R. Holtrop. Dichter bij diabetes

Transcriptie

1 R. Holtrop Dichter bij diabetes

2 R. Holtrop Dichter bij diabetes Een praktische handleiding Tweede, herziene druk Houten 2015

3 ISBN DOI / ISBN (eBook) 2015 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet j het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. NUR 870/876 Ontwerp basisomslag: Studio Bassa, Culemborg Ontwerp binnenwerk: Studio Bassa, Culemborg Automatische opmaak: Crest Premedia Solutions (P) Ltd., Pune, India Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus GA Houten

4 V Woord vooraf In 1999 ondertekenden de Landelijke Huisartsen Vereniging, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Zorgverzekeraars Nederland het convenant Huisartsenzorg. Hiermee deed een nieuwe medewerker haar intrede in de huisartspraktijk: de praktijkondersteuner. Achterliggende redenen voor de introductie van de functie praktijkondersteuner vormden de stijging van de zorgvraag van chronisch zieken, het dreigende tekort aan huisartsen en de hiermee samenhangende hoge werkdruk die door huisartsen werd ervaren. Een van de belangrijkste aandachtsgebieden in het werk van de praktijkondersteuner is van meet af aan de zorg voor patiënten met type-2-diabetes. Waarschijnlijk kan de invoering van de praktijkondersteuner beschouwd worden als de belangrijkste innovatie in de afgelopen vijftien jaar in de eerstelijns diabeteszorg. Met de invoering van deze functie kreeg de diabeteszorg in de huisartspraktijk een protocollair karakter en een hoger organisatieniveau. Dit betekende in de eerste plaats op individueel niveau een enorme kwaliteitsverbetering in de zorg voor patiënten met diabetes mellitus type 2. Daarnaast maakte de introductie van de praktijkondersteuner het mogelijk om, via taakdelegatie, de zorgkwaliteit voor het sterk toegenomen aantal patiënten met type-2-diabetes ook op macroniveau beheersbaar te houden. Meer dan 75% van de patiënten met type-2-diabetes wordt in de eerste lijn behandeld. De functie praktijkondersteuner heeft door een snelle ontwikkeling in de laatste jaren duidelijk profiel gekregen. Eind 2014 waren er in Nederland ongeveer 4300 praktijkondersteuners werkzaam in ongeveer 80% van de huisartspraktijken. Er zijn door de Landelijke Huisartsen Vereniging in 2004 concrete eindtermen en competenties geformuleerd voor de functie praktijkondersteuner. Hiermee is voor zowel de huisarts, de patiënt als de zorgverzekeraar duidelijk geworden wat men van de praktijkondersteuner mag verwachten. De beroepsgroep heeft zich georganiseerd in diverse beroepsverenigingen. De Nederlandse Vereniging van Praktijkondersteuners (NVvPO) kent inmiddels 2500 leden, terwijl er bij de V&VN Praktijkverpleegkundigen en Praktijkondersteuners zorgverleners staan ingeschreven. In dit boek worden verschillende inhoudelijke aspecten van diabetes mellitus type 2 beschreven. Daarnaast wordt geprobeerd de organisatorische contouren te schetsen van de rol die de professionele praktijkondersteuner vervult in de eerstelijns diabeteszorg. De in dit boek opgenomen casuïstiek is bruikbaar in het leerproces, omdat daarmee een aantal specifieke maar uiteenlopende vaardigheden kunnen worden geoefend. De uitwerking van de casuïstiek is achterin het boek opgenomen. Dank aan uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum in het algemeen en aan Marije Roefs in het bijzonder voor de inhoudelijke ondersteuning bij het ontstaan van dit boek. Uit mijn eigen regio dank ik met name Hilda van der Heyde (diabetesverpleegkundige in het St Jansdal ziekenhuis Harderwijk en docente aan de opleiding voor praktijkonder-

5 VI Woord vooraf steuners aan de Hogeschool Utrecht) en Peter Willemsen (huisarts in Ermelo) voor het kritisch meelezen. Roelf Holtrop Ermelo

6 VII Over de auteur Roelf Holtrop studeerde psychologie en geneeskunde aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Na het artsexamen was hij één jaar werkzaam als arts-assistent gynaecologie. Aansluitend volgde hij in Leuven de huisartsopleiding. Vanaf 1992 is hij, in een duopraktijk, werkzaam als huisarts in Ermelo. Gedurende de periode was Holtrop actief in de kerngroep van het DiHAG. Daarnaast was hij van 2002 tot 2010 voorzitter van de wetenschappelijke redactie van het maandblad Patiënt Care en vanaf 2006 lid van de redactie van het EADV-magazine. Van zijn hand verschenen artikelen over diabetes mellitus in Modern Medicine, Nederlands Tijdschrift voor Diabetologie en Diabetes Specialist. In 2008 verscheen Acute ontregelde diabetes op de huisartsenpost en in 2015 De oudere patiënt met type 2 diabetes. Holtrop is inhoudelijk adviseur diabeteszorg voor de lokoregionale zorggroep op de Noord-West Veluwe, Medicamus. Als hospice-arts en palliatief consulent is Holtrop regionaal eveneens actief op het vlak van de palliatieve zorg.

