Rapportage arbeidsmarkt- en onderwijsinformatie 2010-2011

Rapportage arbeidsmarkt- en onderwijsinformatie 2010-2011 1

Inhoud Samenvatting 3 1 Beschrijving van de arbeidsmarkt 10 1.1 Arbeidsmarktinformatie Procesindustrie 10 1.2 Arbeidsmarktinformatie Laboratoriumtechniek 13 1.3 Arbeidsmarktinformatie Operationele Techniek 15 1.4 Arbeidsmarktinformatie Milieutechniek 15 1.5 Arbeidsmarktinformatie Fotonica 15 2 Beschrijving van de onderwijsmarkt 18 2.1 Onderwijsinformatie Procestechniek 18 2.2 Onderwijsinformatie Laboratoriumtechniek 20 2.3 Onderwijsinformatie Operationele Techniek 22 2.4 Onderwijsinformatie Fotonica 23 3 Beschrijving van de BPV markt 24 Overzicht geaccrediteerde leerbedrijven 4 BPV perspectief voor deelnemers 25 4.1 Invoering competentiegericht onderwijs 25 4.2 BPV perspectief Procestechniek 25 4.3 BPV perspectief Laboratoriumtechniek 25 4.4 BPV perspectief Operationele Techniek 25 4.5 BPV perspectief Milieutechniek 26 4.6 BPV perspectief Fotonica 26 Bronnen 27 2

Samenvatting Dit arbeidsmarkt- en onderwijsinformatierapport is opgesteld door en heeft betrekking op de volgende sectoren: - Procestechniek - Laboratoriumtechniek - Operationele Techniek - Fotonica Voor deze sectoren verzamelde het kenniscentrum informatie over ontwikkelingen op de arbeids-, onderwijs- en BPV markt (beroepspraktijkvorming). Hieruit trekken wij conclusies over: - perspectieven voor gediplomeerde mbo-ers op de arbeidsmarkt - vraag en aanbod van BPV-plaatsen in de nabije toekomst Doordat geen parte leerlingen Milieutechniek meer kent, zijn hiervan geen gegevens opgenomen. Het afgelopen jaar: voorzichtig herstel In september 2008 kondigde zich de economische crisis aan en in 2009 zette deze crisis zich door. De eerst getroffen bedrijven waren die in de auto-industrie en hun toeleveranciers, daarna volgden de grondstoffenproducenten en andere bedrijven. Met name de bouw, procesindustrie en ict werden getroffen. Veel bedrijven ontdeden zich noodgedwongen van freelancers, gedetacheerden en zzp ers (zelfstandigen zonder personeel) met flexibele contracten. De overheid sprong bij, deeltijd ww werd mogelijk en opleiden werd extra aantrekkelijk gemaakt. Er werd daardoor veel opgeleid dit jaar, veelal door en voor eigen personeel om de kosten laag te houden. Daarnaast dreigde een groeiende jeugdwerkloosheid: een grote groep schoolverlaters die als gevolg van de crisis niet aan een baan kon komen of door een tijdelijk contract al snel weer op straat kwam te staan. Er werden stimuleringsprojecten opgezet en er werd veel samengewerkt tussen scholen, gemeenten en bedrijven - al dan niet verenigd in specifieke samenwerkingsverbanden. Ook de BPV-markt werd getroffen. Stageplekken kwamen onder druk en het kon niet uitblijven: bedrijven ontkwamen er soms niet aan om daadwerkelijk mensen te ontslaan. Ook weer gedwongen door de omstandigheden. In de loop van 2010 liet de economie echter weer voorzichtig de eerste tekenen van herstel zien. Een herstel dat vermoedelijk in 2011 zal doorzetten. Arbeidsmarkt Het verwachte arbeidsmarktperspectief voor de sector procestechniek is gunstig voor niveaus 2 t/m 4. De basisoperator (niveau 1) zal het wat lastiger krijgen om werk te vinden, mede ook omdat het aantal deelnemers op dit niveau de afgelopen jaren flink is toegenomen. De arbeidsmarktperspectieven in de laboratoriumtechniek zijn op niveau 2 (laborant) na ook gunstig te noemen. Met name is er een groeiende vraag naar de Analist Klinische Chemie, Biotechnologisch Analist en de Chemisch Fysisch Analist. Allen op niveau 4. 3

Voor gediplomeerden uit de sector Operationele Techniek is het perspectief op werk goed in vrijwel alle regio s. Alleen de vraag in Zuid-West naar de analist pathologie blijft wat achter. Met name op de langere termijn (tot 2014) wordt een groot tekort aan instroom op de arbeidsmarkt verwacht in zowel de procestechniek als laboratoriumtechniek. Dit vraagt aandacht. In de sector Fotonica groeit het aantal deelnemers nog altijd, de druk op het arbeidsmarktperspectief is groot, in verschillende regio s zien we al dat het aanbod van arbeidskrachten groter is dan de vraag. Voor specifieke regionale informatie verwijzen wij naar de regionale Colo-barometers en kerncijfers op http://www.colo.nl/regionale-barometers.html. 4

