Middeleeuwse Literatuur I. Het tijdperk II. De taal 1. Het Oud-Nederlands a) De oudste woorden De Lex Salica Morther Fither Focla Hano Fe durpello Alle woorden die ooit bestaan hebben, zijn terug te vinden in het veertigdelige WNT (Woordenboek der Nederlandse Taal). Er bestaat inmiddels ook een online historisch woordenboek: het GTB het Geïntegreerde Taal Bank) De Oudnederlandse woorden in dit boek bevatten ongeveer 4.500 woorden uit de periode 500-1200. De materiaalverzameling, het zogenaamde Corpus Oudnederlands, bestaat uit ruim 26.000 attestaties, plus zo'n 15.000 toponiemen. 1
Voorbeeld van een Lemma uit het GTB: FADAR Woordsoort: znw., m. Modern lemma: vader Oudste attestatie: 791-800 Frequentie: totaal: 20, appellatieven: 20 Etymologie: Cognaten: Oudfries feder, fader. Morfologie: ongeleed. Afleidingen: fadarkīn Samenstellingen met het trefwoord als rechterlid: aldarfadar Flexie: in Latijnse context vader (3) nominatief singularis uater (3) genitief singularis uader (1), uater (2) datief singularis uader (2), uater (1) accusatief singularis fadaer (2), uader (1), uater (1), uather (1), uathe[r] (1) vocatief singularis uater (1) nominatief pluralis fadera (1) Overige historische woordenboeken: VMNW: vader (znw. m.), MNW: vader (znw. m.), WNT: vader (znw. m.) + 1. Vader. Mendit an geginuuirdi sinro, gidruoueda uuerthint fan antsceine sinro (l. sinin) fadera uueisono in scepenin uuidouuano. WPs (hs. I) 067,06 Zuid-Nederrijn, Nederrijn, 901-1000 (kopie 1701-1800)Ther unt fîeng sines uader riche ande leuede sint cristenliche. Mfr.Reimb. A, r. 647 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Thes scalt thu nu liebe uater ezzen, turch thinen willen haben ich iz gewunnen. Mfr.Reimb. B, r. 058 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Ther uater tho zů ime sprach wie gewunnest thu so sciere, liebe sun, daz? Mfr.Reimb. B, r. 059 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Vnser uater iz so lief habet, also wir haben gesaget. Mfr.Reimb. B, r. 089 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Also sie thar inquamen uon allen landen, so wurthen sie thar in beuangen Von them romis[c]he here also ich saget, thaz zuuene houbet man habet, Tytum unde uespesianum, einen uathe[r] unde einen sun. Mfr.Reimb. B, r. 570 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Them uader ther sun ivnge nam iz uon them munde Thiv můder them kinde, thaz quam uon sundelichen thingen. Mfr.Reimb. B, r. 577 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200einen alder uader ich habete, Ther hiez zacheus, ther saget minem uader symoni sus. Mfr.Reimb. B, r. 595 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Rotbertus Vader. Lib.Trad. 133,30 Gent, Vlaanderen, 1101-1200coram (...) Isen Vader. Lib.Trad. 198,04 Gent, Vlaanderen, 1174 (kopie 1201-1210)Iso Vader. Lib.Trad. 203,26 Gent, Vlaanderen, 1189Thie êra nehauon auor ich niet uon einegan minen meritis, sunder uone mines sponsi genathon, ther mir pacem hauet gegen sinen uader gewunnon mit effusione sanguinis sui. LW 142,17 Egmond, Holland, ca. 1100[got was] ire uater unde ire kint, th[az sint saliclichiu] thinc. Mfr.Reimb. B, r. 102 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Wande thie sines uater gebot abe gêt, mit rehte er sines erbes abe stet. Mfr.Reimb. B, r. 240 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland,? 1151-1200Alle cristen unser brůther sint, wande wir alle sin eines uater kint. Mfr.Reimb. B, r. 316 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Wir sin alle gebrůdere unde suestere uon unserem uater [...]. Mfr.Reimb. B, r. 317 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Thice scolden sie mit gelichem urteile ane gan, want sie wither [th]en uather unde then sun habeten getan. Mfr.Reimb. B, r. 571 Werden, Essen?, Noord- Oost Nederland, 1151-1200gelobistu in got alamehtigan fadaer. Utrechtse doopbelofte CG 026,20 Utrecht, Holland, 791-800ec gelobo in got alamehtigan fadaer. Utrechtse doopbelofte CG 026,21 Utrecht, Holland, 791-800of er mit sinem brůder then er hir gesihet unbrůderlich beget, Wie scolde wir thanne got uater minnen, then er nemach gesehen noch [...]. Mfr.Reimb. B, r. 319 Werden, Essen?, Noord-Oost Nederland, 1151-1200Literatuur: Tavernier 1968 308 2
