To be invisible is to be forgotten

Transcriptie

1 To be invisible is to be forgotten Een onderzoek naar de beeldvorming van koningin Beatrix op krantenfoto s in De Telegraaf en de Volkskrant tijdens haar regeerperiode (1980 heden) A.S. (Alies) Lindeboom s Maart 2009 Master Journalistiek - specialisatie Radio & Televisie Rijksuniversiteit Groningen Begeleider: Dr. H.B.M. Wijfjes Tweede lezer: Dr. S.I. Aasman 3

2 4

3 To be invisible is to be forgotten. To be a symbol, and an effective symbol, you must be vividly and often seen. ~ Walter Bagehot ( ), schrijver The English Constitution 5

4 6

5 Voorwoord Voor u ligt mijn afstudeerscriptie. Twee studies, drie studiesteden (Utrecht, Detroit Verenigde Staten en Groningen) en iets meer dan zes jaar ben ik verder om de door mij zo felbegeerde mastertitel te behalen. Deze scriptie is de kroon op mijn studie: het is helemaal mijn onderzoek geworden met een onderwerp dat bij mij past. Toch heb ik het tijdens het schrijven van de scriptie en tijdens alle studiejaren- niet helemaal alleen gedaan. Een aantal mensen wil ik in het bijzonder bedanken voor alle steun, de altijd goedbedoelde adviezen, de strenge doch rechtvaardige aansporingen, de luisterende oren, de mij ontbrekende computerkennis en de broodnodige gezelligheid en ontspanning op zijn tijd. Allereerst dank aan mijn scriptiebegeleider Huub Wijfjes. Dankzij hem kreeg ik vertrouwen in het koninklijke onderwerp en hij wist me te dwingen tot het uiterste te gaan om nog eenmaal het onderste uit de kan te halen. Ook mijn mem Dirkje wil ik bedanken. Dankzij haar moederlijke paplepel kreeg ik al op jonge leeftijd interesse in het koningshuis en alles wat daarbij hoort. De oranjetompoucen op Koninginnedag zijn terugkijkend- de voedingsbodem voor deze scriptie geweest. Aan mijn heit Ate ben ik ook dank verschuldigd. Altijd oprecht geïnteresseerd in mijn vorderingen en op zijn resolute manier heeft hij mij over mijn onzekerheden heen gepraat. Mijn vriend Gijs verdient ook mijn grote dank. Niet alleen voor de vele uren die ik tegen hem aanpraatte over onze royals, maar vooral voor zijn niet aflatende steun en heel belangrijk!- zijn rust en kennis bij het crashen van mijn computer. Zonder zijn hulp had mijn computer waarschijnlijk aan gruzelementen gelegen. Dank ook aan studievriendin Maaike Schoon voor het introduceren in de wereld der digitale zoeksystemen, het lezen van de hoofdstukken en de daarbij behorende op- en aanmerkingen. Ik had haar al hoog zitten, maar nu nog meer. Huisgenootje in Groningen, maar bovenal goede vriendin Femke de Haan dank ik voor het feit dat ze zoveel uren in de Amsterdamse bibliotheek, zoveel kopjes koffie en zoveel scriptie-ervaringen met me heeft gedeeld. Tegelijkertijd een scriptie schrijven heeft onze vriendschap bevestigd en verstevigd. En nu ga ik de echte wereld in: ik ga aan het werk en heb er zin in. Alies Lindeboom, Amsterdam