Arbeidsmarktperspectief per kwalificatie per regio Crebo Kwalificatie Niveau NL Noord Oost Zuid-Oost Zuid- West Proces- en Milieutechniek Midden- West Noord- West 90452 Basisoperator 1 = = - - - = - 90311 Operator A 2 = = = = = + = 90012 Operator B 3 + + + ++ + + + 90240 Operator C 4 + + + ++ ++ + + 90270 Milieufunctionaris 4 = = n.b - + ++ + Operationele Techniek 91690 Medewerker Operationele Techniek 91680 Allround Operationeel Technicus 2 + = + - + + + 4 + + + - ++ ++ + Laboratoriumtechniek 91720 Junior laborant 2 - - - = = -- - 91730 Allround laborant 3 = = = = = = + 93711 Analist Klinische Chemie 4 + + + + + + + 93712 Analist Pathologie 4 = = = + - + = 93713 Biotechnologisch Analist 93714 Chemisch-Fysisch Analist 93715 Microbiologisch Analist 93716 Technisch Onderwijs Assistent 4 + + + = + + = 4 + ++ ++ + + ++ + 4 + + + + + + + 4 = = = = = = = 5

Crebo Kwalificatie Niveau NL Noord Oost Zuid-Oost Zuid- West Fotonica Midden- West Noord- West 90053 Medewerker Fotografie 90063 Allround Medewerker AVproductie 2 = = = = = = = 3 = = = = = + = 90081 Beeldtechnicus 4 = - = - - = = 90082 Cameraman 4 = - - = = = - 90083 Fotograaf 4 = = = = n.b. = = 90085 Geluidstechnicus 4 - - = = - = = 90087 Lichttechnicus 4 - - - - - = = 90089 Video Editor 4 = = = = = + = 90421 Animatie / Audiovisuele Vormgeving 4 = n.b. = = = = = 90422 Art & Design 4 = - = = n.b. = = 90424 Grafische Vormgeving 90423 Interactieve Vormgever 4 = n.b. = = = = = 4 = n.b. = = = + + Legenda Symbool Betekenis ++ Goed + Ruim voldoende = Voldoende - Matig -- Gering n.b. Gegevens niet beschikbaar 6

BPV Plaatsen De vraag naar beroepspraktijkvormingsplaatsen (BPV plaatsen) neemt binnen alle sectoren toe. Er onstaat ook vraag vanuit vmbo- en hbo-instellingen, waardoor er verdringing kan optreden. Voor deelnemers die nog in het eerste of tweede leerjaar zitten is een deel van de bedrijven terughoudend met het aanbieden van stage-plaatsen. Voor de sector Procestechniek geldt dit voor een groot aantal deelnemers niet, omdat men deze deelnemers via het BBL-traject opleidt. Deze deelnemers beschikken al over een BPV plaats voordat ze aan de opleiding beginnen. Voor niveau 1 deelnemers is het wel lastig om stageplekken te vinden, met name in de regio s Noord, Oost en Zuid-Oost. Voor niveau 2 is er evenwicht (behalve in Oost) en voor de niveaus 3 en 4 zijn volop plaatsen beschikbaar. In de sector Laboratoriumtechniek bestaat voor de meeste kwalificaties een evenwichtssituatie of zijn meer dan voldoende bpv-plaatsen beschikbaar. Alleen voor de Laborant op niveau 2 is het in de meeste regio s lastig een stageplek te vinden. Alleen in de regio s Zuid-West en Noord-West heerst voor dit niveau evenwicht tussen vraag en aanbod. Voor de Biotechnologisch Analist is het alleen in de regio Zuid-Oost wat lastiger om een stageplek te vinden. De rest van de bpv-markt ziet er gunstig uit voor laboratoriumtechniek leerlingen. Met uitzondering van de regio Zuid-Oost is voor de sector Operationele techniek de beschikbaarheid van BPV plaatsen (ruim) voldoende. Dit geldt voor alle niveaus. Voor milieutechniek zijn in de regio s Noord en Zuid-Oost minder stageplaatsen beschikbaar. Het aantal deelnemers in de sector Fotonica groeit nog altijd. KC PMLF blijft intensief samenwerken met scholen en leerlingen om het aanbod aan te laten sluiten op de vraag. De perspectieven op een BPV plaats zijn daarom of in evenwicht of staan onder druk. Met name voor de beeldtechnicus en de cameraman zal het in de meeste regio s lastig zijn om een stageplek te vinden. 7

Beroepspraktijkvormingsperspectief per kwalificatier per regio Crebo Kwalificatie Niveau NL Noord Oost Zuid-Oost Zuid- West Proces- en Milieutechniek Midden- West Noord- West 90452 Basisoperator 1 = - - - = = = 90311 Operator A 2 = = - = = + + 90012 Operator B 3 + = = ++ + ++ + 90240 Operator C 4 + + = + ++ ++ = 90270 Milieufunctionaris 4 = - = - + ++ + Operationele Techniek 91690 Medewerker Operationele Techniek 91680 Allround Operationeel Technicus 2 = = + - + + + 4 + + = - ++ ++ + Laboratoriumtechniek 91720 Junior laborant 2 - - - - = -- = 91730 Allround laborant 3 + = = + = = + 93711 Analist Klinische Chemie 4 + + + + + = + 93712 Analist Pathologie 4 + + + + n.b. - = 93713 Biotechnologisch Analist 93714 Chemisch-Fysisch Analist 93715 Microbiologisch Analist 93716 Technisch Onderwijs Assistent 4 + + + - = = + 4 + ++ ++ + + = ++ 4 = + + + = = = 4 = + + = + = = 8

Crebo Kwalificatie Niveau NL Noord Oost Zuid-Oost Zuid- West Fotonica Midden- West Noord- West 90053 Medewerker Fotografie 90063 Allround Medewerker AVproductie 2 = = = = = = = 3 = = = = + + + 90081 Beeldtechnicus 4 - - = - - = = 90082 Cameraman 4 = - = - - = = 90083 Fotograaf 4 = = = = = = = 90085 Geluidstechnicus 4 = = = = = = = 90087 Lichttechnicus 4 = - = - = = = 90089 Video Editor 4 = = = = - + = 90421 Animatie / Audiovisuele Vormgeving 4 = n.b. = = = + = 90422 Art & Design 4 = - = = n.b. = = 90424 Grafische Vormgeving 90423 Interactieve Vormgever 4 = n.b. n.b. = = n.b. n.b. 4 = n.b. = = = + = Legenda Symbool Betekenis ++ Goed + Ruim voldoende = Voldoende - Matig -- Gering n.b. Gegevens niet beschikbaar 9

