le concert spirituel

Transcriptie

1 de oosterpoort programma donderdag 28 april, uur le concert spirituel alice piérot soloviool en dirigent olivier briand viool alain pegeot viool en altviool fanny paccoud viool en altviool géraldine roux viool en altviool françoise rojat viool en altviool tormod dalen cello annabelle luis cello luc devanne contrabas etienne galletier theorbe

2

3 Programma 1700: A MUSICAL JOURNEY THROUGH EUROPE Georg Muffat ( ) Florilegium primum s 2e suite «Sperantis Gaudia» Ouverture - Ballet - Bourrée - Rondeau - Gavotte - Menuet I - Menuet II Henry Purcell ( ) Nomine 1 van 6 delen Fantasia upon one note Heinrich Ignaz Franz Biber ( ) Fidicinium Sacro-Profanum Sonate nr. 2 (in 6 delen) pauze Marc-Antoine Charpentier ( ) Pour un Reposoir (H 508) Ouverture - Tantum Ergo - Quand les prestres auront chanté Tantum Ergo - Amen- Allemande grave Arcangello Corelli ( ) Concerto grosso n 8 fatto per la Notte di Natale Vivace, Grave, Allegro, Adagio allegro adagio, Allegro, Pastorale Johann Sebastian Bach ( ) Brandenburgs Concert nr. 3 in G, BWV 1048 Zonder tempoaanduiding / Adagio / Allegro

4 Le Concert Spirituel Le Concert Spirituel, in 1987 opgericht door Hervé Niquet, is al jarenlang één van de belangrijkste referenties voor de interpretatie en uitvoering van barokmuziek. Het ensemble, gelieerd aan het Centre de Musique Baroque in Versailles, werkt samen met de musicologen van dit centrum en is regelmatig te zien en te horen in de Chapelle Royale en in de Opéra Royal van het paleis van Versailles. Le Concert Spirituel was te gast op de meest prestigieuze barokfestivals ter wereld, zoals de festivals van Ambronay, Montecarlo, Orne, Rome, Utrecht, Sevilla, Londen, Boston, Parijs, Marokko en Vlaanderen. Ze traden op in grote concertzalen als het Concertgebouw in Amsterdam, het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, de Opera in Avignon, het Auditorium in Lyon, de Opéra- Comique, het Théâtre du Châtelet en la Cité de la Musique in Parijs, het Palais des Papes in Avignon, l Arsenal te Metz en de Library of Congress in Washington. Ze brengen een zeer breed repertoire, van Lully tot Rossini. Sinds 2000 maakt het ensemble exclusief opnamen voor Glossa Music. Verschillende opnamen werden met prijzen bekroond, waaronder een Edison Award, Echo Klassik en een Grand Prix de l Académie Charles Cros. De opname van Messe à 40 voix solistes van Striggio werd genomineerd voor de 55e Grammy Awards in Le Concert Spirituel werkt regelmatig mee aan operaproducties in de Franse operahuizen. Zo speelden ze Médée van Charpentier, Pigmalion van Rameau, Callirhoé van Destouches, Proserpine van Lully en Sémélé van Marin Marais. Le Concert Spirituel is in residentie in de Opéra-Théâtre de Metz Métropole en in het Arsenal de Metz - Metz en Scènes en wordt gesteund door het Ministère de la Culture et de la Communication et la Ville de Paris. Le Concert Spirituel geniet tevens de steun van Air France, Fondation BNP Paribas en Fondation Bru. Toelichting G. Muffat - Florilegium Georg Muffat bewees met zijn 2 banden Florilegium eer aan de Franse dansmuziek na zijn studie bij Lully. De eerste collectie (het eerste boeket ) verscheen in 1695, de tweede in Het gaat om een verzameling suites met een ouverture en zes of zeven vijfstemmige dansen die tussen de halve minuut en drie minuten duren: bourrées, gigues, sarabandes en gavottes waarop echt gemakkelijk kan worden gedanst. Het tweede boeket is samengesteld uit zo n vijftig bloemen in oude dansvormen en het wordt de luisteraar niet alleen tot vermaeck, maar ook tot leeringe (of beoordeling) aangeboden. Afgezien van de mogelijkheid om van het gebodene te genieten als kamermuziek of tafelmuziek was er ook een hoger doel: de bevordering van vrede. Heinrich Ignaz Franz Biber Biber werd geboren in Bohemen, studeerde waarschijnlijk in Praag en Dresden en studeerde mogelijk ook bij componist en vioolvirtuoos Johann Heinrich Schmelzer (ca ) in Wenen. Als jonge musicus werkte hij in

