Een blik op de kringloop van blik

Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Social & Polling Rapport Een blik op de kringloop van blik Een onderzoek over statiegeld op blik, recycling en zwerfvuil Hidde Boonstra E6408 December 2006 Aan: Stichting Kringloop Blik De heer U. Ubbens Alle in dit document vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk. Publicatie en inzage aan derden, geheel of gedeeltelijk, is zonder toestemming van TNS NIPO beslist niet toegestaan. TNS NIPO ISO 9001 rapport nederlands.dot

Inhoud Inleiding 3 Samenvatting 4 1 Wel of geen statiegeld op blik 5 1.1 Kennis over recycling van blik is niet accuraat 6 1.2 Het effect van statiegeld op blik op de hoeveelheid zwerfafval op straat 10 1.3 Helft van de Nederlanders ziet invoering van statiegeld op blik niet zitten 13 Tabellen 15 Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 2

Inleiding TNS NIPO heeft in opdracht van Stichting Kringloop Blik een onderzoek uitgevoerd onder de Nederlandse bevolking naar de publieke opinie ten aanzien van de invoering van statiegeld op blikjes. Het is uitgevoerd middels de CASI-methode in TNS NIPObase. Via dit onderzoeksinstrument doen respondenten mee aan het onderzoek met de eigen pc. Door middel van een onderzoeksprogramma op de pc kunnen respondenten de vragenlijsten offline invullen. In totaal zijn 1.114 personen van 18 jaar en ouder ondervraagd. Het onderzoek heeft plaatsgevonden tussen 6 december en 12 december 2006. De resultaten van het onderzoek zijn herwogen naar geslacht, leeftijd, opleiding, gezinsgrootte en regio. Er kan gesproken worden van een representatieve enquête onder Nederlanders van 18 jaar en ouder. Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 3

Samenvatting Het imago van blik als kringloop product is niet optimaal. Men noemt 'glas' en 'karton' voor 'blik' als meest gerecyclede verpakkingsmateriaal. Nederlanders denken dat 39% van alle blik wordt gerecycled, terwijl dit in werkelijkheid 86% is Het merendeel van de Nederlanders verwacht dat invoering van statiegeld zal zorgen voor meer recycling van blik, ondanks de informatie dat blik al het meest gerecyclede verpakkingsmateriaal is Er is een sterk verband gevonden tussen de mening over het effect van statiegeld op de kringloop van blik en de houding ten opzichte van de invoering van statiegeld. Als men van mening is dat statiegeld op blik zal zorgen voor meer recycling van blik, is men in meerderheid voor de invoering van statiegeld op blik (68% voor). Indien men denkt dat statiegeld niet zal zorgen voor meer recycling van blik, blijkt men in meerderheid tegen de invoering van statiegeld op blik (76% tegen) Ongeveer acht op de tien Nederlanders (81%) zijn van mening dat de invoering van statiegeld geen of weinig effect zal hebben op de hoeveelheid zwerfafval De idee over de vermindering van het zwerfafval beïnvloedt de houding ten aanzien van statiegeld in sterke mate: naarmate men een geringere vermindering van de hoeveelheid zwerfafval verwacht, des te negatiever is de houding ten aanzien van de invoering van statiegeld op blik Door de invoering van statiegeld op blik zal volgens 57% de hoeveelheid blikjes in het zwerfafval licht afnemen, maar 67% verwacht dat de hoeveelheid andere verpakkingen (plastic en/of karton) daardoor juist zal toenemen De helft van de Nederlanders (50%) wil daarom geen statiegeld laten heffen op blikverpakkingen, 45% steunt dat idee wel De prioriteiten bij het terugdringen van zwerfafval op straat zijn: o Meer prullenbakken op straat (25%) o Hogere boetes op wegwerpen op straat (24%) o Meer vuilnisophalers en schoonmakers op straat (16%) o Voorlichtingscampagnes op scholen (13%) o Statiegeld op blikjes (11%) o Voorlichtingscampagnes door de overheid (7%) Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 4