1 Beschrijving van de arbeidsmarkt In dit hoofdstuk schetsen we de arbeidsmarkt voor de diverse sectoren. We dragen kwantitatieve gegevens aan over bedrijven en werknemers per sector en geven een indicatie van de actuele situatie. Het kenniscentrum gebruikt hierbij als uitgangspunt het continue veldonderzoek onder eigen leerbedrijven en het online-onderzoek dat vorig jaar heeft plaatsgevonden, beide waar nodig aangevuld met andere onderzoeksresultaten. In onderstaande tabel is zichtbaar dat landelijk het aantal werklozen sinds begin 2010 is afgenomen en het aantal banen toegenomen, wat een indicatie kan zijn voor een herstel van de economie. Iets dat ook in onze sectoren zo wordt ervaren. 1.1 Arbeidsmarktinformatie Procesindustrie De procesindustrie omvat een grote verzameling van uiteenlopende bedrijven die procesmatig producten maken, veelal met geautomatiseerde apparatuur. De volgende industrieën vallen hieronder: Totaal x1000 Elementaire beroepen Lagere beroepen Middelbare beroepen Hogere beroepen Wetensch. beroepen Onbekend Voedings- en genotmiddelen Textiel, kleding en leder Hout- en bouwmaterialen 135 24 44 49 12 3 3 13 2 8 3... 46 3 24 16 3.. 10

Totaal x1000 Elementaire beroepen Lagere beroepen Middelbare beroepen Hogere beroepen Wetensch. beroepen Onbekend Papier, drukken, uitgeven Aardolie, rubber en kunststof 102 12 22 41 22 5. 49 6 14 17 7 3 2 Chemisch 83 6 12 40 14 9 2 Basismetaal 25 2 6 12 3 2 - Metaalproducten 123 8 42 56 12 2 3 Machines en apparaten Elektrische apparaten Auto, aanhangwagen, oplegger Overige transportmiddelen Meubels en overig recycling etc. 62 4 10 31 12 3 2 58 7 8 22 14 5 2 13. 7 6... 28 2 6 16 4.. 213 37 62 74 25 6 9 Totaal x 1000 950 113 265 383 128 38 23 Tabel 1 - Werkzame beroepsbevolking van 15-64 jaar naar beroepsniveau en sbi 2007 Bron: CBS, Enquête Beroepsbevolking 2008 Een punt (.) in de tabel betekent dat gegevens van voldoende nauwkeurigheid ontbreken. Het gaat hierbij om cijfers die afgerond kleiner dan 1500 zijn. A.h.v. de Enquête Beroepsbevolking 2008 heet het CBS in september van dat jaar becijferd dat er 233.100 personen met een middelbaar opleidingsniveau als producerend en onderhoudspersoneel werkzaam zijn in de industrie (delfstoffen, industrie en nutsbedrijven). De economische crisis heeft de industrie sterk geraakt. Veel bedrijven hadden echter voldoende reserves en kregen voldoende steun om overeind te blijven. Men ontdeed zich zo veel mogelijk van freelancers, uitzendkrachten en zzp ers (zelfstandigen zonder personeel). Een groep die het dus extra moeilijk had op dat moment. Veel bedrijven saneerden, krompen wat in, maar waren zich voldoende bewust van het feit dat ze het personeel weer hard nodig hebben als de economie weer aantrekt. Momenteel (februari 2011) zien we de vraag naar freelancers, uitzendkrachten en zzp ers weer toenemen.bedrijven zijn echter nog terughoudend in het aannemen van vast personeel. 11

Leeftijdsverdeling De leeftijd van ruim 37% van de procesindustrieel medewerkers ligt tussen de 40 en 54 jaar, 20 % is 55 jaar of ouder, zie tabel. Leeftijdsverdeling Percentage medewerkers < 27 jaar 13,4 27-39 jaar 28,9 40-54 jaar 37,3 >= 55 jaar 20,4 Tabel 3, Leeftijdverdeling procesindustrieel medewerkers (n=266) Bron: Online- en veldonderzoek Kennsicentrum PMLF, dec. 2010 Actuele arbeidsmarktgegevens MBO ers Procestechniek Aantal werkenden: 22500, trend 2004-2008: constant Verwachte uitbreidingsvraag tot 2014: 5700 Verwachte vervangingsvraag tot 2014: 4000 Verwachte baanopeningen tot 2014: 9700 (5700 + 4000) Verwachte instroom van schoolverlaters tot 2014: 4300 Dit betekent dat voor 2014 een tekort wordt verwacht van 9700 4300 = 5400 instromers! Arbeidsmarkt: vacatures het afgelopen jaar (2010) Het afgelopen jaar heeft 61,3% van de ondervraagde bedrijven in de procesindustrie vacatures gehad. In 35% van de gevallen ging het om meer dan vijf vacatures. Arbeidsmarkt: vacatures december 2010 38,1% van de ondervraagde bedrijven in de procesindustrie had op het moment van onderzoek vacatures open staan. De grootste behoefte is aan personeel op MBO-niveau 3 en 4 en op HBO-niveau of hoger. Arbeidsmarkt: vacatures de komende vier jaar 57,6% van de ondervraagde bedrijven in de procesindustrie verwacht de komende jaren vacatures te hebben. Ook hier gaat het voornamelijk om personeel op MBO-niveau 3 en 4 of hoger. VACATURES PROCESTECHNIEK Het afgelopen jaar 61,3% van de bedrijven December 2010 38,4% van de bedrijven De komende vier jaar 57,6% van de bedrijven 12

