(Broed-)Vogels van de Brunssummerheide - 2013 Broedvogel Monitoring Project Bijzondere Soorten (BMP-B) Noordelijke Brunssummerheide Gedurende de broedperiode van 2013 werd alweer voor het 12 e opeenvolgende jaar een BMP-B broedvogelinventarisatie uitgevoerd in het noordelijk gedeelte van de Brunssummerheide door leden van Vogelwerkgroep Heihof van Vogelwacht Limburg. De kerngroep van vogelaars bestond uit Jo Daemen, Peter Soons, Hans Jussen, Ger Zweiphenning, Math Biermans, Arno Haanraats, Peter Eussen, Marius Bos, Jo Hermans en ondergetekende. In de loop van het onderzoek meldde zich Hortense Lokhoff aan als nieuw lid van onze groep. Op de in trek zijnde Nachtzwaluwronden waren verder Henk de Vries, Rob en Wilma van der Laak, Paul van Nuys en Wil Quaedackers aanwezig. Tevens werden er dit jaar door enkelen van onze groep (aangevuld door andere lokale vogelaars) inspanningen verricht in het kader van de SOVON Atlasblok kartering, waarbij in een gebied van bijna 25 km² rondom Brunssum wintervogels (vanaf 1-12-2012 t/m 1-3- 2013) en broedvogels werden geïnventariseerd. In wisselende samenstelling werden 10 ronden voor het BMP-B project gelopen, waarvan één ronde in de late avond/vroege nacht. De avondronde niet meegeteld, varieerde het aantal waargenomen vogelsoorten van 47 (18 mei) tot 52 (6 april), met een iets minder gemiddelde als vorig jaar van 49,5 soorten. Alle aanwezige bijzondere broedvogels (zie Handleiding Broedvogel Monitoring Project SOVON 2004, blz. 35) werden genoteerd en in kaart gebracht en na het broedseizoen werd van elke waargenomen soort het aantal broedparen bepaald. Ten opzichte van 2012 waren er vier nieuwe broedvogelsoorten aanwezig: Spotvogel, Torenvalk, Vuurgoudhaan en Braamsluiper. Vergeleken met vorig jaar missen we ook 4 soorten, namelijk Turkse Tortel, Glanskop, Grote Gele Kwikstaart en Nijlgans. Het totaal van 29 broedvogelsoorten betekent één soort meer dan vorig jaar en net iets minder dan het record van 2011 (30 soorten). Deze 29 soorten zorgden voor 85 territoria, beduidend minder dan vorig jaar toen 95 broedterritoria werden bezet door 28 vogelsoorten.
Het resultaat van de BMP Bijzondere Soorten inventarisatie in het noordelijk deel van de Brunssummerheide in 2013 ziet er als volgt uit (aantal territoria achter de soort): Facultatieve Bijzondere Soorten Bijzondere Soorten Buizerd -2 Boomleeuwerik -4 Boerenzwaluw - 1 Havik -2 Fluiter -3 Bonte Vliegenvanger -1 Sperwer -1 Putter -2 Boomklever -9 Mandarijneend -1 Roodborsttapuit -6 Boompieper -17 Nachtzwaluw -1 Torenvalk - 1 Bosuil -1 Groene Specht -3 Zwarte Roodstaart -1 Braamsluiper - 1 Kleine Bonte Specht -1 Vuurgoudhaan - 1 Gekraagde Roodstaart -5 Zwarte Specht -1 Waterral -2 Groenling -5 Grasmus -3 Graspieper -3 Grote Lijster -4 Kneu -1 Spotvogel - 2 Chronologisch overzicht van vogelwaarnemingen op de Brunssummerheide Gedurende de periode van de winter en het voorjaar van 2013, werden de volgende overwinterende vogels aangetroffen in dit Natura-2000 gebied: veel Sijsjes (tot begin april; max.: > 200 op 1-4), Appelvinken (max. 35 op 14-4), Kepen (> 25-30 op 26-1, 10-3 en 3-4), Koperwieken (max. > 50 op 1-4), Kramsvogels (max. 21 op 21-2), Barmsijzen (max. 11 op 13-4 (Kleine Barmsijs)) en Rietgorzen (max. 5 op 23-3). Gedurende de wintermaanden tot zelfs in mei waren er opvallend vaak en soms erg veel Goudvinken aanwezig, vooral in de dichte bosschages vlak bij het Bezoekerscentrum. Gedurende de eerste BMP-ronde van 2013 konden we zelfs genieten van en ons verbazen over maar liefst 19 individuen van deze mooie vogelsoort. De al enkele jaren trouw overwinterende Klapekster was aanwezig vanaf 15 oktober 2012 tot minstens 1 april 2013.