1 Wel of geen statiegeld op blik Al enkele jaren wordt in Nederland een discussie gevoerd over de introductie van statiegeld op wegwerpverpakkingen zoals flesjes en blikjes. In Duitsland is enkele jaren geleden Pfand ingevoerd op blikjes en flesjes, omdat de industrie niet aan de hervulbaarheidsverplichting had voldaan. Voorstanders van een statiegeldsysteem menen dat de invoering zal leiden tot minder zwerfafval op straat en een betere scheiding van afval teweeg zal brengen. Tegenstanders van statiegeld op blik verwachten een zeer beperkt effect op de hoeveelheid zwerfafval, vanwege het geringe aandeel van blik in het zwerfafval en doordat er andere verpakkingsmaterialen voor in de plaats zullen komen. Daarnaast betoogt men dat statiegeld op blik geen extra recycling op gang zal brengen, omdat blik al bij de afvalverwerkingcentrales uit het huisvuil wordt gescheiden. Uit een eerdere studie is gebleken dat driekwart van de Nederlanders in principe voorstander is van de invoering van statiegeld op blik. Het doel van het onderhavige onderzoek is na te gaan in hoeverre de houding wordt bepaald door aannames over de gevolgen van de introductie van statiegeld op blikjes. Wij zullen nagaan in hoeverre kennis over het aandeel van blik in het zwerfafval en over de kringloop van blik, invloed heeft op houding ten aanzien van de invoering van statiegeld op blik. Daarnaast bekijken wij welke maatregelen door de Nederlandse bevolking het meest effectief worden geacht in de bestrijding van zwerfafval. Nadat wij in kaart hebben gebracht welke ideeën er heersen met betrekking tot de recycling van diverse verpakkingsmaterialen, zullen wij kijken naar de mening over de kringloop van blik wanneer statiegeld zou worden ingevoerd. Vervolgens besteden wij aandacht aan mogelijke consequenties van de introductie met betrekking tot de hoeveelheid zwerfafval op straat. Tenslotte vragen wij naar het oordeel over de introductie van statiegeld op blikjes en/of andere verpakkingsmaterialen en kijken wij naar de mening over verschillende maatregelen om zwerfafval op straat terug te dringen. Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 5

1.1 Kennis over recycling van blik is niet accuraat Volgens ongeveer twee op de drie Nederlanders (68%) is glas verhoudingsgewijs het meest gerecyclede verpakkingsmateriaal. Onder oudere Nederlanders (55-plus) wordt glas door ruim drie op de vier genoemd als meest gerecyclede materiaal (77%). Blik wordt duidelijk niet gezien als verpakkingsmateriaal dat in kringloop is. Slechts 1% van de Nederlanders noemt blik als meest gerecyclede verpakking. Aangenomen mag worden dat weinigen weet hebben van de scheiding van blik die plaatsvindt bij afvalverbrandingcentrales. 1 1 Glas wordt gezien als meest gerecyclede verpakkingsmateriaal (% als eerste genoemd) Totaal 18-34 jaar 35-54 jaar 55 jaar en ouder Glas 68 56 69 77 Karton 23 33 22 16 Plastic/ kunststof 6 7 6 4 Blik 1 3 1 1 Weet niet 2 1 2 2 Dat de kennis over de scheiding van blik in afvalverwerkingscentrales niet optimaal is, blijkt ook uit het feit dat men gemiddeld 39% noemt als percentage van het blik dat wordt gerecycled. Dit is een flinke onderschatting van het werkelijke percentage van het blik dat wordt gerecycled: in 2004 was dat 86%. 2 1 Zie hiertoe: http://www.senternovem.nl/uitvoeringafvalbeheer/afvalscheiding/feiten_over_afval/blik/recycli ng_blik/index.asp en http://www.kringloopblik.nl/site/kringloop-in-vijf-stappen.html 2 In 2004 werd 86% van de verpakkingen van metaal gerecycled (http://www.vrom.nl/pagina.html?id=9172#b22348 en http://bestel.postbus51.nl/content/pdf/11fs2006g122-2006321-162532.pdf) Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 6