1.2 Arbeidsmarktinformatie Laboratoriumtechniek De achterban van ons kenniscentrum betreffende laboratoriumtechniek bestaat uit laboratoria in ziekenhuizen, bloedbanken, universiteiten, onderzoeksinstituten, milieucontrolerende instanties, chemische industrie, voedings- en genotmiddelenindustrie en de farmaceutische industrie. Aangezien laboratoria vrijwel nooit als zelfstandig bedrijf geregistreerd zijn, maar vrijwel altijd deel uitmaken van een bedrijf of instelling, is het niet mogelijk een exact aantal bedrijven en werknemers aan te geven. In de volgende branches komen laboratoria voor: - artsenlaboratoria en bacteriologische en serologische laboratoria - delfstoffenwinning - vervaardiging van voedingsmiddelen en dranken (inclusief zuivelindustrie) - aardolie- en steenkoolverwerking - chemische industrie - rubber- en kunststofverwerkende industrie - papier- en kartonindustrie - glas-, aardewerk-, cement-, kalk- en gipsindustrie - primaire metaalindustrie - metaalindustrie - oppervlaktebehandeling - milieudienstverlening (o.a. afvalwater- en afvalbehandeling) De laatste jaren vond een aantal reorganisaties binnen deze sector plaats. We schatten dat er momenteel circa 1350 bedrijven zijn waar laboratoriummedewerkers werken. Het leerbedrijvenregister van bevat 850 bedrijven in deze sector, met totaal 1345 leerplaatsen. Omdat beide bestanden overlappen, ligt het totaal aantal bedrijven met laboratoriummedewerkers lager dan de som van beide groepen. Arbeidsmarkt: vacatures het afgelopen jaar (2010) Het afgelopen jaar heeft 31,2% van de ondervraagde bedrijven in de laboratoriumtechniek vacatures gehad. In ruim 75% van de gevallen ging het om 1-2 vacatures. Arbeidsmarkt: vacatures december 2010 11,8% van de ondervraagde bedrijven in de laboratoriumtechniek had op het moment van onderzoek vacatures open staan. De grootste behoefte is aan personeel op MBO-niveau 4. Arbeidsmarkt: vacatures de komende vier jaar 36,8% van de ondervraagde bedrijven in de laboratoriumtechniek verwacht de komende jaren vacatures te hebben. Ook hier gaat het voornamelijk om personeel op MBO-niveau 4. VACATURES LABORATORIUMTECHNIEK Het afgelopen jaar 31,2% van de bedrijven December 2010 11,8% van de bedrijven De komende vier jaar 36,8% van de bedrijven 13

Leeftijdsverdeling De leeftijd van bijna 33% van de laboratoriummedewerkers ligt tussen de 40 en 54 jaar, 15% is 55 jaar of ouder, zie tabel 4. In grote organisaties werken gemiddeld meer oudere werknemers. Leeftijdsverdeling Percentage medewerkers < 27 jaar 16,2 27-39 jaar 35,8 40-54 jaar 32,9 >= 55 jaar 15,1 Tabel 4, Leeftijdverdeling laboratoriummedewerkers (n=467) Bron: Online- en veldonderzoek Kennsicentrum PMLF, dec. 2010 Actuele arbeidsmarktgegevens MBO ers Laboratoriumtechniek Aantal werkenden: 24000, trend vanaf 2004: dalend Toekomstprognose tot 2014 Verwachte uitbreidingsvraag tot 2014: 2000 (16%), jaarlijks gemiddeld 3,1% Verwachte vervangingsvraag tot 2014: 100 (1%), jaarlijks gemiddeld 0,1% Verwachte baanopeningen tot 2014: 2100 (17%), jaarlijks gemiddeld 3,1% Verwachte instroom schoolverlaters tot 2014: 1600 (13%), jaarlijks gemiddeld 2,5% Intredewerkloosheid van vier maanden of langer: 0% 57% van de schoolverlaters stroomt door naar een vervolgopleiding (waarvan 6% via de BBL). 4% vindt een baan buiten de vakrichting. Bron: De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2014 - ROA-R-2009/5, Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, november 2009 Uit bovenstaande gegevens blijkt dat het aantal baanopeningen tot 2014 2100 zal zijn en het aantal schoolverlaters op MBO-niveau 1600. Dit betekent een dreigend tekort voor 2014 van 500 instromers op dit niveau! 14