b) De oudste zin Hebban olla vogola nestas higunnan Hinase hic enda thu Wat unbidan we nu Non scholae, sed vitae discimus An âuont in an morgan in an mitdon dage tellon sal ic in kundon, in he gehôron sal. s Avonds en s morgens en s middags zal ik vertellen en verkondigen, en hij zal luisteren.' Visc flot aftar themo uuatare. Een vis zwom in het water, enz. Gelobistu in got alamehtigan fadaer. 'Gelooft gij in god de almachtige vader'? "Tesi samanunga was edele unde scona" "Deze gemeenschap was edel en schoon" "Forchta in biuonga* quamon ouer* mi in bethecoda mi thuisternussi In ic quad uuie** sal geuan* mi fetheron also duuon* in ic fliugon sal in raston sal"! Lees "v" waar "u" staat en "w" waar er uu staat "Vrees en beving kwamen over mij en duisternis bedekte mij En ik zei: Wie zal mij veren geven zoals duiven, zodat ik weg zal vliegen en een rustplaats zal vinden." Ez sint guotiu niuwe maere, daz die vogel offenbaere c) De oudste tekst singent, dâ man bluomen siht. zén zîten in dem jâre stüende wol, daz man vrô waere, leider des enbin ich niht: Mîn tumbez herze mich verriet, daz muoz unsanfte unde swaere tragen daz leit, das mir beschiht Het is goed nieuws, dat de vogels luidkeels zingen waar men bloemen ziet. In deze tijd van het jaar zou men blij moeten zijn, maar helaas, dat ben ik niet: mijn dwaze hart heeft mij verraden, en moet nu, treurig en somber, het leed verdragen dat mij ten deel valt. 3
2. Het Middel-Nederlands a) Ontwikkeling in de middeleeuwen b) De manuscripten Het Gruuthuse handschrift Het Reynaert handschrift Het Ferguut handschrift Het Beatrijs handschrift Het Hulthem handschrift Het Haagse handschrift De Brugse patriciër Lodewijk van Gruuthuse (tweede helft 15e eeuw) bezat een voor die tijd indrukwekkende bibliotheek. Een van de Nederlandstalige codices uit zijn boekenbezit is in de literatuur bekend geworden als hét Gruuthuse-handschrift. Het is een bundel met gebeden, allegorische gedichten en liederen (met muzieknotatie), vervaardigd in de tweede helft van de 14e eeuw. Onder de liederen bevinden zich het beroemde klaaglied Egidius, waer bestu bleven, het Kerelslied en ook onderstaande ballade. We beluisteren Den Capelaen van Oedelem : 4
5
III. Schrijven in de middeleeuwen 6
Gehistorieerde initiaal Miniatuur Rubriek Lombarde Penwerk. Hoofdletterkolom Paragraafteken Marginalia Correcti Pricking Liniëring Abbreviaturen 7
IV. Middel-Nederlands lezen en vertalen. Het Middel-Nederlands is een taal met flexie, ofwel een taal met verbuigingen: 8
Mannelijk: Sterk Zwak Enkelv. Nom. die/de cleine knecht hane Gen. dies/des cleins knechts hanen Dat. dien/den cleinen knechte hane Acc. dien/den cleinen knecht hane Meerv. Nom. die cleine knechte hanen Gen. dier/der cleiner knechte hanen Dat. dien/den cleinen knechten hanen Acc. die cleine knechte hanen De belangrijkste kenmerken bij het lezen van het Middel-Nederlands zijn: 1. Klinkers * Er zijn nauwelijks diftongen of tweeklanken in het Middel-Nederlands: Hij hi Mij mi Gij gi Duizend Buiten Kleine Eik duzend buten klene eke * In een gesloten lettergreep werd een lange klinker vaak aangeduid met een verlengings e of i: Haar Haer Delen Deilen 2. Medeklinkers * K = C gespeld * SCH = SK gespeld * Doordat men eerst en vooral de klanken weergeeft, kan het zijn dat men woorden die men samen uitspreekt, ook aaneenschrijft: Voorbeeld: tforhoeft = het voorhoofd Voorbeeld: thof = het hof Wanneer dit vooraan gebeurt, noemen we dit proclisis. Voorbeeld: haddi = hadde hi = had hij Voorbeeld: dats = dat is Voorbeeld: dat seggic u = dat segge ic u = dat zeg ik u Wanneer dit achteraan voorkomt, noemen we dit eclisis. * Gelijkmaking (assimilatie) en ongelijkmaking (dissimilatie) In sommige woorden verdwijnt er een medeklinker onder invloed van een andere: 9
Voorbeeld: altemaal = allemaal Voorbeeld: lijcteken = litteken * Weglating en bijvoeging: In Het Vlaams, Zeeuws en West-Brabants liet men de H soms weg: Voorbeeld: angen = hangen Voorbeeld: adden = hadden 3. Verbuiging * Men verboog Substantieven, adjectieven en voornaamwoorden zoals nu nog in het Duits: Voorbeeld: Den hals, Die Neuse, den mensche, met quaden list 4. Ontkenning * NE, N, EN * meest al werd de ontkenning dubbel gebruikt: Nooit niet 10