Blik is al in kringloop doordat het bij de verwerking van het huisvuil met behulp van magneten wordt gescheiden. De idee dat een statiegeldsysteem voor blik zal leiden tot een betere kringloop is wijdverbreid. Ongeveer de helft van de Nederlanders (49%) denkt dat het opzetten van gescheiden inzameling door middel van statiegeld zal leiden tot meer recycling van blik, ondanks het gegeven dat blik nu al het meest gerecyclede verpakkingsmateriaal is. 3 Ruim vier op de tien (44%) menen dat statiegeld op blik niet zal leiden tot meer recycling. 2 Meeste Nederlanders verwachten meer recycling door statiegeld op blik 6% 44% Niet zorgen voor meer recycling van blik Wel zorgen voor meer recycling van blik Weet niet \ geen mening 49% Bron: TNS NIPO, 2006 3 In 2004 werd 76% van de glazen verpakkingen hergebruikt, 33% van de houten verpakkingen, 70% van de papieren en kartonnen verpakkingen, 86% van de verpakkingen van metaal en 19% van de kunststofverpakkingen (http://www.vrom.nl/pagina.html?id=9172#b22348 en http://bestel.postbus51.nl/content/pdf/11fs2006g122-2006321-162532.pdf) Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 7

Wanneer wij kijken naar de ideeën over de effecten van statiegeld op de recycling van blik, dan vallen de verschillen tussen mannen en vrouwen op. Van de mannelijke bevolking gaat de meerderheid er niet van uit dat statiegeld zal leiden tot meer recycling van blik (51%) en zijn ruim vier op de tien (43%) van mening dat er wel een effect zal zijn op de kringloop van blik. Onder de vrouwen is de mening omgekeerd: van hen meent de meerderheid (55%) dat statiegeld de recycling van blik wel zal vergroten, en vier op de tien denken van niet (39%). Ook tussen de diverse leeftijdscategorieën vinden we verschillen: jongeren (tot 35 jaar) menen in meerderheid dat statiegeld wel zal leiden tot meer recycling van blik (60%), terwijl dit bij ouderen (55 jaar en ouder) voor een minderheid geldt (44%). 3 Mannen en vrouwen verschillen in mening over effect op recycling 100% 90% 6 6 6 4 7 8 80% 70% 49 43 55 60 48 44 60% 50% 40% Weet niet \ geen mening Wel zorgen voor meer recycling Niet zorgen voor meer recycling 30% 20% 44 51 39 37 45 49 10% 0% Totaal Man Vrouw 18-34 jaar 35-54 jaar 55 jaar en ouder Bron: TNS NIPO, 2006 Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 8

Idee over recycling van blik beïnvloedt de mening over de invoering van statiegeld Er is een sterk verband tussen de mening over het effect van statiegeld op de kringloop van blik en de houding ten opzichte van de invoering van statiegeld. Als men van mening is dat statiegeld op blik zal zorgen voor meer recycling van blik, is men in meerderheid voor de invoering van statiegeld op blik (68% voor). Indien men denkt dat statiegeld niet zal zorgen voor meer recycling van blik, blijkt men in meerderheid tegen de invoering van statiegeld op blik (76% tegen). 4 Idee over recycling beïnvloedt mening over statiegeld in sterke mate Zal wel zorgen voor meer recycling 68 29 3 Zal niet zorgen voor meer recycling 22 76 2 0 20 40 60 80 100 120 Wel statiegeld op blik Geen statiegeld op blik Weet niet \ geen mening % Bron: TNS NIPO, 2006 Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 9