5 Graz en later in Kremsier (het huidige Kromeriz in Tsjechië), waar hij in 1670 eenzijdig zijn dienst opzegde om lid te worden van de aartsbisschoppelijke hofkapel in Salzburg. Daar klom hij op in de hiërarchie: in 1679 werd hij vicekapelmeester en in 1684 kapelmeester, een functie die hij zou vervullen tot zijn overlijden in Marc-Antoine Charpentier - Pour un Reposoir Marc-Antoine Charpentier ( ) is de voor velen onbekende componist van het Eurovisiedeuntje, eigenlijk de prelude van een Te Deum. Hij schreef toneelmuziek voor zowel Molière als Corneille en ontpopte zich als de belangrijkste componist van kerkmuziek in Parijs. Hij componeerde bijna 450 geestelijke werken voor mecenassen zoals Mademoiselle de Guise en het Parijse klooster van Port-Royal. Charpentier liet slechts weinig instrumentale muziek na. Het zevendelige Pour un reposoir (H 508) is muziek bij een processie met de geconsacreerde hostie van of naar een rustaltaar. Charpentier componeerde een aantal van die reposoirs. Dat is ook logisch, want zowel de jezuïeten als Port-Royal vereerden vurig het sacrament. Arcangelo Corelli Arcangelo Corelli ( ) werd op 13-jarige leeftijd van het kleine plaatsje Fusignano, waar hij geboren was, naar Bologna gestuurd om muziek te gaan studeren. De plaatselijke priester in Fusignano had het grote viooltalent van de jongen ontdekt en Corelli liet zich de kans niet ontgaan zijn ouderlijk huis, waar muziek geen rol speelde, te verlaten. Maar hij zou niet lang in Bologna blijven want in 1670 was hij in Rome als violist. Hij was in dienst van kardinaal Pamphili die over een uitgebreide muziekkapel beschikte. Corelli begon pas vrij laat in zijn leven, rond zijn dertigste, met het uitgeven van eigen composities. Over Corelli wordt wel beweerd dat hij eigenlijk een conservatieve componist was, maar misschien was dat juist wel de reden dat zijn muziek zo wijd verspreid werd. Vivaldi was veel exuberanter en individualistischer maar hij riep daardoor ook weerstand op. Corelli niet, die componeerde evenwichtige, vormvaste en plezierige muziek die ook in het conservatieve Rome niemand voor het hoofd stootte. De populariteit van de concerti grossi van Corelli valt ook af te lezen uit het aantal bewerkingen dat ervan is gemaakt. Er bestaan versies voor blokfluitconsort, uitgegeven in het ook in de achttiende eeuw nog zeer blokfluit minnende Engeland, en voor orkest met strijkers en blazers. Corelli s concerti waren zelfs zo geliefd dat sommigen ervan werden omgewerkt tot motetten. Maar de originaliteit van Corelli, die niet zit in het grote effect als bij Vivaldi maar in de kleine gebaren, komt toch het best tot uiting wanneer deze concerti grossi in hun originele vorm, dus alleen met strijkers, tot klinken komen. In veel opzichten is Corelli een voor zijn tijd opmerkelijke componist. In de achttiende eeuw was het gebruikelijk dat componisten in alle vocale en instrumentale genres schreven, wat ze vaak wel moesten omdat ze verbonden