Anders dan in 2012, werden er enkele overwinterende Graspiepers aangetroffen. Ook werden er regelmatig waarnemingen gedaan van enkele Groenlingen en groepjes Putters (max. 8 op 8-3) en, opvallend, geen enkele Mandarijneend gedurende januari en februari. Op 2 locaties werden Waterrallen pas vanaf begin februari waargenomen. Op 16 januari zat een IJsvogel langs de Rode Beek bij de zandvlakte, in een poging wat eetbaars te vinden. Half februari waren er minstens 2 Kortsnavelboomkruipers aanwezig (tot zeker op 16-3). Tenslotte zat er een Houtsnip op 16-3. Vanaf eind februari werden er 2 roepende Middelste Bonte Spechten waargenomen in het Heihof gebied; daarna bleef er helaas maar één roepend mannetje over, dat zich regelmatig over grotere afstand verplaatste en zo nu en dan ook in een oud loofbomencomplex bij de Sigrano groeve was te horen en te zien. Zwarte Mees in het Spookbos op 26 januari 2013 (foto: Hans van de Laar) Gedurende februari en maart waren er regelmatig Kruisbekken te bewonderen (max. groepje van 6-7). Op 4 maart zag Femke Dolstra 2 Rode Wouwen overvliegen bij Sternbach en op die zelfde dag en op 5-3 waren boven de Brunssummerheide (net zoals in heel Limburg) veel groepen Kraanvogels te
bewonderen (grootste groep van ca. 450) op weg naar het noordoosten. Gedurende de maand maart waren enkele keren groepjes Wintertalingen te vinden bij de vennetjes van Schrieversheide. Op 16 maart was er een jagende Slechtvalk te bewonderen bij de Slikvijver. Drieëntwintig maart zat er een Grote Gele Kwikstaart langs de Rode Beek bij de manege en 3 dagen later foerageerde een Grote Zilverreiger bij de Slikvijver. Op één april was er een jagende Blauwe Kiekendief te bewonderen boven de kleine akkers ten westen van het Luchtschachtbos. Gedurende de eerste helft van april werden er enkele keren Slobeenden waargenomen in de omgeving van waterplassen. Een Beflijster zat even mooi in beeld nabij Schrieversheide op 13 april en een dag later zag Morten Bongers een laag overvliegende Zwarte Wouw boven Hazenveld. Op 4 mei noteerden de vogelaars van onze BMPgroep 4 overvliegende Zomertalingen. Op 18 mei zat er kort een Paapje bij de vennen van Schrieversheide. Op 28 mei was er even een Wielewaal te horen nabij de manege. Jonge Mandarijneenden in de Koffiepoel op 17 juli (Foto: Hans vd Laar) In ons BMP-B gebied werden tijdens het broedseizoen van 2013, naast de in de hierboven getoonde opsomming van de door ons gemonitoorde vogelsoorten, uiteraard nog diverse andere interessante broedvogels aangetroffen:
Bosrietzanger, Zwartkop, Grauwe Vliegenvanger (op meerdere lokaties), Grote Bonte Specht (vele territoria), Kleine Karekiet (meerdere territoria), Koekoek, Gaai, Ekster, Zwarte Kraai, Merel, Zanglijster, Heggenmus, Spreeuw, Matkop (meerdere territoria), Staartmees, Kuifmees, Zwarte Mees (meerdere territoria), Koolmees, Pimpelmees, Tuinfluiter, Waterhoen (?), Meerkoet, Wilde Eend, Boomkruiper, Witte Kwikstaart, Fitis, Tjiftjaf, Winterkoning, Witte Kwikstaart, Roodborst, Houtduif, Holenduif, en Goudhaan. Hoewel er een of meerdere waarnemingen van Wespendief, Rietgors, Veldleeuwerik, Turkse Tortel, Blauwe Reiger, Nijlgans, Aalscholver en Grauwe Gans werden gedaan, hebben deze soorten vrijwel zeker hier niet gebroed. Bij de Heikop werden weer minstens twee zingende mannetjes Bonte Vliegenvanger gekarteerd. In de agrarische gebiedjes nabij Heihof broedden diverse paartjes van de Geelgors en enkele Grasmussen. Zwarte Specht, Groene Specht, Grote Bonte Spechten en Middelste Bonte Specht, fraai vastgelegd op de Brunssummerheide in 2013 (foto s : Jo Hermans)