6 8

7 Inleiding Hoofdstuk 1 Balanceren tussen humanitas en dignitas Kroonprinses Beatrix van Oranje Nassau: van Kees Boeke tot Greet Hofmans De jonge prinses Beatrix De Greet Hofmans-affaire Liefde aan het Hof: hand- in-hand met onbekende man Nieuwe rol Rijksvoorlichtingsdienst na verloving prinses Irene Koningin Beatrix: professioneel en perfectionistisch Hervormingen aan het Hof De leugen regeert Roerige tijden in samenleving en privéleven Kan koningin Beatrix het opdringende mediaveld het hoofd bieden? Hoofdstuk 2 De Telegraaf en de Volkskrant nader bekeken Geschiedenis van De Telegraaf en de Volkskrant Van verzuiling naar ontzuiling Meer aandacht voor het menselijke De kranten vanaf 1980: groeiende markt en concurrentie Het krachtigste wapen: emotie De Telegraaf, de Volkskrant en het Koninklijk Huis Fotojournalistiek in de Volkskrant en De Telegraaf Geschiedenis van de fotojournalistiek De Telegraaf en de Volkskrant; beide een andere invalshoek m.b.t. foto s Hoofdstuk 3 Koninklijke foto s Betekenis en interpretatie van foto s Gebrek aan een taal der fotografie Iconografie Semiotiek Betekenisgeving en interpretatie van foto s: de theorie toegepast en valkuilen Drie casestudies Jan Bank De Oranjes te paard Liesbeth Ruitenberg Keizerlijke collectie Marga Altena Staatsieportretten van koningin Beatrix Hoofdstuk 4 Het onderzoek De steekproef De onderzoeksmethode Hoofdstuk 5 Onderzoeksresultaten en analyse Onderzoeksresultaten Representatie van koningin Beatrix

8 5.2.1 Openbare rollen Privérollen Representatie van koningin Beatrix in het algemeen De foto s in De Telegraaf en de Volkskrant Pagina en formaat van de foto Vergelijking tussen De Telegraaf en de Volkskrant Conclusie Literatuurlijst

9 Inleiding Koningin Beatrix is misschien wel de meest gefotografeerde persoon van ons land. Haar geboorte in januari 1938 was groot nieuws er was een troonopvolgster geboren!- en al snel na haar geboorte prijkte de eerste foto van de toekomstige vorstin op alle voorpagina s. Het lijkt Beatrix koninklijke voorrecht om bij alles wat ze doet en meemaakt voorpaginanieuws te zijn. Zo heeft Nederland haar hele leven kunnen volgen. Van alle bijzondere en minder grote gebeurtenissen in haar leven worden plaatjes geschoten die vervolgens in kranten verschijnen: haar kindertijd die zich deels in Canada afspeelde, haar eerste schooldag, haar studententijd aan het Rapenburg in Leiden, de prille liefde tussen haar en Claus, de geboortes van haar drie zonen, haar vele staatsbezoeken, het bezoeken van rampenslachtoffers in bijvoorbeeld Volendam en Enschede, kortom; van jong tot oud en van vreugde tot verdriet. Het effect van foto s kan erg groot zijn. Het is dan ook een middel dat ingezet kan worden om een bepaalde beeldvorming te creëren. Koningin Beatrix moet zich er erg bewust van zijn dat foto s van zichzelf van wezenlijk belang zijn om het Oranjegevoel uit te dragen naar haar onderdanen. Een goed voorbeeld van het feit dat Beatrix en/of de personen om haar heen- het medium fotografie gebruiken om de beeldvorming van mensen te beïnvloeden, is een foto die gemaakt is in de Amsterdamse Jordaan op Koninginnedag Op de foto is de koningin te zien op de jaarlijkse vrijmarkt waar zij spontaan opdook en zomaar een zoen kreeg van een man uit de menigte. Beatrix staat op de foto als een spontane vrouw die openstaat voor een lolletje en ze straalt warmte uit. En dit terwijl uit een onderzoek destijds bleek dat de Nederlanders hun koningin koel en afstandelijk vonden. Dit beeld sloeg om na de massale publicatie van deze foto. De Telegraaf, 1 mei 1988 Achteraf blijkt dat dit verrassingsbezoek aan de Jordaan niet zo spontaan was, als was gedacht door het volk. Historicus J.G. Kikkert onthult in zijn boek Beatrix. Mens en Majesteit dat toenmalig burgemeester van Amsterdam, Ed van Thijn, al weken van tevoren was ingelicht over het hoofdstedelijke bezoek van de koningin. 1 1 J.G. Kikkert, Beatrix. Mens en majesteit. Utrecht: Poseidon, 1998, p