7 IX Inhoud I Deel I Wat is diabetes? 1 Over diabetes mellitus Inleiding Rol van de alvleesklier Type-1-diabetes Type-2-diabetes Overige typen van diabetes mellitus Zwangerschapsdiabetes Prediabetes Het metabool syndroom Inleiding Historisch perspectief Definitie Pathogenese Ontregelde diabetes en hyperglykemie Inleiding Diabetische ketoacidose Hyperosmolair hyperglykemisch non-ketotisch syndroom Behandeling van hyperglykemische ontregeling Hypoglykemie Inleiding Definitie Prevalentie Klinisch beeld Lichaamseigen tegenregulatie Oorzaken van hypoglykemie Hypoglykemie en orale bloedglucoseverlagende middelen Hypoglykemie en insulinetherapie Hypoglykemie en het risico op acute cardiale complicaties Hypoglykemie corrigeren Analyse Preventie Complicaties Inleiding Macrovasculaire complicaties

8 X Inhoud 5.3 Diabetische voet Microvasculaire complicaties Diabetische nefropathie Diabetische retinopathie Diabetische neuropathie Psychologische aspecten Inleiding Angststoornissen Depressie Eetstoornissen Cognitief disfunctioneren Psychologische expertise voor het eerstelijns diabetesteam II Deel II Behandeling van diabetes mellitus 7 Opsporing en diagnose Inleiding Epidemiologie Screening Stellen van de diagnose diabetes mellitus in de huisartspraktijk Na de diagnose Prediabetes Definitie van prediabetes Wetenschappelijk ondersteuning voor behandeling van prediabetes om het ontstaan van diabetes te voorkomen Niet-medicamenteuze therapie: leefstijladviezen Inleiding Voeding Gewicht Lichaamsbeweging Stoppen met roken Behandelplan Specifieke patiëntengroepen Inleiding Allochtone patiënten Oudere patiënten Zwangere vrouwen Adolescenten

9 Inhoud XI 11 Medicamenteuze therapie: bloedglucose verlagen Inleiding Orale bloedglucoseverlagende middelen Insulinetherapie Glykemische ontregeling opvangen Behandelalgoritme voor glykemische regulatie Individuele zorg bij diabetes mellitus Inleiding Zorg op maat voor type-2-diabetes: de patient-centered approach Geïndividualiseerde zorg bij diabetes mellitus Personalized medicine Individueel zorgplan Glucosezelfcontrole en zelfmanagement Inleiding Doelstellingen van zelfcontrole Glucosedagcurves Betrouwbaarheid bloedglucosemeter Meetfouten bij glucosezelfcontrole Keuze glucosemeter en vergoeding teststrips Rekenen met koolhydraten Het consult met instructie voor zelfcontrole Cardiovasculair risicomanagement Inleiding Gegeneraliseerde vasculaire aandoening Cardiovasculaire risico-inventarisatie Hypertensie en bloeddrukverlagende behandeling Dyslipidemie en cholesterolverlagende behandeling Hyperglykemie en bloedglucoseverlagende behandeling Microalbuminurie Remming van de trombocytenaggregatie Cardiovasculaire risicovermindering door multifactoriële behandeling III Deel III Praktijkondersteuner en diabetespatiënt 15 Praktijkondersteuner en eerstelijns diabetesteam Inleiding Taakomschrijving praktijkondersteuner Rechten en plichten van de praktijkondersteuner Financiering Protocollair werken Samen één team

10 XII Inhoud 16 Controle Inleiding Oproepsysteem Kwartaalcontrole Jaarcontrole Controle van patiënten in een verzorgingstehuis Extra controles Dossierbeheer Bespreking in een eerstelijns diabetesteam Educatie Inleiding Doelstellingen voor educatie Vormen van diabeteseducatie Motivational interviewing Uitgangspunten van motivational interviewing Kwaliteitsaspecten van diabeteszorg Inleiding Reflectie op de kwaliteit van eigen zorg NHG-indicatoren voor diabeteszorg in de huisartspraktijk Wetenschappelijke artikelen Ketenzorg Inleiding Multidisciplinair karakter Reflectie op diabetesketenzorg Transmurale werkafspraken Diabetes mellitus type 2; de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 (derde herziening) Wanneer is een bloedglucosebepaling geïndiceerd bij niet-gediagnostiseerde diabetes mellitus? Stellen van de diagnose diabetes mellitus Risico-inventarisatie Richtlijnen beleid Controles Consultatie en verwijzing

11 Inhoud XIII 21 Diabetes mellitus type 2 in internet en vakliteratuur Websites Relevante vaktijdschriften over diabetes mellitus Relevante richtlijnen en protocollen Bijlagen Uitwerking casuïstiek Literatuur Register