LABORATORIUM S-HERTOGENBOSCH

Transcriptie

1 LABORATORIUM GIDS 2013

2 Laboratoriumgids (2013) Samengesteld door Laboratorium Klinische Chemie en Hematologie Jeroen Bosch Ziekenhuis 1

3 Voorwoord Voor u ligt de zesde editie van de laboratoriumgids van het Laboratorium Klinische Chemie en Hematologie van het Jeroen Bosch Ziekenhuis en tevens voor Jeroen Bosch Diagnostiek (JBD). Behalve de lijst met referentiewaarden treft u de vigerende onderzoeksprotocollen en informatie over diverse analyses en over het laboratorium aan. Voor opmerkingen en suggesties voor verbeteringen kunt u contact opnemen met een van de laboratoriumspecialisten of Jeroen Bosch Diagnostiek (JBD). s-hertogenbosch, Januari

4 Inhoudsopgave Deel 1. Algemene Informatie 1.1 Bereikbaarheid Informatie over bloedafname Citopakket en- regeling Bijzondere aanvragen 13 Deel 2. Doorbelgrenzen voor laboratoriumbepalingen 15 Deel 3. Referentiewaarden Klinische Chemie en Hematologie 19 3,1 Biopten Bloed / Plasma / Serum Feces Liquor Semen Speeksel Urine Vruchtwater Zweet 39 Deel 4. Protocollen Bloed / Plasma / Serum Feces Liquor Semen Urine Zweet Ascites 64 Deel 5. Doorlooptijden 65 Deel 6. Zuur-base diagram 71 Deel 7: Karakteristieke analyses voor verschillende 75 lichaamsvloeistoffen 5

5 Deel 8: Conversietabel voor laboratoriumuitslagen 81 Deel 9: Scholing 85 Deel 10: Aantekeningen 89 6

6 Deel 1 ALGEMENE INFORMATIE 7

7 Deel 1 Algemene informatie 1.1 Bereikbaarheid Hoofdlocaties Laboratorium Klinische Chemie en Hematologie Jeroen Bosch Ziekenhuis Bezoekadres Henri Dunantstraat 1, 5223 GZ s-hertogenbosch Postadres Postbus 90153, 5200 ME s-hertogenbosch Telefoon (073) Fax: (073) Clustermanagement Specialistmanager: Dr. G.C.M. Kusters toestel 2566 [email protected] Clustermanager: Mevr. drs. M.A.L. van der Heijden-Verhappen toestel 2764 [email protected] Laboratoriumspecialisten Telefoon t.b.v. hematologische vraagstellingen: 1593 t.b.v. klinische chemische vraagstellingen: 1593 Dr. R.M.J. Hoedemakers, klinisch chemicus toestel 6465/1227; [email protected] Aandachtsgebieden* Immunologie, Hematologie Bloedgroepenserologie Automatisering Chromatografie Mevr. dr. J. Leuvenink, klinisch chemicus Algemene hematologie toestel 1026; [email protected] Hemato-oncologie Congenitale anemie analyse DNA-onderzoek * Alle laboratoriumspecialisten zijn aanspreekbaar over algemene klinische chemische/hematologische zaken, daarnaast heeft eenieder zijn/haar eigen aandachtsgebieden zoals hier aangegeven. 9

8 Dr. G.C.M. Kusters, klinisch chemicus toestel 2566; Mw. Drs. N.C.V. Péquériaux, laboratoriumarts toestel 2801; Trombosedienst Dr. P. van t Sant, klinisch chemicus Toestel 6455; p.v.t. [email protected] Endocrinologie Tumormarkers Allergie Trial onderzoek Hemostase en trombose Bloedgroepenserologie Hemato-oncologie Medisch leider Algemene chemie Eiwitchemie Point of Care onderzoek Urine onderzoek Atoomabsorptie Dr. M.M.G.J. van Borren, assistent klinische chemie Toestel 1132; [email protected] Dr. Madelon Noordegraaf, assistent klinische chemie Toestel 1237; [email protected] Dr. Leo H.J. Jacobs, assistent klinische chemie Toestel 1566; [email protected] Hoofdanalisten Mw. M. Demirtas toestel 2764; [email protected] Dhr. F. van de Laar toestel 2764; [email protected] Dhr. H. van Outheusden toestel 2766; [email protected] sectie Pré en Postanalyse, Hematologie Klinische Chemie 10 DEEL 1 ALGEMENE INFORMATIE

9 1.2 Informatie over bloedafname Algemeen: Bloedafname en -onderzoek vindt plaats op verzoek van huisartsen, specialisten en verloskundigen. Patiëntgegevens, bij voorkeur via een patiëntenpas, zijn hierbij vereist. Openingstijden en bereikbaarheid laboratorium en poliklinieken: Het Laboratorium Klinische Chemie en Hematologie is geopend op werkdagen van uur. Voor algemene vragen kunt u terecht bij de centrale receptie op telefoonnummer Voor intercollegiaal overleg kunt u de dienstdoende klinisch chemicus bellen op telefoonnummer Aanvragen cito-onderzoek: Tijdens kantooruren (maandag vrijdag uur): Gebouw A en B 6474 Gebouw C en D 6475 Tijdens avond, nacht en weekend: Gebouw A-D 1944 Aanvragen bloedproducten: Tijdens kantooruren (maandag vrijdag uur) 2873 Avond, nacht en weekend ( uur) 1944 Locatie Zaltbommel Op werkdagen van uur (0418) Locatie Boxtel Op werkdagen van uur 6837 Locatie Nieuwkuijk Op werkdagen van uur 1240 / Locatie Rosmalen Op werkdagen van uur 3523 Locatie Rompert (Noord) Op werkdagen van uur

10 Klinische bloedafname Algemeen: 1. Er zijn, afhankelijk van het type onderzoek naast elektronische ook specifiekeaanvraagformulieren in gebruik. In het algemeen spreken de formulieren voor zich, bij vragen wendt u zich tot de centrale receptie. 2. Bij een verzoek tot onderzoek dat niet tot het standaardpakket van het laboratorium behoort kunt u contact opnemen met de dienstdoende laboratoriumspecialist (tel. 1593). 3. De uitslagen van routineonderzoek zijn in het algemeen 2½ uur na de prikronde bekend. Klinische prikrondes Het laboratorium Klinische Chemie en Hematologie loopt elke dag van de week vijf klinische prikrondes. Bloedonderzoek voor deze prikrondes kunnen elektronisch worden aangevraagd via ordermanagement. 1.3 Citopakket en -regeling Cito-onderzoek kan worden aangevraagd in situaties waarbij de uitslag van het onderzoek bepalend is voor acuut medisch handelen en dus op de kortst mogelijke termijn moet worden uitgevoerd. Er wordt naar gestreefd dat de cito-uitslag binnen een uur bekend is. Procedure aanvragen cito Cito-onderzoek staat op het aanvraagformulier en kan via order-management worden aangevraagd. Voor andere dan op de citolijst vermelde bepalingen, welke toch cito moeten worden afgewerkt, dient de aanvrager zelf telefonisch contact op te nemen met het citosein van het laboratorium. Aanvragen die buiten de bloedprikronden cito geprikt en bepaald moeten worden dienen telefonisch aangemeld te worden bij het laboratorium onder vermelding van aanvrager en cito-indicatie (Deze maatregel geldt niet voor aanvragen van de SEH, de IC, de hartbewaking en de OK). Citosein Tijdens kantooruren (maandag vrijdag uur): A en B gebouw: 6474 C en D gebouw: 6475 Avond en nacht ( uur): A en B gebouw: 1944 C en D gebouw: DEEL 1 ALGEMENE INFORMATIE

11 Weekend (vrijdag maandag uur): A en B gebouw: 1944 C en D gebouw: Bijzondere aanvragen Aanvragen van (zeldzame of nieuwe) niet op het aanvraagformulier vermeldde analyses. Een aanvraag voor een (zeldzame of nieuwe) analyse welke niet voorkomt op het reguliere aanvraagformulier van het LKCH moet ruim voordat het aanvraagformulier aan de patiënt wordt meegegeven worden aangemeld bij een laboratoriumspecialist. Dit is o.a. van belang aangezien voor een groot aantal analyses speciale afname en verzendcondities noodzakelijk zijn. Indien niet vooraf overleg heeft plaatsgevonden bestaat de kans dat er onnodig grote vertragingen kunnen optreden bij de poli bloedafname, of dat de patiënt moet worden teruggestuurd omdat deze zich op een verkeerd tijdstip voor bloedafname presenteert. Daarnaast zijn items als indicatiestelling, kostprijs en verzendadres zaken die vooraf uitgezocht en overlegd moeten worden. 13

12 Deel 2 DOORBELGRENZEN VOOR LABORATORIUM UITSLAGEN 15

13 Bepaling Klinisch Poliklinisch/ huisarts Opmerking laag hoog laag hoog AFP 5 5 alleen bij onverwachte waarden ALAT 200 indien onbekend Albumine Ammoniak > 150 > 150 c-anca positief positief APTT > 150 > 150 bij heparine controle Bloedgas ph 7,2 7,6 7,2 7,6 PO2 5,33 5,33 arterieel Calcium 1,8 3,0 1,8 3,0 ondergr. bij normaal alb. Calcium, Alb. corr. 1,8 3,0 1,8 3,0 Calcium, geïoniseerd 0,8 1,6 0,8 1,6 Cortisol 0,03 0,03 CRP (<13 jaar) Leukocyten diff ernstig ernstig indien onbekend pathologisch pathologisch of cito aanvraag Glucose 2,5 25 2,5 20 Hb HCG alleen bij onverwachte waarden INR 7,5 6,0 Kalium 2,8 6,0 2,8 6,0 Kreatinine alleen bij onverwachte waarden Leukocyten 1,5 1,5 30 alleen indien onverwacht Magnesium 0,6 2,0 0,6 2,0 niet-gynaecologische patiënten Natrium Neonatale bilirubine PSA alleen bij onverwachte waarden PT > 45 > 45 Trombocyten indien onbekend T4, vrij Troponine-T 0,1 0,1 indien onbekend 17

14 Algemene afspraken: Uitslagen worden doorgebeld naar de aanvrager of dienstdoende arts(-assistent) In verband met het citokarakter van aanvragen van de SEH en IC en de directe beschikbaarheid van deze uitslagen op de afdeling wordt voor deze afdelingen de doorbelgrenzenlijst niet gehanteerd. De vastgestelde waarden en de rapportage van de doorbelgrenzen zoals hier aangegeven zijn eind 2003 geaccordeerd in de Vereniging Medische Staf (VMS). In overleg met individuele maatschappen zijn soms andere afspraken gemaakt. Eventueel afwijkende afspraken gelden dan alleen voor de desbetreffende maatschap(pen). 18 DEEL 2 DOORBELGRENZEN VOOR LABORATORIUM UITSLAGEN

15 Deel 3 REFERENTIE- WAARDEN 19

16 3.1 Biopten IJzer in leverbiopt < 30 µmol/g drooggewicht Koper in leverbiopt µg/g drooggewicht 3.2 Bloed / Plasma / Serum ACE 5-60 U/l angiotensine converting enzyme Acetoacetaat (Acetylazijnzuur) < 600 µmol/l ACTH < 46 ng/l ADH < 14,0 ng/l anti-diuretisch hormoon Adrenaline 0,012-0,20 nmol/l AFP (α1-foetoproteïne) < 5,0 ku/l mannen ALAT < 45 U/l mannen < 34 U/l vrouwen Albumine g/l Aldosteron 0,08-0,69 nmol/l Aldosteron/Renine ratio 2,1-94 (nmol/me x1000) Alkalisch Fosfatase < 115 U/l mannen < 98 U/L vrouwen Aluminium 0,01-0,28 µmol/l AMA negatief Ammoniak µmol/l 0-1 week µmol/l 1-2 weken µmol/l 2 weken - 2 jaar µmol/l > 2jaar Amylase < 107 U/l ANA negatief anti-nucleaire as ds-dna < 30 U/ml normaal U/ml dubieus > 50 U/ml positief ds-dna (Farr) < 5 IU/ml normaal ENA negatief (antistoffen tegen SS-A, SS-B, Sm, RNP, Jo-1, Scl-70, centromeren) ANCA negatief anti-neutrofiele cytoplasm. as MPO-ANCA <10 U/ml normaal U/ml dubieus >20 U/ml positief PR3-ANCA <10 U/ml normaal U/ml dubieus >20 U/ml positief 21

17 Androsteendion 0,2-2,4 nmol/l kinderen < 9 jaar 1,4-9,7 nmol/l mannen > 9 jaar 1,9-14,4 nmol/l vrouwen > 9 jaar 3,3-19,0 nmol/l zwangere vrouwen Aniongap 4-12 mmol/l Na + -(Cl - +HCO3 - ) α1-antitrypsine 1,0-2,0 g/l anti-müllerian Hormone 2,4-5,2 µg/l vrouwen < 25 jaar (AMH) 1,3-2,7 µg/l vrouwen jaar 0,9-2,3 µg/l vrouwen jaar 0,3-1,2 ug/l vrouwen > 35 jaar APCA negatief APC-resistentie > 2,0 AP-50 titer % Apolipoproteïne-A1 1,10-2,05 g/l mannen 1,25-2,15 g/l vrouwen >1,20 g/l streefwaarden Apolipoproteïne-B 0,49-1,73 g/l mannen 0,53-1,82 g/l vrouwen <1,20 g/l streefwaarden APTT sec. APTT heparine controle sec. Cefalinetijd (GZG) ASAT < 35 U/l mannen < 31 U/l vrouwen ASCA negatief anti-saccharomyces cytoplasmatische antistoffen ASMA negatief Antitrombine % AT III Bezinking (BSE) 0-15 mm/uur mannen < 50 jaar 0-20 mm/uur vrouwen < 50 jaar 0-20 mm/uur mannen > 50 jaar 0-30 mm/uur vrouwen > 50jaar Bicarbonaat mmol/l Bilirubine: totaal < 17 µmol/l geconjugeerd (direct) < 5 µmol/l Bloedgassen ph 7,36-7,44 pco 2 4,4-6,0 kpa 1 kpa = 7,5 mmhg po 2 10,6-14,6 kpa Bicarbonaat mmol/l Base Excess -3-3 mmol/l 22 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