10 Dit voorbeeld maakt duidelijk dat een foto ingezet kan worden om de beeldvorming te beïnvloeden en dat Beatrix als persoon en Beatrix als koningin samen lijken te vallen: het optreden in de Jordaan maakte dat Beatrix als mens èn als koningin als warm werd ervaren door het volk. En juist dit samengaan van privé en openbaar geldt in alles wat Beatrix doet, ongeacht of zij dit nu wel of niet. Het is inherent aan het erfelijk koningschap verbonden dat er geen duidelijke scheidslijn is tussen de privépersoon Beatrix van Oranje-Nassau en Beatrix, koningin der Nederlanden. Dit feit, gecombineerd met de nadrukkelijke wens van Beatrix om er een privéleven op na te houden, levert een spanningsveld op waarin de koningin probeert om de regie over haar openbare optredens altijd strak in eigen handen te houden. In deze scriptie wordt onderzoek gedaan naar dit spanningsveld, de beeldvorming en de representatie van Beatrix door het stellen van de volgende vraag: In welke rollen is koningin Beatrix te zien op krantenfoto s in de Volkskrant en De Telegraaf tijdens haar regeerperiode (1980-nu)? Deze vraag wordt beantwoord aan de hand van de hierboven geschetste spanning tussen privé en openbaar, want koningin Beatrix heeft in haar leven veel meer rollen te spelen dan slechts Koningin der Nederlanden. Zo is zij ook gewoon mens, moeder, weduwe, oma en kunstenares. Echter, door haar ambt is Beatrix ook een nationaal symbool. In dit onderzoek staan de rollen van de koningin centraal. Er wordt getracht een lijn te ontdekken in de representatie van koningin Beatrix. Wellicht (re)presenteerde Beatrix zichzelf in het begin van haar koningschap wel meer als vorst dan nu en toont zij tegenwoordig meer haar menselijke rollen. Daarnaast wordt er in dit onderzoek ook ingegaan op Beatrix verleden, haar relatie tot de media en de ontwikkelingen in de media in het algemeen. De onderzoeksdata, de krantenfoto s, zullen uit twee Nederlandse dagbladen gehaald worden, namelijk De Telegraaf en de Volkskrant. Dit leidt tot de volgende subvragen: - Welke keuzes maken de twee kranten bij het selecteren van de foto s van koningin Beatrix en hoe verschillen deze selecties? - Verhouden deze keuzes zich ook tot de identiteit van de kranten? 12