Samen met de diverse broedparen buiten ons BMP gebied (o.a. in Sternbach, Hazenveld en Brandenberg), kwam de Roodborsttapuit tot een evenaring van het aantal van 12 territoria. Ook dit jaar leidden de lokale roofvogels grotendeels een verborgen en/of stil leven met uitzondering van de regelmatig kekkende Haviken; in ons BMP-proefvlak was er voor deze soort (overigens pas laat ontdekt) broedsucces op één van de horsten met jonge, luid bedelende en later rondvliegende juveniele vogels. Van de 2 koppels Buizerd, die bij aanvang van het broedseizoen nog enigszins actief waren werd later maar weinig vernomen; op één nieuw horst werden 2 jongen geboren die met succes werden groot gebracht. Elders op de Brunssummerheide werden in de late zomermaanden op diverse plaatsen (o.a. in de omgeving van de Sigrano groeve) bedelende jonge Buizerds waargenomen. Mooie man Goudvink nabij het Bezoekerscentrum, 17 juni 2012 (foto: Jo Hermans) Ook de Sperwer heeft weer in ons BMP gebied gebroed in de dennenbossen nabij het Theepotje; er werden zeker 3, mogelijk 4 bedelende jongen gezien. De Wespendief werd twee maal waargenomen. In de gehele Brunssummerheide waren er dit jaar 3 territoria van Nachtzwaluw.
De eerste Sijs was alweer op 16 juni aanwezig. Het aantal waarnemingen van territoriumindicerende Kleine Barmsijzen vanaf eind mei tot ver in juli, voldeed aan de voorwaarde om een geldig broedterritorium vast te stellen bij Hazenveld, een grote bijzonderheid! Mannetje Kruisbek in het Brongenbied op 18 juni (foto: Jo Hermans) Witgat, Oeverloper en Boomvalk werden enkele keren in de zomermaanden waargenomen. In augustus werden enkele keren roepende Goudvinken gehoord in ons BMP-gebied. Ook werden er die maand opvallend vaak overvliegende Kruisbekken gesignaleerd. Op 11 september probeerde een IJsvogel een visje te vangen in de Koffiepoel en op 12 december was deze schitterende vogelsoort nogmaals te bewonderen bij de Rode Beek. Op 15 september zat er een Paapje bij het Brongebied. Vanaf begin oktober waren de eerste Kramsvogels en Koperwieken alweer aanwezig op de Brunssummerheide en in december groeide hun aantal zelfs aan tot respectievelijk minstens 200 en 75. In de 2 e helft van oktober was een Grote Gele Kwikstaart aanwezig en op de 22 ste vlogen 7 Grote Zilverreigers en een IJsgors over. Gedurende oktober tot en met december was
een Slechtvalk enkele keren overvliegend dan wel jagend te bewonderen. Op 26 oktober zat er weer een Klapekster in het Bronnengebied, die echter niet meer werd waargenomen na begin december. Op 8 november was een Smelleken boven Schrieversheide aan het jagen. In december werd de Middelste Bonte Specht twee keer gespot in een oud loofbomenbos nabij de Sigrano groeve. Vogelaars van VWG Heihof in volle actie: v.l.n.r: Hans J., Peter S., Hans vd L., Peter E., Marius B., Ger Z. en gast, op 20-4-2013 (foto: Jo Daemen) Valt nog te vermelden dat Natuurmonumenten in het najaar is begonnen om, met groot materieel, groot onderhoud te plegen in o.a. de Aardverschuiving en de bosrand Spookbos bij de Zandvlakte. Andere partijen waren ondertussen al begonnen met het saneren van de Slikvijver en omgeving, een drastische verandering. Het wordt even wennen, maar het is tevens een belofte voor mogelijke nieuwe positieve natuurontwikkelingen. Met dank aan alle waarnemers, in het bijzonder de vaste kern van Vogelwerkgroep Heihof! Hans van de Laar Brunssum