18 Zuurstofverzadiging % Content O 2 8,4-9,9 mmol/l mannen 7,1-8,9 mmol/l vrouwen CO Hb < 1,5 % niet roker Met Hb < 1 % Sulf Hb < 1,5 % Bloedingstijd: Surgicutt < 8 min CA-125 < 35 ku/l CA-15,3 < 25 ku/l CA-19,9 < 34 ku/l Cadmium < 4,4 nmol/l Calcitonine < 15 ng/l Calcium 2,14-2,64 mmol/l < 20 jaar 2,20-2,65 mmol/l > 20 jaar Ca (alb.corr.)= Ca (46-alb g/l) Calcium (alb. corr.) zie Calcium Ca (alb.corr.)= Ca (46-alb g/l) Calcium (geïoniseerd) 1,12-1,32 mmol/l Calprotectine < 50 mg/l CCP, a.s. tegen < 4 U/ml anti-cyclisch citrulline peptide as CEA 0,0-3,0 µg/l niet rokers 0,0-5,0 µg/l rokers Ceruloplasmine 0,20-0,60 g/l CH-50 titer % Chloride (Cl - ) mmol/l Cholesterol < 5 mmol/l streefwaarde > 20 jaar (CBO) Choline-esterase U/l zonder dibucaïnenummer Chromogranine A < 100 µg/l Chroom* < 40,38 nmol/l *Momenteel géén internationaal aanvaarde serumwaardes, voor een metal-on-metal prothese < 100 nmol/l aanhouden Citrulline, a.s. tegen zie CCP, a.s. tegen CK (creatinekinase) < 171 U/l mannen < 145 U/l vrouwen Complement factor C3d < 140 % Complement factor C3 0,8-1,6 g/l mannen 0,8-1,7 g/l vrouwen Complement factor C4 0,14-0,45 g/l Corticosteron 5,8-56,0 nmol/l Cortisol ochtend 0,14-0,69 µmol/l middag 50 % van de ochtendwaarden 23

19 C-peptide 0,35-1,17 pmol/ml nuchter CRP (C-reactief proteïne) < 8 mg/l Cryoglobuline negatief D-dimeer < 0,50 mg/l protocol DVT/PE; < 0,35 mg/l Deoxycorticosteron 0,03-1,0 nmol/l DHEAS Mannen 2,5 10 µmol/l <7 dagen 1,0 6,1 µmol/l 8 15 dagen 0,2 0,6 µmol/l 1 maand 3 jaar 0,1 5,0 µmol/l 4 6 jaar 0,3 2,6 µmol/l 7 8 jaar 0,4 2,0 µmol/l 9 10 jaar 0,5 4,1 µmol/l 11 jaar 0,5 9,3 µmol/l 12 jaar 0,6 6,6 µmol/l 13 jaar 0,5 7,8 µmol/l 14 jaar 1,6 8,4 µmol/l 15 jaar 1,3 9,7 µmol/l 16 jaar 2,8 9,3 µmol/l 17 jaar 2,9 12 µmol/l jaar 7,6 17 µmol/l jaar 3,3 14 µmol/l jaar 2,6 14 µmol/l jaar 1,9 8,4 µmol/l jaar 1,1 7,9 µmol/l jaar 0,8 4 µmol/l >70 jaar Vrouwen 2,0 10 µmol/l <7 dagen 1,2 6,7 µmol/l 8 15 dagen 0,2 2,1 µmol/l 1 maand 3 jaar 0,2 1,0 µmol/l 4 6 jaar 0,4 1,8 µmol/l 7 8 jaar 0,4 4,3 µmol/l 9 10 jaar 0,3 2,7 µmol/l 11 jaar 0,8 4,8 µmol/l 12 jaar 0,6 4,5 µmol/l 13 jaar 0,9 8,2 µmol/l 14 jaar 1,1 7,8 µmol/l 15 jaar 1,6 9,6 µmol/l 16 jaar 2,6 11 µmol/l 17 jaar 3,9 11 µmol/l jaar 24 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

20 1,8 10 µmol/l jaar 1,2 7,3 µmol/l jaar 0,9 6,5 µmol/l jaar 0,7 5,4 µmol/l jaar 0,4 3,5 µmol/l jaar 0,5 2,4 µmol/l >70 jaar 0,3 5,2 µmol/l Post-menopauzaal Dihydrotestosteron (DHT) 1,00-2,90 nmol/l mannen 0,14-0,75 nmol/l vrouwen Dopamine 0,02-0,19 nmol/l dsdna, a.s. tegen < 5 IU/ml FARR-assay dsdna, a.s. tegen <30 U/ml normaal U/ml dubieus >50 U/ml positief Eiwit totaal g/l serum g/l plasma ENA negatief antistoffen tegen extraheerbare nucleaire antigenen Endomysium (IgA), a.s tegen negatief anti-endomysium antistoffen type IgA Endomysium (IgG), a.s tegen negatief anti-endomysium antistoffen type IgG Erytrocyten 3,2-5,8 x /l < 6 maanden 3,6-5,2 x /l 6 mnd - 2 jaar 4,1-5,5 x /l 2-8 jaar 4,0-5,4 x /l 8-15 jaar 4,5-5,5 x /l mannen > 15 jaar 4,0-5,0 x /l vrouwen > 15 jaar Erytropoëtine (EPO) < 1000 mu/ml Ht = 0, mu/ml Ht = 0, mu/ml Ht = 0, mu/ml Ht = 0, mu/ml Ht = 0, mu/ml Ht = 0, mu/ml Ht = 0,5 Factor II % Factor V % Factor VII % Factor VIII % Factor IX % 25

21 Factor X % Factor XI % Factor XII % Factor XIII % Ferritine µg/l/l mannen µg/l/l vrouwen premenopauzaal µg/l/l vrouwen postmenopauzaal FFA < 0,93 mmol/l nuchter < 0,24 mmol/l niet nuchter Fibrinogeen 1,5-3,0 g/l > 15 jaar Foliumzuur 7,0-39,6 nmol/l > 15 jaar Fosfaat, anorganisch 1,2-2,1 mmol/l < 10 jaar 1,0-1,8 mmol/l jaar 0,8-1,5 mmol/l > 18 jaar FSH 0,7 10,8 U/l mannen > 15 jaar 2,3 12,6 U/l vrouwen folliculair 5,2 17,5 U/l ovulatoir 1,7 12,9 U/l luteaal 12,7 132,2 U/l postmenopauzaal onbehandeld 5,9 72,8 U/l postmenopauzaal behandeld Galzuren < 10 µmol/l Gastrine ng/l γ-gt < 55 U/l mannen < 38 U/l vrouwen Gliadine (IgG), a.s. tegen < 12 U/ml anti-gliadine antistoffen type IgG Glucagon < 250 ng/l Glucose nuchter 2,5-5,0 mmol/l < 1 maand 3,6-7,0 mmol/l 1 mnd - 5 jaar 4,0-6,0 mmol/l normaal (CBO) 6,1-6,9 mmol/l gestoorde tolerantie (CBO) > 6,9 mmol/l diabetes (CBO / ADA) 4,0-5,6 mmol/l normaal (ADA) 5,6-6,9 mmol/l gestoorde tolerantie (ADA) Glucose niet nuchter 4,0-7,7 mmol/l normaal (CBO / ADA) 7,8-11 mmol/l gestoorde tolerantie; advies, nuchter herhalen (CBO / ADA) > 11 mmol/l diabetes (CBO / ADA) Glucose tolerantietest < 7,8 mmol/l screening na 1 uur 50 gr glucose 26 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

22 Graviditeit (GTT) < 5,3 mmol/l GTT nuchter < 10,0 mmol/l GTT 1 uur (75 gr glucose) < 8,6 mmol/l GTT 2 uur (75 gr glucose) Groeihormoon alleen te bepalen i.h.k.v. endo-functieproef Haptoglobine 0,40-2,40 g/l HbA1c (Glyco-hemoglobine) mmol/mol HbA2 2,1-3,0 % > 2 jaar HbF < 1 % > 2 jaar β-hcg < 1,0 U/l mannen β-hcg 1,0-3,0 U/l vrouwen HDL Cholesterol > 0,9 mmol/l streefwaarde mannen (CBO) > 1,1 mmol/l streefwaarde vrouwen (CBO) Hematocriet (Ht) 0,55-0,69 l/l 0-1 maand 0,32-0,44 l/l 1-6 maanden 0,34-0,46 l/l 6 mnd - 2 jaar 0,36-0,44 l/l 2-8 jaar 0,37-0,45 l/l 8-15 jaar 0,40-0,50 l/l mannen > 15 jaar 0,35-0,45 l/l vrouwen > 15 jaar Hemoglobine (Hb) 10,6-13,4 mmol/l 0-1 maand 5,9-8,4 mmol/l 1-6 maanden 6,8-8,1 mmol/l 6 mnd - 2 jaar 7,5-8,7 mmol/l 2-8 jaar 7,1-9,0 mmol/l 8-15 jaar 8,5-11,0 mmol/l mannen > 15 jaar 7,5-10,0 mmol/l vrouwen > 15 jaar Homocysteïne, nuchter < 15 µmol/l zie ook protocol hfst4 na methioninebelasting totaal < 56 µmol/l jaar; zie ook protocol hfst4 < 30 µmol/l verschil na - voor belasting β-hydroxyboterzuur < 0,6 mmol/l striptest in capillair volbloed voor ketoacidose Hydroxyprogesteron (17-α) 0,2-7,4 nmol/l kinderen < 9 jaar (prepubertair) 2,0-10,8 nmol/l mannen 0,45-3,8 nmol/l vrouwen folliculair 1,0-12,7 nmol/l vrouwen luteaal 4,0-28,0 nmol/l vrouwen ovulatoir Immunoglobulinen IgD 0-90 mg/l < 1 jaar mg/l 1-3 jaar mg/l 3-6 jaar 27

23 0-260 mg/l 6-9 jaar mg/l 9-12 jaar mg/l jaar mg/l > 18 jaar IgE specifiek (diverse allergenen) Klasse 0 zie ook protocol allergie hfst 4 IgE totaal < 50 U/ml kind 0-10 jaar < 90 U/ml volwassenen IgG 6,1-15,4 g/l < 14 dagen 1,7-5,6 g/l 2 wk - 3 mnd 2,0-6,7 g/l 3 mnd - 6 mnd 3,3-11,6 g/l 6 mnd - 2 jaar 4,0-11,0 g/l 2-7 jaar 6,0-12,3 g/l 7-13 jaar 7,0-16,0 g/l > 13 jaar IgG subklassen referentiewaarden bij de uitslag IgA 0,01-0,04 g/l < 14 dagen 0,05-0,50 g/l 2 wk - 3 mnd 0,08-0,70 g/l 3 mnd - 6 mnd 0,10-1,0 g/l 6 mnd - 2 jaar 0,10-1,6 g/l 2-7 jaar 0,30-2,0 g/l 7-13 jaar 0,70-4,0 g/l > 13 jaar IgM 0,06-0,30 g/l < 14 dagen 0,30-1,0 g/l 2 wk - 3 mnd 0,30-1,0 g/l 3 mnd - 6 mnd 0,40-1,7 g/l 6 mnd - 2 jaar 0,50-1,8 g/l 2-7 jaar 0,50-2,0 g/l 7-13 jaar 0,40-2,3 g/l > 13 jaar Immuuncomplexen < 8 % (circulerende) Inhibine A < 10 ng/l mannen < 150 ng/l vrouwen folliculaire/luteale fase < 10 ng/l postmenopauzale vrouwen Inhibine B ng/l mannen ng.l vrouwen folliculaire/luteale fase < 10 ng/l vrouwen postmenopauzaal INR 0,8-1,3 INR Insuline < 29,0 mu/l nuchter Insuline, a.s. tegen 0-7 % Interleukine-2 receptor ng/l 28 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

