Genhoes NATUURVISIE

Transcriptie

1 Genhoes NATUURVISIE

2 Colofon Realisatie Natuurmonumenten Postbus ZS s-graveland T Opdrachtgever Chris Rijnen Projectleider Andrë Hassink Fotografie en kaartmateriaal Natuurmonumenten, s-graveland Communicatiebureau de Lynx Redactie en opmaak Communicatiebureau de Lynx Verwijzing Natuurmonumenten, 2016 Natuurvisie Genhoes Deze natuurvisie is gedrukt op FSC-papier. 2 GENHOES NATUURVISIE

3 Genhoes NATUURVISIE

4 4 GENHOES NATUURVISIE

5 Inhoud Samenvatting 9 1. Beschrijving van het gebied Ontwikkelingen tot nu toe Visie en doelen Beheer en maatregelen 37 Bijlagen 47 Bijlage 1- Visiekaart 48 Bijlage 2- Maatregelenkaart 50 Bijlage 3- Ambitiekaart 52 Bijlage 4- Doelstelling kwaliteit beheertypen 54 Bijlage 5- Concept habitatkaart 56 5

6 6 GENHOES NATUURVISIE

7 Welkom op Genhoes, onderdeel van de landgoederenstrook Geuldal Centraal gelegen in het Geuldal, tussen Valkenburg en Schin op Geul ligt Genhoes. Het natuurgebied is voor Limburg zeer kenmerkend vanwege alle historische gebouwen, kapellen, kruisgang, kluis en overige landschapselementen die bij een landgoed - hier ook wel heerlijkheid in het verleden genoemd - horen. En in dit zeer afwisselende gebied bevinden zich ook heel veel kenmerkende en bijzondere soorten van Zuid-Limburg waardoor het de Natura 2000-status heeft verkregen. Naast Genhoes zijn er nog twee kastelen in de directe omgeving met een gezamenlijke geschiedenis. De landgoed omgeving en de flaneerlaan langs de Geul zijn goed bekend en door recreanten vaak bezocht. Bezoekers kunnen er genieten van steile hellingen, fraaie vergezichten, droogdalen, een meanderende Geul en zicht op kastelen, grachten, lanen en alle andere elementen van de kastelen in de rustige setting. Deze natuurvisie beschrijft de ontwikkelingen binnen maar ook buiten de feitelijke grenzen van Genhoes. We zetten in op behoud van de rust en natuurkwaliteit van het verscheiden en deels kleinschalig landschap. Daarbinnen en buiten liggen goede verbindingen voor natuur en recreatie met de omgeving, waarbij ook beheerafspraken met gemeente en andere partners als Staatsbosbeheer worden gemaakt. De wens om de verschillende kastelen tussen de stad Valkenburg en Schin op Geul als één samenhangend geheel te benaderen legt nadruk op zonering, verbindingen en het verbeteren van de landschappelijke eenheid. Delen van Genhoes hebben de status van Natura 2000-gebied. De komende jaren steken we veel energie in het behoud en versterking van deze status, vooral door in het project Life Pays Mosan en Afterlife de huidige natuurkwaliteit te verbeteren door het toepassen van de beste beheertechnieken. Hoofddoelen zijn het kalkgraslanden en kalkrotsen, behoud van hoogstamboomgaarden, uitbreiding van nat hooiland en de doorontwikkeling van kruidenrijke graslanden en glanshaverhooiland naar schralere en bloemrijkere graslanden. Het middenbosbeheer wordt voortgezet en het akkerrandenbeheer wordt geïntensiveerd. Ontwikkelingen in de landgoederenzone geven nieuwe kansen voor natuur in de rand van Valkenburg en voor verdeling van de recreatieve druk in het gebied. Al jarenlang is dit uitloopgebied van Valkenburg goed bekend bij de lokale bevolking, maar ook de jaarlijkse met vele duizenden toestromende toeristen in Valkenburg weten het gebied steeds beter te vinden. De verschillende gebruikersgroepen zitten elkaar in toenemende mate in de weg, verwacht wordt dat het bezoekersaantal blijft stijgen. Om dit in goede banen te leiden gaan we met gemeente en Staatsbosbeheer het gebied robuuster inrichten en beter ontsluiten. Door een verbeterde zonering en koppeling aan enkele goed gefaciliteerde parkeerplaatsen rond de landgoederen en Genhoes, kunnen we ervoor zorgen dat recreatiedruk op termijn samen goed samen kan blijven gaan met de hoge natuurwaarden en rust van het gebied. Deze natuurvisie hebben we gemaakt in overleg met gebiedsdeskundigen, partners en vrijwillige organisaties die werken aan de instandhouding van het gebied. U leest hoe we de komende jaren met elkaar aan de slag gaan om de Genhoes nog mooier en beter beleefbaar te maken. Ir. C.A.M. Rijnen, Regiodirecteur Noord-Brabant en Limburg 7

8 8 GENHOES NATUURVISIE

9 Samenvatting In Genhoes, een groot typisch Zuid-Limburgs landgoed tussen Valkenburg en Schin op Geul, zijn cultuurhistorie en natuur nauw verweven. Het meest opvallend zijn de drie kastelen in het gebied: kasteel Genhoes, Schaloen en Oost. Daarnaast springen de vele typisch Zuid-Limburgse landschapselemementen in het oog zoals holle wegen en graften, kapellen, kruizen en kalkovens. Daarnaast, of misschien wel daarom, is Genhoes zeer rijk aan bijzondere natuur. In deze Natuurvisie geven we aan hoe we Genhoes de komende achttien jaar willen ontwikkelen en beheren. Onze hoofddoelstellingen: het bewaren en versterken van alle natuur- en cultuurhistorische kwaliteiten, én zorgen dat bezoekers optimaal van deze kwaliteiten kunnen genieten. Beschrijving van het gebied: hoge natuurwaarden, rijke cultuurhistorie In Genhoes vind je enkele bijzondere landschapstypen: de intensief beheerde middenbossen, de kalkrotsen van Däölkesberg en de kalkgraslanden en glanshaverhooilanden onder Däölkesberg en in het Gerendal. Kenmerkend zijn ook de vele poelen en landschapselementen. En dan is er natuurlijk de meanderende Geul met beekbegeleidend bos. In al deze landschapstypen komen bijzondere soorten planten en dieren voor. Een groot deel van het gebied heeft dan ook de status van Natura 2000-gebied. Minstens zo opvallend in Genhoes is de rijkdom aan cultuurhistorisch erfgoed. Waar anders in Nederland staan drie kastelen op een steenworp afstand van een stad (Valkenburg)? De bijbehorende landschapselementen rond de akkers, graslanden, middenbossen, landschapselementen en boomgaarden van de vroegere heerlijkheden Genhoes en Schaloen zijn nog goed te zien. Dit aantrekkelijke landschap trekt jaarlijks veel bezoekers, zowel uit Valkenburg als van verder weg. Kansen en bedreigingen De oppervlakte van Genhoes is in de afgelopen jaren met ruim 60 hectare toegenomen tot 201,7 hectare. De meeste nieuwe delen zijn inmiddels (her)ingericht als akker, grasland, bosgebied en poelen. We hebben aan diverse grote natuurontwikkelingsprojecten gewerkt, zoals rond de kalkrijke hellingen. Ook is een groot aantal landschapselementen hersteld. De hoge stikstofbelasting van het gebied is een knelpunt. Hierdoor kunnen kalkgraslanden, bossen, kruiden- en faunarijke graslanden zich niet goed ontwikkelen, terwijl de natuurpotenties er wel zijn. Dat vraagt om extra inspanningen. Daarnaast zouden we de potenties van de kalkrotsen, de kwelzone en de bosgebieden beter kunnen benutten, zodat er meer robuuste biotopen ontstaan voor huidige of zelfs nieuwe soorten. Ook de beleefbaarheid van het landschap van Genhoes kunnen we nog flink verbeteren. Een mooie kans is de ontwikkeling van een kastelen- of landgoederenpark, samen met partners als de gemeente en de provincie. Een eerste plan hiervoor zullen we de komende tijd verder uitwerken, met als basis het rijke cultuurhistorische erfgoed. Er liggen kansen om dit erfgoed, zowel de gebouwen als landschapselementen, verder te versterken. Wat gaan we doen? Onze beheerstrategie is gericht op het behoud en versterken van een natuurrijk cultuurlandschap. Aankoop en inrichting Voor het versterken van het gebied moeten er nog gronden aangekocht worden. Delen zijn al in beheer maar voor duurzame bescherming willen we deze gronden ook in eigendom krijgen. Enkele van deze gronden hebben poten- 9

10 ties voor kalkgrasland of nat hooiland. Ecologie Met het beheer richten we ons de komende tijd vooral op het versterken van de kenmerkende biotopen en hun meest in het oog springende soorten. We blijven middenbosbeheer voeren en breiden het uit in het Biebos. Daar waar mogelijk zetten we kalkrotsen vrij en laten we kalkrotsvegetaties ontwikkelen. We benutten de kwelzone langs de provinciale weg voor vochtige hooilanden. We ontwikkelen de hoge potenties voor kalkgraslanden de komende jaren door kleinschalig de toplaag af te plaggen. De hoge potenties voor glanshaverhooilanden ontwikkelen we door verschraling via het maaibeheer. We blijven werken aan meer en kwalitatief betere kruidenrijke akkers. Met de aanleg van brede bloemrijke akkerranden geven we meer ruimte aan zeldzaam wordende akkervogels. Via (na)begrazing met schapen zorgen we voor verdere verschraling van bosranden en (steile) graslanden. Daarbij betrekken we de bermen van wegen, zodat ook kruiden en insecten meer kans krijgen zich door het gebied te verplaatsen. In het hele beekdal verbeteren we zowel de natte als droge verbindingen met natuurgebieden boven- en benedenstrooms, in samenwerking met andere partners. Voor de vroedmeesterpad en de geelbuikvuurpad streven we naar uitbreiding van een of meerdere duurzame populaties door het biotoop te verbeteren. Ook blijven we het biotoop van het vliegend hert en de rosse sprinkhaan verbeteren, zodat ook zij duurzame populaties kunnen ontwikkelen. Cultuurhistorie en recreatie Bij het beheer van landschap en gebouwen is de basis steeds het cultuurhistorisch streefbeeld per deelgebied. Maar daarbij geldt dat we niet in ons eentje alle waardevolle cultuurhistorische elementen kunnen herstellen en behouden; we zoeken daarin de samenwerking met onze partners in het gebied. Samen met hen werken we ook aan een plan om Genhoes beter op de kaart te zetten: we doen actief mee met het initiatief om een kastelen- of landgoederenpark te realiseren. Kasteel Oost, het dichtst bij Valkenburg en voor velen de vanzelfsprekende toegang tot Genhoes, krijgt daarin de hoofdrol. We optimaliseren daar de parkeergelegenheid en informatievoorziening. Over de geschiedenis van Genhoes zijn boeiende verhalen te vertellen aan bezoekers: over de heerlijkheden/kastelen, de prehistorie, de vuursteenwinning en het aloude toerisme rond Valkenburg. Wandel- en fietsroutes maken we aantrekkelijker en waar nodig veiliger. Ook breiden we het aanbod uit met onder meer een cultuurhistorische route. Nabij Kasteel Oost en bijvoorbeeld bij de oude meander van de Geul zijn kansen voor natuurbelevingsplekken (Oerrr). Samen met partners in het gebied Bij de uitvoering werken we graag samen met andere partijen die in het gebied en de wijdere omgeving actief zijn. Dat zijn in ieder geval de gemeente Valkenburg, de provincie Limburg, Programmabureau Buitengoed Geul & Maas, Staatsbosbeheer, Limburgs Landschap, IVN, Stichting Sjaalsbergergank, lokale ondernemers en de hengelsportvereniging. 10 GENHOES NATUURVISIE

11 1. Beschrijving van het gebied 1.1 Typering Wie vanaf de hellingen langs de Geul bij Oud Valkenburg rondkijkt, overziet de planeenheid Genhoes. Zeven deelgebieden vormen hier één groot typisch Zuid-Limburgs landgoed tussen Valkenburg en Schin op Geul. van de kastelen staat vol typisch Zuid-Limburgse landschapselementen. Er zijn holle wegen, graften, kapellen, hoogstamboomgaarden, wegkruisen, knotbomen, carréhoeves en overblijfselen van mergelwinning. Kenmerkend zijn ook de langgerekte dorpen en het bochtige wegenpatroon. Een nat en een droogdal ontmoeten elkaar In Genhoes (201,7 hectare) komen een nat beekdal en een droogdal samen. Dit levert een grote verscheidenheid op aan landschappen en daarmee aan natuurwaarden: droge schraallanden (kalkgraslanden en heischrale graslanden), glanshaverhooilanden, kruiden- en faunarijke graslanden, haagbeuken- en essenbossen, middenbossen (kalkhellingbossen), kruiden- en faunarijke akkers, bronnen, beken, groeven. Veel planten- en diersoorten die zeldzaam zijn in Nederland en Zuid-Limburg hebben hier hun biotoop. Landschap vol parels Genhoes heeft alle kenmerken van een typisch Zuid- Limburgs landschap, dat maakt het tot een cultuurhistorisch zeer interessant gebied. Het afwisselende landschap is gesierd met veel cultuurhistorisch waardevolle elementen. Het meest in het oog springen de kastelen Genhoes, Schaloen en Oost in het dal langs de Geul, met alledrie hun geheel eigen karakter. De wijde omgeving Zeer geliefd bij recreanten Genhoes is zowel bij lokale mensen als toeristen geliefd voor een korte of langere wandeling, flaneren langs de Geul, even neerstrijken op een bankje of op een terras, of een klim omhoog naar de kluizenaarswoning. Toeristen vinden hier het Zuid-Limburgse landschap in een notendop. De recreatiedruk is vooral op zonnige dagen flink, maar zorgt nog voor weinig problemen. Als eenheid beheerd De terreinen die samen de planeenheid vormen liggen verspreid. Het gebied wordt ook doorsneden door de provinciale weg N595 en de spoorlijn Heerlen-Maastricht. We benaderen Genhoes desondanks als één compleet landschap rond de kastelen, met de nog oorspronkelijke verkaveling van akkers, weides, boomgaarden, tuinen, hakhoutbossen en gebouwen. De belangrijkste deelgebieden zijn (zie figuur 2): 11

12 glooiende helling bebouwing kwelzone Geul steilrand Zuid Noord Figuur 1 Beekdal met kastelen, met noord de steile kalkhellingen en zuid een meer glooiende helling Figuur 2 Ligging van de belangrijkste deelgebieden en de huidige eigendommen van Natuurmonumenten 12 GENHOES NATUURVISIE