11 De keuze is op deze twee dagbladen gevallen aangezien zij elk aan een andere kant van het politieke spectrum opereren. De Telegraaf kan aan de rechterkant geplaatst worden en bedient haar lezers sinds jaar en dag met veel human-interestonderwerpen, sterren, roddels en - heel belangrijk- het Koninklijk Huis. Dit verondersteld een voorkeur voor de menselijke rollen van koningin Beatrix. De Volkskrant, daarentegen, kan aan de linkerkant van het politieke spectrum geplaatst worden. Dit komt nog voort uit het verzuilde systeem dat Nederland halverwege de 20 e eeuw kende. Deze krant geldt sinds halverwege de jaren zestig als progressief en links georiënteerd. Niet enkel het feit dat beide kranten een verschillende politieke kleur en identiteit hebben, zal er waarschijnlijk- voor zorgen dat er verschillende keuzes gemaakt worden in het selecteren van foto s van koningin Beatrix. De kern van deze verschillende keuzes is er naar mijn mening in gelegen dat de Volkskrant en De Telegraaf elk een ander lezerspubliek dienen. Het publiek van De Telegraaf wenst wederom waarschijnlijk- een andere Beatrix te zien dan de lezers van de Volkskrant. Een verwachting hieromtrent is dat De Telegraaf-lezers graag een menselijke koningin terug zien in hun krant en dat de lezers van de Volkskrant meer waarde hechten aan afbeeldingen van hun vorstin als staatshoofd. Om de antwoorden op de hoofdvraag en subvragen te vinden is achtergrondkennis onontbeerlijk. Het eerste hoofdstuk behandelt de hierboven aangehaalde spanning die koningin Beatrix ervaart in haar leven; die tussen privé en openbaar. Het is een spanning die een voortdurend balanceren en afwegen tussen de twee met zich mee brengt. Voor de hoofdvraag zal de achtergrond hiervan mogelijk verklarend kunnen zijn waarom er een bepaalde lijn in representatie zichtbaar is. Hierboven is al aangegeven dat Beatrix in haar leven meerdere rollen heeft ingenomen; hierin zijn privé en openbare rollen te onderscheiden, die weer voortkomen uit de spanning. In dit eerste hoofdstuk wordt ook een overzicht van het leven en de regeerperiode van Beatrix geschetst. Hierin wordt de relatie tussen koningshuis en media opgenomen, omdat deze van belang is als context waarin de uiteindelijke conclusie geplaatst moet worden. Bepalende gebeurtenissen in de relatie monarchie-media worden in dit hoofdstuk uitgelicht, aangezien zij bepalend zijn geweest voor de verhouding van het koningshuis met de pers. Te denken valt dan bijvoorbeeld aan de Greet Hofmans-affaire en de chaotische publiciteit rondom de verloving van prinses Irene. In hoofdstuk 2 wordt dieper ingegaan op de kranten waaruit de onderzoeksdata gehaald worden, namelijk De Telegraaf en de Volkskrant. Om een goed beeld van de kranten te krijgen, wordt ingegaan op de geschiedenis van beide kranten, als ook hun karakter en 13

12 identiteit. In de beschrijving hiervan worden ook een vijftal, voor dit onderzoek belangrijke en relevante, journalistieke ontwikkelingen beschreven. Voorts gaat dit tweede hoofdstuk in op de houding van beide kranten ten opzichte van het Koninklijk Huis als ook hoe beide kranten foto s inzetten op hun pagina s. Het derde hoofdstuk vormt de theoretische basis voor het onderzoeken en analyseren van de foto s met koningin Beatrix. Dit hoofdstuk behandelt namelijk een belangrijk aspect uit de visuele- en beeldcultuur: de betekenisleer van (pers)foto s. Aan de hand van theorie uit de iconografie en semiotiek wordt aangetoond hoe aan foto s betekenis gegeven kan worden en hoe foto s geïnterpreteerd worden. Drie casestudies naar beeltenissen van koninklijke figuren worden aangehaald die als voorbeeld dienen voor dit onderzoek. In het vierde hoofdstuk tenslotte, zal ik uiteenzetten hoe de foto s uiteindelijk geanalyseerd worden. Het onderzoek zal op twee niveaus plaatsvinden; er wordt gekeken naar de technische laag van de foto s en naar de grammaticale of narratieve laag. De eerste houdt in dat er naar technische aspecten wordt gekeken als het formaat van de foto en de pagina waarop deze is verschenen. De tweede laag, de grammaticale/narratieve laag, focust op wat de foto wil vertellen. Dit wordt onderzocht door te kijken naar zaken als het onderschrift, de camerapositie, de emoties in de foto en de context waarin deze valt te plaatsen. Uiteindelijk kan dan beoordeeld worden in welke rol koningin Beatrix op de foto aan de kijker verschijnt. Naar verwachting zal er uiteindelijk een lijn te ontdekken zijn in deze rollen en dit onderzoek hoopt dan ook aan te kunnen tonen hoe koningin Beatrix zich tijdens haar regeerperiode representeert via krantenfoto s. Het beeld dat het volk van haar vorstin heeft, hangt voor een groot deel samen met hoe de koningin zich (re)presenteert. Eerder bleek al dat Beatrix deze beeldvorming zelf zorgvuldig probeert te regisseren. Door te onderzoeken hoe zij op foto s staat, kan van deze regie een nog beter beeld geschetst worden. Het feit dat de foto s uit twee heel verschillende dagbladen gehaald worden, maakt het onderzoek extra interessant. Het feit dat de twee kranten zich door de verschillen in lezerspubliek met hun eigen wensen voor nieuws en opmaak- verschillend oriënteren bij het selecteren van foto s, maakt de subvragen erg interessant en kan mogelijk iets zeggen over (verschuivingen binnen) het Nederlandse medialandschap. De kranten zijn namelijk representatief te noemen voor de Nederlandse pers, aangezien zij een lange bestaansgeschiedenis hebben en vele ontwikkelingen in de pers hebben meegemaakt en doorstaan. Daarnaast is de verwachting dat koningin Beatrix spoedig de kroon zal overdragen aan haar oudste zoon Willem-Alexander. Het onderzoek richt zich derhalve op een zo goed als afgeronde regeerperiode, waardoor het een compleet beeld zal geven. Daarbij draagt dit 14