1.3 Arbeidsmarktinformatie Operationele Techniek Werknemers in de sector Operationele Techniek bewaken het productieproces van energieopwekking en energielevering, en zorgen voor de kwaliteit en veiligheid van procestechnische installaties zoals koelinstallaties, verwarmingsinstallaties, gasturbines, stoomturbines, stoomketels, generatoren, dieselmotoren en warmtekrachteenheden. Daarnaast verrichten ze onderhoud aan installaties en verzorgen bij sommige bedrijven de distributie van utilities. Tot de bedrijven binnen de sector Operationele Techniek behoren energiecentrales, de aardolie- en aardgasindustrie, de chemische industrie, ziekenhuizen, vuilverbrandingsinstallaties, waterzuiveringsinstallaties, machinefabrieken en de marine. Een groot deel van deze bedrijven behoort tot de sector Procestechniek. Hiervoor geldt de arbeidsmarktinformatie van paragraaf 1.1. 1.4 Arbeidsmarktinformatie Milieutechniek De sector Milieutechniek is ook een brede sector. Hieronder vallen de grotere bedrijven uit de procesindustrie. In deze bedrijven werken milieutechnici bijvoorbeeld als KAM-coördinator. Zij zijn verantwoordelijk voor het onderhouden van zorgsystemen op het gebied van kwaliteit, veiligheid en arbeidsomstandigheden of milieu. Deze medewerkers hebben tevens inzicht in het productieproces. Daarnaast werken milieufunctionarissen bij milieutechnische diensten van gemeenten en provincies, waterschappen en heemraadschappen, ingenieursbureaus en adviesbureaus op het gebied van milieu, aannemers die saneringen uitvoeren, en productiebedrijven. Ze doen aan kwaliteitscontrole en vergunninghandhaving of werken op het terrein van milieu-onderzoek en saneringen. Voor bedrijven is het niet essentieel dat de werknemer bij aanvang al over milieukennis beschikt. Ook gediplomeerden uit andere technische richtingen vinden een baan binnen deze sector. Om die reden verwijzen we voor verdere arbeidsmarktinformatie wederom naar de informatie in paragraaf 1.1. 1.5 Arbeidsmarktinformatie Fotonica De sector Fotonica is uitgesplitst in twee richtingen: - AV-productie - Mediavormgever AV-productie Deze richting kent verschillende beroepen en uitstromen: Uitstroom Niveau Medewerker Fotografie 2 Allround AV-medewerker 3 Beeldtechnicus 4 Cameraman 4 Fotograaf 4 Geluidstechnicus 4 Lichttechnicus 4 Video-editor 4 15

Bedrijven binnen deze richting zijn foto- of tv-studio s, audiovisuele productiebedrijven, webdesign bureaus, media afdelingen van overheidsinstellingen of bedrijven, marketing-, reclame- en communicatieadviesbureaus. In deze sector werken relatief veel zelfstandigen zonder personeel (zzp ers). Daarnaast werken ook veel mensen op uitzendbasis of met tijdelijke contracten. Mediavormgever Hieronder vallen de volgende uitstromen: Uitstroom Niveau Animatie/audiovisuele vormgeving 4 Art & Design 4 Interactieve vormgeving 4 Grafische vormgeving 4 Beroepen die je tegenkomt in animatiestudio s, webdesign bureaus, multimedia afdelingen, crossmedia design studio s of ICT afdelingen. Naar schatting zesduizend bedrijven voeren activiteiten uit op bovengenoemde twee terreinen. In de praktijk blijkt dat er gedurende de afgelopen jaren meer bedrijven opstartten dan stopten, hoewel dit het afgelopen jaar wat meer in evenwicht kwam. Veel mensen werken als freelancer. Deze creatieve industrie is goed in opkomst. Leeftijdsverdeling De leeftijd van ruim 31% van de fotonicawerkers ligt tussen de 40 en 54 jaar, 4% is 55 jaar of ouder, zie tabel hieronder. Leeftijdsverdeling Percentage medewerkers < 27 jaar 24,1 27-39 jaar 40,3 40-54 jaar 31,2 >= 55 jaar 4,4 Tabel, Leeftijdverdeling fotonicamedewerkers (n=509) Bron: Online- en veldonderzoek Kennsicentrum PMLF, dec. 2010 16

Arbeidsmarkt: vacatures het afgelopen jaar (2010) Het afgelopen jaar heeft 16,3% van de ondervraagde bedrijven in de fotonicasector vacatures gehad. Arbeidsmarkt: vacatures december 2010 5,8% van de ondervraagde bedrijven in de fotonicasector had op het moment van onderzoek vacatures open staan. De grootste behoefte is aan personeel op MBO-niveau 4. Arbeidsmarkt: vacatures de komende vier jaar 31,5% van de ondervraagde bedrijven in de fotonicasector verwacht de komende jaren vacatures te hebben. Ook hier gaat het voornamelijk om personeel op MBO-niveau 4. VACATURES FOTONICASECTOR Het afgelopen jaar 16,3% van de bedrijven December 2010 5,8% van de bedrijven De komende vier jaar 31,5% van de bedrijven 17

2 Beschrijving van de onderwijsmarkt In dit hoofdstuk geven we per kwalificatie een overzicht van het aantal deelnemers per leerweg. Hiervoor gebruiken we de gegevens van DUO Zoetermeer (voorheen Cfi) over de schooljaren 2006 t/m 2010 (schooljaar 2010/2011). Verschillende instellingen zijn al volop bezig met experimenten volgens het CGO (competentiegericht onderwijs) voor een groeiend deel van hun deelnemers. Om te kunnen vergelijken met voorgaande jaren, worden de deelnemers van de voorgaande kwalificaties (eindtermen) en van de nieuwe kwalificaties gesommeerd. 2.1 Onderwijsinformatie Procesindustrie Onderstaande gegevens zijn gebaseerd op de gegevens van DUO Zoetermeer 2010-2011. 2006 2007 2008 2009 2010 Kwalificatie bbl bol Tot. bbl bol Tot. bbl bol Tot. bbl bol Tot. bbl bol Tot. Basisoperator 1291-1291 1754-1754 1391 7 1398 2947 8 2955 2625 17 2642 Operator A 2288 169 2457 2598 179 2777 2788 164 2952 2636 156 2792 2586 184 2770 Operator B 2294 252 2546 2529 148 2677 2654 169 2823 2559 187 2746 2289 239 2528 Operator C 703 460 1163 777 420 1197 816 458 1274 776 481 1257 738 422 1160 Totaal 6576 881 7457 7658 747 8405 7649 798 8447 8918 832 9750 8238 862 9100 Tabel, aantal deelnemers per jaar, per operatorkwalificatie, per leerweg Bron: DUO Zoetermeer, 2010-2011 3500 3000 2500 2000 1500 Basisoperator Operator A Operator B Operator C 1000 500 0 2006 2007 2008 2009 2010 Grafiek., trend aantal deelnemers per jaar per kwalificatie Bron: DUO Zoetermeer, 2010-2011 18