13 Genhoes: het nog intact zijnde kasteel uit de late middeleeuwen met de omliggende gronden, waaronder enkele oude boomgaarden. Schaloen: de uitgestrekte graslanden rond kasteel Schaloen. Goudsberg met het Goudsbergerbos: het hoogste punt in de omgeving dat al van strategisch belang was voor de Romeinen. Geul: de beek en de oevers De hellingbossen Biebos, Oombos (dat het Gerendal aan de oostzijde begrenst), en het Schaelsbergerbos met bovenop de Schaelsberg de kluizenaarswoning De Kluis. De Däölkesberg: een kalksteenwand met abri (prehistorische schuilplaats) en kalkgroeve en zuidelijk geëxposeerde (kalk)graslanden. Kasteel Oost: Mogelijk komt ook het landgoed rond Kasteel Oost in beheer bij Natuurmonumenten; het grenst al aan het huidige eigendom. Kasteel Oost ligt vlakbij het centrum van Valkenburg en biedt de kans om een aantrekkelijke entree vanuit Valkenburg naar Genhoes te maken. In de planvorming rond Kasteel Oost trekken we samen op met de gemeente Valkenburg, de provincie Limburg en een potentiele exploitant/de eigenaar van kasteel Oost. 1.2 Ligging in een groter geheel Genhoes ligt in een regio die zeer veel toeristen trekt en ook nog eens naast Valkenburg, één van de meest populaire bestemmingen in de regio. Genhoes vormt voor bezoekers vanuit de buurt van Maastricht dé toegang tot het midden Geuldal. Genhoes is onderdeel van het Natura 2000-gebied Geuldal dat zich uitstrekt van Vaals tot Meersen. Het omvat grote delen van het beekdal van de Geul, de Gulp, enkele zijbeken en hellingen en plateaudelen. 1.3 Landschappelijke waarden Bijzonder aan Genhoes is dat er twee hoofdlandschapstypen bij elkaar komen. Dat levert een rijke schakering aan landschapstypen op. In het zuiden ligt het droogdal van Gerendal met glooiende hellingen met akkers, graslanden, hellingbossen, heggen, holle wegen en graften. Aan de noordzijde ligt het beekdal van de Geul. Aan de noord zijde van Geul verheffen zich de steile kalk hellingen met rotsachtige delen, hellinggraslanden en delen met middenbos, aan de zuidzijde liggen de lage, nattere gronden met gras- en hooilanden, enkele hoogstamboomgaarden en stukjes alluviaal bos. Het oorspronkelijke beekdallandschap is hier beperkt terug te Figuur 3 Begrenzing Natura 2000-gebied Geuldal 13

14 Figuur 4 Huidige beheertypen van Genhoes zien, onder meer omdat het gebied gedraineerd wordt. Zoals we al aangaven, wordt het landschap van Genhoes sterk bepaald door de vele cultuurhistorische elementen die het gebied extra aantrekkelijk maken. De bodems van de kalkhellingen in het heuvelland hebben een kenmerkende opbouw; dat is op de Däölkesberg nog goed te zien. Bovenaan de helling ligggen op de mergel laagjes rivierafzettingen van zand, grind maar ook klei, en daarop weer een door de wind aangevoerde lösslaag. De bovenlaag van deze löss is in de loop der tijd ontkalkt waardoor hier zuurdere soorten kunnen voorkomen. Op de steilere middendelen van de hellingen is het kalkgesteente zichtbaar of door een dunne bodemlaag bedekt. Hier liggen de hellinggraslanden 14 GENHOES NATUURVISIE

15 met daaronder een kalkrijke band met kalkgraslanden. Onderaan de helling is meestal een dikke laag afgespoeld materiaal (colluvium) te vinden waar voedselrijkere glanshavergemeenschappen konden ontstaan. 1.4 Natuurwaarden Genhoes valt binnen het Nationaal Natuurnetwerk (voorheen EHS) en is onderdeel van het Natura 2000-gebied Geuldal. Niet voor niets, de natuurwaarden zijn er hoog: De middenbossen zijn zeer rijk aan soorten bosflora. In het Oombos staan de meeste orchideeënsoorten per gebied in Nederland. Van de cyclische kap in het bos profiteren bijzondere planten zoals fraai hertshooi en peperboompje. Ook het zeldzame vliegend hert is een soort die in het hakhoutbos van de Schaelsberg te vinden is. Hij maakt gebruik van oude rottende eiken hakhoutstoven of ander dood hout. De haagbeuk- en essenbossen scoren eveneens goed op biodiversiteit met een grote variatie bosvogels (groene specht en grauwe vliegenvanger, middelste bonte specht) en planten die maar moeilijk terugkeren als ze eenmaal zijn verdwenen, zoals heelkruid, gulden boterbloem en stijve naaldvaren. Zowel rond kasteel Genhoes als in het Gerendal liggen kruiden- en faunarijke graslanden. De natuurwaarden zijn op dit moment matig, maar de natuurpotentie is wel groot. Bij kasteel Genhoes is zelfs ontwikkeling van glanshaverhooiland mogelijk. Ook de potentiele kwaliteit van de percelen kruiden- en faunarijke akkers is goed, maar blijft nog wat achter. Er staat kenmerkende akkerflora zoals kleine wolfsmelk, getande veldsla, rood guichelheil en groot spiegelklokje. De akkers trekken akkervogels aan zoalsveldleeuwerik en geelgors. In de planeenheid Genhoes liggen circa tien poelen en enkele drinkbakken. In de meeste poelen leven de alpenwatersalamander en de kleine watersalamander. In een poel op de Däölkesberg huist de (waarschijnlijk uitgezette) vroedmeesterpad, die zich daar goed kan voortplanten. In de terreinen van Staatsbosbeheer in het Gerendal komt ook nog een populatie van de geelbuikvuurpad voor. In de Geul wordt de bever en zijn sporen regelmatig gesignaleerd; waarschijnlijk heeft hij een oeverhol in de omgeving van kasteel Schaloen. Het rivier- en beekbegeleidend bos is minder rijk ontwikkeld omdat hiervoor geschikt areaal maar beperkt aanwezig is. Er komen soorten voor die ook in hoger gelegen middenbossen leven, zoals de kneu, spotvogel en grauwe vliegenvanger. Planten van dit natte bostype zijn onder meer gulden sleutelbloem, boswederik, grote keverorchis. De bossen zijn het leefgebied van zoogdieren als das - die in Genhoes op veel plaatsen burchten heeft -, eekhoorn en vleermuizen. De verschillende droge schraallanden, zowel de heischraallanden als de kalkgraslanden, trekken verschillende soorten dagvlinders. Ook veel planten die hier voorkomen zijn Rode lijstsoorten: verschillende orchideeën en het grasje bevertjes. Vogels die hier huizen zijn ransuil en kneu. De hellende percelen onder aan de Däölkesberg hebben soorten die kenmerkend zijn voor kalkgrasland en het even zeldzame glanshaverhooiland. Peperboompje is een kenmerkende soort van de middenbossen 15

16 1.3 Cultuurhistorie Het culturele erfgoed in Genhoes is zeer compleet omdat het door historisch grootgrondbezit altijd bijeen is gebleven. Ook voor Natuurmonumenten is het bijzonder dat de gebouwen, het interieur en de omgeving nog zo compleet zijn. We beheren dit erfgoed ook op een integrale manier. De adel en de boeren De adel woonde in de kastelen en bezat ook de landbouwgrond eromheen: het kasteel en de gronden vormden een heerlijkheid. Op het platteland woonden lijfeigenen, vrije boeren en horige boeren. De horige boeren pachtten landbouwgrond van de kasteelheer. Ze betaalden daarvoor belasting, vaak in de vorm van een deel van de opbrengst van het land. Ze waren ook verplicht op het land bij het kasteel te werken. De kasteelheer had weer de plicht de boeren te beschermen en indien nodig te voeden. De heerlijkheid besloeg het grondgebied van de Grendelpoort tot Sibbe inclusief Oud-Valkenburg. De voormalige heerlijkheid in de vorm van de gemeente Oud-Valkenburg heeft bestaan tot Bijzonder is dat de planeenheid Genhoes de gehele heerlijkheid omvat, want de zetel der heerlijkheid van Genhoes verschoof in 1605 naar Schaloen. De adel en de kerk Er bestaan ook oude banden tussen de kastelen en de kerk. De heren van Schaloen en Genhoes hadden het zogenaamde collatierecht: ze mochten de pastoor kiezen. Vanwege de eeuwen oude banden deed de pastoor van Oud-Valkenburg in de jaren vijftig Natuurmonumenten een - ingewilligd - verzoek om een bijdrage te geven voor de restauratie van de kerk. Het huidige aanzien van Genhoes ontstond in een eeuwenlange wisselwerking tussen de mens, de natuur en het landschap. Die functionele samenhang is nog overal waar te nemen. In het natte beekdal liggen de graslanden. Mensen woonden op de overgang tussen beekdal naar de hogere gronden. Ze legden akkers aan op de vlakke delen van de hellingen en het plateau, en bossen op de steilere hellingen. De cultuurhistorische waarden betreffen drie categorieën: archeologie, bouwwerken en landschapselementen. Archeologie Al in de prehistorie was er sprake van menselijke aanwezigheid in het gebied. Getuigen hiervan zijn de restanten van vuursteenwinning in het Schaelsbergerbos en de mogelijke prehistorische schuilplaats (abri) in de wand van de Däölkesberg. De Romeinen bouwden een wachttoren op de Goudsberg, langs de Romeinse weg die hier liep. Resten van de toren zijn nog in de grond aanwezig. Enkele van deze bekende archeologisch waardevolle elementen zijn beschermd als archeologisch rijksmonument (zie kaartje en tabel op pag. 17). Ook elders in het gebied zijn mogelijk archeologische sporen te vinden. Cultuurhistorisch waardevolle gebouwen In het open dal langs de Geul zijn de in oorsprong middeleeuwse kastelen Schaloen en Genhoes de blikvangers. Het gebruik van het Geuldal werd sterk beïnvloed door deze kastelen en hun eigenaren. Genhoes en Schaloen, met alle landbouwgronden en gehuchten eromheen, waren tot 1794 de zetel van de heerlijkheid; eerst was Genhoes de zetel, later verschoof die naar Schaloen. De kastelen herinneren nog aan het feodale systeem zoals dat tot aan de Franse Revolutie in onze streken invloed had. Beide hadden veel grond in bezit: Genhoes met name in het Geuldal en het Gerendal, Schaloen vooral op de Schaelsberg en het plateau. Dit grootgrondbezit vormt de kern van het huidige eigendom van Natuurmonumenten. 16 GENHOES NATUURVISIE

17 Culthistorische elementen Overig gebied Genhoes Schaloen Legenda Naam Onderdeel RijksMonument Kasteel Genhoes Genhoes X Eendenhuisje Genhoes X Vleermuiskelder Genhoes X Slotgracht met vijver en fontein Genhoes X St Jansboskapel Genhoes X Johannes de Doperker Genhoes X Toegangspoort naar kasteel Genhoes X Kasteeltuinen Genhoes X De Drie Beeldjes Schaloen X De Kluis Schaloen X De kruisgang bij de Kluis Schaloen X Watermolen Schaloen Schaloen X Kalkoven Däölkesberg Schaloen Kalkoven Walem Dagbouwgroeve Däölkesberg en Biebos Schaloen/Genhoes Vuursteengroeves Schaloen Figuur 5: De cultuurhistorisch waardevolle elememten in Genhoes Kasteel Genhoes is sinds 1955 in bezit van Natuurmonumenten. Het kasteel zelf, de parkaanleg, de bijgebouwen aan de noordzijde, de brug met zes bogen, de inrijpoort, muren, kassen en enkele tuinsieraden (zoals de ijskelder) zijn rijksmonumenten. Andere belangrijke (bouw)werken zijn de kluizenaarswoning De Kluis op de Schaelsberg en de kruiswegstaties, de prehistorische schuilplaats (abri) op de wand van de Däölkesberg, de cavaleriegroep de Drie Beeldjes bij de brug over de Geul, de watermolen bij Schaloen(een banmolen: een molen die boeren verplicht moesten gebruiken om hun graan te malen) en de Sint Jansboskapel bij de St. Jansberg. Ook de spoorlijn Heerlen-Maastricht, de eerste internationale in Nederland, is cultuurhistorisch gezien van belang. Onder rijksmonumentenzorg vallen ook enkele weilanden buiten de gracht van kasteel Schaloen, de duiker 17

18 De cavaleriegroep De Drie Beeldjes is een gezichtsbepalende element bij de brug over de Geul onder het Chaloensvoetpad, de vuursteenmijn op de Schaelsberg, het Betonviaduct Molenweg uit 1914 en de resten van de Romeinse wachttoren op de Goudsberg. Oud Valkenburg heeft de status van beschermd dorpsgezicht. Cultuurhistorisch waardevolle landschapselementen Genhoes is zeer rijk aan karakteristieke Zuid-Limburgse landschapselementen. In het Geuldal zijn de belangrijkste de 200 jaar oude laan van de Drie Beeldjes naar Schaloen, de hoogstamboomgaard bij Genhoes, de beplanting langs de Geul (knotbomen en populieren) en resten van oude meanders van de Geul in de weilanden. In het Gerendal ligt een van oudsher relatief grootschalig (want behorend bij kasteel Genhoes) akkercomplex op het vlakkere deel. Op de steile oosthellingen zijn de nog aanwezige en deels herstelde graften van grote waarde. De graften behoeden de hellingen voor erosie en vroeger ook voor loslopend vee. De verschillende holle wegen zijn al zeer oud, en niet alleen cultuurhistorisch maar ook ecologisch van belang. De beplanting rond de Jansboskapel (met kardinaalmuts, haagbeuken en een meidoornhaag) heeft historische, religieuze betekenis. Op de Schaelsberg heeft het grote areaal hakhoutbos op de steile hellingen, cultuurhistorische waarde. Dit type bosbeheer is in de loop van de tijd zeer zeldzaam geworden. Bijzonder zijn hier ook de overblijfselen van een kalksteengroeve en een kalksteenoven uit Rond de kluizenaarswoning zijn de cirkel van oude beuken, enkele lindes en een laanbeplanting van lindes en beuken heel bewust aangelegd in vroeger tijden. Tot slot is er ook belangrijk immaterieel erfgoed. Met name de Stichting Sjaasbergergank zorgt er al 216 jaar voor dat de processie op de Schaelsberg in ere wordt gehouden. De Stichting verzorgt de openstelling en het beheer van de Kluis en van andere religieuze monumenten rond Genhoes, en natuurlijk de organisatie van de Sjaasbergergank zelf. Natuurmonumenten steunt en faciliteert het goede en belangrijke werk van de stichting. 18 GENHOES NATUURVISIE