13 onderzoek bij aan de geringe hoeveelheid publicaties die beschikbaar zijn over de relatie tussen monarchie en de media. Deze relatie is in mijn ogen zeer zeker van belang in het huidige medialandschap, aangezien de media zich steeds meer op personen en op bekende personen als die van het Koninklijk Huis in het bijzonder- richten. Ook voor het Koninklijk Huis dient de zichtbaarheid in de media een belangrijk doel. De mythe rondom het vorstendom kan niet in stand blijven zolang deze niet uitgedragen wordt naar haar onderdanen. Immers, zoals koninkrijkskenner Walter Bagehot al schreef, to be invisible is to be forgotten. 15

14 16

15 Hoofdstuk 1 Balanceren tussen humanitas en dignitas Er is altijd de aarzeling ( ): bij wie zeg ik wat, onder welke omstandigheden? En dat kan best heel vrij zijn, maar het is juist in het ongecontroleerde met name als het door de media of zo naar buiten zal komen, dat ik niet weet: wie hoort dat ik geremd ben. Dit zei koningin Beatrix in het interview met schrijfster Hella Haasse dat de NOS uitzond ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de vorstin in Dertien jaar later, in 2005, mocht koningin Beatrix aan de Universiteit Leiden een eredoctoraat in ontvangst nemen en toen zei ze het volgende: Ik besef dat familieaangelegenheden direct op het ambt kunnen terugslaan. Dit geldt zeker in een tijd waarin de mens achter de ambtsdrager zozeer wordt uitgelicht. Ruimte voor een persoonlijk leven is echter essentieel om de publieke taken lang en met inzet te kunnen vervullen. 2 Deze uitspraken geven aan dat de koningin een grens moet bewaken tussen zichzelf als mens, de humanitas, en zichzelf in de waardigheid van het ambt, de dignitas. Het is deze spanning die inherent is aan het erfelijk koningschap en die de kern voor dit onderzoek vormt. Want Beatrix als mens is ook Beatrix de koningin, dus ook op krantenfoto s. Het erfelijk koningschap maakt van beide op het eerste gezicht dezelfde; er is een overlap tussen het privéleven en het openbare leven van de vorstin. Dit levert een levenslange spanning op die met veel balanceren gepaard gaat. In dit onderzoek wordt gekeken in hoeverre Beatrix deze twee aspecten gescheiden weet te houden, of dat het wellicht in zijn geheel niet te scheiden is. In dit hoofdstuk wordt deze hoogspanning nader belicht en uitgelegd, aan de hand van de persoonlijke geschiedenis van koningin Beatrix als ook aan de hand van enkele journalistieke ontwikkelingen. Het steeds opdringerige medialandschap draagt namelijk bij aan het vervagen van de grens tussen privé en openbaar; tussen humanitas en dignitas. 1.1 Kroonprinses Beatrix van Oranje Nassau: van Kees Boeke tot Greet Hofmans De jonge prinses Beatrix Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau is op 31 januari 1938 te Baarn geboren. Spoedig na haar geboorte breekt de Tweede Wereldoorlog uit en verhuist het koninklijk gezin 2 Toespraak van koningin Beatrix na het in ontvangst nemen van haar eredoctoraat aan de Universiteit Leiden, 8 februari