6 waren aan kerk of hof, en dat ze in tenminste één van die genres uitblonken. Bovendien was het in de achttiende eeuw regel om vooral ook veel te componeren om in de voortdurende behoefte aan muziek te voorzien. Stukken die wij nu tot het standaardrepertoire rekenen werden in hun tijd van ontstaan meestal maar één of een paar keer uitgevoerd, daarna moest er weer wat nieuws komen. Maar voor Arcangelo Corelli gaan al deze regels niet op. Deze componerende violist publiceerde slechts zes collecties instrumentale muziek en in het geheel geen vocale werken. Ter vergelijking: Alessandro Scarlatti schreef alleen al meer dan vijftienhonderd cantates en zestig opera s, naast een grote hoeveelheid concerti en sonates. Scarlatti was ook in dienst van Pamphili, maar dan als componist. Corelli stond als violist op de loonlijst, en wellicht was Pamphili niet eens op de hoogte van Corelli s compositorische kwaliteiten. Toch zijn er weinig componisten die de muziek van zijn generatie én de generaties na hem zo hebben bepaald als juist Arcangelo Corelli. In de beperking die hij zichzelf oplegde, school ook zijn grote kracht. Het oeuvre van Corelli bestaat uit zes opusnummers: vier werken met ieder twaalf triosonates voor twee violen en basso continuo (opus 1-4), één met twaalf vioolsonates (opus 5) en één met twaalf concerti grossi (opus 6). Corelli heeft in deze ongeveer tien uren muziek de nog jonge instrumentale vormen van de sonate en het concerto grosso blijvend bepaald. Daarbij is het ook nog zo dat hij deze drie vormen op dezelfde manier behandelde: de concerti grossi vloeien logisch voort uit de triosonates. In zijn vier opusnummers sonates onderscheiden we de sonata da chiesa (opus 1 en 3) en de sonata da camera (opus 2 en 4). De sonata da chiesa, kerksonate, heeft vier delen in de volgorde langzaamsnel-langz-aam-snel. Corelli, die vaak vanaf de concertmeesterstoel het orkest leidde bij de uitvoeringen van oratoria in Rome, gebruikte deze sonates vaak als instrumentaal tussenspel. De sonata da camera (opus 2 en 4), heeft een wat grilliger structuur. Niet iedere sonate heeft hetzelfde aantal delen en naast de vaste tempoaanduidingen, allegro en adagio, duiken ook dansvormen als gavotte, courante en gigue op. Deze kamersonates zijn dus ook duidelijk door de Franse suite beïnvloed. Zijn concerti grossi opus 6 passen helemaal in die lijn. Corelli werkte lang aan dit opus dat hij pas een jaar voor zijn dood publiceerde bij de Amsterdamse muziekuitgever Estienne Roger. Hij tekende een contract om 150 kopieën van zijn opus 6 te laten maken die al snel door heel Europa hun weg zouden vinden. De concerti bieden een afwisseling in concerti da chiesa en concerti da camera. Verschil met de sonates is dat hier twee groepen instrumenten tegenover elkaar staan. Aan de ene kant de concertino-groep bestaande uit twee violen en cello en aan de andere kant de ripieno-groep die gevormd wordt door het hele ensemble. In al zijn concerti is Corelli steeds op zoek naar de wisselwerking tussen die twee groepen die dan ook allebei van even groot belang zijn. De eerste viool van het concertino krijgt wel vaak een meer solistische rol, die is de aangever van de thema s die dan tussen concertino en ripieno heen en weer gaan.

7 J.S. Bach - Brandenburgse Concerten De ontstaansgeschiedenis van misschien wel de beroemdste concerten aller tijden, de zes Brandenburgse Concerten, begint waarschijnlijk in In dat jaar was Bach in Berlijn om voor zijn werkgever, vorst Leopold van Köthen, een nieuw klavecimbel te bestellen. Men neemt aan dat hij tijdens dit uitstapje kennis maakte met Markgraaf von Brandenburg. Christian Ludwig von Brandenburg, de broer van koning Friedrich I van Pruisen, was bijzonder geïnteresseerd in kunst en vooral in muziek. Hij spendeerde het grootste gedeelte van zijn hoge inkomen aan zijn kunstverzameling, het onderhouden van een eigen muziekkapel en het aanleggen van een muziekbibliotheek. Hier moet Bach van de Markgraaf van Brandenburg de opdracht hebben gekregen tot het componeren van enkele concerten voor diens orkest. Of Bach deze ook werkelijk voor dit orkest heeft geschreven is niet duidelijk. Opmerkelijk is dat het orkest van de markgraaf uit slechts zes musici bestond, te weinig om alle door Bach geschreven concerten mee uit te voeren. Ook is het opvallend dat Bach pas tweeëneenhalf jaar later gehoor gaf aan het verzoek. Toen pas arriveerden zijn Six concerts avec plusieurs instruments, die de geschiedenis zijn ingegaan als de Brandenburgse Concerten.

8