19 1.5 Recreatie Valkenburg is zeer geliefd bij toeristen. Zij komen er in groten getale naar toe voor een dagbezoek of een vakantie. De recreatiedruk in Genhoes, op een steenworp van het centrum van de stad, is dan ook behoorlijk groot, zeker op zondagen. Het meest druk is het op het pad langs de Geul, op de laan bij kasteel Schaloen en in de lage delen in de richting van de orchideeëntuin in het Gerendal. In de andere delen is het een stuk rustiger. Bezoekers kunnen terecht op verschillende parkeerplaatsen, sommige met betaald parkeren. Bij evenementen is er soms te weinig ruimte en worden parkeerplekken gezocht bij bedrijven of landeigenaren. Er lopen verschillende wandelroutes door het gebied. Er zijn vier routes van het routenetwerk van de VVV Zuid- Limburg. Mindervaliden gebruiken vaak het redelijk goed begaanbare ommetje naar Schaloen en de visvijvers; veel andere paden zijn voor hen lastig begaanbaar. De MTB-route Valkenburg komt door een groot deel van het gebied, en is gekoppeld aan andere mountainbikeroutes in de omgeving. Voor de gewone fietsers is er een vlakfietsroute aangelegd, die deels langs de Geul loopt. We organiseren verschillende evenementen in Genhoes, zoals activiteiten rond Open monumentendag met een bezoek aan de kasteeltuin, en samen met de Stichting Sjaasbergergank de jaarlijkse processie naar de Kluis. Ook andere partijen organiseren activiteiten, zoals het IVN Valkenburg in hun kasteeltuin Oud Valkenburg bij Schaloen. Brasserie Kasteel Schaloen heeft jaarlijks een ridderevenement of brocantemarkt. Verschillende sportclubs organiseren regelmatig sportieve activiteiten Genhoes is een van de gebieden die prioriteit krijgen in het provinciale natuurbeleid in het gebied. Trekpleisters zijn de horeca en verschillende monumenten. Een aantal monumenten is toegankelijk of opengesteld. De kastelen Genhoes en Schaloen zijn dat niet. De bijgebouwen van Schaloen zijn wel te bekijken voor wie Brasserie Kasteel Schaloen bezoekt. Jaarlijks kan de kasteeltuin van Genhoes worden bezocht tijdens de Open monumentendag. 1.6 Beheerstrategie Natuurmonumenten werkt landelijk met drie beheerstrategieën die gericht zijn op behoud, herstel en/ of ontwikkeling van: nagenoeg natuurlijk landschap half-natuurlijk landschap cultuurlandschap Vanwege de sterke verweving van natuur en cultuur, beheren we de planeenheid Genhoes als natuurrijk cultuurlandschap. De manier van beheer leiden we af van het historisch gebruik. Ook de keuze voor de recreatieve voorzieningen baseren we op de verweving van natuur en cultuur. 1.7 Status Als onderdeel van Natura 2000-gebied Geuldal valt Genhoes, op enkele kleine percelen na, onder de noemer Goudgroene natuurzone van de provincie Limburg. Deze zone omvat alle gebieden die in het natuurbeleid van de provincie Limburg zowel recreatief als ecologisch/landschappelijk gezien prioriteit krijgen. Aankoop- en inrichting van gronden zijn voor een groot deel gesubsidieerd. De Goudgroene natuurzone vormt samen met de Zilvergroene natuurzone het Limburgse deel van het Nationale Natuurnetwerk (voorheen EHS). Genhoes valt ook binnen het Nationaal Landschap Zuid-Limburg: een landschap van holle wegen, graften, plateaus en steile hellingen en cultuurhistorische objecten zoals vakwerkboerderijen, kapelletjes, kruisbeelden en hoogstamboomgaarden die veel en in goede staat aanwezig zijn. Meerdere gebouwen en archeologische vondsten, en de groene delen van buitenplaats Genhoes zijn aangewezen als rijksmonumenten (zie paragraaf 1.4). In het gebied liggen enkele percelen die nog eigendom zijn van de provincie, maar die wij beheren. Deze gronden binnen het Natura 2000-gebied zijn dit jaar aan Natuurmonumenten overgedragen. 19

20 2. Ontwikkelingen tot nu toe In dit hoofdstuk beschrijven we de ontwikkelingen in Genhoes die van invloed zijn op de kwaliteit van het gebied, nu en in toekomst. We geven kort aan wat de afgelopen jaren is gerealiseerd via het beheer en vooral welke kansen en knelpunten er liggen voor de komende jaren. De planeenheid Genhoes is de afgelopen jaren geleidelijk aan gegroeid van 136,8 hectare in 1992 naar 201,7 hectare nu (inclusief de provinciale gronden die we beheren). De meeste gronden die we er in deze periode bij kregen, hebben we ingericht. Daarnaast zijn er verschillende projecten uitgevoerd voor soorten zoals de vroedmeesterpad, vliegend hert, sleedoornpage. Het gaat om het aanleggen of opschonen van poelen en aanleg en beheer van landschapselementen. In het kader van het Herinrichtingsproject Centraal Plateau zijn gronden aangewezen voor natuur. De provinciale gronden rond het Korrebos, het Schaelsbergerbos, naast Däölkesberg en langs Walem zijn al ingericht en in gebruik gekomen bij Natuurmonumenten. Ze zullen de komende tijd worden overgedragen. In het kader van de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) zijn in 2013 en 2014 extra beheermaatregelen op de kalkgraslanden, heischrale graslanden en middenbossen uitgevoerd. Samen met andere partijen hebben we gewerkt aan de uitvoering van enkele grotere projecten, zoals het Leefgebiedsplan Heuvelland Kalkrijke Hellingen met Staatsbosbeheer en het Limburgs Landschap in het Boven Geuldal. Zo zijn bij Strucht de kale graften verticaal afgeschraapt om wandjes voor insecten te creëren. Tevens zijn graften hersteld, en is in het Schaelsbergerbos de exoot acacia bestreden door deze te kappen. 2.2 Ontwikkelingen in de omgeving Eind 2015 is een start gemaakt met het ontwikkelen van een integrale gebiedsvisie voor Kasteel Oost en de wijdere omgeving. In dit project trekken gemeente Valkenburg, provincie Limburg/Buitengoed Geul Maas, de beoogd eigenaar van Kasteel Oost Metroprop en Natuurmonumenten samen op. Een van de doelen is om de beleving van de natuur en cultuurhistorie, met name van de drie kastelen, sterk te verbeteren. Natuurmonumenten is in dit proces kartrekker en verbindingsofficier (zie ook paragraaf 3.5.1). Om de leefomgeving te verbeteren werken de provincie Limburg en gemeenten Maastricht, Meerssen en Valkenburg aan de Geul sinds 2008 samen aan de herinrichting van de landgoederenzone Buitengoed Geul & Maas tussen deze gemeenten. Voor de ontwikkeling van dit Buitengoed (routes, toegankelijkheid en herwaardering van de landgoederen) werken zij samen met veel gebiedspartijen, waaronder Natuurmonumenten. De uitwerking van een integrale gebiedsvisie rond Kasteel 20 GENHOES NATUURVISIE

21 Oost is onderdeel van dit proces. De provincie wil een inhaalslag maken bij het realiseren van het Nationale Natuurnetwerk/EHS. Ze heeft een intensiveringstraject ingezet met als doel het Nationale Natuurnetwerk in 2018 gereed te hebben. Voor Genhoes betekent dit waarschijnlijk dat we de komende jaren extra gebieden in beheer kunnen krijgen. VVV Zuid-Limburg ontwikkelt de komende jaren knooppuntenroutes voor fietsen en wandelen. Die gaan aansluiten op de landelijke knooppuntroutesystemen. Het betekent dat in Genhoes opnieuw routes zullen worden uitgezet en dat die ook beter op de kaart komen te staan (via de route app van Natuurmonumenten) In het kader van het Europese Life-project Pays Mosan worden verschillende gronden aangekocht in Genhoes, met als doel hierop kalkgraslanden, heischrale graslanden of glanshaverhooilanden te ontwikkelen. Deze graslanden vormen een zeer geschikte plek voor verschillende orchideeënsoorten en de bijbehorende insectenfauna. De verwachting is dat deze verbetering van natuurwaarden op middellange termijn kan optreden. Ook wordt in dit project bosbeheer uitgevoerd in de haagbeuken- en essenbossen. Pays Mosan is een grensoverschrijdende samenwerking, mede gefinancierd door de provincie Limburg. Het project loopt tot medio gronden verworven bij de Däölkesberg voor de ontwikkeling van kalkgrasland. Met een pachter zijn afspraken gemaakt over het inscharen van brandrode runderen in het beekdal, omdat deze soort hier goed bij het landschap past. In het kader van de PAS zijn percelen extra begraasd en extra gemaaid met afvoer van het maaisel om het te veel aan nutriënten af te voeren. Ook zijn enkele stukken rotsbodem bij de Däölkesberg vrijgemaakt van overmatige iepenopslag. Een klein deel is zelfs afgeschraapt tot op de kalkrots. In het Biebos is de rotsbodem opengemaakt. Hierbij is rekening gehouden met de leefomgeving van de das. Daarnaast hebben we meerdere landschapselementen hersteld (graften) en aangelegd (poelen, hagen). Het grachtensysteem rond kasteel Genhoes is hersteld. 2.3 Gerealiseerd en de kansen en knelpunten per thema Landschap en ecologie Gerealiseerd - naast het reguliere beheer Gronden die we in eigendom kregen, zijn ingericht tijdens het herinrichtingsproject centraal plateau: voormalige akkers zijn deels omgevormd naar kruiden- en faunarijk grasland en deels naar bosrand, een maïsakker is omgevormd naar zeer bloemrijkgrasland met potenties voor glanshaverhooiland. Enkele percelen die we al in eigendom hadden zijn omgevormd van bos naar zeer open bosrand. Een populierenbos werd rivier- en beekbegeleidend bos. Ook zijn bosranden ontwikkeld via aanplant van haagbeuken- en essenplantsoen. We hebben bos aangeplant op de Goudsberg en ook bos afgezet. Dit laatste gebeurde in en vooral aan de rand van het Schaelsbergerbos rond de oude kalkoven, en in het Biebos rond de oude kalkgroeve. In het kader van het Life-project Pays Mosan zijn Brandrode runderen passen goed in het beekdallandschap Kansen (algemeen) Door het versterken en uitbreiden (door grondaankoop) van bepaalde beheertypen zoals kalkgraslanden, glanshaverhooilanden, florarijke akkers, hakhoutbos en vochtig hooiland, kunnen de populaties van bijzondere planten- en diersoorten die al aanwezig zijn robuuster worden. Ook kunnen nieuwe soorten worden aangetrokken (vlinders, padden, vogels). De hoger gelegen delen bieden kansen om meer uitzichtpunten te realiseren. Ook de contrasten in het landschap kunnen meer benadrukt worden (kale droge kalkhellingen naast kruidenrijke akkers, natte delen met beekdalvegetatie naast hoger gelegen hellingbossen) door optimaliseren van routes en 21

22 Er liggen kansen om graslanden en akkers meer bloemrijk te maken door opbrengen van kruidenrijk maaisel meer uitleg onderweg. Er zijn goede mogelijkheden om ecologische verbindingen dwars op het Geuldal - voor dassen, kleine zoogdieren en amfibieën - te behouden, verbeteren of terug te brengen. Ook zijn er kansen voor een groene verbinding aan de oostrand van Valkenburg (tussen bos rond de visvijver aan de ene kant van de provinciale weg, en de houtwal naast het klooster aan de andere kant). Knelpunten (algemeen) Genhoes is te weinig verbonden met andere grote natuurgebieden in de omgeving. Zo is de verbindende functie van de Geul niet optimaal: de verbinding is zowel stroomopwaarts als- afwaarts te verbrokkeld of te smal. Ook de dooradering van het gebied met plekken waarlangs kleine zoogdieren of insecten zich kunnen bewegen zijn te beperkt. De landschappelijke waarden in Genhoes kunnen beter beleefbaar worden gemaakt. Op verschillende plaatsen langs routes is het landschap niet goed zichtbaar omdat de begroeiing te dicht of te hoog is. De ecologische verbinding voor amfibieen en ook voor dassen nabij klooster Regina Paces is nu dichtgezet, terwijl hier tot vorig jaar de meeste padden van Zuid-Limburg werden overgezet. Graslanden en akkers Kansen In het Gerendal kan op de lager gelegen delen van de oosthelling kalkgrasland gaan ontstaan. Om dit op afzienbare tijd te realiseren moet pleksgewijs grond worden afgeschraapt. Ook bij de Däölkesberg liggen kansen om kalkgrasland uit te breiden. In de lager gelegen delen op de westhelling onder het akkerreservaatje zijn uitbreidingskansen voor kruidenrijke akkers voor flora te realiseren, door een beheer met wintergranen. In de kwelvoerende zone ten zuiden van de Geul kan het oorspronkelijke beekdallandschap deels worden teruggebracht, onder andere met vochtig hooiland. De kwaliteit van verschillende percelen in de zone tussen Schaloen en Genhoes als kruiden- en faunarijk grasland of hooiland, zelfs glanshaverhooiland, blijft achter. Bodemonderzoek laat zien dat op de meeste percelen de potenties van deze percelen niet op afzienbare termijn te realiseren zijn. Daarom richten we ons beheer naast het verschralen van het gebied, meer op het bloemrijker maken van de 22 GENHOES NATUURVISIE

23 voedselrijke grond. Dit doen we onder meer door het opbrengen van kruidenrijk maaisel voor zaad. Het aantal percelen met de potentie (glanshaver) hooiland kan in het Gerendal en onder de Däölkensberg echter wel nog worden uitgebreid. Sommige percelen in het Gerendal hebben een normaal agrarisch gebruik. Het zou wenselijk zijn om het beeld van het droogdal door te zetten door alle percelen op termijn in te richten als natuurgebied. De biologisch agrarische percelen aan de noordkant van het Gerendal zullen we vanuit historisch oogpunt behouden; de akkerranden kunnen we verbeteren we door ze in te zaaien met bloemen voor de insecten. Knelpunten Verschillende akkers en graslanden in het dal zijn relatief grootschalig en vragen om meer variatie in structuur. De stikstofdepositie uit de lucht zorgt voor een behoorlijke verrijking. Dat bemoeilijkt het behoud van natuurwaarden waardoor het lastig is het streefbeeld te halen. Vochtig hooiland Kansen De kwelzone tussen de Geul en de provinciale weg heeft potentie om er vochtige hooilanden te realiseren. Dit lukt als de akker naast kasteeltuin Oud Valkenburg verworven kan worden; door de drainagegreppel daar te dempen kan kwelwater tot aan de oppervlakte komen. Aan de andere kant van de kasteel Genhoes ligt ook een kwelzone met een bron. De boomgaard langs deze bron wordt met drainagebuizen kunstmatig drooggehouden. In de toekomst is het ook hier mogelijk weer een vochtig hooiland te ontwikkelen. Bossen Kansen Er is potentie voor meer middenbosbeheer, met name in het Biebos. Het hakhoutbeheer van de middenbossen is zeer intensief en zal nog intensiever worden doordat we de cyclus verkorten. Het is belangrijk daarvoor draagvlak te behouden in de omgeving zeker met het oog op uitbreiding. Veldexcursies met uitleg over dit specifieke beheer kunnen daaraan bijdragen. Het hakhoutbeheer van de middenbossen kan worden uitgebreid Knelpunten De overgangen tussen bosgebied naar open gebied zijn op meerdere plekken te hard, zowel van ons eigen bosgebied (bijv. van het Oombos) als bos in bezit van Staatsbosbeheer. Het terugdringen van acacia met name op de Schaelsberg is een aandachtspunt. De essentaksterfte breidt zich steeds verder uit waardoor toekomstige overstaanders van het Oombos sterk aangetast worden of zelfs doodgaan. Aanplant van andere soorten is noodzakelijk om voldoende schaduw op de bodem te houden. Ook in andere bossen zijn er essen die zijn aangetast door essentaksterfte. Boomgaarden Knelpunt Rondom Genhoes staan enkele boomgaarden in (potentieel) te nat gebied. Ze moeten verplaatst worden naar betere, drogere plekken die ook kloppend zijn vanuit historisch oogpunt. De Geul Kansen De visstand in de Geul wordt steeds beter. We hebben samen met de hengelsportvereniging een visbeheerplan opgesteld, dat we periodiek herzien. Het beheerplan is vooral gericht op de soorten die bij een natuurlijke visstand horen. De hengelsportvereniging brengt als goede partner steeds kennis in, voert beheerwerkzaamheden uit en zorgt voor de sociale controle. Voor de visstand is het noodzakelijk dat zo min mogelijk slib in het water terecht komt, bijvoorbeeld door het instorten van oevers als gevolg van mean- 23