16 naar Canada. Prins Bernhard is niet veel bij zijn gezin, omdat hij meevecht in de oorlog. Wel is hij in 1943 aanwezig bij de geboorte van zijn derde dochter, prinses Margriet. Bij terugkomst in Nederland staat de vaderlandse pers het gezin van -toen nog- prinses Juliana en prins Bernhard op te wachten. Uit de reactie die de interviewer krijgt als hij prinses Beatrix een vraag stelt, lijkt het haast of een afkeer van de pers met de koninklijke paplepel is ingegoten. Ik houd niet van die dingen, bromt de jonge Beatrix als zij een microfoon voorgehouden krijgt. Een eerste incident, waar er nog meer zullen volgen. De jonge Beatrix lijkt de vijandige houding tegenover de media het meest van haar moeder te hebben. Koningin Juliana had haar sympathieke imago niet aan haar houding tegenover de pers te danken. Juliana was alles behalve dol op de media. Zij stak haar mening over het journaille dan ook niet onder stoelen of banken. Ze leek de bemoeienis met haar privé-leven te verafschuwen. Haar echtgenoot daarentegen, prins Bernhard, had juist een hele goede verstandhouding met de pers. 3 Zo gaf hij regelmatig interviews en benaderde hij de pers ook zelf. 4 Na de Tweede Wereldoorlog neemt het gezin van Juliana en Bernhard hun intrek op paleis Soestdijk. Kroonprinses Beatrix gaat dan naar de lagere school. Juliana en Bernhard kiezen voor De Werkplaats, een school gesticht door onderwijsvernieuwer Kees Boeke. De middelbare school die Beatrix bezoekt is het Baarnsch Lyceum. Hier behaalt zij op 18-jarige leeftijd haar Gymnasium-a diploma. Dit doet Beatrix op normale snelheid, ondanks een moeizame thuissituatie. Juliana en Bernhard leven halverwege de jaren vijftig in onmin met elkaar; ze bewonen uiteindelijk zelfs allebei een aparte vleugel op het paleis. Deze huwelijkscrisis werd (mede) veroorzaakt door Greet Hofmans, een gebedsgenezers, van wie koningin Juliana in de ban raakte. Het is uiteindelijk een affaire geworden na welke de verhoudingen tussen pers en paleis nooit meer hetzelfde zouden zijn De Greet Hofmans-affaire Greet Hofmans wordt aanvankelijk al in 1948 door prins Bernhard aan het hof gehaald omdat zij de ernstige oogziekte van prinses Marijke zou kunnen genezen. Maar Hofmans blijkt de ziekte niet te kunnen genezen. Haar specifieke religieus-pacifistische gedachtegoed valt echter in goede aarde bij koningin Juliana. De koningin raakt zogezegd in de ban van Greet Hofmans en dit zorgt voor grote spanningen in het koninklijke paleis en ver daarbuiten. Juliana, 3 Coos Huijsen, Beatrix. De kroon op de republiek. Amsterdam: Balans, 2005, p Zie hiervoor bijvoorbeeld het interview van Pieter Broertjes en Jan Tromp, De prins is dood, de prins spreekt, de Volkskrant, 14 december Prins Bernhard heeft van 2001 tot 2004 vele gesprekken gevoerd met deze journalisten en hierin openheid van zaken gegeven over o.a. zijn twee buitenechtelijke dochters en het vermogen van de Oranjes. 18