1.2 Het effect van statiegeld op blik op de hoeveelheid zwerfafval op straat Een argument in de discussie over statiegeld op blik is het tegengaan van zwerfafval op straat. Uit metingen is gebleken dat blikjes tussen 3% en 5% van alle afval op straat vormen. 4 Op basis van dit gegeven is gevraagd welk effect men verwacht van de invoering van statiegeld op de hoeveelheid zwerfafval op straat. De meerderheid van de Nederlanders is van mening dat het effect van statiegeld op de hoeveelheid zwerfafval gering zal zijn (53%). Daarbij verwacht iets meer dan een kwart (28%) überhaupt geen vermindering van het afval op straat. In totaal verwachten ongeveer acht op de tien Nederlanders (81%) geen vermindering of een kleine vermindering van de hoeveelheid zwerfafval als gevolg van de invoering van een statiegeld systeem. Ondanks het gegeven dat het volledig verdwijnen van blikjes uit het zwerfafval maximaal kan leiden tot een vermindering van 5% van de totale hoeveelheid zwerfafval, verwacht één op de zes Nederlanders (16%) een grote vermindering van het afval op straat na de invoering van statiegeld op blik. 5 Meerderheid verwacht kleine vermindering van zwerfafval door statiegeld 100% 2 2 3 2 2 3 90% 16 17 16 16 16 17 80% 70% 60% 50% 40% 53 49 57 56 55 50 Weet niet \ geen mening Grote vermindering Kleine vermindering Geen vermindering 30% 20% 10% 28 32 25 26 27 30 0% Totaal Man Vrouw 18-34 jaar 35-54 jaar 55 jaar en ouder Bron: TNS NIPO, 2006 4 Getal afkomstig uit notitie van Stichting Kringloop Blik, gebaseerd op metingen door bureau Oranjewoud Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 10

Idee over vermindering zwerfafval heeft sterke invloed op mening over statiegeld Het verband tussen de verwachting over de vermindering van het zwerfafval en de houding ten aanzien van statiegeld op blik is sterk: degenen die verwachten dat er geen vermindering van het zwerfafval zal optreden, zijn in meerderheid tegen de invoering van statiegeld op blik (77% tegen). Onder degenen die denken dat er een geringe afname van het zwerfafval zal ontstaan, is 46% tegen statiegeld op blik. Van de Nederlanders die een grote vermindering van het zwerfafval verwachten, is 20% tegen de invoering van statiegeld. 6 Idee over vermindering zwerfafval heeft grote invloed op mening over statiegeld Zal zorgen voor grote vermindering van zwerfafval 77 20 3 Zal zorgen voor kleine vermindering van zwerfafval 50 46 4 Zal niet zorgen voor vermindering van zwerfafval 19 77 3 0 20 40 60 80 100 120 Wel statiegeld op blik Geen statiegeld op blik Weet niet \ geen mening % Bron: TNS NIPO, 2006 Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 11

De verschuiving van verpakkingen Een effect dat na de invoering van statiegeld in Duitsland is waargenomen is een verschuiving in de keuze van verpakkingsmaterialen. In plaats van dranken in éénmalige verpakkingen als blik, kozen consumenten voor hervulbare verpakkingen als glas om die vervolgens als éénmalige verpakking te gebruiken. Het is de vraag in hoeverre men een dergelijke verschuiving van verpakkingen in Nederland verwacht. Het ministerie van VROM heeft onderzoek laten verrichten naar de effecten van ecotax of statiegeld op verpakkingen. 5 Uit deze studie is gebleken dat de invoering van statiegeld op blikjes ook in de Nederlandse situatie zal leiden tot een verschuiving in de keuze van verpakkingsmaterialen. In de onderstaande tabel is weergegeven welke verwachtingen Nederlanders hebben met betrekking tot verschuivende effecten van de invoering van statiegeld op blikjes. Nederlanders verwachten dat met de introductie van statiegeld op blikjes een verschuiving zal optreden in de samenstelling van het zwerfafval op straat. De meerderheid voorziet een afname van het aandeel van blikjes in het zwerfafval (57%). Ongeveer drie op de tien denken dat er geen verandering zal zijn (31%) en 8% verwacht een stijging van de hoeveelheid rondslingerende blikjes op straat. Volgens twee op de drie zal als gevolg van een statiegeldsysteem voor blikjes de hoeveelheid andere verpakkingen zoals plastic en karton in het zwerfafval gaan toenemen (67%). Ongeveer een kwart (23%) verwacht geen verschillen met de huidige situatie en 7% denkt dat het aandeel plastic en karton in het zwerfafval hierdoor zal afnemen. 7 Nederlanders verwachten meer plastic of karton en minder blikjes in het zwerfafval Blikjes in het zwerfafval 8 31 57 4 Plastic en kartonnen verpakkingen in het zwerfafval 67 23 7 3 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Toenemen Gelijk blijven Afnemen Weet niet \ geen mening Bron: TNS NIPO, 2006 5 Zie: www.vrom.nl/get.asp?file=docs/kamerstukken/tue14mar20061203390100/sas2006237839a.pdf Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 12