24 dering. Behoud van het beekbegeleidend bos kan ervoor zorgen dat de oever gestabiliseerd wordt. Soorten Kansen Op de kalkrotsen kunnen extra plekken vrij worden gemaakt van te veel begroeiing. Dit is goed voor zeldzame kalkrotssoorten als kleine steentijm. Het vliegend hert is aanwezig maar heeft nog geen duurzame populatie. Uitbreiding van het middenbosbeheer en het inrichten en beheren van broedstoven kan eraan bijdragen dat zo n duurzame populatie ontstaat. De bever heeft al bijna de hele Geul gekoloniseerd. Verspreid over de Geul zijn al meerdere oeverholen waargenomen, ook in het traject bij Genhoes. Het voedselaanbod voor de bever is niet groot. Zoekgebied voor uitbreiding van dit aanbod is het traject ten oosten van de landgoederenzone, stroomopwaarts van Schin op Geul. De poelen ten noorden van het Korrebos zijn recent opgeknapt en nu weer geschikt voor de vroedmeesterpad. De kans dat deze poelen door deze soort worden gevonden is groter de vroedmeesterpad ook bij de Däölkensberg voorkomt. Veel insecten hebben het moeilijk. Er is weinig nectar en stuifmeel, zeker in gebieden met intensieve landbouw. Daarom is het nodig te zorgen voor meer overstaand gewas op de graslanden; dat zorgt voor aanbod van bloemen, maar ook van gras dat s winters blijft staan. Hierin kunnen de eitjes of poppen overwinteren. Cultuurhistorie Gerealiseerd Het landschap van het Heuvelland telt steeds minder kenmerkende (landschaps)elementen die nog in tact zijn. De afgelopen jaren hebben we daarom verschillende projecten uitgevoerd om de waarde van het cultuurlandschap te versterken: Kasteel Genhoes is in 2008/2009 grondig gerenoveerd. Verschillende graften en ook tuinsieraden bij Genhoes zijn gerestaureerd, zoals de ijskelder, het eendehuisje, de vijver en de tuinmuur van een 18e eeuwse kas. De ijskelder kan nu ook dienst doen als verblijfsplek voor vleermuizen. De gracht van kasteel Genhoes is opgeschoond en er zijn plannen gemaakt om deze in oude staat te herstellen. De boerderij bij Genhoes heeft een duurzame herbestemming als woonruimte gekregen. In het landschap hebben we op meerdere plekken struweel aangeplant en poelen aangelegd. De mergelduiker onder het Chaloensvoetpad is gerestaureerd. Met de Stichting Sjaalsbergergank zijn we een goede samenwerking gestart. Ondersteund door Natuurmonumenten onderhoudt de stichting het cultuurhistorisch erfgoed (de Kluis, de Drie Beeldjes en de kapel), zorgt dat de Kluis is opgesteld en organiseert de jaarlijkse processie. Kansen Het behoud van oude landschapselementen vraagt continu aandacht om te voorkomen dat ze langzaam verdwijnen. Elementen die we recent al in beheer namen en/of herstelden, vragen om vervolgbeheer. In overleg met andere beheerders moeten bekeken worden welke elementen in Genhoes of de directe omgeving we willen bewaren en/of herstellen De overkoepelende landschapsbrede historische verhalen kunnen nog veel beter worden verteld, onder andere via storytelling. Kasteel Genhoes is heel bijzonder als authentiek kasteel uit de Late Middeleeuwen. Het kasteel en directe omgeving zijn nu niet toegankelijk. Als de kansen zich voordoen, kan de beleefbaarheid van dit kasteel en de gronden eromheen voor een breder publiek worden vergroot. De nog aanwezige basisstructuur van de tuinomgeving van Genhoes is slecht zichtbaar. Herstel en deels vervangen/vernieuwen van de beplanting en paden is nodig. Herstel van de kalkoven in Walem, en zo mogelijk ook herstel en zichtbaar maken van de kalkoven onderaan de Däölkesberg. We kunnen vertellen hoe de kalkovens functioneerden in relatie tot de hoger gelegen kalksteengroeve. Op enkele plaatsen zijn cultuurhistorisch waardevolle elementen niet goed zichtbaar door begroeiing zoals de haag langs de weg ter hoogte van kasteel Genhoes. Door op plekken de heg lager te 24 GENHOES NATUURVISIE

25 Kasteel Genhoes is in 2008 en 2009 grondig gerenoveerd Om vanaf de wandelroutes goed zicht te hebben op het kasteel en de boomgaard, is het zaak de hagen langs de routes tijdig te scheren 25

26 scheren krijgen toeristen zicht op het kasteel en de boomgaard. Knelpunten Cultuurhistorisch waardevolle elementen hebben vaak hoge ecologische waarden. In de meeste gevallen gaan deze waarden hand in hand, waar nodig zullen we een keuze moeten maken voor een van de twee. Denk bijvoorbeeld aan scheuren in gebouwen die broedplaatsen vormen voor vogels, of aan bijzondere muurflora op oude muren. Recreatie Gerealiseerd Er is een vlakfietsroute aangelegd om de wandelroute langs de Geul te ontlasten. Een oud wandelpad naar het Gerendal is hersteld. Kasteel Genhoes en de kasteeltuin van Genhoes zijn eens per jaar opengesteld voor publiek. Kansen In Genhoes liggen volop kansen om de recreatieve mogelijkheden te verbeteren. Veel van het fraaie landschap en alle elementen daarin (de parels ) kunnen beter beleefbaar worden gemaakt, zoals via routes, informatieborden, of uitzichtpunten. We kunnen bezoekers letterlijk meer zicht geven op interessante plekken, zoals via extra zichtpunten op de kastelen op het pad langs de Geul, of een beter wandelpad tussen Schaloen en de visvijver. Recreanten hebben steeds meer behoefte aan korte ommetjes vanaf horeca of parkeerplaatsen, aan picknickplekken en aan manieren om de natuur echt te ervaren. Dat laatste kan via het creëren van mogelijkheden om plekken met bloem- en insectenrijke graslanden, reeën of dassenburchten van nabij te zien. Ook een herder die met een kudde door het gebied en de wijdere omgeving gaat, heeft een hoge belevingswaarde. Een of meer goede entrees of poorten tot Genhoes ontbreken. Hierdoor missen we kansen om bezoekers te wijzen op alle interessante cultuur- en natuurwaarden. Belangrijke locaties die als poort of entree kunnen fungeren zijn Kasteel Oost, Kasteel Schaloen en Kasteel Genhoes en de verschillende parkeerplaatsen. Kasteel Oost wordt vanuit Valkenburg al veel gebruikt als entree, maar ligt nogal verborgen. Dat is jammer, want juist hier kan de entree naar het Midden Geuldal heel goed beleefd worden. Kasteel Schaloen trekt veel bezoekers. Hier bieden meerdere partijen recreatieve voorzieningen aan, waaronder het IVN met de kasteeltuin en watermolen. Meer onderlinge samenwerking kan de functie van Schaloen als entree versterken. Kasteel Genhoes is in ons bezit en biedt op de langere termijn kansen als poort. Om de gebruiks- of belevingswaarde van het gebied te vergroten, kunnen we meer samenwerken met andere partijen in de communicatie over het gebied. Er is groeiende belangstelling voor het cultuurhistorische verhaal. Er valt daarover veel te zien en te vertellen; dat kan nog beter uit de verf komen door meer informatieborden te plaatsen. Knelpunten Genhoes trekt verschillende gebruikersgroepen. De uitdaging is alle groepen zo goed mogelijk te faciliteren binnen wat mogelijk is gezien de natuuren landschappelijke waarden. Bezoekers ervaren te weinig dat ze op het gebied van Natuurmonumenten zijn; we zijn niet goed zichtbaar in het veld. Sommige delen van Genhoes, met name in het middeldeel, kunnen landschappelijk gezien aantrekkelijker (kleinschaliger, gevarieerder). In het gebied tussen Schaloen en Genhoes ontbreekt nog een route. Sommige bestaande routes kunnen ook mooier en veiliger, zoals het ommetje van Schaloen naar Kasteel Oost bij de N595. De oversteekbaarheid van de provinciale weg voor langzaam verkeer laat op sommige punten te wensen over. 26 GENHOES NATUURVISIE

27 3. Visie en doelen 3.1 Streefbeeld Genhoes Genhoes: het Zuid-Limburgse landschap in een notendop met top-natuurkwaliteiten Robuuste biotopen met sterke populaties van topsoorten Genhoes heeft alle kenmerken van het bijzondere Limburgse heuvellandschap binnen haar grenzen. Deze schakering zorgt voor een grote variatie aan bijzondere biotopen. Het landschap is zeer afwisselend, waardoor veel soorten er een geschikt leefgebied vinden. De topsoorten van kruiden- en faunarijke akkers, bloemrijke kalkgraslanden en rotsen, glanshaverhooilanden, poelen en middenbos (zoals groot spiegelklokje, meerdere orchideeën en peperboompje) hebben in Genhoes duurzame populaties. Van hieruit kunnen ze uitbreiden naar andere gebieden. Veel insecten, amfibieën en vogelsoorten zoals vroedmeesterpad, rosse sprinkhaan en oehoe profiteren mee. Door een uitgekiend hooi- en begrazingsbeheer hebben de glanshaverhooilanden en kalkgraslanden een hoge natuurkwaliteit. De kalkrotsen vormen een unieke biotoop in Nederland. Bezoekers kunnen optimaal genieten van de rijke cultuurhistorie Bijzonder aan Genhoes is de complete cultuurhistorische verzameling van elementen die zo kenmerkend zijn voor Zuid-Limburg, van kastelen, kapellen en kalkovens, tot holle wegen en hoogstamboomgaarden en ook, meer verborgen, overblijfselen van prehistorische vuursteenwinning en de Romeinse aanwezigheid. De rust en ruimte rond de cultuurhistorische elementen is bewaard waardoor de samenhang ook optimaal zichtbaar is geworden. Deze elementen zijn waar nodig hersteld en goed onderhouden. Ze vertellen het verhaal van hoe het landschap vanaf de Middeleeuwen werd gebruikt. Het accent ligt op de relatie van de stad Valkenburg met de omliggende kastelen met hun gronden. De samenhang van natuur, landschap en cultuurhistorie maken het gebied tot een levend openluchtmuseum. Vanuit Valkenburg is het dé poort naar het Midden Geuldal. Bewoners en bezoekers die op zoek zijn naar rust en natuur, ervaren Genhoes als één geheel door herkenbare entrees (met het zwaartepunt bij Kasteel Oost) en herkenbare vormgeving van informatieborden en routes. Ze voelen zich welkom en vinden goed hun weg naar en langs alle aanwezige cultuurhistorische en landschapsparels. 27

28 3.2 Uitbreiden en versterken van de natuurwaarden De bestaande natuur in Genhoes wllen we een extra kwaliteitsimpuls geven. Waar mogelijk willen we ook de kansen vergroten voor de ontwikkeling van nieuwe natuurwaarden. Dat doen we op de volgende manieren Versterken kenmerkende landschaps- en beheertypen tot robuuste biotopen voor sterke populaties van topsoorten Genhoes heeft hoge natuur- en landschapswaarden, want in dit deel van Zuid-Limburg komen een heuvelland, een beekdal en een droogdal samen. Dat zorgt voor een grote rijkdom aan soorten die alleen hier voorkomen. We blijven werken aan het uitbreiden en versterken van de zo kenmerkende landschapstypen, zodat bijzondere soorten zich goed kunnen handhaven. We streven ernaar dat ze hun populatie kunnen uitbreiden en dat nieuwe soorten zich in in Genhoes gaan vestigen. De komende jaren zetten we daarvoor in op de volgende ontwikkelingen. We versterken het landschap zo dat bijzondere soorten zoals de das zich kunnen handhaven of zelfs uitbreiden en graslandpercelen en niet ten koste van het areaal bosgebied. Sommige open terreinen van Natuurmonumenten grenzen aan bosgebieden die in beheer zijn bij Staatsbosbeheer, zoals in het Gerendal. In samenspraak met hen bekijken we hoe we ook deze overgangen kunnen verzachten. Bij de aanplant van bosranden hebben we aandacht voor verdwenen en schaarse, typische bosrandsoorten uit Zuid-Limburg, zoals kornoelje, hazelaar, mispel, kweepeer, wilde appel, diverse rozen, moerbei, iepen. a. Uitbreiding van het middenbosbeheer en verzachten van bosranden Streefbeeld voor de bosgebieden in Genhoes is dat het bos voldoende openheid heeft zodat zich op de grond een rijke kruidenlaag kan ontwikkelen. We continueren het middenbosbeheer en breiden dit nog uit in het Biebos. Onderdeel van het beheer is ook het terugdringen van de exoot acacia, dit speelt vooral op de Schaelsberg. Een nieuw knelpunt in het middenbosbeheer is de essentaksterfte waardoor vooral in het door essen gedomineerde Oombos veel bomen afsterven. Er zullen nieuwe en andere soorten toekomstbomen moeten worden aangeplant. De beste vervanger voor de es is de esdoorn. Het blad van de esdoorn heeft een nog positiever effect op de strooisellaag dan de es. Dit komt weer ten goede aan de ontwikkeling van een rijke kruidlaag in het bos. Waar nodig verzachten we de overgangen van bossen naar akkers en graslanden. Deze mantel-zoom overgangen realiseren we in principe op de akker- b. Uitbreiding kalkrotsen met kenmerkende kalkrotsvegetaties Over de hele breedte van de helling waartoe de Schaelsberg en de Döälkesberg ook behoren, zijn verschillende locaties te vinden met potentie voor kalkrotsvegetaties. Deze locaties liggen deels nog op grond van de gemeente. Veel kalkrotswanden zijn door te weinig of geen beheer begroeid geraakt met struweel, soms met hele bomen. Door het struweel te verwijderen en meer zon op de kalkrots toe te laten kan hier het habitattype kalkrots weer worden ontwikkeld. De potentiële locaties zullen waarschijnlijk samen met de verwerving van Kasteel Oost aan Natuurmonumenten worden overgedragen. c. Herstel kalkgraslanden Op kalkrijkere delen van de hellingen met graften in het Gerendal nabij Strucht zijn goede mogelijkheden om soortenrijke kalkgraslandvegetaties te ontwikkelen. We zetten hier deels in op een versnelde verschraling van deze percelen via lokaal plaggen en het opbrengen van maaisel. Voor enkele 28 GENHOES NATUURVISIE