24 Kalium 3,5-5,0 mmol/l KD transferrine <2,3 % (%CDT, N-latex methode) chronisch overm. alcohol gebruik >2,8 % (%CDT, N-latex methode) KD transferrine <1.7 % (%DST, HPLC ref. methode) chronisch overm. alcohol gebruik >2,8 % (%DST, HPLC ref. methode) Kobalt* 0-11,0 nmol/l * Momenteel géén internationaal aanvaarde serumwaardes, voor een metal-on-metal prothese < 70 nmol/l aanhouden Koper (Cu) 15,0-25,0 µmol/l Koude agglutininen 0-32 titer Kreatinine µmol/l <1 jaar µmol/l 1-15 jaar µmol/l mannen > 15 jaar µmol/l vrouwen > 15 jaar Kwik (Hg) < 50 nmol/l Lactaat 0,7-2,1 mmol/l Li-heparine monster / bloedgasspuit LD < 248 U/l mannen < 247 U/l vrouwen LDL cholesterol 3,6-4,4 mmol/l Leukocyten 10,0-22,0 x 10 9 /l < 6 maanden 6,0-18,0 x 10 9 /l 6 mnd - 2 jaar 5,0-15,0 x 10 9 /l 2-8 jaar 4,5-13,5 x 10 9 /l 8-15 jaar 4,0-10,0 x 10 9 /l > 15 jaar Leukocyten diff.: (Absoluut aantal) Basofielen < 0,2 x 10 9 /l > 15 jaar Eosinofielen 0,1-0,5 x 10 9 /l > 15 jaar Lymfocyten 1,0-3,5 x 10 9 /l > 15 jaar Monocyten 0,1-1,0 x 10 9 /l > 15 jaar Neutrofielen 1,5-7,5 x 10 9 /l > 15 jaar Leukocyten diff.: (Percentage) Basofielen < 2 % > 15 jaar Eosinofielen 1-5 % > 15 jaar Lymfocyten % > 15 jaar Monocyten 2-10 % > 15 jaar Segmenten % > 15 jaar Staven < 5 % > 15 jaar 29

25 LH 1,5-12 U/l mannen > 15 jaar 3,5-13 U/l vrouwen folliculair 5,0-22 U/l ovulatoir 0,6-16,6 U/l luteaal 8,6 61,8 U/l postmenopauzaal onbehandeld 1,1 52,4 U/l postmenopauzaal behandeld Lipase 0-30 U/l 0-12 jaar 0-55 U/l jaar 0-60 U/l > 18 jaar Lipoproteïne (a) < 0,30 g/l normaal (tot 75e percentiel) 0,30-0,50 g/l borderline (75-90e percentiel) Lithium (Li) 0,60 0,80 mmol/l LMWH axa act. 1,0-2,0 IU/ml volwassenen (1x daags) 0,6-1,0 IU/ml volwassenen (2x daags) 0,5-1,0 IU/ml neonaten en kinderen (2x daags) Lood (Pb) < 0,724 µmol/l Lysozym 3,0-12,0 mg KEL/l Magnesium (Mg) 0,70-1,00 mmol/l Mangaan (Mn) 5,5-32,8 nmol/l Mannose bindend lectine >0,8 mg/l MCH 1,5 2,13 fmol < 6 maanden 1,45 1,94 fmol 6 mnd 2 jaar 1,50 1,88 fmol 2 15 jaar 1,7 2,10 fmol > 15 jaar MCHC 19,5 22,0 mmol/l < 15 jaar 19,0-22,5 mmol/l > 15 jaar MCV fl 0-1 maand fl 1-6 maanden fl 6 mnd - 2 jaar fl 2-8 jaar fl 8-15 jaar fl > 15 jaar MDRD > 60 ml/min/1,73m 2 Methylmalonzuur < 0,35 µmol/l β2-microglobuline 0,7-1,8 mg/l Molybdeen (Mb) < 52,1 nmol/l bij professionele blootstelling: < 354,28 nmol/l MPO-ANCA <10 U/ml normaal U/ml dubieus >20 U/ml positief 30 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

26 Muscle SK antistoffen Negatief Myoglobine 0-70 µg/l Natrium (Na) mmol/l Noradrenaline 0,6-2,3 nmol/l Normotest % neonaten, net na de geboorte % NSE < 12,5 µg/l neuron specifiek enolase NT-proBNP < 125 ng/l < 75 jaar < 450 ng/l 75 jaar Oestradiol (17-β) 0,04 0,19 nmol/l mannen > 15 jaar 0,08 0,61 nmol/l vrouwen folliculair 0,18 1,35 nmol/l ovulatoir 0,15 0,95 nmol/l luteaal 0,04 0,21 nmol/l postmenopauzaal onbehandeld 0,04 1,70 nmol/l postmenopauzaal behandeld Osmolaliteit mosmol/kg H2O PFA (Col/ADP) sec. PFA (Col/EPI) sec. PR3-ANCA <10 U/ml normaal U/ml dubieus >20 U/ml positief Pro alfa-c ng/l mannen ng/l vrouwen folliculaire fase ng/l vrouwen luteale fase < 100 ng/l vrouwen postmenopauzaal Procalcitonine < 0,5 ng/ml geen sepsis, mogelijk lokale bacteriele infectie 0,5-2,0 ng/ml systemische infectie is mogelijk. Mogelijk andere oorzaak. 2,0-10,0 ng/ml Systemische infectie: sepsis > 10 ng/ml Ernstige sepsis of septische shock Progesteron 1,0 2,9 nmol/l mannen > 15 jaar 1,0 3,8 nmol/l vrouwen, folliculair 2,3 57 nmol/l vrouwen, luteaal 1,0 3,2 nmol/l vrouwen, postmenopauzaal nmol/l vrouwen zwanger 1ste trimester nmol/l vrouwen zwanger 2de trimester nmol/l vrouwen zwanger 3de trimester 31

27 Prolactine* 0,05 0,37 U/l mannen > 15 jaar U/l vrouwen > 15 jaar U/l vrouwen, zwanger U/l vrouwen, postmenopauzaal * Bij prolactine > 0.50 U/l wordt eenmalig macroprolactine bepaald Prot. C-act % Prot. C-ag % Prot. S-ag % PSA (prostaat specifiek antigen) < 2,0 µg/l < 40 jaar < 2,5 µg/l jaar < 3,5 µg/l jaar < 4,5 µg/l jaar < 6,5 µg/l jaar PSA ratio > 20 % vrij PSA / totaal PSA x 100% PT sec. protrombine tijd PTH (parathormoon) 1,3-6,8 pmol/l PTH (Turbo) 1,3-6,8 pmol/l PTH-rp 0,0-6,0 pmol/l Pyruvaat µmol/l Renine 4,4-85,0 mu/l Reticulocyten x 10 9 /l alle leeftijden maand - 15 jaar 5-25 > 15 jaar Reumafactoren < 20 U/ml Ristocetine cofactor activiteit % vwf:rcof Rubidium (Rb) 1,40-2,80 µmol/l SCC < 1,9 µg/l Selectiviteits index 0,20 discriminatie grens Selenium (Se) 0,80-1,50 µmol/l Serum amyloid A 0-4 mg/l SHBG nmol/l mannen nmol/l vrouwen T3 vrij 3,30-6,10 pmol/l euthyreoidie T4 vrij 10,0 19,0 pmol/l euthyreoidie Testosteron totaal 9,0-40 nmol/l mannen > 15 jaar 0,30-3,0 nmol/l vrouwen > 15 jaar Testosteron vrij pmol/l mannen 3,5-30 pmol/l vrouwen Tg, a.s. tegen < 200 IU/ml anti-thyreoglobuline antistoffen Thyreoglobuline < 75 pmol/l 32 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

28 Tissue transglutaminase (IgA), a.s. tegen 0-4 U/ml TPO, a.s. tegen < 35 IU/ml anti-thyroidperoxidase antistoffen Transferrineverzadiging < 50 % (ijzerverzadiging) Transferrine 2,0-4,0 g/l Triglyceriden < 2,0 mmol/l streefwaarde, nuchter (CBO) Trombocyten x 10 9 /l < 15 jaar x 10 9 /l > 15 jaar Troponine I < 0,045 µg/l TSH 0,35-4,0 mu/l TSH receptor a.s. tegen zie TSI, a.s. tegen TSI, a.s. tegen < 1,5 IU/ml TSH-receptor stimulerende of inhiberende antistoffen Ureum 1,0-4,0 mmol/l < 1 maand 2,5-6,5 mmol/l > 1 maand Urinezuur (uraat) 0,20-0,38 mmol/l mannen 0,15-0,35 mmol/l vrouwen Viscositeit % Vitamine A 1,3-3,0 µmol/l normaal 0,5-1,3 µmol/l borderline < 0,5 µmol/l deficiënt kinderen ± 50% van de opgegeven waarden Vitamine B nmol/l Vitamine B nmol/l Vitamine B nmol/l Vitamine B pmol/l Vitamine C µmol/l Vitamine D3 (25-OH) >30 nmol/l vrouwen <50 jr, mannen <70 jr. >50 nmol/l vrouwen 50 jr, mannen 70 jr. Vitamine D3 (1-25-OH) 71,0-156,2 pmol/l Vitamine E µmol/l normaal µmol/l borderline < 12 µmol/l deficiënt Vrije LK kappa 6,7-19,4 mg/l Vrije LK lambda 8,3-27,0 mg/l Vrije LK kappa/lambda 0,31-1,56 vwf antigeen % von Willebrand Factor antigeen vwf activiteit % 33

29 IJzer (Fe) µmol/l mannen µmol/l vrouwen Zink (Zn) 11,0-18,0 µmol/l ZPP (zink protoporphyrine) 0,09-0,36 mmol/mol Hb > 15 jaar 3.3 Feces α1-antitrypsine < 1,1 mg/g Chymotrypsine > 13,2 U/g normaal 6,6-13,2 U/g borderline, controle vereist < 6,6 U/g verlaagd Galzuren µmol/24 uur Kalium (K) mmol/l Natrium (Na) 2 50 mmol/l Porfyrinen uroporfyrine < 2,4 nmol/ gram drooggewicht heptaporfyrine < 0,25 nmol/ gram drooggewicht hexaporfyrine < 0,25 nmol/ gram drooggewicht pentaprofyrine < 0,2 nmol/ gram drooggewicht coproporfyrine < 45 nmol/ gram drooggewicht protoporfyrine < 170 nmol/ gram drooggewicht Reducerende suikers negatief Steatocriet < 10,0 % 6 mnd - 2 jaar < 8,0 % > 2jaar Vet en vetzuren < 20 mmol/dag < 6 g/dag < 5 % vetpercentage 3.4 Liquor Amyloid β42 > 400 ng/l < 15 jaar > 500 ng/l > 15 jaar Bilirubine < 0,3 µmol/l Cellen erytrocyten 0 x10 6 cellen/l kernhoudende < 5 x10 6 cellen/l neutrofielen 0 % lymfocyten % monocyten % Eiwit (totaal) 0,45-1,09 g/l 0-1 week 0,51-1,01 g/l 1-4 week 0,24-0,65 g/l 1-3 maand 0,23-0,37 g/l 3-6 maand 0,17-0,35 g/l 6-12 maand 34 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

30 0,16-0,31 g/l 1-10 jaar 0,24-0,49 g/l jaar 0,24-0,49 g/l jaar 0,24-0,49 g/l jaar 0,27-0,60 g/l jaar 0,29-0,67 g/l jaar 0,26-0,79 g/l > 60 jaar Fosfo-Tau (τ) < 85 ng/l Glucose 2,2-4,2 mmol/l IgG index 0,36-0,66 Zie Reiberdiagram bij de uitslag Lactaat 1,1-2,4 mmol/l < 16 jaar < 2,8 mmol/l > 16 jaar Lactaat/pyruvaat ratio < 15 Methemoglobine < 0,1 µmol/l Oxyhemoglobine < 0,1 µmol/l Pyruvaat µmol/l Tau (τ) < 300 ng/l < 50 jaar < 350 ng/l > 50 jaar 3.5 Semen Leukocyten < 1 x 10 6 /ml Directe MAR test negatief ph 7,2 Volume > 1,5 ml Spermatozoën concentratie > 15 x 10 6 /ml motiliteit >32% % type A + B > 40 % type A + B + C morfologie > 4 % normaal VCM >20 normaal (VCM=Vol. x Conc.x Motil.) matige kwaliteit 1-10 slechte kwaliteit <1 sterk afwijkend Vitaliteit na vasectomie < onbew. spermatozoa/ml 35

31 3.6 Speeksel Androsteendion 0,004-0,24 nmol/l mannen < 9 jaar 0,03-0,18 nmol/l vrouwen < 9 jaar 0,11-0,96 nmol/l mannen > 9 jaar 0,18-1,10 nmol/l vrouwen > 9 jaar Cortisol 1,0-26 nmol/l Om uur 17-OH-progesteron 0,04-0,53 nmol/l mannen < 4 jaar 0,03-1,05 nmol/l vrouwen < 4 jaar < 0,26 nmol/l mannen 4-9 jaar 0,005-0,45 nmol/l vrouwen 4-9 jaar 0,03-0,61 nmol/l mannen > 9 jaar 0,06-0,19 nmol/l vrouwen luteaal 0,02-0,32 nmol/l vrouwen folliculair 3.7 Urine α-1 microglobuline < 12 mg/l Adrenaline 2,5-45,0 nmol/mmol kreat 0-6 mnd 2,5-40,0 nmol/mmol kreat 6-12 mnd 1,5-30,0 nmol/mmol kreat 1-3 jr 1,5-30,0 nmol/mmol kreat 3-7 jr 1,5-25,0 nmol/mmol kreat 7-10 jr 1,5-12,0 nmol/mmol kreat jr 0,7-7,0 nmol/mmol kreat > 15 jr (m) 0,7-7,0 nmol/mmol kreat > 15 jaar (v) Albumine (micro-) zie micro-albumine Algemeen onderzoek bloed (erytrocyten) negatief eiwit negatief glucose negatief ketonen negatief leukocyten negatief nitriet negatief ph 5-7 Aldosteron nmol/24hr Aminozuren Kwantitatieve bepaling en interpretatie bij uitslag Amylase < 500 U/l Arsenicum < 1 µmol/24 uur Bence Jones eiwit Negatief Cadmium (Cd) < 2,01 nmol/mmol kr Calcium (Ca) 2,5-7,5 mmol/24 uur 36 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

