NL: Nederlands, M: Marokkaans, T: Turks, S/A: Surinaams/Antilliaans, OW: Overig Westers, ONW: Overig niet-westers. Actieplan fase 1, 2009-2010 17

Aandachtsgroepen Utrecht Jeugd In tabel 6 staan per onderwerp voor de jeugd de aandachtsgroepen in Utrecht aangegeven op basis van etniciteit, leeftijd, geslacht en opleiding. Het gaat hierbij om jongeren uit groep zeven en acht van de basisschool (BO 7/8) en de tweede en derde klas van het voortgezet onderwijs (VO 2/3). Een groep wordt als aandachtsgroep aangeduid als een bepaald gezondheidsprobleem significant meer voorkomt dan gemiddeld in Utrecht. Tabellenboek In het tabellenboek staan de prevalenties van de onderwerpen per aandachtsgroep weergegeven voor Utrecht als geheel. Het tabellenboek is te vinden op www.utrechtgezond.nl. 18

Tabel 6. Aandachtsgroepen Utrecht Jeugd Etniciteit Opleiding Leeftijd Geslacht NL M T S/A O VMBO HAVO 10 11 12 13 14 15 16 M V VWO Gezondheid Matig/slecht ervaren gezondheid BO 7/8 Matig/slecht ervaren gezondheid VO 2/3 Lage score op zelfvertrouwen BO 7/8 Ongunstig psychisch welbevinden VO 2/3 Negatieve score op zelfbeeld VO 2/3 Leefstijl Overgewicht VO 2/3 < 5 dagen per week ontbijten BO 7/8 < 5 dagen per week ontbijten VO 2/3 Sport weinig BO 7/8 Voldoet niet aan beweegnorm VO 2/3 Roken (ooit) BO 7/8 Roken (actueel) VO 2/3 Alcoholgebruik (ooit) BO 7/8 Alcoholgebruik (ooit) VO 2/3 Leefomgeving Vindt eigen buurt niet leuk BO 7/8 Ontevreden eigen buurt VO 2/3 Ervaart problemen thuis BO 7/8 Ervaart problemen thuis VO 2/3 Chronisch ziek of verslaafd gezinslid BO 7/8 Langdurig ziek gezinslid VO 2/3 NL: Nederlands, M: Marokkaans, T: Turks, S/A: Surinaams/Antilliaans, O: Overig Westers en Overig niet-westers. Actieplan fase 1, 2009-2010 19

GG&GD Utrecht Bezoekadres Jaarbeursplein 17 3521 AN Utrecht Agis Zorgverzekeringen Bezoekadres Van Asch van Wijckstraat 55 3811 LP Amersfoort Postadres Postbus 2423 3500 GK Utrecht Postadres Postbus 19 3800 HA Amersfoort 20 April 2010 www.utrechtgezond.nl E-mail: utrechtgezond@utrecht.nl Fotografie: Sietse Brouwer a.2305am65.09.1