Hierbij vallen onder: Niveau Kwalificatie CGO Kwalificatie eindtermen 1 Basisoperator basisoperator, assistent operator 2 Operator A operator A, procesoperator A, mechanisch operator A 3 Operator B operator B, procesoperator B, allround operator, mechanisch operator B 4 Operator C operator C, procesoperator C, hoofdoperator, mechanisch operator C, middenkaderfunctionaris procestechniek De opleidingen in de Procestechniek worden voor het overgrote deel aangeboden via BBL opleidingen. We zien echter dat vooral binnen de opleiding operator C een relatief groot aantal deelnemers via de BOL de opleiding volgt, namelijk 422. Dit aantal is de afgelopen jaren redelijk stabiel. Verder zien we dat men het meest kiest voor de opleidingen Basisoperator, Operator A en Operator B, en dat de opleiding basisoperator na een sterke opmars de afgelopen jaren, vanaf schooljaar 2009/2010 weer een kleine knik laat zien. 36% van de schoolverlaters MBO-procestechniek stroomt door naar een vervolgopleiding, waarvan 6% BOL en 30% BBL (bron: ROA-R-2009/5). 19

2.2 Onderwijsinformatie Laboratoriumtechniek Ook onderstaande gegevens zijn gebaseerd op de gegevens van DUO Zoetermeer 2010-2011. BOL BBL Opleiding niv. 2006 2007 2008 2009 2010 2006 2007 2008 2009 2010 Laborant / laboratoriummedewerker Vakfunctionaris (medische) laboratoriumtechniek 2 0 11 29 40 32 1 16 31 24 12 3 359 213 141 40 2 10 21 16 1 1 Allround laborant 3 186 190 263 436 523 0 0 0 28 40 Middenkaderfunctionaris 4 663 599 376 150 47 3 3 4 3 2 biologische laboratoriumtechniek Biotechnologisch analist 4 0 0 20 141 233 0 0 0 6 11 Microbiologisch analist 4 0 0 13 44 101 0 0 0 0 2 Biomedisch analist Biologie 4 0 8 20 12 0 0 0 0 0 0 Biomedisch analist Microbiologie 4 1 8 23 12 3 0 0 0 0 0 Middenkaderfunctionaris 4 736 428 225 105 24 4 4 4 2 1 medische laboratoriumtechniek Biomedisch analist 4 299 205 88 46 18 0 0 0 0 0 Biomedisch analist Klinische Chemie 4 36 72 114 71 14 0 0 0 0 0 Analist Klinische Chemie 4 0 5 40 98 189 0 0 0 2 4 Biomedisch analist Pathologie 4 0 17 26 14 0 0 0 0 0 0 Analist Pathologie 4 0 0 10 54 93 0 0 0 0 0 Middenkaderfunctionaris Chemische Laboratoriumtechniek 4 855 579 266 133 28 42 65 80 38 16 Chemisch analist 4 171 177 176 121 32 0 4 3 2 2 Middenkaderfunctionaris Materiaaltechnologie 4 22 16 23 11 0 0 0 0 0 0 Chemisch-Fysisch analist 4 280 295 239 213 343 0 9 28 26 32 Analist 4 0 726 1310 1615 1711 0 0 0 0 11 Technisch Onderwijs Assistent 4 0 0 0 0 0 0 0 0 1 15 (TOA) TOTAAL 3608 3549 3402 3357 3397 60 122 166 133 149 Tabel, aantal deelnemers labtechniek op 1-10-2010, per leerweg, leerjaar en niveau 20

Niveau 2 70 60 50 40 30 Niveau 2 20 10 0 2006 2007 2008 2009 2010 Trend aantal deelnemers laboratoriumtechniek niveau 2 (2006-2010) Niveau 3 600 500 400 300 Niveau 3 200 100 0 2006 2007 2008 2009 2010 Trend aantal deelnemers laboratoriumtechniek niveau 3 (2006-2010) Niveau 4 3250 3200 3150 3100 3050 3000 Niveau 4 2950 2900 2850 2800 2750 Trend aantal deelnemers laboratoriumtechniek niveau 4 (2006-2010) 21

Het totaal aantal MBO-deelnemers laboratoriumtechniek schommelt de laatste vijf jaar rond de 3500. Voorgaande grafieken maken duidelijk dat er een verschuiving tussen niveaus plaatsvindt: een toename van niveau 3 deelnemers en een afname van het aantal op niveau 4. 57% van de schoolverlaters stroomt door naar een vervolgopleiding, waarvan 6% via de BBL (bron: ROA-R- 2009/5). Voorts blijkt dat men de opleidingen laboratoriumtechniek vooral via de BOL volgt (95,7%). De BBL opleidingen hier zijn nog jong. De cgo kwalificatie Allround Laborant op niveau 3 telt in 2010 het grootste aantal BBL deelnemers (40). Omdat er een grote variëteit aan kwalificaties (uitstromen) is, is besloten om in het totaaloverzicht deze variëteit inzichtelijk te houden en nog geen onderverdeling te maken naar louter uitstromen CGO dossiers, zoals dat bij Procestechniek, Operationele Techniek en Fotonica wel mogelijk is. 2.3 Onderwijsinformatie Operationele Techniek De laatste jaren blijft het aantal deelnemers in de kwalificatie Operationele Techniek (voorheen Algemene Operationele Techniek) redelijk stabiel (zie grafiek...). We gebruiken in deze rapportage de benamingen uit de meest recente kwalificatiedossiers. Kwalificatie Niv. 2006 2007 2008 2009 2010 Medewerker Operationele Techniek 2 87 78 78 97 82 Operationeel Technicus 3 0 0 0 2 6 Allround Operationele Techniek 4 696 721 752 759 836 900 800 700 600 500 400 Mw OT (2) OT (3) AOT (4) 300 200 100 0 2006 2007 2008 2009 2010 Trend aantal deelnemers operationele techniek niveau 2-4 (2006-2010) 22