32 Catecholamines < 15 jaar: Referentiewaarden en interpretatie bij de uitslag Chloride (Cl) mmol/24 uur Citraat 2,12-6,26 mmol/24 uur mannen 2,30-8,42 mmol/24 uur vrouwen Cortisol < 145 nmol/24 uur Cystine 3,29-13,65 µmol/mol kr Dopamine nmol/mmol kreat 0-6 mnd nmol/mmol kreat 6-12 mnd nmol/mmol kreat 1-3 jr nmol/mmol kreat 3-7 jr nmol/mmol kreat 7-10 jr nmol/mmol kreat jr nmol/mmol kreat > 15 jr (m) nmol/mmol kreat > 15 jaar (v) Eiwit < 0,20 g/24 uur Fosfaat mmol/24 uur Fosfaat klaring ± 30 ml/min Galzuren niet aantoonbaar 5-HIAA (per 24 uur) 1-8 µmol/24uur 0-6 mnd 1-10 µmol/24uur 6-12 mnd 1-15 µmol/24uur 1-3 jr 3-20 µmol/24uur 3-7 jr 5-25 µmol/24uur 7-10 jr 5-35 µmol/24uur jr 5-45 µmol/24uur >15 jr(m) 5-40 µmol/24uur >15 jr (v) 5-HIAA (per kreatinine) 1,5-20,0 µmol/mmol kr 0-6 mnd 1,5-15,0 µmol/mmol kr 6-12 mnd 3,0-12,0 µmol/mmol kr 1-3 jr 1,0-10,0 µmol/mmol kr 3-7 jr 1,0-5,0 µmol/mmol kr 7-10 jr 1,0-5,0 µmol/mmol kr jr 0,5-4,0 µmol/mmol kr >15 jr(m) 0,5-4,0 µmol/mmol kr >15 jr (v) Homogenticine zuur negatief Hydroxyproline < 39,0 mmol/mmol kr Jodium nmol/l neonaten nmol/l per mmol kreat. neonaten nmol/l volwassenen Kalium (K) mmol/24 uur 37

33 Koper (Cu) 0,1-1,2 µmol/24 uur Kreatinine ± 0,15 mmol/24 uur x kg < 12 jaar ± 0,20 mmol/24 uur x kg jaar 7-18 mmol/24 uur mannen > 15 jaar 5-16 mmol/24 uur vrouwen > 15 jaar Kreatinine klaring* ml/min 1-5 jaar ml/min 5-10 jaar ml/min jaar ml/min mannen > 15 jaar ml/min vrouwen > 15 jaar (*) kinderen tot 12 jr krijgen door normering op lengte en gewicht een hogere waarde dan de gemeten waarde Kwik (Hg) < 0,06 µmol/24 uur Lood (Pb) < 13,6 nmol/mmol kr bij professionele blootstelling: < 81,9 nmol/mmol kr M-proteïne Negatief Magnesium (Mg) 3,0-5,0 mmol/24 uur Metanefrine nmol/mmol kr > 15 jaar Micro-albumine < 2,5 mg/mmol kr mannen < 3,5 mg/mmol kr vrouwen < 30 mg/24 uur < 20 mg/l Natrium (Na) mmol/24 uur Noradrenaline 12,5-190,0 nmol/mmol kreat 0-6 mnd 12,5-145,0 nmol/mmol kreat 6-12 mnd 10,0-100,0 nmol/mmol kreat 1-3 jr 7,0-85,0 nmol/mmol kreat 3-7 jr 7,0-60,0 nmol/mmol kreat 7-10 jr 7,0-50,0 nmol/mmol kreat jr 7,0-45,0 nmol/mmol kreat >15 jr (m) 7,0-60,0 nmol/mmol kreat >15 jaar (v) Normetanefrine nmol/mmol kr mannen > 15 jaar nmol/mmol kr vrouwen > 15 jaar nmol/mmol kr vrouwen postmenopauzaal Osmolaliteit mosmol/kg losse portie mosmol/kg 24 uurs urine Oxaalzuur (Oxalaat) < 444 µmol/24 uur 38 DEEL 3 REFERENTIEWAARDEN

34 Porfyrinen Coproporfyrine 6,0-30,0 nmol/mmol kr Uroporfyrine 0,8-3,1 nmol/mmol kr Porfobilinogeen < 1,0 µmol/mmol kr δ-ala 1,0-5,3 µmol/mmol kr Sediment Erytrocyten < 3 per gezichtsveld Leukocyten < 3 per gezichtsveld Hyalinecylinders < 3 per preparaat Selectiviteits index 0,20 discriminatie grens Thallium (Tl) < 0,55 nmol/mmol kr TmP/GFR 0,7-1,30 mmol/l TRP % Ureum mmol/24 uur Urinezuur (Uraat) 1,5-4,5 mmol/24 uur VMA 1,5-35,0 µmol/mmol kr 0-6 mnd 1,5-25,0 µmol/mmol kr 6-12 mnd 2,0-15,0 µmol/mmol kr 1-3 jr 2,0-10,0 µmol/mmol kr 3-7 jr 2,0-8,0 µmol/mmol kr 7-10 jr 1,0-5,0 µmol/mmol kr jr 0,5-3,0 µmol/mmol kr >15 jr (m) 0,5-4,0 µmol/mmol kr >15 jaar(v) Vrije lichte ketens Negatief Xylose test (25 gram) 16-33% van ingenomen dosis (kinderen) > 26,64 mmol/5 uur (18-65 jaar) > 23,31 mmol/5 uur (>65 jaar) Zink (Zn) 6,0-19,5 µmol/24 uur Zwangerschapstest Uitslag > 25 U/l β-hcg kàn passen bij graviditeit 3.8 Vruchtwater LS-ratio < 1,0 vermoedelijk niet longrijp 1,0-1,2 vermoedelijk longrijp > 1,2 longrijp 3.9 Zweet Natrium (Na) Zie beslisgrenzen in protocol hfst 4 Chloride (Cl) Zie beslisgrenzen in protocol hfst 4 39

35 Deel 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN 41

36 Algemeen Protocollen zijn m.n. gericht op gebruik door medische specialisten van het JBZ; de meest gangbare protocollen voor huisartsen zijn toegelicht op het aanvraagformulier. 4.1 Bloed / Plasma / Serum ACTH-stimulatietest Na i.v. toediening van 250 µg synthetisch ACTH (Synacthen) wordt op tijdstippen 0, 30 en 60 minuten bloed afgenomen voor de bepaling van cortisol. Basale waarde (9.00 u): 0,30-0,60 µmol/l. Na synacthen: stijging tot boven de 0,55 µmol/l en minimaal van 0,15 µmol/l. Let op, voor elke bloedafname dient een aanvraag te worden gedaan met vermelding van het tijdstip (t = 0, 30 en 60 min) Allergieonderzoek Inhalatiepanel IgE screening gericht tegen een mengsel van huisstofmijt, hond- en katten epitheel, gras- en boompollen, schimmels en onkruiden wordt uitgevoerd. Indien een positieve reactie wordt gevonden, worden IgE gericht tegen de afzonderlijke allergenen onderzocht behalve schimmels en onkruiden. Indien deze uitsplitsing negatief is worden IgE tegen schimmels en onkruiden onderzocht. De resultaten van screeningsonderzoek naar inhalatieallergie wordt gerapporteerd als positief of negatief. Specifieke IgE worden gerapporteerd in klassen 0 t/m 6 De indeling van de klassen per concentratiegebied is als volgt: Klasse Concentratie 0 <0,35 ku/l 1 0,35-0,70 ku/l 2 0,70-3,50 ku/l 3 3,50-17,5 ku/l 4 17,5-52,5 ku/l 5 52,5-100 ku/l 6 > 100 ku/l Voedselpanel IgE gericht tegen een mengsel van kippenei (niet tegen dooier), koemelk, vis, tarwe, pinda en soja. Bij een positieve reactie, worden de concentraties van de afzonderlijke 43

37 IgE bepaald, behalve de IgE tegen vis. Indien deze uitsplitsing negatief is worden IgE tegen kabeljouw onderzocht. Screening en uitsplitsing worden gerapporteerd als klassen 0 t/m 6. Inhalatie en voedselpanel (< 4 jaar) Bij kinderen jonger dan 4 jaar wordt steeds de combinatie van voedsel en inhalatiescreening uitgevoerd Alopecia Bepalingen: ALAT, ANA, Basofielen absoluut, Bezinking, DHEAS, Eosinofielen absoluut, Ferritine, γgt, Glucose, Hb, Hematocriet, Kreatinine, Leukocyten, Lymfocyten absoluut, MCV, Monocyten absoluut, Neutrofielen absoluut, Resultaat test diff (apparaat), Testosteron, Vrij-Testosteron, Trombocyten, TSH, Ureum, Vitamine B12, Zink ANA onderzoek (anti-nucleaire antistoffen) ANA onderzoek wordt uitgevoerd d.m.v. immuunfluorescentie op Hep2000 cellen. Bij een positieve ANA test wordt automatisch vervolgonderzoek verricht op dsdna en ENA antistoffen (SS-A, SS-B, Sm, RNP, Scl-70, Jo-1 en centromeren). Ook wordt een ANA-titer toegevoegd bij een positieve ANA-test. Bij aantoonbaarheid van dsdna antistoffen (IF Crithidia) wordt altijd de FARR assay ingezet om de specificiteit en concentratie van deze antistoffen nader te karakteriseren ANCA onderzoek (anti-neutrofiele cytoplasmatische antistoffen) ANCA onderzoek wordt uitgevoerd t.b.v. vraagstelling vasculitis. ANCA wordt aangetoond met een indirecte immunofluorescentie-test op donor-leukocyten. De patronen die onderscheiden worden, zijn: 1 Cytoplasmatische ANCA (= c-anca) 2 Perinuclaire ANCA (= p-anca) 3 Atypisch beeld Een c-anca reactie wordt meestal veroorzaakt door antistoffen tegen PR-3. Deze antistoffen hebben een sterke associatie met de ziekte van Wegener. Bij een eerste maal vastgestelde positieve c-anca wordt de antistof getypeerd m.b.v. een dotblot techniek. Tevens volgt titratie van c-anca voor titerbepaling. Bij een controle c-anca dient ANCA + titer aangevraagd te worden. Een p-anca reactie wordt vaak veroorzaakt door anti-mpo-antistoffen Indien (voor de eerste maal) een p-anca patroon wordt gevonden, wordt de antistof getypeerd m.b.v. een dotblottechniek en volgt een titratie. 44 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

38 Een atypische ANCA beeld wordt bij veel ziektes gezien en heeft géén diagnostische waarde. Het serum wordt 1 week bewaard. Indien de arts een typering wenst, dient dit bij de betreffende laboratoriumspecialist aangevraagd te worden Bloedbeeld Bloedbeeld Bloedbeeld + diff Microscopische diff Reticulocyten Eosinofielen absoluut Neutrofielen absoluut Hb, Ht, MCV, leukocyten, trombocyten Bloedbeeld, incl. geautomatiseerde 5-part diff: bij afwijkingen microscopische beoordeling Altijd microscopische beoordeling bij juiste indicatiestelling (alleen op indicatie) Absoluut aantal reticulocyten Leukocyten, absolute aantal eosinofiele granulocyten Leukocyten, absolute aantal neutrofiele granulocyten Cardiologie pakket (opname cardiologie) Bepalingen: ALAT, ASAT, Basofielen, Creatinekinase, CRP, Eosinofielen, Glucose, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Ureum Cardiologie pakket + Troponine T Bepalingen: ALAT, ASAT, Basofielen, Creatinekinase, CRP, Eosinofielen, Glucose, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Troponine-T, Ureum Chirurgische appendix pakket Bepalingen: Basofielen, Bezinking, CRP, Eosinofielen, Hb, Hematocriet, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Neutrofielen, Trombocyten Chirurgie buik pakket Bepalingen: ALAT, Alkalische fosfatase, Amylase, ASAT, Basofielen, Bezinking, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, Creatinekinase, CRP, Eosinofielen, Glucose, γ-gt, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Ureum Chirurgie trauma/collum pakket Bepalingen: ALAT, Alkalische fosfatase, Amylase, Bloedgroep, Glucose, Hb, Hematocriet, Irregulaire antistoffen, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Natrium, Rhesus factor, Trombocyten, Ureum. 45