29 hoger gelegen percelen langs de rijkere plateaus is de ambitie schraal grasland niet realistisch vanwege het te grote stikstofgehalte in de bodem. Deze percelen ontwikkelen we tot goed functionerende vooral kruiden- en faunarijke graslanden. Dit doen we door een combinatie van maaien en afvoeren en begrazing met runderen of schapen. een belangrijke bron van voedsel, beschutting en broedgelegenheid voor veel fauna. De akkers horen van oudsher bij het landschap van het Geuldal en ze maken het landschap aantrekkelijk voor bezoekers. Inzet is om ze te behouden en te voorzien van brede, bloemrijke akkerranden. Met deze maatregel willen we vooral akkervogels extra ruimte bieden die steeds zeldzamer worden in Nederland, zoals geelgors en patrijs. De akkerranden zaaien we daarom in met akkerbloemenmengsel waarin ook graansoorten zitten en waar veel insecten op afkomen. Voor de overwinterende vogels gaan we meer overstaand gewas creëren, ook in de percelen die we verpachten. Boeren/pachters kunnen het deel van de akkers buiten de akkerranden blijven gebruiken - binnen de pachtvoorwaarden. Door stuweel te verwijderen kan het habitattype kalkrots zich verder ontwikkelen d. Uitbreiding vochtige hooilanden, met name glanshaverhooiland Op plekken met schoon kwelwater zijn goede mogelijkheden om dit vochtig hooiland uit te breiden. Via hydrologisch onderzoek verkennen we wat de potenties voor uitbreiding van vochtig hooiland zijn en via welke verschalingsmaatregelen we die de komende jaren kunnen realiseren. In de kwelvoerende zone ten noorden van de provinciale weg, tussen kasteel Genhoes en kasteel Schaloen, liggen op enkele percelen mogelijkheden om vochtig hooiland te ontwikkelen. Op de drogere delen kan glanshaverhooiland worden ontwikkeld. Glanshaverhooiland is een zeer bloemrijk en inmiddels zeldzaam hooilandtype in Nederland, en ook in Europa. Het is van waarde voor soorten als beemdooievaarsbek, kluwenklokje en gele morgenster, voor vogels als grauwe klauwier, geelgors en voor vlinders als het klaverblauwtje. f. Aanleg van twee nieuwe boomgaarden bij kastelen Genhoes en Schaloen De huidige hoogstamboomgaard bij kasteel Genhoes staat op een van oorsprong te natte ondergrond (kwelzone). De fruitbomen die hierdoor afsterven zullen we niet meer vervangen. Boomgaarden horen van oorsprong bij de kastelenomgeving. Daarom realiseren we, ook ter vervanging van de huidige boomgaard, twee nieuwe boomgaarden op drogere delen die ook historisch verantwoord zijn. Eén ten oosten van kasteel Genhoes op de hogere delen langs de provinciale weg. Een tweede bij kasteel Schaloen, met een twintigtal hoogstamfruitbomen. De drainage op de plek van de oude boomgaard bij kasteel Genhoes zullen we op termijn verwijderen. Hierdoor kan extra vernatting optreden en kun- e. Aanleg van brede bloemrijke akkerranden langs alle akkers Alle aanwezige kruiden- en faunarijke akkers zijn We realiseren akkerranden met bloemen die insecten aantrekken zoals het akkerviooltje 29

30 nen de potenties voor vochtige hooilanden worden benut. g. Beheer poelen gericht op uitbreiding populaties geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad De poelen in Genhoes vormen naast hun cultuurhistorische waarde ook een potentieel geschikt leefgebied voor de geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad. Deze poelen schonen we een keer per drie jaar voor tweederde deel op. Ook houden we de stenen muurtjes jaarlijks vrij van opslag of kruiden zodat ze geschikt blijven als winterverblijf voor de padjes. h. Ontwikkeling natuurwaarden van de Geul, waar onder een natuurlijkere visstand Natuurmonumenten ziet in hengelsportvereniging De Geulforel, die zich in de Geul vooral richt op vliegvissen, een belangrijke partner voor beheer en onderhoud van de Geul als leefgebied voor onder andere beekprik, forel en bever. Samen met de hengelsportvereniging ontwikkelen we een meerjarig onderhoudsplan voor de beek. Daarbij staan de natuurwaarden en de ontwikkeling van een natuurlijkere visstand voorop. In dit kader evalueren we ook de betekenis van dit deel van de Geul (dus tussen Kasteel Oost en Schin op Geul) voor de vis-optrek. Dit doen we ook samen met Waterschap Roer en Overmaas. i. Beheer gebouwen als biotopen De (oude) gebouwen in Genhoes zijn voor verschillende diersoorten aantrekkelijk als schuil- of broedplaats, zoals voor vleermuizen, uilen en marterachtigen. Ook de muurvaren gedijt goed op verschillende bouwwerken. We brengen het huidige gebruik van gebouwen in beeld. We bekijken vervolgens welke mogelijkheden er zijn om dit gebruik door flora en fauna nog te verbeteren, en stemmen het beheer van de gebouwen hierop af. belangrijkste verbindingen zijn die van gebieden langs de Geul, zowel stroomopwaarts, maar vooral stroomafwaarts, en die met natuurgebieden aan de zuidkant van het plateau tot aan de Maasvallei. - Open, droge verbinding langs de Geul via de graslanden Stroomopwaarts langs de Geul liggen graslanden die, als ze nog winnen aan diversiteit, goed kunnen fungeren als ecologische verbinding voor soorten van open gebieden. Het beheer van deze graslanden richten we daarom op het vergoten van hun variatie: kruiden- en faunarijkgrasland afgewisseld met ruigtes en nattere, moerassigere delen. Hierbij zoeken we de samenwerking met Staatsbosbeheer, Waterschap Roer en Overmaas en Stichting ARK die gronden rond de Geul bij Wijlre in beheer hebben. De wens van Natuurmonumenten is dat er op termijn een kralensnoer van natuurterreinen in het Geuldal ontstaat, waar een gescheperde schaapskudde doorheen kan trekken. - Een natte verbinding langs de Geul Veel soorten verplaatsen zich via de Geul en de begroeiing erlangs (het beekbegeleidend bos). Door opslag en bomen in de oevers toe te staan krijgen de beken meer beschaduwing. Ze zorgen ook voor de zo kenmerkende kronkelende boslinten in het landschap. Van deze maatregelen profiteren de bever en de beekprik, verschillende broedvogels zoals ijsvogel en grote gele kwikstaart en ook kleine en grotere zoogdieren. De oevers zijn grotendeels in eigendom van het waterschap. Het is vooral aan hen om deze gewenste ontwikkeling te verwezenlijken. Natuurmonumenten is graag bereid er samen met het waterschap aan te werken Versterken van droge en natte ecologische verbindingen Om te zorgen dat soorten zich kunnen verplaatsen van en naar Genhoes, en ook binnen het gebied, versterken we zowel de droge als natte ecologische verbindingen. De De ijsvogel profiteert van extra begroeiing langs de Geul 30 GENHOES NATUURVISIE

31 - Bosachtige verbinding over het plateau Om de droge verbinding over het plateau te versterken, waar soorten als ree en marterachtigen zoals das zich langs kunnen bewegen, verbinden we bestaande bosstukken met kleinschalige landschappen met lijnvormige elementen als graften of struwelen. Dit doen we langs de randen van de historisch gezien open plateaus. Voor het toevoegen van de bosachtige elementen en ook voor het beheer ervan, werken we samen met andere partijen. Een versterkte ecologische verbinding past namelijk ook in de visie voor de ontwikkeling van het Heuvelland, van de gemeenten Valkenburg, Gulpen-Wittem en Vaals. - Bermen als verbindingen voor insecten Voor veel bloemen en insecten die voorkomen op de bloemrijke glanshaverhooilanden en kruidenrijke akkers en graslanden is het belangrijk dat ze via holle wegen, graften, bermen andere akkers en graslanden kunnen bereiken. Omdat deze structuur te beperkt aanwezig is, zijn de hooilanden en akkers nog te weinig bloemrijk. Door bloemrijke akkerranden en bermen te realiseren zorgen we ervoor dat de gewenste dooradering ontstaat. 3.5 Behoud en versterken van de cultuurhistorische waarden en de beleving ervan Genhoes is een topgebied als het gaat om cultuurhistorie. De komende jaren zetten we daarom ook in op het goed en kundig instandhouden van zo veel mogelijk cultuurhistorisch waardevolle elementen, en waar nodig ook het herstel daarvan. We zorgen ervoor dat bezoekers de cultuurhistorische rijkdom nog beter kunnen beleven. Herstellen of terugbrengen van cultuurhistorische landschapselementen Op basis van de historische ontwikkeling rond 1900, zoals we die uit kaarten, teksten en foto s kunnen afleiden, gaan we na welk beheer van de kenmerkende cultuurhistorische elementen op zijn plek is. Met het oog op de blijvende betaalbaarheid van het beheer van alle waardevolle elementen, overleggen we met andere gebiedspartijen welke elementen op welke plek het beste bewaard en beheerd kunnen worden. Onze streefbeelden voor de cultuurhistorische landschapselementen in de verschillende delen van Genhoes zijn: Op de zo kenmerkende beplantiing bij de kapel in het Gerendal zijn we zuinig 31

32 Geuldal: voor het Geuldal nemen we de historische situatie als referentiebeeld: een open gebied waarbij de Geul door weilanden gaat, met de laan en enkele hoogstamboomgaarden bij de kastelen. Langs de Geul en ook langs de Molentak laten we de bestaande knotbomen hun cyclus afmaken met het oog op de holenbroeders. We zorgen ervoor dat het oude reliëf van de Geul dat nog zichtbaar is in de weilanden, niet dichtgroeit. Bij kasteel Genhoes verleggen we in de loop der tijd de bestaande hoogstamboomgaard naar een plek die vanuit historisch en ook bodemkundig oogpunt beter is gekozen, door een uitsterfconstructie van de boomgaard. De tuin en het Parkbos rond Genhoes herstellen we, onder andere door vervangen van beplanting en paden waar dat nodig is. Bij Schaloen leggen we een nieuwe boomgaard aan (zie ook 3.2 punt d) Het noordelijke deel van Gerendal: hier behouden we de grote, aaneengesloten openheid van de akkers, met bij voorkeur graan als gewas en met akkerkruiden in de randen. In het akkerreservaat meer in het Gerendal zelf, richten we de akkers in met kruidenrijke akkers met spiegelklokje, getande veldsla en andere zeldzame akkerflora. brede randen. Ook de beplanting bij de kapel en de hoogstamboomgaarden in Gerendal behouden we. De hoogstamboomgaarden omheinen we met meidoornheggen. Graften houden we dicht en begroeid zetten we periodiek af via een cyclisch beheer. Op de aanwezige holle wegen zijn we zuinig. We behouden hun historische tracé en ook hun schaduwrijke en kruidenrijke uiterlijk. van lindes en kastanjes, al op leeftijd; bij uitval gaan we over tot verjonging. Hetzelfde geldt voor de drie linden achter de Drie Beeldjes. Optimaliseren van routes langs cultuurhistorische elementen In samenwerking met partners in het gebied ontwikkelen we een cultuurhistorische route voor wandelaars en fietsers. Daarnaast optimaliseren we bestaande routes, zoals het veiliger maken van de wandelroute van Kasteel Schaloen naar Kasteel Oost langs de provinciale weg. Ook zorgen we via het beheer voor voldoende uitzicht op de kastelen vanaf de verschillende routes. Markering van de begrenzing van de heerlijkheid Genhoes Een markering van de grenzen van de heerlijkheid Genhoes geeft bezoekers enig begrip over de omvang en logische samenhang van verschillende gebiedsdelen: de akkers op het plateau (Sibbe), de middenbossen voor gerief- en meubelhout, de nattere weilanden voor het weiden van de koeien en schapen en natuurlijk bewoning (dicht bij het water) en de zetel van de heerlijkheid zelf. De markering werken we uit in een digitale app, en zorgen voor herkenbare fysieke elementen op de grotere toegangswegen. Vertellen van de verhalen van de kastelen/ landgoederen (zie 3.6) Schaelsberg en omgeving: in het gebied rond de Schaelsberg beschermen we de archeologisch waardevolle gebieden en de overblijfselen, zoals van de Romeinse wachttoren en de Abri. We willen de kalkoven aan de voet van de Däölkesberg herstellen en beter zichtbaar maken, en daarbij de relatie leggen met de nabij gelegen kalkgroeve(n) en vuursteenmijn(en). De Schaelsberg is ook een prachtig voorbeeld van hellingbos met actief hakhoutbeheer. Dat beheer zetten we hier voort. Rond de Kluis zijn de verschillende bomen, zoals de beuken en de lanen We brengen de oorpronkelijke grenzen van heerlijkheid Genhoes weer in beeld 32 GENHOES NATUURVISIE

33 3.6. Versterken recreatie De vele bezoekers van Genhoes gaan vooral graag naar de zone rond de kastelen: de strip tussen de provinciale weg en de spoorlijn. Het recreatief gebruik is hier behoorlijk intensief. In het gebied buiten deze zone is de recreatiedruk veel minder. Hier komen vooral wandelaars. Deze bestaande zonering van de recreatie willen we graag behouden; ze is daarom uitgangspunt bij alle nieuwe recreatieve ontwikkelingen. De komende jaren willen we de volgende zaken bereiken Creëren van aantrekkelijke en herkenbare entrees en parkeerplekken Verschillende duidelijke entrees verwelkomen straks de bezoekers in het Genhoes en bieden informatie over natuur, cultuurhistorie en alle recreatieve mogelijkheden. We verbeteren de mogelijkheden om te parkeren. In totaal komen er vier parkeerlocaties, op termijn mogelijk vijf. Vanaf de parkeerplaatsen vinden bezoekers via informatieborden en routes hun weg door het gebied. Bij het ontwikkelen van de parkeerlocaties werken we nauw samen met de gemeente Valkenburg en Staatsbosbeheer. We zorgen ervoor dat Natuurmonumenten bij elke entree steeds goed zichtbaar is. Entree bij Kasteel Oost Het zwaartepunt van de entrees (inclusief parkeerplaatsen) en van onze aanwezigheid in het gebied, leggen we bij Kasteel Oost. Dit is nu al de belangrijkste en meest natuurlijke entree vanuit Valkenburg naar het Geuldal, onder andere vanwege de aanwezigheid van horeca en de speeltuin. We willen hier een informatiepunt of op termijn een bezoekerscentrum ontwikkelen, gekoppeld aan de toekomstige ontwikkeling van Kasteel Oost. Samen met de gemeente, provincie, VVV en de kasteeleigenaar werken we aan het herinrichtingsplan voor Kasteel Oost en de omgeving. Het realiseren van goed ingerichte parkeerplekken rond Kasteel Oost is onderdeel van dit plan. Het gebruik en de inrichting van deze drie parkeerplekken worden op elkaar afgestemd. De parkeerlocaties zijn: bij Kasteel Oost bij de visvijver langs de provinciale weg. Bedoeling is om deze locatie in te richten en te promoten als parkeerplek met als thema sport (o.a. voor langeafstandwandelaars), De entree bij Kasteel Oost zal fungeren als knooppunt of startpunt van fiets- en wandelroutes. De intensiteit van de recreatie zal afnemen in de richting van Kasteel Genhoes. Legenda parkeren Op vier locaties verbeteren we de mogelijkheden om te parkeren 33