De niveau 3 opleidingen tot Operationeel Technicus werden voornamelijk voor de Marine uitgevoerd. Na schooljaar 2004/2005 is deze opleiding vrijwel komen stil te liggen. Op datzelfde moment is het aantal niveau 2 opleidingen tot Medewerker Operationeel Techniek gestegen en vanaf dat moment redelijk stabiel gebleven. De niveau 4 opleiding Allround Operationele Techniek maakte met name in schooljaar 2005/2006 een groeispurt door en groeit sindsdien elk jaar wat verder. 2.4 Onderwijsinformatie Fotonica Fotonica opleidingen zijn er op niveau 2, 3 en 4. De kwalificatiedossiers in deze sector worden gedeeld door drie kenniscentra. Onder AV-productie rekenen we hier de PMLF kwalificaties (uitstromen): Allroundmedewerker AV-productie, Beeldtechnicus, Cameraman, Fotograaf, Geluidstechnicus, Lichttechnicus, Medewerker Fotografie, Video-editor, medewerker beeldtechnieken en Middenkaderfunctionaris Fotonica.. 3 Onder Mediavormgever tellen we hier de PMLF kwalificaties (uitstromen): Animatie/ Audiovisuele Vormgeving, Art & Design en Interactieve Vormgeving. In de grafiek hieronder zien we per jaar het aantal deelnemers onderverdeeld in Mediavormgever en AV-productie. Alle deelnemers zijn BOL ers. 2006 2007 2008 2009 2010 Allround Medewerker AV-productie 17 12 0 0 0 Beeldtechnicus 0 2 0 1 1 Cameraman 1 2 36 61 49 Fotograaf 56 81 250 260 349 Geluidstechnicus 6 3 4 7 2 Lichttechnicus 1 3 4 7 2 Medewerker Fotografie 90 107 70 31 88 Video-editor 6 2 26 30 62 Medewerker Beeldtechnicus 4 0 0 0 0 Middenkaderfunctionaris Fotonica 453 245 45 3 1 Totaal AV-productie 634 457 435 400 554 Animatie/Audiovisuele Vormgeving 0 0 20 10 29 Art & Design 0 0 19 18 29 Interactieve Vormgeving 0 0 25 22 48 Totaal Mediavormgeving 0 0 64 50 106 De opleidingen Medewerker Beeldtechnicus en Middenkaderfunctionaris Fotonica zijn eindtermopleidingen. Daarom laten deze vanaf 2006 een afbouw zien. Opvallend is dat het aantal deelnemers Fotograaf de laatste jaren toeneemt. Dit hangt ook samen met de afbouw van de middenkaderfunctionaris opleiding. 23

3. Beschrijving van de BPV markt In dit hoofdstuk geven wij een overzicht van het aantal leerbedrijven per regio en sector en het aantal inschrijvingen per regio en sector voor leerjaar 2010/2011 (in tabel tussen haakjes). Vooral in de Procesindustrie zijn grote leerbedrijven met meerdere BPV-plaatsen. Het is daarom lastig exacte gegevens over het aantal BPV plaatsen per leerbedrijf te krijgen. Dit geldt ook voor de sector Laboratoriumtechniek. De sector Fotonica kenmerkt zich meer door kleinere en éénmansbedrijven, een overzicht is (nog) niet voorhanden. Procestechniek Laboratoriumtechniek NOORD 216 (1393) 101 (411) Drenthe 55 (333) 24 (108) Friesland 49 (428) 24 (165) Groningen 112 (632) 53 (138) OOST 431 (1663) 221 (669) Achterhoek 62 (219) 12 (68) Noord-Kennemerland/West 45 (236) 19 (100) Friesland Gelderland-Midden 59 (134) 65 (152) Gelderland-Zuid 40 (119) 39 (78) Rivierenland 32 (67) 0 (0) Stedendriehoek 99 (517) 49 (84) Twente 94 (371) 37 (187) ZUIDOOST 563 (2392) 252 (669) Noord en Midden Limburg 127 (435) 47 (142) Noordoost Brabant 107 (325) 65 (167) Midden Brabant 85 (347) 33 (69) Zuid Limburg 121 (788) 65 (146) Zuidoost Brabant 123 (497) 42 (145) NOORDWEST 185 (411) 57 (314) Groot Amsterdam 52 (61) 34 (174) Zaanstreek/Waterland 41 (157) 11 (72) Zuid-Kennemerland 92 (193) 12 (68) ZUIDWEST 575 (3229) 234 (755) Drechtsteden 84 (291) 22 (88) Rijnmond 193 (1371) 77 (283) Haaglanden 18 (84) 32 (179) West Brabant 180 (650) 60 (117) Zeeland 100 (833) 43 (88) MIDDENWEST 122 (580) 114 (384) Flevoland 28 (122) 12 (42) Holland Rijnland 17 (113) 26 (135) Utrecht Midden 25 (36) 43 (121) IJsselvechtstreek 41 (272) 21 (48) Gooi en Vechtstreek 11 (37) 12 (38) NEDERLAND 2095 (9668) 979 (3202) 24