39 Chronische nierinsufficiëntie Bepalingen: Albumine, Bloedbeeld, Calcium, Fosfaat, HCO3 -, Kalium, Kreatinine, Natrium, Ureum Coeliakie screening Coeliakie screening bepalingen: IgA en anti-tissue Transglutaminase (ttg). Bij een nieuwe positieve patiënt wordt tevens anti-endomysium IgA bepaald (verzendbepaling 1 maal). Bij IgA-deficiëntie wordt automatisch onderzoek gedaan naar antigliadine IgG, anti-ttg IgG en endomysium IgG Coeliakie vervolgen Bepalingen: Anti-tissue transglutaminase (ttg). Bij IgA deficientie wordt tevens onderzoek gedaan naar anti-gliadine IgG, anti-ttg IgG en endomysium IgG Complement Er zijn twee combinaties van het complementonderzoek. 1) De combinatie voor complement activatie (met als analyses C3 en C4) welke gebruikt wordt om bijvoorbeeld bij autoimmuunziekten een indruk te krijgen van de mate waarin het complementsysteem bij het ziekteproces betrokken is en er verbruik van factoren heeft plaats gevonden. Een verhoogde C3d wijst op complement activatie. Deze bepaling is separaat aan te vragen. Bij de interpretatie van C3 en C4 moet men rekening houden met een stijging van de con centratie als gevolg van een acute fase en een daling als gevolg van verbruik. Een verlaging duidt dus steeds op een verhoogd verbruik. C3 is betrokken bij beide routes van complement activatie, C4 alleen bij de klassieke route. 2) De combinatie complement deficiëntie, waarbij de bepalingen CH50 en AP50 worden uitgevoerd. Deze aanvraag is bedoeld om genetische factor-deficiënties op te sporen die de oorzaak kunnen zijn van enerzijds recidiverende bacteriële infecties en anderzijds SLE-achtige ziektebeelden kunnen veroorzaken. Met CH50 en AP50 worden de factoren van respectievelijk de klassieke en de alternatieve route getest Couveuseprotocol Bepalingen uit capillair (200µl): ph, pco 2, HCO 3 -, po2, so 2, thb, Na +, K +, Cl - en lactaat. Let op kalium kan vals verhoogd zijn i.v.m capillaire afname. 46 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

40 Cyclosporine Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, ASAT, Bezinking, Bilirubine totaal, Erytrocyten, γgt, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Magnesium, MCV, Natrium, Trombocyten, Ureum, Urinezuur Cystic fibrosis In overleg met de vakgroepen kindergeneeskunde is het volgende pakket samengesteld voor het vervolgen van patiënten met cystic fibrose: Albumine, Alkalische fosfatase, ALAT, Aspergillus precipitinen, Antitrombine, ASAT, Bilirubine Totaal, Bilirubine Direct, Bloedbeeld en differentiatie, Calcium, Chloride, CRP, Fosfaat, Glucose, γ-gt, HbA1c, HCO 3 -, IgA, IgE, IgG, IgM, IgE Aspergillus fumigatus, IgE Candida albicans, INR, Kalium, Kreatinine, Natrium, PT, Totaal eiwit, Ureum, Vitamine A, Vitamine E, Vitamine D3 (25-OH) CVVH klein (IC) pakket Bepalingen: APTT controle, Kalium CVVH groot (IC) pakket Bepalingen: Albumine, APTT controle, Bloedgas (ph, pco 2, po 2, HCO 3 -, Base Excess, so 2 ), Calcium, Fosfaat, geïoniseerd Calcium, Hb, HCO 3 -, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Natrium, Trombocyten, Ureum Dagelijkse routine IC pakket Bepalingen: Bloedgas (ph, pco 2, po 2, HCO 3 -, Base Excess, so2 ), Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Natrium, Trombocyten, Ureum Dexamethason suppressietest Na orale inname van 1 mg dexamethason om uur wordt de volgende ochtend om uur bloed afgenomen voor de bepaling van cortisol. Een cortisolwaarde > 0,05 umol/l is indicatief voor het syndroom van Cushing. De sensitiviteit bij deze afkapwaarde is 98% Dialyse pakketten Maand dialyse Bepalingen: Calcium, Ferritine, Fosfaat, Hb, HCO 3 -, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Natrium, Reticulocyten, Transferrine, Transferrineverzadiging (ijzerverzadiging), Trombocyten, Ureum, IJzer. 47

41 Kwartaal dialyse Bepalingen: Albumine, Alkalische fosfatase, Calcium, CRP, Ferritine, Fosfaat, Glucose, Hb, HCO 3 -, Hematocriet, Ijzer, Ijzerverzadiging, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Natrium, PTH, Reticulocyten, Totaal eiwit, Transferrine, Transferrineverzadiging (ijzerverzadiging), Trombocyten, Ureum, Urinezuur, IJzer, ZPP. Halfjaar dialyse Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, Aluminium, ASAT, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, Calcium, Cholesterol, Cholesterol/HDL-ratio, Creatinekinase, CRP, Ferritine, Foliumzuur, Fosfaat, g-gt, Glucose, Hb, HCO 3 -, HDL, Hematocriet, HBs-Ag antistoffen, Hepatitis-B surface antigeen, Ijzer, Ijzerverzadiging, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, LDL, Leukocyten, MCV, Natrium, PTH, Reticulocyten, Totaal eiwit, Transferrine, Transferrineverzadiging (ijzerverzadiging), Triglyceride, Trombocyten, Ureum, Urinezuur, IJzer, Vitamine B12, ZPP. Jaar dialyse Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, Aluminium, ASAT, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, Calcium, Cholesterol, Cholesterol/HDL-ratio, Creatinekinase, CRP, Ferritine, Foliumzuur, Fosfaat, Glucose, g-gt, Hb, HCO 3 -, HDL, Hematocriet, HBs-Ag antistoffen, Hepatitis-B surface antigeen, Hepatitis-C virus antistoffen, HIV-antistoffen, IJzer, IJzerverzadiging, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, LDL, Leukocyten, Magnesium, MCV, Natrium, PTH, Reticulocyten, Totaal eiwit, Transferrine, Transferrineverzadiging (ijzerverzadiging), Triglyceriden, Trombocyten, Ureum, Urinezuur, IJzer, Vitamine B12, ZPP. Opname dialyse Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, Aluminium, ASAT, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, Bloedgroepen, Calcium, Cholesterol, Cholesterol/HDLratio, Creatinekinase, CRP, Ferritine, Foliumzuur, Fosfaat, Glucose, g-gt, Hb, HCO3-, HDL, Hematocriet, HBs-Ag antistoffen, Hepatitis-B core antistoffen, Hepatitis-B surface antigeen, Hepatitis-C virus antistoffen, HIV-antistoffen, IJzer, IJzerverzadiging, Irregulaire antistoffen, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, LDL, Leukocyten, Magnesium, MCV, Natrium, PTH, Reticulocyten, Rhesus antistoffen, Totaal eiwit, Transferrine, Transferrineverzadiging (ijzerverzadiging), Triglyceriden, Trombocyten, Ureum, Urinezuur, IJzer, Vitamine B12, ZPP. Einde kunstnier Bepalingen: HCO3-, Kalium, Natrium, Ureum. 48 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

42 CVVH behandeling Bepalingen: HBs-Ag antistoffen, Hepatitis-C virus antistoffen, Hepatitis-B surface antigeen, HIV-antistoffen Directe Coombs Met behulp van deze test wordt nagegaan of er in vivo sensibilisatie van de erytrocyten met IgG, IgM, dan wel complement is opgetreden. De bepaling is geïndiceerd bij: Onderzoek oorzaak hemolytische anaemie Onderzoek hemolytische ziekte van de pasgeborenen Onderzoek transfusiereactie (vindt protocolair plaats) Onderzoek vertraagde transfusiereactie (overleg met lab. specialist noodzakelijk) Let op! Het is niet zinvol een directe Coombs aan te vragen in het kader van onderzoek naar oorzaak van een anemie, indien er géén tekenen van hemolyse zijn. Bij veel patiënten wordt een (matig) positieve directe Coombs-reactie gevonden t.g.v. aspecifieke aanhechting van IgG aan de erytrocyten Electrolyten pakket Bepalingen: Kalium en Natrium ENA onderzoek (extraheerbare nucleaire antistoffen) In het ENA onderzoek wordt getest op de aanwezigheid van antistoffen tegen SS-A, SS-B, Sm, RNP, Jo-1, Scl-70 en centromeren. Een indicatie voor het los aanvragen van ENA antistoffen is de verdenking op het Sjögren-syndroom of dermato-polymyositis (indicatie aangeven op aanvraagformulier!). De antistoffen SS-A en Jo-1 kunnen namelijk met de ANA test een negatieve uitslag opleveren Geriatrie protocol (nieuwe patiënt) Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, ASAT, Bloedbeeld, Calcium, CRP, Eiwit totaal, Foliumzuur, Glucose, g-gt, Kalium, Kreatinine, LD, Natrium, Schildklier screening, Ureum, Vitamine B1, Vitamine B Hartenzymen pakket Bepalingen: ASAT, Creatine kinase, Lactaatdehydrogenase Hemochromatose Aanvraag Bepalingen IJzerverzadinging Transferrine, ijzer en transferrineverzadiging. Bij sterk verhoogde ijzerverzadiging, i.h.a. > 45 %, is DNA onderzoek 49

43 Ferritine Genotypering hemochromatose geïndiceerd. Ferritine Een verhoogde ferritineconcentratie (> 280 mg/l) ondersteunt de diagnose Genotypering van het HFE gen; Cys282Tyr en His63Asp worden onderzocht; homozygotie van Cys282Tyr geeft een sterk verhoogde kans op hereditaire hemochromatose; simultane (= compound) heterozygotie van beide mutaties geeft een licht verhoogde kans. In deze gevallen is onderzoek bij eerstegraads familieleden geïndiceerd. De richtlijn van NVKC en NIV kunt u downloaden op: richtlijnhemochromatosedefinitief2007.pdf Hemoglobinopathie en thalassemie onderzoek Pakketbepalingen: Routine bepalingen: bloedbeeld, MCH, erytrocyten, reticulocyten, ZPP, ferritine Specifieke Hb-pathie/thalassemie bepalingen: o Bepalingen van HbA2, HbF, en Hb-variant met behulp van HPLC o DNA onderzoek alpha-thalassemie o Eventueel HbH-inclusies, alkalische en zure Hb-electroforese en sikkelceltest Voor de keuze van het primair te verrichten onderzoek wordt gekeken naar de uitslagen van de routine bepalingen en/of indicaties. Indicaties voor het inzetten hemoglobinopathie of thalassemie Patiënten met microcytair bloedbeeld (met of zonder anemie) en geen ijzergebrek (parameters ZPP en ferritine) Patiënten met microcytair bloedbeeld (met of zonder anemie), waarbij de bloedcelparameters na ijzertherapie niet normaliseren Patienten die een familiegeschiedenis met hemoglobinopathie/thalassemie hebben. De bloedcelparameters hoeven niet afwijkend te zijn Alle aanvragen t.b.v. onderzoek naar aanwezigheid van een Hb-variant bij zwangere patiënten worden altijd gehonoreerd (ongeacht bloedcelparameters) Hemolyse onderzoek Bepalingen: Hb, Reticulocyten, LD, Bilirubine (totaal en direct), ASAT, ALAT, Directe Coombs, Haptoglobine. 50 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

44 Toelichting Bij hemolyse wordt in het serum een verhoogd ongeconjugeerd bilirubine, meestal een verhoogd LD en altijd een verlaagd haptoglobine gevonden. Bij een verhoogde erytropoïese in het beenmerg wordt een verhoging van de reticulocyten gezien Hemostase Stollingsstatus i.v.m. leverlijden Antitrombine, INR, PT, trombocyten. Bij afwijkingen volgt uitbreiding met APTT en fibrinogeen. ERCP INR, trombocyten, PT, Hb, Hematocriet, MCV, Leukocyten Controle therapie asparaginase Antitrombine III en fibrinogeen Diffuse intravasale stolling (DIS) APTT, antitrombine, D-dimeer, fibrinogeen, PT, INR, trombocyten, MCV, Leukocyten, Hematocriet Biopsie lever APTT, PT, INR, trombocyten, Hb, Hematocriet, MCV, Leukocyten Biopsie nier APTT, bloedingstijd, PT, INR, trombocyten, Hb, Hematocriet, MCV, Leukocyten, Positieve anamnese m.b.t. APTT, bloedingstijd, fibrinogeen, PT, INR, trombocyten, Leukocyten, Hb, Hematocriet, MCV. Afh. van bloedingsneiging wordt de anamnese het onderzoek uitgebreid IC pakket klein Bepalingen: Albumine, Bilirubine totaal, Bloedgas arterieel (ph, pco 2, po 2, HCO 3 -, Base Excess, so 2 ), Chloride, Fosfaat, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaat, Leukocyten, Magnesium, Natrium, Trombocyten IC pakket groot Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, Amylase, ASAT, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, Bloedgas arterieel (ph, pco 2, po 2, HCO 3 -, Base Excess, so 2 ) Calcium, CRP, Fosfaat, γ-gt, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Magnesium, Natrium, Trombocyten, Ureum Intern protocol Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, Amylase, ASAT, Basofielen, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, Calcium, CRP, Eosinofielen, Glucose, γ-gt, Hb, Ht, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Ureum. 51

45 IVV1 protocol Bepalingen: Kalium, Natrium, Ureum IVV2 protocol Bepalingen: Albumine, ASAT, Bilirubine totaal, γ-gt, Totaal eiwit Leverfunctie klein pakket (Urologie) Bepalingen: ALAT, Bilirubine direct, Bilirubine totaal, γ-gt Leverfunctie groot pakket (IC) Bepalingen: ALAT, Alkalische fosfatase, ASAT, Bilirubine totaal, γ-gt, Lactaatdehydrogenase Lipiden profiel Hierbij worden alle routine analyses van de vetstofwisseling bepaald: cholesterol, triglyceriden, HDL- en LDL-cholesterol en cholesterol/hdl-ratio. LDL-cholesterol wordt berekend met de formule van Friedewald. Dit kan alleen, als het triglyceridengehalte lager is dan 6 mmol/l. Voor dit onderzoek moet de patiënt nuchter zijn Longziekten pakket Bepalingen: ALAT, Alkalische fosfatase, ASAT, Creatinekinase, CRP, Glucose, γ-gt, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, MCV, Natrium, Trombocyten, Ureum Massale bloeding / IC patiënt Bepalingen: Pakket 1: bloedbeeld, bloedgroep Rh, irregulaire antistoffen, INR, APTT,PT, fibrinogeen, bloedgas met electrolyten,lactaat en geioniseerd calcium, ureum, kreatinine Pakket 2: bloedbeeld, INR, APTT, PT, fibrinogeen Pakket 3: bloedbeeld, INR, APTT, PT, Fibrinogeen, geioniseerd calcium MDRD De MDRD wordt berekend voor alle poliklinische patiënten én patiënten van huisartsen op basis van de plasma kreatinine-concentratie. De MDRD is ingevoerd ter vervanging van de Cockroft-Gault methode om de geschatte klaring te berekenen. De MDRD, ook wel egfr genoemd, wordt berekend om inzicht te krijgen in de nierfunctie en is betrouwbaarder dan enkel de plasma kreatinine-waarde. De MDRD 52 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