34 Kansen voor een landgoederenpark of kastelenpark Maar liefst drie kastelen staan er direct ten oosten van Valkenburg in het Geuldal. De titel landgoederenpark of kastelenpark is hier helemaal op z n plek. Aan deze zijde van het drukke Valkenburg zijn, net als vroeger, het groen, de ruimte en de natuur te vinden. Dit deel van het Geuldal vormt als het ware de groene loper van en naar de stad. De stad-landrelatie, van Valkenburg met oude kasteelruïne en de drie kastelen die er direct naast liggen, dateert uit de Middeleeuwen. Stad en kastelen waren eigen koninkrijkjes met verschillende besturen en eigen regels. Deze unieke situatie van drie landelijk gelegen kastelen op een rij naast een stad met eigen kasteel (nu een ruïne), wordt tot nu toe amper uitgenut. Eind 2015 hebben de gemeente Valkenburg, Natuurmonumenten, VVV Zuid-Limburg en eigenaar van Kasteel Oost Metroprop daarom het idee van een kastelenpark ontwikkeld. Dit deden ze onder leiding van bureau Heusschen*Copier in het kader van het landschapsprogramma Buitengoed Geul & Maas van de provincie Limburg. Basisidee is om de historie van de stad Valkenburg met de kasteelruïne in relatie tot de drie kastelen daar direct naast, beleefbaar te maken. Uitvalsbasis is Kasteel Oost, dat op een natuurlijke toegangsplek vanuit Valkenburg naar het Geuldal ligt. Het gebied kan als één geheel op de kaart worden gezet: het landgoederen of kastelenpark met één stijl in buitenmeubilair en informatieborden. Daarbinnen ligt het accent juist op de grenzen en verschillen die er tussen de landgoederen waren en nu nog terug te lezen zijn in het landschap. Dit kan bijvoorbeeld door de plek waar een ander landgoed of heerlijkheid begon te markeren met een - symbolische - poort. Onderdeel van het concept is om de bestaande kastelen ook van binnen beter beleefbaar te maken, zowel op papier als digitaal of op lange termijn misschien ook via openstelling. De verschillende partijen werken het concept verder uit in een toekomstvisie voor Kasteel Oost en omgeving. De verschillende kastelen kunnen zowel van binnen als van buiten veel beter beleefbaar worden gemaakt 34 GENHOES NATUURVISIE

35 Entree bij Kasteel Schaloen Kateel Schaloen is vanwege de horeca bij het kasteel en de IVN-kasteeltuin Oud Valkenburg een geliefde plek voor het publiek als start- of eindpunt van een wandeling langs de Geul, op de steilrand of in het Gerendal. In overleg met IVN werken we aan het verbeteren van de ontvangst van publiek en aan het vertellen van verhalen over de geschiedenis van de plek, over het landschap en de natuurwaarden rond kasteel Schaloen. Parkeren is beperkt mogelijk en gebeurt deels op afstand. Entree bij Gerendal Samen met Staatsbosbeheer wordt de huidige parkeerplek (van Staatsbosbeheer) bij de entree van het Gerendal geoptimaliseerd. Uitgangspunt is de parkeercapaciteit hier te verruimen en bezoekers die het Gerendal willen verkennen, beter wegwijs te maken. Vanaf dit punt starten verschillende langere en kortere routes door het Gerendal. een landschap doorspekt met landschapselementen met veel natuurwaarden. In dit landschap van Genhoes zijn alle elementen van het typisch Zuid- Limburgse landschap nog dicht bij elkaar te vinden. Dat maakt het tot een uniek gebied. 2. Een tweede verhaal is dat van de drie zeer van elkaar verschillende kastelen Genhoes, Schaloen en Oost die als drie landgoederen lange tijd functioneerden direct naast de stad Valkenburg. Deze geschiedenis werken we samen met andere gebiedspartijen uit in de toekomstvisie die we de komende jaren opstellen voor Kasteel Oost (zie ook het kader Kansen voor een landgoederen- of kastelenpark). 3. Ook de tijd van de vuursteenwinning, de Romeinse tijd en de kalksteenwinning en kalkovens van begin vorige eeuw leent zich goed om als verhaal voor het voetlicht van het publiek te brengen. 4. Tot slot is er de boeiende verhaallijn van het oude toerisme in Valkenburg en in Genhoes in de jaren 50 van de vorige eeuw. Entree bij Kasteel Genhoes Bij kasteel Genhoes vinden bezoekers straks informatie over het landschap, de natuur- en cultuurhistorische waarden op informatieborden. Het kasteel met een compleet aanwezig oospronkelijk interieur blijft vooralsnog niet toegankelijk voor publiek; het kan wel via andere media (zoals de inzet van een app) van binnen bekeken worden. In samenspraak met de huidige bewoners, VVE en gemeenschap Oud Valkenburg maken we een plan voor het gebruik en de openstelling van kasteel in de toekomst. We bekijken of het wenselijk is hier op termijn ook een parkeerplek in te richten Beleefbaar maken van de geschiedenis van Genhoes voor bezoekers We willen vier belangrijke historische verhaallijnen zoals die nog goed weerspiegeld worden in het huidige landschap van Genhoes, beter beleefbaar maken voor bezoekers. Dit zijn: 1. Het verhaal van de eeuwenlange wisselwerking tussen mensen, de natuur en het landschap. In dit deel van Zuid-Limburg wordt al zeer lang akkerbouw en fruitteelt gepleegd en hakhoutbossen beheerd. Het zorgde voor het landschap zoals we dat nu kennen: Via deze vier historische verhalen kunnen we Genhoes beter op de kaart te zetten bij het publiek. Dat doen we op de volgende manieren: Via de ontwikkeling van een cultuurhistorische route door het gebied, in samenwerking met gebiedspartners. Via informatie op onze (of samen met partners gemaakte) informatieborden in Genhoes; die baseren we onder andere op de verschillende verhalen. De oude relaties tussen de stad en het groene land eromheen laten we mede-sturend zijn voor toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. We benadrukken bijvoorbeeld het rustige landgoedkarakter van Genhoes, als de groene loper van en naar Valkenburg. Ook het aanwijzen van Kasteel Oost als hoofdentree tot Genhoes is een uitdrukking van het verhaal dat dat dit kasteel lange tijd het bewind voerde over de kastelen Schaloen en Genhoes. 35

36 3.6.3 Versterken van de beleefbaarheid van de natuur voor bezoekers 3.7 Versterken van de samenwerking met partners in het gebied Nieuwe ommetjes en verbeteren bestaande wandelroutes Er is steeds meer behoefte aan kortere routes (ommetjes). We zetten in op het realiseren van diverse korte aantrekkelijke wandelroutes voor diverse doelgroepen om natuur en landschap te beleven. Deze korte routes kunnen aaneengesloten gelopen worden. Dit doen we samen met de VVV Zuid- Limburg en we sluiten ook aan bij het landelijke knooppuntensysteem. Veiligere oversteek van de provinciale weg voor langzaam verkeer Een opgave voor de toekomst is om de oversteekbaarheid van de provinciale weg te verbeteren daar waar die kruist met langzaam verkeersverbindingen. We gaan hierover het gesprek aan met de provincie en gemeente. Aandacht voor het voorkomen van das en ree Langs een wandelroute rondom Genhoes en onder andere de bosranden van St. Jansbos en Oombos attenderen we bezoekers, samen met Staatsbosbeheer, op de betekenis het landschap voor soorten als das en ree. Nieuwe plekken voor Oerrr We creëren een of twee plekken waar kinderen terecht kunnen voor Oerrr-activiteiten. Goede mogelijkheden om lekker met het water te kunnen spelen zijn er bij de oude meander in de Geul. Ook in de directe omgeving van Kasteel Oost en Strucht zijn verspreid in het gebied nieuwe speelaanleidingen te realiseren, uitgevoerd met natuurlijke materialen. Waar mogelijk sluiten aan bij een van de (te herrichten) parkeerplaatsen. We werken samen met andere terreinbeheerders zoals Staatsbosbeheer bij het beheer en het beter beleefbaar maken van het Geuldal. In overleg met hen gaan we na welke aanvullende recreatieve voorzieningen gewenst zijn. We streven er ook naar om samen met onze partners te komen tot een meer eenduidige inrichting en uitstraling van het gebied/ als het landgoederenpark of Kastelenpark er komt: een herkenbare stijl voor meubilair, wegwijzers en informatievoorziening. We zien ook de gemeente, VVV Zuid-Limburg en lokale ondernemers als belangrijke partner, waarbij we goed kijken naar wat ieders rol, bijdrage of toegevoegde waarde kan zijn om bijvoorbeeld een concept als het landgoederen- of kastelenpark tot een succes te maken. Bij deze laatste ontwikkeling is ook de provincie een belangrijke partner. We denken samen na over hoe kansrijke product-marktcombinaties gemaakt kunnen worden. Onderdeel hiervan is het inspelen op de toenemende vraag naar evenementen. Met het IVN overleggen we hoe we meer kunnen samenwerken rond de kasteeltuin en de watermolen bij kasteel Schaloen die zij beheren. Het waterschap en de hengelsportvereniging zijn partners om de visstand in de Geul te bevorderen. Tot slot overleggen we met het waterschap over versterking van de Geul als ecologische verbinding. 36 GENHOES NATUURVISIE

37 4. Beheer en maatregelen in de komende zes jaar In dit hoofdstuk vertalen we de visie in een maatregelenplan voor met name de komende zes jaar, met als resultaat de ambitiekaart (zie bijlage 3). De beschrijving van de maatregelen is gekoppeld aan de beheercyclus van Natuurmomenten; het maatregelenplan loopt daarmee parallel met de kwaliteitstoetsing die we eens per zes jaar uitvoeren. We passen het maatregelenplan dus met diezelfde regelmaat aan. Een aantal maatregelen maakt deel uit van het reguliere beheer. 4.1 Beheer in de komende zes jaar Ecologie en landschap De belangrijkste (reguliere) beheermaatregelen voor Genhoes zijn maaien en afvoeren van de gras- en hooilanden, middenbosbeheer, het akkerbeheer en begrazing. We beschrijven de maatregelen hieronder naar hoofdgebruik en per beheertype. Schapenbegrazing Doelstelling: We blijven schapenbegrazing inzetten. Samenwerking met Staatsbosbeheer en andere partners is daarbij uitgangspunt. Toelichting: Er is een grote stikstofbijdrage vanuit de lucht in het gebied. Het normale maaien en afvoeren op de gras- en weilanden voldoet niet om het gewenste eindbeeld te bereiken. Buiten de seizoenen dat maaibeheer kan worden uitgevoerd vanwege de grondslag of situatie, zetten we (aanvullend) begrazing door schapen in. Vooral winterbegrazing is effectief. Dat zorgt ervoor dat meer variatie ontstaat en dat de grasmat wordt losgetrapt. Bosbegrazing is gewenst omdat we zo beter kunnen sturen in het beperken van ongewenste verruiging in de bosranden en open plekken. Komende zes jaar: Met Staatsbosbeheer begrazing met rondtrekkende schaapskudde opzetten en uitvoeren in het gebied van Gerendal, Genhoes en Kasteel Oost. Jaarlijkse evaluatie van de schapenbegrazing gericht op bijsturen en verbeteren. Onderzoek van het OBN gebruiken en het beheer als casus inbrengen voor de bosbegrazing. Een deel van het bermenbeheer van de paden en wegen in het gebied in opdracht voor de gemeente uitvoeren met schapenbegrazing Ecologische verbindingen Doelstelling: Er zijn goede ecologische verbindingen binnen en van en naar Genhoes: bermen van de wegen voor insecten, de Geul als natte verbinding tussen oost en west, droge (bosachtige) verbinding over Gerendal. Toelichting: Kleinschalige dooradering van het gebied is belangrijk voor bloemen en insecten die voorkomen op de bloemrijke glanshaverhooilanden en kruidenrijke akkers en graslanden. Nu is de dooradering nog te beperkt aanwezig en is er minder bloemrijkheid dan gewenst. Door de realisatie van bloemrijke akkerranden en bermen is deze dooradering als verbindend netwerk mogelijk. 37

38 Dit lukt door met de schapenbegrazing van bosgebieden en graslanden, ook de bermen langs de paden en wegen mee te nemen en gemeenten te informeren over ecologisch bermbeheer. Het toevoegen en beheren van boselementen langs de randen van de plateaus versterkt de mogelijkheden voor soorten als das en ree om zich te verplaatsen. Met de hengelsportvereniging en waterschap maken we afspraken over beheer voor de migratie van vissen en visstand in het gebied. Komende zes jaar: Met Staatsbosbeheer zetten we begrazing met rondtrekkende schaapskudde op, om uit te voeren in het gebied Gerendal, Genhoes, Kasteel Oost. De route kiezen we zo dat ook optimale bosrandbegrazing mogelijk is (afgestemd op het bermenbestek van de gemeente). In overleg met de gemeenten bekijken we de mogelijkheid om het bermbeheer van (on)verharde wegen in het buitengebied om te zetten naar natuurlijker beheer gericht op flora en fauna. Beek: N03.01 Doelstelling: Behoud van de natuurkwaliteit van de beek door meandering toe te staan. Ook staan we toe dat de beek beschaduwd wordt door opslag langs de rand van de beek. Toelichting: De bever is juist in nu ook tot dit deel van de Geul doorgedrongen. Door de robuustheid van de huidige beekloop en omgeving verwachten we geen overlast van de bever. Zoete plas Doelstelling: De kasteelvijver heeft en houdt een goede waterkwaliteit door beheer en onderhoud van de vijverbodem. Toelichting: Met regulier onderhoud voorkomen we het dichtslibben van de vijver en een te overdadige groei van planten. Droog schraalland: N11.01 Doelstelling: Voorkomen van verdere verslechtering van de locaties met grote achtergronddepositie van stikstof. Op een aantal plekken is de situatie verbeterd door te plaggen (namelijk de locaties bij Strucht die volgens uitgevoerd bodemonderzoek de meeste potenties hebben). Toelichting: Intensief beheer met maaien en afvoeren houdt de kwaliteit van de droge schraallanden op peil. Het halen van echte winst is alleen realistisch te halen door eerst de potentierijke stukken kleinschalig te plaggen. Naast beheer voor flora is ook beheer voor fauna relevant, zeker gezien de grote variatie in gradiënten en expositie, waardoor er veel verschillende leefomstandigheden mogelijk zijn voor specifieke soorten (denk bijvoorbeeld aan verschillende soorten dagvlinders en sprinkhanen). Voor de vergroting van de kans op duurzame populaties van karakteristieke insecten worden jaarlijks wisselende delen gewas niet gemaaid of begraasd. Hier kunnen de insecten overwinteren als ei of pop. Komende zes jaar: Inzet van schapenbegrazing om meer variatie te krijgen in het grasland. Plaggen van de meest kansrijke stukken op Strucht om ze verder te ontwikkelen. Het beheer aanpassen op het laten overstaan van nectarplanten en overwintermogelijkheden voor insecten. Het beheer diversifiëren op basis van bodemonderzoek (Life+) gericht op schraallanden en glanshaverhooilanden. Werken aan het realiseren van verbindingen voor insecten en soorten van schraallanden en glanshaverhooilanden. Meandering zorgt voor behoud van de natuurwaarden van de Geul 38 GENHOES NATUURVISIE