4. BPV perspectief voor deelnemers In dit hoofdstuk beschrijven we de perspectieven op Beroeps Praktijk Vorming voor leerlingen in de sectoren waarin KC PMLF actief is. Voor een overzicht, zie de samenvattende tabel op pagina s 8 en 9. 4.1 Invoering competentiegericht onderwijs Een algemeen aandachtspunt bij BPV perspectieven is de invoering van het competentiegerichte onderwijs. In dit type onderwijs neemt de vraag naar BPV plaatsen in de onderbouw van de opleidingen toe. Veel onderwijsinstellingen willen deelnemers in het eerste en tweede jaar voor enkele dagen tot enkele weken bij een bedrijf plaatsen. Dit met als doel de deelnemer kennis te laten maken met de actuele beroepssituatie die men na de opleiding kan verwachten. Bij een groot deel van de bedrijven is er echter terughoudendheid om hieraan invulling te geven. Hiervoor zijn verschillende oorzaken. In de procesindustrie speelt mee dat werknemers minimaal 18 jaar moeten zijn om in ploegendienst te mogen werken. BPV voor jongeren moet dus in de dagdienst plaatsvinden. Daarnaast kunnen veiligheidseisen het lastig maken om jongeren in het bedrijf te laten werken. Voor alle sectoren geldt dat de meeste bedrijven liever een BPV plaats aanbieden aan een ouderejaars leerling. 4.2 BPV perspectief Procestechniek In de sector procestechniek volgt het merendeel een opleiding via een BBL-traject. Deze deelnemers beschikken al over een BPV plaats voordat ze aan de opleiding beginnen. Daardoor geldt er voor vrijwel alle BBL-leerlingen voor alle kwalificaties en voor alle regio s een evenwicht. Voor de BOL-leerlingen dient wel een BPV plaats beschikbaar te komen. Op dit moment is door uiteen lopende redenen niet bij alle leerbedrijven een stagiair geplaatst. Er is echter wel een potentieel aan stageplaatsen. In de regio s Noord, Oost en Zuid-Oost zijn beperkte stagemogelijkheden voor niveau 1 deelnemers Basisoperator. Voor de overige niveaus en regio s is het BPV perspectief voldoende tot goed. Zoals aangegeven is er door het competentiegericht opleiden een grotere vraag naar BPV plaatsen in het begin van de opleiding, dan er beschikbaar zijn. Met als gevolg dat sommige onderwijsinstellingen ervoor kiezen om de deelnemers van de onderbouw op school te houden. 4.3 BPV perspectief Laboratoriumtechniek In de sector laboratoriumtechniek hangt de beschikbaarheid van de BPV plaatsen mede af van de kwalificatie. De kwalificatie Junior Laborant (niveau 2) kent slechts beperkte stagemogelijkheden in de regio s Noord, Oost en Zuid-Oost. Alle deelnemers volgen een BBLtraject. Voor de overige kwalificaties zijn de stagemogelijkheden gunstiger. Er is evenwicht of meer dan voldoende ruimte. De enige uitzondering hierop is de Biotechnologisch Analist in de regio Zuid-Oost. Hier zijn wat minder BPV plaatsen beschikbaar. 4.4 BPV perspectief Operationele Techniek Voor beide kwalificaties Operationele Techniek is het landelijk perspectief voor BPV plaatsen positief. Er kwamen de laatste jaren relatief veel BPV plaatsen bij, waardoor de groei van het aantal deelnemers Operationele Techniek op niveau 4 vooralsnog wordt opgevangen. Ten aanzien van de deelnemers op niveau 2 is het aanbod gegroeid en de vraag afgenomen. Om die reden is ook voor dit niveau het BPV perspectief gunstiger dan voorgaande jaren. 25

4.5 BPV perspectief Milieutechniek Er zijn voldoende BPV plaatsen voor de kwalificatie Milieufunctionaris. Dit heeft te maken met het beperkte aantal deelnemers dat is ingeschreven en het ruim voldoende aantal leerbedrijven. 4.6 BPV perspectief Fotonica Voor de Fotonica leerlingen op niveau 2 is in alle regio s evenwicht. Voor niveau 3 is het BPV perspectief iets beter: in de regio s Midden-West, Noord-West en Zuid-West zien we een overschot, in de overige regio s is er sprake van evenwicht. Voor leerlingen op niveau 4 is het BPV perspectief over de hele groep genomen landelijk redelijk, waarbij wel enkele verschillen tussen de regio s zijn waar te nemen. Voor de Beeldtechnicus staan de stagemogelijkheden onder druk in de regio s Noord, Zuid-Oost en Zuid-West. In de regio s Noord en Zuid-Oost zien we ongunstige perspectieven voor de Lichttechnicus en Cameraman. Ook is er een tekort aan bpv-plaatsen voor de Video-editor in Zuid-West. blijft intensief samenwerken met scholen en leerlingen om het aanbod te vergroten. 26

Bronnen - De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2014 - ROA-R-2009/5, Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, november 2009 -CBS, Enquête Beroepsbevolking 2008 -DUO Zoetermeer, 2010-2011 -Arbeidsmarktinformatiesysteem ROA/AIStot2014-online/ (ROA/2009) -Online- en veldonderzoek Kennsicentrum PMLF, december 2010 27