Verwerken en versterken

Verwerken en versterken

Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werboek voor ouders hoort bij Behandeling van trauma bij kinderen en adolescenten. Met de methode Traumagerichte Cognitieve Gedragstherapie van Judith A. Cohen, Anthony P. Mannarino en Esther Deblinger (2008). Dit boek is bestemd voor psychologen, orthopedagogen en psychiaters. Er is ook een Werkboek voor therapeuten en een Werkboek voor kinderen en jongeren, Uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum, Houten, 2014. Bestellen: De boeken zijn rechtstreeks te bestellen via de webwinkel van uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum te Houten: www.bsl.nl of via de boekhandel.

Verwerken en versterken Werkboek voor ouders bij de methode Traumagerichte Cognitieve Gedragstherapie Renée Beer en Ramón Lindauer Houten 2014

Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet j o het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. ISBN 978 90 368 058 10 NUR 777 Ontwerp omslag: Studio Bassa, Culemborg Automatische opmaak: Pre Press Media Groep, Zeist Illustraties: Marcel Jurriëns Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus 246 3990 GA Houten www.bsl.nl

Inhoud Inleiding 7 deel1traumatischestress 9 1 Psycho-educatie 1 1 1.1 Doel 1 1 1.2 Informatie en opdrachten 1 1 1.3 De behandeling 1 3 1.4 Gevaar en trauma 1 5 1.4.1 Van gevaar naar trauma 1 5 1.4.2 Gevaar voor een jong kind 1 6 1.4.3 Gevaar voor een schoolkind 1 6 1.4.4 Gevaar voor een adolescent 1 7 1.4.5 Overzicht typen gebeurtenissen 1 7 1.4.6 Posttraumatische stressreacties 1 8 1.4.7 Leeftijdsspecifieke reacties op trauma 1 9 1.4.8 Factoren die herstel bevorderen 20 1.5 Opvoedkundige vaardigheden 2 1 1.5.1 Effectieve complimenten 2 2 1.5.2 Selectieve aandacht en actief luisteren 22 1.5.3 Time-out 23 1.5.4 Effectieve bekrachtiging 2 3 2 Relaxatie 25 2.1 Doel 25 2.2 Informatie en opdrachten 25 2.2.1 Trauma en de hersenen 2 5 2.2.2 Reacties in de rest van het lichaam 2 7 2.3 Ontspanningsoefeningen 28 2.3.1 Spierontspanningsoefening 2 8 2.3.2 Een spierontspanningsoefening die u met een jong kind kunt doen 29 2.3.3 Ademhalingsoefening voor kinderen 2 9 2.3.4 Fantasieoefening voor kinderen 3 0 3 Affectmodulatie 3 3 3.1 Doel 33 3.2 Informatie en opdrachten 33 3.3 Copingstrategieën voor emoties 3 5 3.3.1 Versterken van gevoel van veiligheid 35 3.3.2 Vergroten van probleemoplossende en sociale vaardigheden 35 3.3.3 Omgaan met nare emoties 3 6

6 verwerken en versterken 4 Cognities 1 3 7 4.1 Doel 37 4.2 Informatie en opdrachten 37 5 Het traumaverhaal 39 5.1 Doel 39 5.2 Informatie en opdrachten 39 6 Cognities 2 4 1 6.1 Doel 4 1 6.2 Informatie en opdrachten 4 1 7 Combinatiesessies met ouder en jeugdige 4 3 7.1 Doel 43 7.2 Informatie en opdrachten 43 8 In werkelijkheid controle over situaties die herinneren aan de gebeurtenis(sen) 45 8.1 Doel 45 8.2 Informatie en opdrachten 45 9 En nu naar de toekomst 47 9.1 Doel 47 9.2 Informatie en opdrachten 47 deel2traumatischerouw 51 10 Psycho-educatie over rouw 5 3 10.1 Doel 53 10.2 Informatie en opdrachten 5 3 11 Rouwen om het verlies en het oplossen van ambivalente gevoelens 55 11.1 Doel 55 11.2 Informatie en opdrachten 55 12 Positieve herinneringen bewaren 57 12.1 Doel 57 12.2 Informatie en opdrachten 5 7 13 En nu naar de toekomst 59 13.1 Doel 59 13.2 Informatie en opdrachten 5 9 Geraadpleegde bronnen 6 1 Over de auteurs 63