46 kan alleen toegepast worden bij individuen boven de 18 jaar. Er wordt onderscheid gemaakt tussen individuen van het negroïde ras en het kaukasische ras. In het geval van negroïden individuen dient de uitkomst vermenigvuldigd te worden met 1,212. In de berekening wordt al wel rekening gehouden met het geslacht. Een uitslag >60 ml/min/m2 wordt beschouwd als een normale nierfunctie Methionine belastingstest/homocysteïne nuchter Aanvraag Toelichting Homocysteïne (nuchter) Volgens de richtlijnen van de Nederlandse Hartstichting volstaat i.h.a. de bepaling van nuchter homocysteïne, deze dient < 15 mmol/l te zijn. Methionine belastingstest Homocysteïne nuchter en zes uur nadat 0,1 g/kg lichaamsgewicht methionine oraal toegediend is. De toename dient < 30 mmol/l te zijn. Opmerkingen: Voor de test dient de patiënt zich tussen 8.00 uur en 8.30 uur nuchter te melden bij de polikliniek bloedafname. Let op! Als de patiënt de test wil laten uitvoeren op locatie Liduina (Boxtel), moet de patiënt eerst een afspraak maken. Dit kan telefonisch ( ) of bij de balie van de polikliniek bloedafname. De patiënt dient instructie te krijgen voor een beperkt dieet; een folder is verkrijgbaar bij de bloedafname poli van het laboratorium Methotrexaat Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, ASAT, Bezinking, Bilirubine totaal, Bloed urine, Eiwit urine, Erytrocyten, γgt, Glucose urine, Hb, Hematocriet, Ketonen urine, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Leukocyten urine, MCV, Nitriet urine, ph urine, Trombocyten, Ureum M-proteïnen screening (voorheen paraproteïnen ) De aanvraag M-proteïne screening moet steeds vergezeld gaan van een indicatie. Afhankelijk daarvan wordt op het laboratorium de juiste analyse-techniek gekozen. Altijd wordt een totaal eiwit bepaling, electroforese en een immunofixatie met pentavalent eiwitserum (tegen IgA, IgM, IgG, κ en λ) ingezet. Daarnaast worden de immunoglobulinen IgG, IgA en IgM concentratie bepaald. Ook moet altijd een losse portie urine ingeleverd worden voor bepaling van totaal eiwit in urine. Afhankelijk van vastgestelde criteria kan het onderzoek uitgebreid worden op aanwezigheid van vrije lichte ketens in serum en / of losse portie urine. Als er geen M-proteïne 53

47 aangetoond wordt, wordt dit gerapporteerd. Bij aantonen van een (lichte) M-proteïne band vindt verder onderzoek plaats afhankelijk van de vraagstelling M-proteïnen vervolgen (voorheen paraproteïnen ) Bij de aanvraag M-proteïne (vervolgen) gaat het om een patiënt waarvan het M-proteïne reeds eerder is aangetoond en getypeerd. Uitgevoerd wordt een electroforese-fixatie met pentavalent eiwitserum (tegen IgA, IgM, IgG, κ en λ) en een totaal eiwit bepaling. De concentratie M-proteïne wordt gerapporteerd. Tevens worden de concentraties van de immunoglobulinen bepaald. Hierdoor wordt eventuele deficiëntie van de andere immunoglobulinen inzichtelijk. De immunoglobuline bepaling van het type waartoe het M-proteïne behoort, is niet betrouwbaar en wordt daarom niet gerapporteerd MultiVascC primaire preventie Bepalingen: ALAT, Cholesterol/HDL ratio, Creatinekinase, Foliumzuur, Glucose, HbA1c, HDL, Homocysteine, hscrp, Kalium, Kreatinine, Kreatinine 24 hr urine, LDL, Microalbumine 24 hr urine, Microalbumine urine portie, Microalbumine/kreatinine ratio in urine, Vitamine B6, Vitamine B MultiVasC secundaire preventie Bepalingen: ALAT, Cholesterol, Cholesterol/HDL ratio, Creatinekinase, HDL, Glucose, HbA1c, Kalium, Kreatinine, LDL, Triglyceriden, TSH Neurologie pakket Bepalingen: ALAT, ASAT, Basofielen, CRP, Eosinofielen, Glucose, γ-gt, Hb, Ht, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Ureum Nice protocol IC Bepalingen: Albumine, Bilirubine totaal, Bloedgas (ph, pco2, po2, HCO3-, Base Excess,sO2, Lactaat), Calcium, Chloride, Fosfaat, Glucose, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine,Leukocyten, Magnesium, MCV, Natrium, PT, Trombocyten, Ureum Nierfunctie pakket Bepalingen: Kreatinine en Ureum Nieuwe anemie Bloedbeeld+differentiatie, MCH, reticulocyten, bezinking,vitamine B12, Foliumzuur, LDH, Ferritine, Kreatinine. Afhankelijk van de uitslagen ZPP en/of Haptoglobine. 54 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

48 MCV,MCH verlaagd en ferritine normaal dan wordt ZPP bepaald Reticulocyten verhoogd, MCVen/of LDH verhoogd: Haptoglobine wordt bepaald Bij bericht van behandelaar: aanvullende bepalingen naar wens Orale glucose tolerantietest voor de vraagstelling zwangerschapsdiabetes Screening is alleen zinvol indien risicofactoren voorkomen zoals positieve familieanamnese, eerdere macrosomie/zwangerschapsdiabetes, BMI > 27 kg/m 2 of etniciteit met verhoogd risico. Het onderzoek dient bij voorkeur bij weken amenorroe plaats te vinden. Bij vermoeden op zwangerschapsdiabetes bij patiënten met hoog of intermediair risico wordt een tweestaps orale glucose tolerantietest uitgevoerd volgens de criteria van de American Diabetes Association. Zie tabel volgende pagina. Meer informatie: Informatie voor de patiënt: folders screening zwangerschapsdiabetes en glucose tolerantietest zwangerschapsdiabetes verkrijgbaar bij de poli bloedafname of op het laboratorium. Verder: Osteoperose pakket Bepalingen: Alkalische Fosfatase, Bezinking, Calcium, Kreatinine, MDRD, TSH (indien afwijkend ft4) en Vitamine D PAAZ opname pakket Bepalingen: ALAT, Albumine, Alkalische fosfatase, ASAT, Bloedbeeld, Calcium, Cholesterol, Creatinekinase, CRP, Foliumzuur, Glucose, γ-gt, Kalium, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Natrium, Fosfaat, Totaal eiwit, TSH, Ureum, Vitamine B1, Vitamine B6, Vitamine B Pediatrisch pakket (alleen loc. Carolus) Bepalingen: Basofielen, CRP, Eosinofielen, Glucose, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Ureum Pre-eclampsie/toxicose pakket Bepalingen: Hb, Ht, Trombocyten, ASAT, Urinezuur, Kreatinine, Bloedgroep Pre-eclampsie uitgebreid Bepalingen: Hb, Ht, Trombocyten, ASAT, ALAT, LD, Urinezuur, Kreatinine, Natrium, Kalium, Ureum, Haptoglobine, Bloedgroep/rhesus en screening irregulaire antistoffen 55

49 Pre-operatieve screening (alleen loc. Carolus) Bepalingen: Bloedbeeld, Bloedgroepen en rhesusfactor, Irregulaire antistoffen PUVA Bepalingen: ALAT, Albumine γgt, Glucose, Hb, Hematocriet, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Trombocyten Raynaud fenomeen Bepalingen: ALAT, ANA, ANA-spijtserum, ANCA, Bence Jones urine, Bezinking, Bloedbeeld, Cardiolipine antistoffen, Cholesterol, Cholesterol/HDL-ratio, Complement factor C3, Complement factor C4, Creatinekinase, CRP, Cryoglobulinen, Glucose, HbA1c, HDL, IgA, IgG, IgM, Kreatinine, Lactaat, LDL, M-proteïne, Microalbumine urine, Reumafactoren, Totaal eiwit serum, Totaal eiwit urine, Triglyceriden, TSH, Urinestrip screening Reanimatieprotocol Bepalingen uit bloedgasspuit: ph, pco2, HCO3-, po2, so2, thb, Na+, K+, Cl- en lactaat. Indien methb en/of COHb verhoogd zijn worden deze ook gerapporteerd Retinoïden niet vruchtbaar Bepalingen: Albumine, Alkalische fosfatase, ALAT, Bilirubine Totaal, Cholesterol, Glucose, γgt, Hb, HDL Hematocriet, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Triglyceriden, Trombocyten Retinoïden vruchtbaar ALAT, Alkalische fosfatase, Bilirubine totaal, Cholesterol, Glucose, γgt, Hb, HDL Hematocriet, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Triglyceriden, Trombocyten, Zwangerschapstest in urine Schildklier Aanvraag Schildklierdiagnostiek Controle schildklier Toelichting TSH wordt bepaald en bij afwijkend resultaat wordt FT4 bepaald. Bij verlaagd TSH en normaal FT4, wordt T3 bepaald om een mogelijke T3 toxicose aan te tonen. TSH en FT4 worden bepaald om normalisatie van beide parameters te kunnen volgen Sceening ijzergebrek Bepalingen: Ferritine, Hb, Hematocriet, Leukocyten, MCH, MCV, Trombocyten, ZPP 56 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

50 Sepsisprotocol Bepalingen: CRP, bloedbeeld (Hb, Ht, MCV, neutrofielen, eosinofielen, basofielen, lymfocyten, monocyten en trombocyten), ureum, kreat, Na, K, Cl, Ca, bilirubine (totaal en direct) AF, GGT, ASAT, ALAT, LD, amylase, albumine, glucose, lactaat, stolling (APTT, PT, INR en fibrinogeen), bloedgas arterieel (ph, pco2, HCO3-, po2, so2, base excess) en urinestick (bloed, eiwit, glucose, ketonen, leukocyten, nitriet, ph) Shockprotocol Bepalingen uit bloedgasspuit: ph, pco2, HCO3-, po2, so2, thb, Na+, K+, Cl- en lactaat. Indien methb en/of COHb verhoogd zijn worden deze ook gerapporteerd SGA protocol (groeiachterstand; op formulier aan te vragen als protocol 2) Bepalingen: ALAT, Alkalische fosfatase, ApoA1, ApoB, ASAT, Bloedbeeld, ft4, Glucose, γ-gt, HbA1c, IGF-1, IGF-BP3, Insuline, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Lipidenprofiel, TSH, Ureum Stolling pakket IC Bepalingen: APTT, Fibrinogeen, INR, PT Testis tumor pakket Bepalingen: α-foetoproteïne, Lactaatdehydrogenase, β-hcg Trombofilie Aanvraag Bepalingen DVT of longembolie anticardiolipine antistoffen (acl), APTT, antitrombine, factor II mutatie, factor V-Leiden (*), (< 50 jaar of recidiverend) proteïne C, proteïne S, lupus anticoalgulans (LAC), PT, normotest Proteïne C en proteïne S bepaling is alleen zinvol als patiënt géén tekort aan vit K afhankelijke stollingsfactoren (al dan niet t.g.v. coumarinederivatentherapie) heeft. Ter controle wordt een PT of normotest uitgevoerd. CVA < 50 jaar acl, LAC, homocysteïne (nuchter) Habituele abortus acl, LAC, factor V-Leiden (*), homocysteïne (nuchter) Familiaire trombofilie afwijkende factor aangeven Antifosfolipiden as Op verzoek worden acl en LAC bepaald 57

51 Spijtmateriaal trombofilie spijtplasma (citraat) wordt afgenomen en na (schriftelijk) overleg wordt onderzoek ingezet (*) Het onderzoek factor V-Leiden: houdt in dat de APC-resistentie wordt gemeten. Bij verlaagde APC resistentie wordt DNA-onderzoek naar factor V Leiden mutatie ingezet Trombolyse protocol CVA (SEH) Bepalingen: ABO/RhesusD-bloedgroep en screening irregulaire erytrocyten antistoffen, ALAT, ASAT, Glucose, γ-gt, Hb, Hematocriet, INR, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, MCV, Natrium, Trombocyten, Ureum Urticaria Bepalingen: ALAT, Alkalische fosfatase, ASAT, Bezinking, Bilirubine totaal, Bloed in urine, CRP, Eiwit in urine, γgt, Glucose in urine, Hb, Hematocriet, Ketonen in urine, Kreatinine, Lactaatdehydrogenase, Leukocyten, Leukocyten in urine, MCV, Nitriet in urine, ph van urine, Trombocyten, Ureum Urologie pakket Bepalingen: Basofielen, Bezinking, CRP, Eosinofielen, Hb, Hematocriet, Kalium, Kreatinine, Leukocyten, Lymfocyten, MCV, Monocyten, Natrium, Neutrofielen, Trombocyten, Ureum Zorgpadnierfalen Bepalingen: Vit B12, Foliumzuur, Ferritine, Ijzerverzadiging, Vit D (OH-25), PTH ZPP Bij onvoldoende Fe-inbouw in het hemoglobine treedt er een accumulatie van ZPP (zink protoporforine) op, leidend tot een verhoogde ZPP-concentratie in de erytrocyten. Een normale ZPP-concentratie in de erytrocyten maakt Fe-deficiëntie als oorzaak van een anemie zeer onwaarschijnlijk Zwangerschapsdiabetes Zie orale glucose tolerantietest voor de vraagstelling zwangerschapsdiabetes. 58 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