1.3 Helft van de Nederlanders ziet invoering van statiegeld op blik niet zitten Als men de mogelijke gevolgen van de invoering van statiegeld voor de keuze van verpakkingen, de recycling van materialen en het zwerfafval op straat in overweging neemt, wijst de helft van de Nederlanders (50%) de invoering van statiegeld op blikjes af. 8 Helft van de Nederlanders wil geen statiegeld op blikjes 5% 15% 39% Wel op blikjes, niet op plastic en karton (15%) Wel op blikjes, ook op plastic en karton (30%) Niet op blikjes, wel op plastic en karton (11%) Niet op blikjes, niet op plastic en karton (39%) Weet niet \ geen mening (5%) 30% 11% Bron: TNS NIPO, 2006 Overall is de grootste groep tegen de invoering van statiegeld op blik alsmede op plastic en kartonnen verpakkingen (39%). Ongeveer één op de tien is tegen statiegeld op blik, maar wil wel statiegeld invoeren op plastic en kartonnen verpakkingen (11%). De tegenovergestelde keuze wel statiegeld op blikjes, maar niet op plastic en karton wordt door drie op de tien gesteund (30%). Ten slotte is 15% voor een statiegeldsysteem voor blikjes, maar tegen statiegeld voor plastic en karton, terwijl 5% het niet weet of er geen mening over heeft. Met betrekking tot het oordeel over de introductie van statiegeld zijn geen relevante verschillen tussen mensen van verschillende leeftijdscategorieën of tussen mannen en vrouwen. In alle groepen is om en nabij de helft tegen het invoeren van statiegeld op blikjes. Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 13

Meer prullenbakken en strengere handhaving zijn de beste manieren om zwerfvuil tegen te gaan Eerder is geconstateerd dat de helft van de Nederlanders het voorstel voor de invoering van statiegeld op blikjes verwerpt. De beste alternatieven voor het terugdringen van zwerfvuil op straat en de daarmee gepaard gaande overlast zijn het vergroten van het aantal prullenbakken op straat en het uitdelen van hogere boetes voor het wegwerpen van afval op straat. Men kon tien punten verdelen over de onderstaande zes alternatieven. In de tabel is weergegeven welk percentage van de punten naar elk van de opties is gegaan. 9 Meer prullenbakken zijn meest effectieve middel tegen zwerfafval op straat (in %) Totaal Man Vrouw 18-34 jaar 35-54 jaar 55 jaar en ouder Meer prullenbakken 25 24 26 27 26 24 Hogere boetes voor 24 24 24 22 24 25 wegwerpen van afval Meer vuilnisophalers en 16 15 17 17 15 17 schoonmakers Voorlichtingscampagnes 13 13 13 12 13 13 op scholen Invoering van statiegeld 11 11 12 10 11 12 op blikjes Voorlichtingscampagnes door de overheid 7 8 7 8 8 7 Meer prullenbakken op straat (25%) en hogere boetes voor wegwerpen van afval op straat (24%) ontvangen ongeveer een kwart van de toegekende punten. Ook investeren in meer vuilnisophalers en schoonmakers op straat (16%) en voorlichtingscampagnes op scholen (13%) leveren volgens de Nederlander meer op dan statiegeld op blikjes invoeren (11%). De verschillen in de puntenverdelingen van mannen en vrouwen of van de diverse leeftijdscategorieën zijn marginaal. Wel opvallend is het antwoordpatroon van tegenstanders van de invoering van statiegeld op blikjes. Zoals kan worden verwacht kennen zij aanmerkelijk minder punten toe aan het invoeren van statiegeld op blikjes (0,4 tegen 1,1 gemiddeld) en meer punten aan hogere boetes op wegwerpen van afval op straat (2,7 tegen 2,4 gemiddeld). Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 14

Tabellen Een blik op de kringloop van blik E6408 TNS NIPO December 2006 15