Inleiding Dit werkboek gaat u ondersteunen bij de behandeling waaraan u samen met uw kind gaat beginnen. Deze behandeling wordt toegepast bij kinderen en jongeren tussen zeven en achttien jaar 1. Tijdens deze behandeling krijgt u informatie over verschillende onderwerpen en gaat u actief het gedrag van u zelf en van uw (adoptief-/pleeg-) zoon/dochter leren beïnvloeden. Nu eens zal het een kwestie zijn van het observeren van gedrag, dan weer het uitproberen of oefenen van nieuwe dingen. Dit werkboek zal bijdragen aan de werkzaamheid van de behandeling. U vindt hierin alle leesstof en ruimte om zaken op te schrijven tijdens deze behandeling. Misschien wilt u sommige stukken nog eens herlezen tijdens of na de behandeling. Dit kan helpen om belangrijke informatie beter te begrijpen of vast te houden. U staat in de startblokken voor een behandelprogramma gericht op problemen van uw kind. Specifiek voor dit programma is dat zowel u als uw kind informatie krijgt en vaardigheden aanleert om beter om te gaan met bepaalde gedragingen van uw kind. U wordt op dit moment regelmatig misschien wel dagelijks geconfronteerd met problematisch gedrag van uw kind. Dit gedrag is ontstaan doordat uw kind een of meer nare gebeurtenissen heeft meegemaakt. Met behulp van dit programma gaan we dit gedrag zodanig beïnvloeden, dat uw kind zo mogelijk weer even goed gaat functioneren als voordat deze gebeurtenis(sen) plaats vond(en). Het programma is opgebouwd uit onderdelen (modules) die elkaar in een logische volgorde opvolgen. Uit onderzoek is gebleken dat al deze modules van belang kunnen zijn voor een effectieve behandeling van een jeugdige met problemen zoals die van uw zoon of dochter. De behandeling is onderzocht en hierbij zijn alle modules toegepast. Er is niet vastgesteld welke module voor welk effect zorgt. Daarom worden alle modules toegepast en stemt de therapeut de hoeveelheid tijd die aan elke module besteed wordt af op wat nodig is voor uw kind. Of alleen deel I wordt toegepast of deel I en deel II allebei is afhankelijk van wat de jeugdige heeft meegemaakt en waar hij/zij last van heeft. Het materiaal in dit werkboek begeleidt u bij het doorlopen van alle modules. De therapeut bespreekt telkens met u wat u mag lezen en/of invullen. Per module wordt aangegeven wat het doel is en hoe vastgesteld wordt of dit bereikt is. Daarna volgen informatie, opdrachten en ruimte voor het maken van aantekeningen. Het kan zijn dat uw therapeut bij bepaalde onderdelen andere informatie geeft of andere oefeningen gebruikt, omdat die naar zijn inschatting beter geschikt zijn om de vastgestelde doelen te bereiken. 1 In dit boek spreken we van kinderen als het gaat om jongens en meisjes van 7 tot 12 jaar; bij jongens en meisjes van 12 tot 18 jaar spreken we van jongeren; kinderen en jongeren samen noemen we jeugdigen.

8 verwerken en versterken Opdrachten om iets te noteren worden aangegeven met: Opdrachten om bepaald gedrag uit te voeren worden aangegeven met: Opdrachten om bepaald gedrag te observeren worden aangegeven met: De behandeling heet traumagerichte cognitieve gedragstherapie, oorspronkelijk trauma focused cognitive behavioral therapy, afgekort: TF-CBT. Wat deze woorden betekenen, wordt in de eerste module met u besproken. Het is goed om te weten dat dit behandelprogramma grondig is onderzocht en dat het op basis van onderzoeksgegevens een bewezen effectief programma mag worden genoemd. Dat betekent dat de kans groot is dat uw kind en u erdoor geholpen zullen worden. Het werkboek bestaat uit een combinatie van materiaal dat door ons is ontwikkeld en materiaal dat al eerder door anderen was gepubliceerd. Wij vermelden de geraadpleegde bronnen apart en niet door het boek heen, omdat dit prettiger leest voor een werkboek. Wij bedanken Nathalie Schlattmann voor haar waardevolle commentaar op een eerdere versie van dit manuscript en Marcel Jurriëns voor de illustraties. De ontwikkelaars van dit programma, Judith Cohen, Anthony Mannarino en Esther Deblinger, alsmede de trainer Laura Murray zijn wij zeer erkentelijk voor hun pionierswerk en voor de inspiratie die zij ons hebben geboden. We wensen u veel succes met de behandeling. Renée Beer en Ramón Lindauer,TF-CBTtrainers 2 De therapeut die gaat werken met u en uw kind is opgeleid in adequate toepassing van deze behandeling.