52 4.2 Feces Vetbalans Kwantitatieve vetexcretie: feces verzamelen 3 x 24 uur (1,2) waarna vetbepaling in feces. Indicatieve bepaling kan in een losse portie. (1) Eventueel gestandaardiseerd dieet (100 g vet) van dag 0 tot en met dag 3. (2) Bij kinderen met (uitsluitend) MCT olie in de voeding: uitslag met twee vermenigvuldigen. 4.3 Liquor IgG index Deze index is een maat voor de IgG productie in de liquor. Gemeten worden IgG en albumine in serum en liquor. Bij de berekening wordt de IgG van de liquor gecorrigeerd voor vanuit het bloed afkomstig IgG met de formule: [IgG]liquor [alb]serum IgG-index = x [IgG]serum [alb]liquor Voor dit onderzoek moet zowel bloed als liquor afgenomen worden Liquor onderzoek ROUTINE PAKKET Aspect, aantal kernhoudende cellen, differentiatie, aantal erytrocyten, totaal eiwit, albumine, glucose en lactaat. Tevens wordt spijtliquor voor 3 maanden opgeslagen Liquor onderzoek UITGEBREID PAKKET Routine pakket+oligoclonale banden, IgG-index (rapportage incl. Reiber diagram) Bloedpigmenten Aanvraag bij verdenking subarachnoidale bloedingen of ter uitsluiting van traumatische punctie. Bepaald worden bilirubine totaal en indien bilirubine aanwezig is een spectrum van oxy-hemoglobine, methemoglobine en bilirubine. Uitsluiting van subarachnoidale bloedingen is niet mogelijk indien het een traumatische punctie betreft. 59

53 4.4 Semen Fertiliteitsonderzoek (semenanalyse) Semenonderzoek vindt uitsluitend plaats op afspraak met het laboratorium klinische chemie en hematologie: (073) Semenonderzoeken: Fertiliteitonderzoek (semenanalyse) Vasectomie controle Opwerken semen t.b.v. IUI Cryopreservatie Om de kwaliteit van deze onderzoeken maximaal te borgen zijn slechts enkele onderzoeken per dag mogelijk en worden deze niet op zon en feestdagen uitgevoerd. Voor het opwerken van semen t.b.v. IUI worden de feestdagen per jaar vastgesteld. Voor cryopreservatie zie richtlijn JBZ in DKS. 4.5 Urine Hydroxyindolazijnzuur (5-HIAA) Er moet één dag voor- en tijdens het verzamelen van de 24 uurs urine voor het onderzoek 5-HIAA een dieet gevolgd worden. De volgende voedingsmiddelen leveren storingen op en mogen dus niet gebruikt worden: ananas, aubergine, advocado, banaan, pruim, tomaat en walnoot. Het verzamelen van de 24 uurs urine geschiedt in een donkere bokaal met natiumdisulfiet. Op de eerste dag begint de patiënt met het dieet. Tijdens de eerste dag wordt nog geen urine gespaard. De tweede dag begint men met het verzamelen van de urine. Ook op deze dag moet men zich aan het dieet houden. Informatie voor de patiënt: folder bepaling 5-HIAA, verkrijgbaar bij de poli bloedafname of op het laboratorium Albumine in urine (microalbumine) Als screening voor micro-albuminurie (diabeten) wordt albumine en kreatinine in ochtendurine bepaald. De albumine/kreatinine ratio in ochtendurine is een betrouwbare parameter voor het aantonen van microalbuminurie bij diabeten Algemeen urine onderzoek Voor het routine-onderzoek van urine worden uitsluitend teststroken gebruikt. Hierbij worden de testen van ph, eiwit, glucose, ketonen, leukocyten, nitriet en bloed uitgevoerd. Onderzoek heeft alleen zin met VERSE mid-stream urine. De ph van urine ligt normaliter tussen de 5-7. De overige testen van het routineonderzoek dienen negatief te zijn bij gezonde patiënten. 60 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

54 4.5.4 Klaringen Voor de klaring van fosfaat, ureum of kreatinine moet in de periode van de verzameling van 24 uurs urine éénmaal bloed worden afgenomen voor de bepaling van fosfaat, ureum of kreatinine in plasma. De uitkomst van de klaringen is alleen betrouwbaar als de urineverzameling over 24 uur volledig is Kreatinine klaring Bepaling: Kreatinine in 24 uurs-urine en in plasma. Te gebruiken als maat voor de GFR. Gedurende de periode dat urine gespaard wordt dient bloed te worden afgenomen voor de kreatinine bepaling. Opmerking: bij kinderen < 12 jaar, lengte en gewicht vermelden op de aanvraag; hiervoor wordt gecorrigeerd Porfyrie Er zijn twee klinische syndromen, waarbij porfyrine-onderzoek geïndiceerd is: Acute porfyrie met buikpijn in recidiverende aanvallen, soms gecombineerd met perifere neuropathie en/of psychiatrische beelden (zie Ned. T. Geneeskunde.1998: 142; 1801). Cutane porfyrie met overgevoeligheid van de huid voor (zon)-licht. Bij enkele porfyrieën komen beide syndromen gecombineerd voor. Laboratorium onderzoek Acute porfyrie: Tijdens een aanval: bepaling van porfobilinogeen (PBG) en delta-aminolevulinezuur (δ-ala) in een losse portie urine. In overleg met de laboratoriumspecialist kunnen beide bepalingen met spoed worden uitgevoerd. Bij verhoogde waarden voor PBG en/of δ-ala moeten ter differentiëring porfyrinen in urine (copro en uroporfyrine in losse portie of 24 uurs urine) en feces (copro en proto in losse portie feces) gemeten worden. Indien de aanval reeds langer geleden heeft plaatsgevonden en de acute fase ruim voorbij is dan worden PBG, δ-ala en porfyrinen in urine (losse portie of 24 uurs urine) bepaald. Zijn de uitslagen in urine niet afwijkend dan heeft het de voorkeur om tijdens een eventueel nieuwe aanval direct urine (losse portie) in te zenden op PBG, δ-ala en porfyrinen. Is het gezien de ernst van de aanval niet mogelijk/wenselijk een eventueel nieuwe aanval af te wachten, dan ook feces inzenden op porfyrinen. 61

55 Cutane porfyrie: Screening op Porfyria Cutanea Tarda (PCT): porfyrinen in urine (losse portie of 24 uurs urine) bepalen. Zijn deze normaal dan is een PCT erg onwaarschijnlijk. Zijn de porfyrinen in urine verhoogd, dan ook porfyrinen (copro en proto) in feces bepalen. Overige cutane porfyrieën: copro- en uroporfyrine in urine (losse portie of 24 uurs urine) en tevens copro- en protoporfyrine in feces (losse portie). Bij verhoogde waarden van een van deze testen moet door vervolgonderzoek worden vastgesteld welke genetische enzymafwijking de verhoogde productie van voorstadia (delta-aminolevulinezuur en porfobilinogeen) of de porfyrinen (uro-, copro-, protoporfyrine) veroorzaakt. Nader overleg met een laboratoriumspecialist is dan noodzakelijk Sediment onderzoek Sediment onderzoek vindt ALLEEN plaats op indicatie EN bij positieve parameters (bloed, eiwit, leukocyten) op de teststrip. Onderzoek kan alleen worden uitgevoerd op VERSE mid-stream urine Selectiviteits-index Deze index is een maat voor de selectiviteit van de nieren. Gemeten worden de concentraties van transferrine en IgG in serum en urine. Daarmee wordt de relatieve klaring van IgG ten opzichte van transferrine uitgerekend. Voor dit onderzoek moet dus bloed afgenomen worden en een losse portie urine ingeleverd worden TRP (tubulaire terugresoptie van fosfaat) en TmP/GFR (maximale teurgresorptie van fosfaat) Twee uur durende functietest die als volgt wordt uitgevoerd: de patiënt moet s-nachts vasten uur: laten uitplassen op het toilet, 400 ml water drinken en daarna alle urine verzamelen tot uur uur: uitplassen en deze urine bij de verzameling doen bloedafname voor kreatinine en fosfaat laten verrichten. De terugresorptie van fosfaat wordt bepaald door in plasma en 2-uurs urine fosfaat en kreatinine te bepalen. Informatie voor de patiënt: folder terugresorptie van fosfaat, verkrijgbaar bij de poli bloedafname. 62 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

56 Verzamelen 24 uurs urine Bij veel urine-onderzoeken is 24 uurs urine vereist. Een beknopte instructie voor de patiënt is op de verzamelbokaal aangebracht. Voor het verzamelen van 24 uurs urine voor 5-hydroxy indolazijnzuur (5-HIAA) is naast een bokaal met natriumdisulfiet dieetbeperking noodzakelijk. Een instructie voor de patiënt is op de poli bloedafname of op het laboratorium verkrijgbaar. Voor het verzamelen van 24 uurs urine voor metanefrines is een bokaal met natriumdisulfiet nodig D-Xylose-test Als functieproef voor de darmopname wordt de D-xylosetest op de functieafdeling (interne geneeskunde) uitgevoerd: de patiënt moet aan het begin van de test nuchter zijn; d.w.z. 8 uur voor het begin van de test niet eten, drinken of roken. de patiënt moet eerst plassen (deze urine mag weg) en drinkt meteen daarna een D-xyloseoplossing van 25 gram D-xylose opgelost in 200 ml water. de patiënt moet hierna gedurende 5 uur rustig blijven liggen. gedurende deze 5 uur moet alle urine in een bokaal verzameld worden. één uur na het drinken van de D-xylose-oplossing, moet de patiënt 200 ml water drinken. precies 5 uur na het drinken van de D-xylose-oplossing moet de patiënt alle urine uitplassen en verzamelen in de bokaal. de bokaal moet naar de bloedafname poli van het laboratorium gebracht worden. Nauwkeurige verzameling van alle urine is noodzakelijk. Informatie voor de patiënt is verkrijgbaar bij de interne functieafdeling Eiwit/kreatinine ratio in urine (onderzoek bij verdenking preeclampsie) Bepalingen: kreatinine, eiwit totaal. Ratio = eiwit/kreatinine x Uitslag ratio 30 past bij preeclampsie. 4.6 Zweet Zweetproef Bij klinisch vermoeden op cystic fibrosis kan de zweetproef ter bevestiging of ter uitsluiting worden toegepast. De zweetproductie wordt gestimuleerd m.b.v. pilocarpine-iontoforese. Het zweet wordt verzameld en de Na + en Cl - concentraties worden gemeten met verschillende technieken. 63

57 In de CBO-consensus worden de volgende concentratie-intervallen voor [Cl - ] en [Na + ] gehanteerd (in mmol/l): [Cl - ] of [Na + ] > 100 Positief [Cl - ] tussen en [Cl - ] > [Na + ] Positief [Cl - ] tussen en [Cl - ] < [Na + ] + 10 Mogelijk vals positief, 1 x herhalen [Cl - ] tussen en [Cl - ] > [Na + ] Mogelijk positief, 1 x herhalen [Cl - ] tussen en [Cl - ] < [Na + ] + 10 Normaal Voor uitgebreide interpretatie van de uitslagen wordt verwezen naar de CBO consensus diagnostiek en behandeling van cystic fibrosis uit Informatie voor de patiënt en verzorgers: folder iontoforese, verkrijgbaar bij de poli bloedafname of op het laboratorium. 4.7 Ascites Ascites onderzoek Dit protocol omvat: aantal kernhoudende cellen differentiatie eiwit albumine 64 DEEL 4 PROTOCOLLEN EN PAKKETTEN

58 Deel 5 DOORLOOP TIJDEN 65

59 Weergegeven in deze tabel is de tijd tussen bloedafname en de rapportage van de uitslagen. Deze tabel geeft enkel de onderzoeken weer die niet dagelijks op het laboratorium worden uitgevoerd. 5.1 Bloed / Plasma / Serum onderzoek 25-OH-Vitamine D3 A2-antiplasmine ACE ACTH Anti-cardiolipine α1-antitrypsine ADAMSTS13 activiteit AFP AMA, ASMA, APCA ANA (+ titer) ANCA ANCA specificiteit ANCA titer ANEN (anti-endomysium) AP50 APC resistentie ATG (tissue transglutaminase) Aluminium β2-microglobuline C3 C3D C4 CA-19.9 CCP Cryoglobulinen CDT CH50 Cryoglobuline IgG, IgA en IgM Cortisol DNA-Farr ds-dna ENA Factor II Factor II mutatie Factor V binnen 1 week binnen 5 weken binnen 1 week binnen 1 week binnen 5 weken binnen 4 dagen binnen 2 dagen binnen 1 week binnen 2 weken binnen 2 weken binnen 2 weken binnen 2 weken binnen 3 weken binnen 4 weken binnen 4 weken binnen 5 weken binnen 2 weken binnen 2 weken binnen 3 weken binnen 4 dagen binnen 3 weken binnen 4 dagen binnen 2 weken binnen 2 weken binnen 3 weken binnen 2 weken binnen 4 weken binnen 2 weken binnen 1 week binnen 3 weken binnen 2 weken binnen 3 weken binnen 3 weken binnen 4 weken binnen 3 weken 67