39 Kruidenrijk en faunarijk grasland: N12.02 Doelstelling: Een groot deel van de kruiden- en faunarijke graslanden heeft de potentie om zich te ontwikkelen tot droog schaalland of glanshaverhooiland. Deze potenties zijn zoveel mogelijk benut. Van graslanden die weinig van deze potenties hebben is de kwaliteit binnen het type zoveel mogelijk verhoogd. nieuwe soorten zich in het hele gebied gevestigd. Voor de verpachte percelen die direct naast de kruidenrijke akkers liggen, streven we naar meer wisselteelten (voor de fauna) bloemrijke akkerranden (voor insecten, voor de beleving van het landschap en om afstroming van de toplaag te voorkomen) en stroken met overstaand gewas voor de vogels. Toelichting: Op de graslanden met potenties proberen we droogschraalland of glanshaverhooiland te realiseren via een verschralingsbeheer van maaien en afvoeren met eventueel nabegrazing. Een andere optie is om de grasmat te scheuren en die te enten met maaisel van het gewenste beheertype. Het verhogen van de kwaliteit van de overige graslanden doen we ook door verschralen met maaien en afvoeren en nabegrazing. Vanwege de grote variatie in gradiënten en expositie van de graslanden zijn er veel verschillende leefomstandigheden mogelijk zijn voor specifieke diersoorten zoals dagvlinders en sprinkhanen. Om de kans op duurzame populaties van karakteristieke insecten te vergroten, worden jaarlijks wisselende delen gewas niet gemaaid of begraasd. Hier kunnen de insecten overwinteren als ei of pop. Komende zes jaar: Aanpassen van de overeenkomsten die gericht zijn op bloemrijkere akkerranden, wisselteelten en stroken met overstaand gewas, minimaal Skal. Opbrengen van maaisel van goede akkers (gedocumenteerd) op faunarijke akkers. Komende zes jaar: Het beheer aanpassen op het laten overstaan van nectarplanten en overwintermogelijkheden voor insecten. Pachtafspraken kritischer bekijken, waar nodig voorwaarden aanscherpen en zorgen voor voldoende controle. Akkers met een agrarische functie krijgen bloemrijke randen Rivier- en beekbegeleidend bos: N14.01 Doelstelling: Het behoud van het bestaande oppervlak en verbetering van de kwaliteit van het bos. We hebben geen uitbreidingsdoelstelling. Kruidenrijke en faunarijke akker: N12.05 Doelstelling: Akkers zijn en blijven een belangrijk onderdeel van Genhoes. De kruidenrijke akkers zijn in het Gerendal uitgebreid en in kwalitatief opzicht verbeterd. De akkers met een agrarische functie worden biologisch beheerd; ze hebben ook bloemrijke akkers en overstaande akkerranden voor vogels. Toelichting: De kruiderijke akkers zijn, dankzij consequent beheer, goed van kwaliteit en onkruidvrij. Soorten die karakteristiek zijn voor dit type akker hebben zich over het hele akkergebied verspreid. Door het opbrengen van maaisel van andere kruidenrijke akkers hebben ook Toelichting: De beekbegeleidende bossen tegen de Geul aan vormen nu een recreatief aantrekkelijke achtergrond. Ze voorkomen ook de verdere afkalving van recreatieve paden. We zetten in op behoud van deze bossen. Komende zes jaar: Instandhouding van het bos direct langs de oevers van de Geul. Haagbeuken- en essenbos: N14.03 Doelstelling: Verbeteren van de structuurrijkdom van de bossen door een slimme mix van maatregelen het ontwikkelen van mantelzoomvegetaties door ondermeer 39

40 aanplant van de juiste soorten en het zo nu en dan vrijstellen van toekomstbomen (zie de toelichting). Bestrijding van exoten als acacia. Er is geen actief bosbeheer nodig (omdat essentaksterfte ook hier heeft toegeslagen). We volgen de effecten van de essentaksterfte en reageren daarop. Toelichting: De huidige situatie in de bossen is relatief goed, voorzichtig manoeuvreren in beheer is gewenst vanwege de hoge stikstoflast in het gebied en de essentaksterfte. Die essentaksterfte kan er voor zorgen dat door er te veel licht in het bos komt en dat er verruiging van de ondergroei optreedt. Als dit het geval is zal aanplant van snelgroeiende soorten als hazelaar en esdoorn plaats moeten vinden. Komende zes jaar: Bosrandbeheer (door aanplant in aangrenzende weilanden). Exotenbestrijding. In de gaten houden van de effecten van essentaksterfte. Het middenbosbeheer van het Oombos, Schaelsbergerbos en Biebos heeft geleid tot een soortenrijke situatie. De huidige situatie is relatief goed, voorzichtig manoeuvreren in beheer is gewenst vanwege de hoge stikstoflast in het gebied en de essentaksterfte. Die essentaksterfte kan ervoor zorgen dat door er te veel licht in het bos komt en dat er verruiging van de ondergroei optreedt. Als dit het geval is zal aanplant van snelgroeiende soorten als hazelaar en esdoorn plaats moeten vinden. Komende zes jaar: In de gaten houden van de gevolgen van de essentaksterfte en aanplant van andere boomsoorten. Verkorten van de kapcyclus naar 7-8 jaar, met name in het Biebos. Een nieuw kapplan laten opstellen. Schapenbegrazing uitvoeren in de bosranden van de middenbossen. Dennen- eiken- en beukenbos: N15.02 Doelstelling: Toepassen van regulier bosbeheer. Toelichting: Het gaat om een zeer beperkt oppervlak van dit beheertype dat voornamelijk uit bosaanplant bestaat; de diversiteit van beheertypen rond Genhoes wordt ermee gecompleteerd. Komende zes jaar: Geen bijzondere aanpak. Vochtig hakhout en middenbos: N17.01 Doelstelling: Behoud van de rijkste bos- en zoomflora van Nederland. Continuering van het middenbosbeheer en aanvulling daarvan, met name in het Biebos. Verminderen van schommelingen in de aanwezigheid van de bijzondere ondergroei (door verkorting beheercyclus van jaar naar 7-8 jaar). Opvang van de gevolgen van de essentaksterfte (in met name de toekomstige overstaanders) door aanplant van andere soorten zoals esdoorn, haagbeuk en in beperkte mate beuk en eik. We continueren het middenbosbeheer om de rijke bosflora met o.a. orchideeën te behouden Poel en klein historisch water: L01.01 Doelstelling: De poelen zijn ingericht voor soorten als geelbuikvuurpad en vroemeesterpad. Beheer handhaven. Toelichting 40 GENHOES NATUURVISIE

41 Komende zes jaar: Opstellen van een poelenplan en opzetten cyclisch beheer (een keer in de drie jaar opschonen van tweederde van de poel. Keermuurtjes worden jaarlijks uitgemaaid). Onderzoek naar herintroductie van de padden. te staan. Er zijn binnen Genhoes betere terreinen voor hoogstambomen die volgens cultuurhistorische kaarten ook verantwoord zijn. Deze geleidelijke verplaatsing van de hoogstamboomgaarden betekent een meerwaarde voor andere natuurtypen als kwelzone en kruidenrijk grasland. Oude bomen met een meerwaarde voor holenbroeders worden zo lang als mogelijk behouden. De jaarlijkse fruitoogst biedt kansen voor educatieve en recreatieve activiteiten. De bevolking en/of bezoekers kunnen hierbij meehelpen. Komende zes jaar: Uitsterfbeleid van bomen die te nat staan Aanplant van hoogstamfruitbomen op hogere delen in de rand van bebouwingsclusters. Verwijderen drainage en openen kwelbronnen. Cultuurhistorie Voor de poelen stellen we een poelenplan op Hoogstamboomgaard: L01.09 Doelstelling: De hoogstamboomgaarden uit de natte kwelzone zijn verplaatst, via uitsterfbeleid in de natte delen en aanplant van nieuwe boomgaarden op droge plekken. Doelstelling: De monumentale gebouwen worden goed en kundig bijgehouden en zijn in goede staat van instandhouding. Waar mogelijk worden cultuurhistorische gebouwde onderdelen uit de heerlijkheden, klein of groot, opnieuw opgebouwd en verduurzaamd. Ook het beheer en herstel van landschapselementen voeren we zoveel mogelijk op een cultuurhistorisch verantwoorde wijze uit in samenwerking met gebiedspartners. Toelichting: Veel van de huidige hoogstambomen staan te nat en zullen bij verwijderen van de drainage nog natter komen Toelichting: Binnen Genhoes liggen veel monumentale gebouwde en te beschermen elementen. Daarnaast hebben ook verschillende landschapselementen een cultuurhistorische betekenis, zoals de laan langs het pad langs de Geul. Voor de uitstraling in de heerlijkheden is een goed en actueel langetermijn cyclisch beheer in uitvoering. De landschapselementen worden ook met vrijwilligers op een hoog peil van instandhouding gehouden - conform oude inzichten en met oog voor natuur (zoals voor de holenbroeders). We zetten ons ervoor in om andere partijen/eigenaren van percelen naast de landschapselementen en gebouwde monumenten, te vragen samen met ons het beeld voor het totale gebied op orde te helpen houden of brengen. Bezoekers kunnen helpen bij de oogst uit de boomgaarden Komende zes jaar: Natuurmonumenten blijft langjarig cyclisch onderhoud uitvoeren, en zorgt voor het behoud van 41

42 minimaal een status van goede instandhouding van het cultuurhistorisch erfgoed. We zetten ons (samen met vrijwilligers) in om de cultuurhistorische landschapselementen te herstellen en behouden. We gaan bij andere partijen na welke acties nodig zijn om de landschapselementen en gebouwen in stand te houden. Waar nodig wordt bekijken we of het gewenst is tot overname (in beheer) te komen. Recreatie Doelstelling: De recreatieve zonering van het gebied kent een strip met intensievere recreatie (tussen provinciale weg en spoorlijn, zwaartepunt bij Kasteel Oost, rustiger gebruik richting kasteel Genhoes). Buiten deze strip liggen gebieden met extensiever recreatief gebruik. Er is een beperkt aantal goed gelegen parkeerplaatsen met informatievoorziening. Nieuwe paden en een variatie aan routes, maken het mogelijk om alle onderdelen van het landgoedlandschap te verkennen. Langs de paden vinden bezoekers informatie over het gebied. Er is een levendig landschapsmuseum of kastelenpark ontstaan, met verschillende evenementen rond de gebouwen en rond bijvoorbeeld streekproducten. We zetten in op het reasliseren van een veilige oversteek van de provinciale weg voor langzaam verkeer eenheid van uitstraling, en het beter met elkaar verbinden van de verschillende gebiedsdelen. Dit doen we in samenwerking met SBB en de gemeente, en ontwikkelen Genhoes tot een samenhangend, aantrekkelijk gebied. Als onderdeel daarvan bekijken we het maaibeheer van de bermen kritisch. We houden het - samen met het groenplatform, de gemeente en Staatsbosbeheer - onder de aandacht. Toelichting: We zetten in op een betere inrichting van entrees en parkeerplaatsen, extra informatieve voorzieningen en Komende zes jaar: Inzet op ontwikkelen van visie en plan voor een kastelenpark of landgoederenpark i.s.m. met partners Realisatie van vier goede parkeerplaatsen (bij Kasteel Oost, de visvijver, kasteel Schaloen, en Gerendal). Samen met de gemeente en Staatsbosbeheer toewerken naar en ontwerpen van een integraal ontwikkelde informatievoorziening via een gebiedsmarketingplan. Ook inrichting van het gebied met deze informatievoorzieningen in samenwerking met deze partners. Maken van routes (zowel fysiek, informatief als virtueel) waarbij de verbindingen over grote wegen en andere infrastructuur worden aangepast. Gebouwen Doelstelling: Alle gebouwde elementen van de landgoederen van Genhoes en ook de watermolen van Schaloen zijn in goede fysieke conditie. Ze zijn beleefbaar en van Buiten de zone waarin de kastelen staan, is vooral ruimte voor extensieve recreatie, zoals wandelen 42 GENHOES NATUURVISIE

43 goede informatie voorzien voor recreanten, passend bij de doelen van het natuurgebied. Ook niet-monumentale onderdelen hebben aandacht gekregen; de toegankelijk van deze onderdelen is goed uitgewerkt. Rond en binnen de gebouwen geven we aandacht aan de flora en fauna. Toelichting: De bijzondere kwaliteit van Genhoes ligt in de combinatie van karakteristieke gebouwde elementen met de omliggende landschappen en de hoge natuurkwaliteit. We hebben al een inhaalslag gemaakt met de gebouwen dus het vertrekpunt is goed. De komende jaren zijn er nog kansen te verzilveren rond de openstelling, het beter ontsluiten van de historie van de gebouwen en het benutten van kansen voor flora en fauna van oude gebouwen. We zorgen voor nest-, slaap- en overwinteringsmogelijkhedenvoor holenbroeders, vleermuizen, muurplanten en reptielen. Komende zes jaar: Herstel van de kalkoven Walem, toegankelijker maken en plaatsen van een informatiebord bij het kalkovencomplex. Ook de informatie voor de Däölkesberg op orde brengen. Bekijken waar op en rond de gebouwen meer aandacht kan zijn voor typische flora en fauna. Het inrichten van een archeologische en cultuurhistorische route in het hele gebied en rondom Genhoes. Een nieuwe cultuurhistorische (wandel)route leidt bezoekers langs alle karaktersitieke gebouwen, zoals kasteel Genhoes 43

44 4.2. Maatregelenplan In de tabellen hieronder zijn de belangrijkste maatregelen opgenomen die we tot 2034 willen uitvoeren. Ecologie en landschap wat waar wie wanneer Beek en bron: N0301 Behoud natuurkwaliteit Geul en de bron Overal NM Permanent Haagbeuken- en essenbos: N1403 Exotenbestrijding Creëren mantelzoomvegetaties door aanplant in de aanliggende graslanden.in de gaten houden effecten eikentaksterfte. Bosranden Korrenbos, St. Jansbos en Biebosch NM/afstemming SBB Bosmaatregelplan Dennen- eiken- en beukenbos: N15.02 Behoud van de bossen als afwisseling tussen de overige bostypen. Toepassen van regulier bosbeheer. Korrenbos/Schaelsberg NM Cyclisch Vochtig hakhout en middenbos: N17.01 Continuering van het hakhout- en middenbosbeheer, maar wel verkorten van de cyclus van naar 7-8 jaar. Essentaksterfte in de gaten houden en aanplant van andere soorten dan es. Uitbreiding van het beheer met ca twee ha in het Biebos. Oombos, Schaelsbergerbos, Biebos NM Jaarlijks Poel en klein historisch water: L01.01 Opstellen poelenplan. Poelen NM Cyclisch Hoogstamboomgaard: L0109 Uitsterfbeleid hoogstamfruitbomen op te natte plekken. Aanplant van nieuwe boomgaarden op droge en historisch correcte plekken. Hoogstamboomgaard NM Jaarlijks Terrein tussen kasteel oost en Schin NM 2019 op Geul hoger gelegen Schapenbegrazing Inzet schapenbegrazing met gescheperde kudde voor nabegrazing bossen, bosranden en kruidenrijke akkers en overige wei/ graslanden. En voor begrazing van de steile graslanden op de hellingen. Hele gebied, nadruk op bermen en bossen NM i.s.m. partners Start GENHOES NATUURVISIE

45 Ecologie en landschap - vervolgwat waar wie wanneer Ecologische verbindingen Realiseren goede ecologische natte en droge verbindingen tussen het noordelijke en zuidelijke deel van Genhoes. Benutten van bermen van de wegen als verbindingszones voor insecten o.a. door bermen mee te nemen bij schapenbegrazing. Met name bermen, bosranden en NM met gemeente 2025 struwelen en SBB Bermen NM/SBB/Gem 2017 Gebouwen Zorg voor ruimte zowel binnen als rond gebouwen - voor holenbroeders, vleermuizen, muurplanten en reptielen. Eigen gebouwen NM Cyclisch Cultuurhistorie wat waar wie wanneer Oude stad-landrelaties gebruiken om te sturen in toekomstige Vastleggen in beleid NM/Gem 2017 ruimtelijke ontwikkelingen. Herstel cultuurhistorische landschapselementen i.s.m. partners. Daarbij steeds het cultuurhistorisch streefbeeld per gebied gebruiken (Geuldal, Gerendal, Schaelsberg). Beheer en behoud ook i.s.m. vrijwilligers. Nader te bepalen NM/Gem/VVV 2017/18 Uitvoeren van langjarig cyclisch onderhoud, zodat cultuurhistorische LCO NM Cyclisch elementen minimaal status van goede instand- houding hebben. Beleefbaar maken van historische verhalen van: ontstaan Hele gebied NM/SBB/Gem 2017 typisch Zuid-Limburgse landschap door wisselwerking mens/landschap; drie kastelen/landgoederen naast de stad Valkenburg; vuursteenwinning en Romeinse tijd; het aloude toerisme in Valkenburg en Genhoes. Dit o.a. via informatieborden en ontwikkeling van een cultuurhistorische route i.s.m. partners. Realiseren cultuurhistorische route en optimaliseren routes Minimaal 1 route app NM/VVV/Gem 2017 langs de cultuurhistorische elementen. Markeren van de begrenzing van heerlijkheid Genhoes Nader te bepalen NM/Gem/Prov

46 Recreatie wat waar wie wanneer Aanhouden van de volgende recreatiezonering: intensievere recreatie in de zone tussen provinciale weg en spoorlijn, daarbuiten gebieden met extensiever recreatief gebruik. Inrichting van een beperkt aantal goed gelegen parkeerplaatsen met informatievoorziening, nieuw aangelegde paden en een variatie aan routes voor verkenning van alle onderdelen van het landgoedlandschap. Actieve inzet op levendig landgoederen- of kastelenpark met verschillende evenementen (rond gebouwen of streekproducten) samen met partners. Samen met de gemeente en SBB ontwerpen van een integraal ontwikkelde informatievoorziening via een gebiedsmarketingplan. Ook inrichting van het gebied met gewenste informatievoorzieningen samen met deze partners. Optimaliseren routes (o.a. veiliger maken bij provinciale weg) Hele gebied NM/Gem Vanaf 2017 Gerendal, visvijver en Kasteel NM/SBB/Gem Vanaf Oost 2017 Hele gebied NM/Gem/VVV/ SBB/private partners Vanaf 2017 Hele gebied NM Vanaf 2017 Overgang Gerendal en bij NM/Prov/Gem Vanaf Schaloen 2017 Inrichten nieuwe speelplekken voor Oerrr Langs de Geul NM Vanaf 2017 Samenwerking met partners (zie voor de termijnen hierboven) wat Gemeente Valkenburg Provincie Limburg Staatsbosbeheer VVV Zuid-Limburg Waterschap Limburgs Landschap Metroprop (eigenaar Kasteel Oost) IVN Stichting Sjaasbergergaank Hengelsportvereniging De Geulforel Stichting Ark waar Ontwikkeling kastelen/landgoederenpark Ontwikkeling kastelen/landgoederenpark Veilige oversteek provinciale weg Informatievoorziening Begrazing met schapen / bermbeheer Verzachten bosranden Behoud cultuurhistorische elementen Ontwikkeling routes Ecologische verbinding langs Geul Ecologische verbinding langs Geul Behoud cultuurhistorische elementen Ontwikkeling kastelen/landgoederenpark Informatievoorziening bij Schaloen Beheer Kluis, jaarlijkse processie Beheer visstand in de Geul Ecologische verbinding langs Geul 46 GENHOES NATUURVISIE

47 Bijlagen 47

48 Bijlage 1 Visiekaart A Ontwikkelzones en verbindingen Klimmen Goudsberg Valkenburg Goudsbergerweide Korrebosch Schaelsbergerbos Däölkesberg Schaloen? Genhoes Biebos Geul Oud Valkenburg Strucht Schin op Geul Oombos Wijlre Gerendal Sibbe Legenda? 48 Parkeergelegenheid/entree Kwelzone met glanshaverhooiland Kasteel Oost, hoofdentree met parkeren Ontwikkeling kastelen/ langoederenpark Mogelijke parkeergelegenheid/ entree Uitbreiding middenbosbeheer Hoogstamboomgaard Versterken droge ecologische verbinding GENHOES N AT U U RV I S I E

49 B Grondaankoop + ontwikkeling (leefgebied voor) soorten Klimmen Goudsberg Valkenburg Goudsbergerweide Uitbreiding populatie vroedmeesterpad Uitbreiding kalkrotsvegetatie Korrebosch Uitbreiding populatie vliegend hert Uitbreiding populatie rosse sprinkhaan Schaelsbergerbos Ontwikkeling kalkgrasland Däölkesberg Schaloen Genhoes Biebos Geul Oud Valkenburg Ontwikkeling faunarijke akkers Schin op Geul Strucht Uitbreiding populatie geelbuikvuurpad vanuit Gerendal Ontwikkeling glanshaver hooiland Oombos Wijlre Gerendal Sibbe Legenda Definitieve aankoop van BBL-grond en gemeentegronden, en ruil met Staatsbosbeheer 49

50 Bijlage 2 Maatregelenkaart Valkenburg Legenda natuur cultuurhistorie recreatie Algemene maatregelen Bosbeheer: - Versterken structuurrijkdom haagbeuk/essenbos - Behoud dennen, eiken, beukenbos als afwisseling - Behoud en uitbreiding middenbosbeheer - Verzachten bosranden Verhoging kwaliteit kruiden- en faunarijk grasland en (glanshaver)hooiland Verbeteren overwinteringsmogelijkheden insecten door overstaand gewas in grasland Ontwikkeling hoofdtoegang/ poort bij kasteel Oost, incl. parkeren Verbeteren oversteek voor amfibieën en langzaam verkeer Biebos Schael Schal Inrichting poelen voor kansrijke (verdwenen) soorten, specifieker cyclisch beheer poelen Begrazing grasland op steile delen.nabegrazing door schapen in bossen en graslanden. i.s.m. partners. Ook bermbegrazing Beheer gebouwen gericht op handhaving gebruik door flora en fauna Uitbreiding hakhoutbeheer kwelzone: ontwikkeling nat s Gerendal Herstel cultuurhistorische elementen i.s.m. partners op basis streefbeeld per gebied Realisatie faunarijke akkers Beleefbaar maken vier historische verhalen: van ontstaan landschap, de kastelen, vuursteenwinning en oude toerisme Uitbreiding kruidenrijk grasland en (glanshaver)hooiland Markeren begrenzing heerlijkheid Genhoes Maken en uitvoeren gebiedsmarketingplan i.s.m. partners Inzet op ontwikkeling landgoederen- of kastelenpark i.s.m. partners Routes: toevoegen korte ommetjes, verbeteren routes, Ontwikkeling cultuurhistorische route Sibbe Realisatie twee natuurlijke speelplekken 50 GENHOES NATUURVISIE

51 Goudsberg Goudsbergerweide Korrebosch sbergerbos Uitbreiding kalkrotsvegetaties Däölkesberg Herstel kalkoven oen Genhoes Geul Vergroten beleefbaarheid en toegankelijkheid Kasteel Genhoes Versterken droge, open verbinding stroomopwaarts langs de Geul (variatie in graslanden) Oud Valkenburg chraalland Aanleg nieuwe en afbouw oude hoogstamboomgaarden Schin op Geul Ontwikkeling kalkgrasland Oombos Wijlre Versterken bosachtige elementen langs dalen 51

52 Ambitiekaart NM Bijlage 3 Ambitiekaart Natuurmonumenten Legenda Ambitie beheertypen kopiëren [3447] E01.01 Overig gebouw en erf [10] E01.03 Weg en parkeerterrein [1] L01.02 Houtwal en houtsingel [3] L01.07 Laan [9] L01.09 Hoogstamboomgaard [4] L02.02 Historisch bouwwerk en erf [2] L02.03 Historische tuin [1] L03.01 Aardwerk en groeve [2] N00.01 Nog om te vormen naar natuur [2] N03.01 Beek en bron [9] N04.02 Zoete plas [1] N10.02 Vochtig hooiland [11] N11.01 Droog schraalland [3235] N12.01 Bloemdijk [0] N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland [47] N12.03 Glanshaverhooiland [4] N12.05 Kruiden- en faunarijke akker [55] N13.02 Wintergastenweide [2] N14.01 Rivier- en beekbegeleidend bos [8] N14.03 Haagbeuken- en essenbos [27] N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos [5] N17.01 Vochtig hakhout en middenbos [9] 52 GENHOES N AT U U RV I S I E

53 M km

54 Bijlage 4 Doelstelling kwaliteit beheertypen De Index Natuur en Landschap en het Subsidiestelsel Natuur en Landschap beschrijven de verschillende beheertypen die in Nederland en Genhoes voorkomen. Hieronder vallen ook de Habitattypen van Natura De huidige en gewenste kwaliteit van een beheertype kan vastgesteld worden met behulp van: 1) Flora en fauna 2) Structuur 3) Milieucondities (waterkwaliteit en stikstofdepositie) en 4) Ruimtelijke condities. Op basis van deze gegevens kan een gewogen kwaliteitsbepaling van een beheertype gemaakt worden. Er zijn drie kwaliteitsklassen: goed, matig en slecht. Meer informatie over deze kwaliteitsbepaling is te vinden op Aan de hand van bovenstaande criteria, de Kwaliteitstoets Genhoes 2014 en recente inventarisaties zijn de huidige en de gewenste kwaliteit van de beheertypen in Genhoes bepaald. Zie ook de ambitiekaart met beheertypen, bijlage 3. Beheertype Beoordeling N11.01 Droog schraalland + N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland + N12.03 Glanshaverhooiland ++ N12.05 Kruiden- en faunarijke akker + N14.01 Rivier- en beekbegeleidend bos + N14.03 Haagbeuken- en essenbos 0/- N17.01 Vochtig hakhout en middenbos + Beheertype Beoordeling N11.01 Droog schraalland Matig tot goed N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland Matig N12.05 Kruiden- en faunarijke akker Goed N14.01 Rivier- en beekbegeleidend bos Slecht tot matig N14.03 Haagbeuken- en essenbos Goed N17.01 Vochtig hakhout en middenbos Goed L01.01 Poel en klein historisch water Matig 54 GENHOES NATUURVISIE

55 Landschap gewenst (2034) Kleinschalige cultuurlandschap met uitbreiding van goed ontwikkelde kalkgebonden beheertypen als kalkrots, kalkgrasland, orchideeën, rijk middenbos en flora-akkers die ook aangewezen zijn als Natura 2000-habitattypen. Naast de vroedmeesterpad heeft de geelbuikvuurpad ook plek gevonden in de poelen. Verbindingen: natte verbinding langs de geul, droge verbinding langs de bossen in noordelijke en zuidelijke richting. Landschapselementen en gebouwen gewenst (2034) De twee kastelen in het gebied (Kasteel Genhoes en kasteel Oost) zijn voor bezoekers beleefbaar en hebben een duurzame functie, daarbij horen ook de functie leefgebied van soorten als vleermuizen en vogels bij horen Beheertypen Huidig 2016 (ha) Gewenst 2034 (ha) N00.01 nog om te vormen naar natuur 31,5 (incl bbl-gronden) 0 N03.01 Beek en bron 2,7 2,7 N04.02 Zoete plas 0,7 0,7? N11.01 droog schraalland 6,7 25 (waarvan 6,7 aankoop) N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland N12.05 Kruiden- en faunarijke akker 6,4 15 N14.01 rivier- en beekbegeleidend bos 4 4 N14.03 Haagbeuken- en essenbos (gemeente) N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos 2,5 2,5 N N ,3 0,3 L01.01 Poel en klein historisch water 0,21 (11 stuks + 1 drinkbak) 0,21 (11 stuks + 1drinkbak) L01.02 Houtwal en houtsingel 2,6 2,6 L01.03 elzensingel 0,03 0,03 L01.05 Knip- en scheerheg 0,4 0,5 L01.06 struweelhaag 0,3 0,3 L01.07 Laan 0,6 0,6 L01.08 knotbomen 0,5 0,5 L01.09 Hoogstamboomgaard 11,8 13 L02.02 historisch bouwwerk en erf 0,3 0,5 (kasteel Oost) L02.03 Historische tuin 0,5 0,7 (kasteel Oost) L03.01 Aardwerk en groeve 0,5 0,6 (langs spoor) E01.01 overig gebouw en erf 0,4 0,43 E01.03 weg en parkeerplaats 0,06 0,06 Totaal? 55

56 N11.01 Droog schraalland (H6210 kalkgrasland, H6230 heischraal grasland) Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna matig goed Structuur matig goed Milieucondities matig goed Ruimtelijke kwaliteit matig tot goed goed Totaal matig tot goed goed Aanvullend gewenst: Uitbreiding van soorten en aantallen orchideeën, vlinders en sprinkhanen. Populatie rosse sprinkhaan is duurzamer en groter geworden. N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna matig goed Structuur matig goed Ruimtelijke kwaliteit goed goed Totaal matig goed Aanvullend gewenst: Overstaand gewas voor biomassa en diversiteit aan insecten. N12.03 Glanshaverhooiland Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna slecht tot matig goed Ruimtelijke kwaliteit matig goed Totaal matig goed Aanvullend gewenst: Overstaand gewas voor biomassa en diversiteit aan insecten. N12.05 Kruiden- en faunarijke akker Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna matig goed Totaal matig goed Aanvullend gewenst: Uitbreiding van bijzondere plantensoorten lager op de hellingen. 56 GENHOES NATUURVISIE

57 N14.01 Rivier- en beekbegeleidend bos (H91E0_C) Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna matig matig Structuur slecht slecht Milieucondities?? Ruimtelijke kwaliteit slecht slecht Totaal slecht tot matig slecht tot matig Aanvullend gewenst: N14.03 Haagbeuken- en essenbos (H9160_B) Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna goed goed Structuur goed goed Milieucondities matig tot goed goed Ruimtelijke kwaliteit goed goed Totaal goed goed Aanvullend gewenst: N17.01 Vochtig hakhout en middenbos (H9160_B) Onderdeel Huidig Gewenst (2033) Flora en fauna goed goed Milieucondities matig tot goed goed Totaal goed goed Aanvullend gewenst: 57

58 Bijlage 5 Concept habitatkaart 58 GENHOES NATUURVISIE

59 59

60 60 GENHOES NATUURVISIE

61 Doe mee Wil je ons helpen door vrijwilliger te worden? Of heb je vragen? Ga dan naar natuurmonumenten.nl/vrijwilligerswerk of bel (045) Steun de natuur Dankzij jouw steun kan Natuurmonumenten goed voor de natuur in Genhoes blijven zorgen. Kijk voor meer informatie op natuurmonumenten.nl/lidworden 61

62 Natuurbescherming. Sinds Natuurmonumenten beschermt 355 natuurgebieden en waardevolle landschappen. Overal in Nederland. Voor iedereen. Dat doen we sinds 1905 met steun van vrienden, vrijwilligers, leden en bedrijven. Kijk op de website wat jij voor de natuur kunt doen. Natuurmonumenten Postbus ZS s-graveland T (035) GENHOES NATUURVISIE