60 Factor V Leiden binnen 4 weken Factor VII binnen 3 weken Factor VIII binnen 3 weken Factor IX binnen 3 weken Factor X binnen 3 weken Factor XI binnen 3 weken Factor XII binnen 3 weken Factor XIII binnen 5 weken Galsteenonderzoek binnen 4 weken Gliadine IgA binnen 3 weken Groeihormoon binnen 1 week Haptoglobine binnen 5 dagen Homocysteïne binnen 2 weken HCG binnen 1 week Hemoglobinopathie en thalassemie onderzoek binnen 4 weken IgA binnen 4 dagen IgG binnen 2 weken IgG subklassen 1-4 binnen 2 weken IgM binnen 4 dagen Inhalatiepanel binnen 4 dagen Insuline binnen 1 week Koper binnen 2 weken Kreatinine in CAPD binnen 1 week LAC binnen 5 weken Lipoproteïne (a) binnen 3 weken α-1 microglobuline binnen 1 week M-proteïne onderzoek binnen 2 weken Niersteenonderzoek binnen 4 weken Osmolaliteit binnen 1 week Proteïne C Antigeen binnen 5 weken Proteïne C Acitiviteit binnen 5 weken Proteïne S Antigeen binnen 5 weken PTH binnen 1 week Pyruvaat binnen 1 week Seleen binnen 2 weken SHBG binnen 1 week Specifiek IgE binnen 4 dagen Totaal IgE binnen 4 dagen Totaal Testosteron binnen 1 week Transferrine binnen 4 dagen 68 DEEL 5 DOORLOOP TIJDEN

61 turbo-pth Vitamine A Vitamine E Vitamine B1 Vitamine B6 Viscositeit VWF antigeen VWF multimeren VWF Ristocetine Zink 5.2 Liquor onderzoek IgG-index Oligoclonale banden Pyruvaat 5.3 Urine onderzoek 5-HIAA Cortisol d-xylose Metanefrinen Porfyrinen Selectiviteitsindex Vrije lichte ketens (bence jones) onderzoek 5.4 Vruchtwateronderzoek LS-ratio 5.5 Zweet onderzoek Iontoforese op afspraak binnen 3 weken binnen 3 weken binnen 2 weken binnen 2 weken binnen 2 dagen binnen 3 weken binnen 5 weken binnen 3 weken binnen 1 week binnen 4 dagen binnen 2 weken binnen 1 week binnen 3 weken binnen 3 weken binnen 3 weken binnen 2 weken binnen 3 weken binnen 4 dagen binnen 2 weken binnen 2 dagen binnen 3 dagen 69

62 Deel 6 ZUUR-BASE DIAGRAM 71

63 Het zuur-base diagram is het meest praktische hulpmiddel bij de beoordeling van zuur-base stoornissen. Het blijft echter belangrijk om de achtergrond en compensatiemechanismen van de zuur-base afwijkingen te kennen.. In het diagram staat de ph op de X-as en de arteriële HCO 3 - concentratie op de Y-as. De kromme lijnen in het diagram zijn de pco 2 isobaren. Een zuur-base afwijkingen wordt door deze drie punten (ph, pco 2, en HCO 3 - ) gedefinieerd. Ligt het punt van de zuur-base stoornis: 1 in het linker onderkwadrant dan is er sprake van een metabole acidose (lage ph, lage pco 2 en laag HCO 3 - ); 2 in het linker bovenkwadrant dan is er een respiratoire acidose (lage ph, hoge pco 2 en hoog HCO 3 - ) 3 in het rechter onderkwadrant dan bestaat er een respiratoire alkalose (hoge ph, lage pco 2 en laag HCO 3 - ) 4 in het rechter bovenkwadrant dan is er een metabole alkalose (hoge ph, hoge pco 2 en hoog HCO 3 - ) 73

64 De gearceerde gebieden in het diagram geven de verschillende primaire zuur-base stoornissen aan. Ligt het punt van de zuur-base afwijking buiten deze gebieden, dan is er sprake van een gemengde stoornis. Tabel 1: Renale en respiratoire compensaties van primaire zuur-base afwijkingen Afwijking Primaire verandering Compensatoire respons Metabole acidose HCO 3 - afname 0,16 kpa daling in pco 2 voor elke 1 mm daling in HCO 3 - Metabole alkalose HCO 3 - toename 0,09 kpa stijging in pco 2 voor elke 1 mm stijging in HCO 3 - Respiratoire acidose Acuut pco 2 toename 1,0 mm stijging in HCO 3 - voor elke 10 mmhg stijging in pco 2 Respiratoire acidose Chronisch pco 2 toename 3,5 mm stijging in HCO 3 - voor elke 1,33 kpa stijging in pco 2 Respiratoire alkalose Acuut pco 2 afname 2,0 mm daling in HCO 3 - voor elke 1,33 kpa daling in pco 2 Respiratoire alkalose Chronisch pco 2 afname 5,0 mm daling in HCO 3 - voor elke 1,33 kpa daling in pco 2 74 DEEL 6 ZUUR-BASE DIAGRAM

65 Deel 7 KARAKTERISTIEKE ANALYSES VOOR VERSCHILLENDE LICHAAMS- VLOEISTOFFEN 75

66 Lichaamsvloeistof Bepaling Interpretatie/commentaar Ascites albuminegradiënt serumwaarde - asciteswaarde < 11 g/l suggereert exsudaat, zou betrouwbaarder voor onderscheid met transsudaat zijn dan LDH of totaal eiwit Cervixslijm gel, zeer taai en elastisch Chylus triglyceriden, > 1.24 mmol/l Darm vloeistof voedselresten, aanwezig bacteriën, coproporfyrine Foetaal bloed foetale erytrocyten > 99% HbF > 70% Gal bilirubine > 1000 maal serumwaarde (> 1 mmol/l) Liquor (CSF) β2-transferrine uniek voor liquor (tau asialo-transferrine) eiwit ongeveer 100 maal lager dan serumgehalte Lymfe lymfocyten geen erytrocyten chemische samenstelling varieert afhankelijk van de plaats waar de lymfe vandaan komt en type aandoening Maagvloeistof ph 1-2 chloride > 160 mmol/l 77

67 Lichaamsvloeistof Bepaling Interpretatie/commentaar Meconium Na mmol/l K mmol/l eiwit 7-30 g/l Middenooreffusie LDH eiwit > 3 maal serumwaarde vergelijkbaar met serum Moedermelk lactose tot 200 mmol/l natrium ongeveer 5 mmol/l Neusvocht kalium mmol/l glucose lager dan in bloed Pancreasvocht α-amylase hoog; pancreas-specifiek enzym. te onderscheiden van dat uit speekselklieren lipase > 2000 x serumwaarde ph Pleuravocht toaal eiwit afhankelijk van de ziekte die tot de vochtophoping heeft geleid en het gewenste onderscheid LDH cholesterol transsudaat/exsudaat (interpretatie: zie bij transsudaat/exsudaat) albuminegradiënt serumwaarde - pleurawaarde < 12g/l suggereert exsudaat triglyceriden afhankelijk van de ziekte tumormarkers afhankelijk van de ziekte Prostaatvloeistof PSA > 1000 x serumwaarde zure fosfatase > 200 x serumwaarde citraat tot 25 mmol/l Semen spermatozoën aanwezig (behalve i.g.v. infertiliteit of sterilisatie) PSA > 1000 x serumwaarde 78 DEEL 7 KARAKTERISTIEKE ANALYSE VOOR VERSCHILLENDE LICHAAMSVLOEISTOFFEN

68 Lichaamsvloeistof Bepaling Interpretatie/commentaar Speeksel α-amylase hoog; speekselklier-specifiek enzym. te onderscheiden van dat uit pancreas natrium 5-30 mmol/l kalium ongeveer 20 mmol/l Sputum secretoir IgA waarden afhankelijk van aandoening Synoviaalvocht mucinestolsel ontstaat na toevoeging van azijnzuur hyaluronzuur (mucopolysaccharide) Traanvocht lysozym tot 1.5 g/l retinol-bindend hoog proteïne Transsudaat/ totaal eiwit exsudaat: > 30 g/l of ratio t.o.v. Exsudaat serum > 0.5 LDH exsudaat: > 0.7 x bovengrans ref. waarde of ratio t.o.v. serum > 0.6 cholesterol exsudaat > 1.3 mmol/l of ratio t.o.v.serum > 0.3 Urine ureum > 50 mmol/l creatinine > 0.5 mmol/l Vruchtwater α-foetoproteïne > 100 maal hoger dan serumwaarde (amnionvloeistof) foetaal fibronectine aanwezig eiwit g/l (28 wk zwanger) g/l (38 wk zwanger) varentest positief Zweet natrium < 35 mmol/l 79

69 Deel 8 CONVERSIETABEL VOOR LABORATORIUM UITSLAGEN 81

70 Om Nederlandse (SI) eenheden om te rekenen naar Amerikaanse eenheden dient door de conversiefactor gedeeld te worden. Om Amerikaanse eenheden om te rekenen naar Nederlandse eenheden dient men het getal met de conversiefactor te vermenigvuldigen. Test SI eenheden Conversie factor Amerikaanse units ACTH pmol/l 0,222 ng/l Aldosteron nmol/l 0,0277 ng/dl Androstenedion nmol/l 3,49 ng/ml Bilirubine µmol/l 17,1 mg/dl Calcitonine pmol/l 0,293 ng/l Calcium mmol/l 0,250 mg/dl Cholesterol mmol/l 0,02586 mg/dl Cortisol µmol/l 0,0276 µg/dl C-peptide pmol/ml 0,331 ng/ml DHEAS µmol/l 0,0272 µg/dl Erythrocyten /L /mm 3 Ferritine µg/l 1 ng/ml Fosfaat mmol/l 0,3229 mg/dl FSH U/L 1 U/L Glucagon pmol/l 0,287 ng/l Glucose mmol/l 0,05551 mg/dl Groeihormoon mu/l 3,03 µg/l HCG U/L 9,259 µg/l HDL mmol/l 0,02586 mg/dl Hemoglobine mmol/l 0,155 g/dl 17 -hydroxyprogesteron nmol/l 0,0303 ng/dl IGF-1 nmol/l 0,13 µg/l IJzer µmol/l 1,791 mg/dl Insuline pmol/l 172,1 mu/l Kreatinine µmol/l 88,4 mg/dl LDL mmol/l 0,02586 mg/dl Leukocyten 10 9 /L /mm 3 LH U/L 1 U/L Oestradiol pmol/l 3,676 pg/ml Progesteron nmol/l 0,0318 ng/ml Prolactine U/L 16 µg/l PTH pmol/l 0,10 pg/ml T3 nmol/l 0,01536 ng/dl T4 pmol/l µg/dl 83

71 TBG nmol/l 18,519 µg/ml Testosteron nmol/l 0,0347 ng/dl Triglyceriden mmol/l 0,01129 mg/dl Trombocyten 10 9 /L /mm 3 TSH mu/l 0,212 pmol/l Urinezuur mmol/l 0,05948 mg/dl 25-OH-Vitamine D3 nmol/l 2,50 µg/l 1,25-OH-Vitamine D3 pmol/l 2,40 ng/l 84 DEEL 8 CONVERSIETABEL VOOR LABORATORIUM UITSLAGEN

72 Deel 9 SCHOLING 85

73 Binnen het Jeroen Bosch ziekenhuis geeft het laboratorium voor klinische chemie en hematologie scholing aan verpleegkundigen, co-assistenten, arts assistenten en specialisten. Buiten het Jeroen Bosch ziekenhuis wordt scholing gegeven aan de trombosedienst, doktersassistenten, huisartsen en leerlingen van Fontys Hogeschool Eindhoven, ROC Eindhoven en ROC Oss. Een breed scala aan (patho)fysiologische onderwerpen worden behandeld en uitgelegd aan de hand van casuïstiek. Wilt u scholing aanvragen over de hieronder vermelde of andere onderwerpen, neem dan contact op met dr. Marcel M.G.J van Borren ([email protected]). Onderwerpen Laboratorium onderzoek 1. Pre-analytische aspecten Klinische Chemie 1. Bloedgassen 2. Nierfunctie 3. Urineonderzoek 4. Voedingsstatus monitoren 5. Diabetes 6. Lipiden metabolisme 7. Leverziekten 8. Cardiovasculaire ziekten Stolling 1. Trombofilie 2. Bloedingsneiging 3. Antistollingstherapie mn vitamine K antagonisten (coumarines) Hematologie 1. Morfologie 2. Anemieën 3. Hb-pathieën 4. MDS 5. leukemieën Bloedtransfusie 1. Hemovigilantie 2. Hemolytische ziekte van de pasgeborenen 3. Bloedtransfusie 87

74 Endocrinologie 1. Botziekten 2. Schildklier Allergieën Auto-immuunziekten Fertiliteit Metabole ziekten M-proteïne Reflective testen / interpretatie van laboratoriumuitslagen Kwaliteitsaspecten bij analyses in de huisartspraktijk Moleculair biologisch onderzoek 88 DEEL 9 SCHOLING

75 Deel 10 AANTEKENINGEN 89

76 90 DEEL 10 AANTEKENINGEN