17 waarvan bekend is dat ze er vredelievende ideeën op nahoudt, laat zich in die dagen inspireren door Hofmans, in zoverre dat koningin Juliana dit gedachtegoed ook op politiek vlak wil uitdragen. Bij een bezoek aan de Verenigde Staten in 1952 houdt Juliana filosofische en pacifistisch getinte toespraken met een oproep tot wereldvrede. Dit ligt erg gevoelig in het land dat volop meedoet in de Koude Oorlog, maar de koningin trekt zich hier weinig van aan. 5 De Nederlandse regering wringt zich in alle bochten om de verantwoordelijkheid voor deze toespraken op zich te nemen en ze goed te praten bij de Amerikanen. Maar men komt achter de schermen tot de conclusie dat Hofmans de drijfveer achter de toespraken moet zijn geweest. Dat de toespraken niet alleen in slechte aarde vallen bij de Amerikanen, maar ook bij fervent NAVO-aanhanger prins Bernhard, lijkt logisch. Uiteindelijk dreigt er zelfs een echtscheiding op Soestdijk, waar Juliana en Bernhard beiden een eigen vleugel gaan bewonen om elkaar uit de weg te gaan. Dit zorgt voor dusdanig hoog opgelopen spanningen dat Juliana afstand dreigt te doen van de troon; een ware constitutionele crisis is geboren. Dit levert voor de pers genoeg stof op om vele tijdschriften- en krantenpagina s mee te vullen. Immers, er is niet alleen sprake van een persoonlijke crisis op Soestdijk, maar ook op politiek en constitutioneel vlak kan het verstrekkende gevolgen hebben; de monarchie staat op springen. Opvallend genoeg wordt er helemaal niets over geschreven in de media, maar dit valt te verklaren vanuit de houding die de pers aanneemt tegenover het Koninklijk Huis. Ten tijde van de Greet Hofmans-affaire is het Nederlandse mediaveld herstellende na de Tweede Wereldoorlog. In de oorlog kregen de media te maken met censuur en zelfs met het opheffen van kranten. Met betrekking tot de berichtgeving rond het Oranjehuis is er sprake van zogenaamde gelegenheidsjournalistiek ; de media berichten bij geboorte, huwelijk, overlijden en andere feestelijke hoogtepunten. 6 Over deze gelegenheidsjournalistiek rondom het Koninklijk Huis bestaan destijds vaste afspraken met de georganiseerde pers. Die afspraken moeten ertoe leiden dat de pers tijdig en feitelijk juist geïnformeerd wordt door het Hof. Het Hof wil er op haar beurt voor zorgen dat de privacy van de koninklijke personen gewaarborgd blijft. De afspraken gaan dan ook veelal over de beschikbaarheid van foto s en de locaties waar foto s genomen mogen worden. 7 De hoofdredacteuren gaan met deze afspraken akkoord, zij vinden dit zelfs passen bij een normale eis van journalistiek fatsoen. 8 5 Coos Huijsen, De Oranjemythe. Een postmodern fenomeen. Zaltbommel: Europese Bibliotheek, 2001, p Huub Wijfjes, Journalistiek in Nederland Beroep, cultuur en organisatie. Amsterdam: Boom, 2004, p Huub Wijfjes, Van de Greet Hofmans-affaire tot Margarita-gate. De mediaconstructie van schandalen rond het koningshuis, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 10 [2] 2007, p Ibidem., p

18 Volgens mediahistoricus Huub Wijfjes kan de indruk niet worden weggenomen dat de Nederlandse hoofdredacteuren destijds erg ver gingen in het scheppen van een klimaat waarin een beroep op de journalistieke verantwoordelijkheid werd gedaan. 9 De houding van de media, met veel begrip en eerbiediging voor de privacy van het Koninklijk Huis die is vastgelegd in een afspraak met de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), brengt met zich mee dat er in de pers bijna met geen woord wordt gerept over de toch wel vreemde en pacifistische toespraken van koningin Juliana tijdens haar staatsbezoek aan de Verenigde Staten. Kranten negeren de mogelijke politieke complicaties van de toespraken, want deze zijn enkel gebaseerd op geruchten en subjectieve waarnemingen en daar wenst de media in de jaren vijftig niet aan mee te werken. 10 Immers, zij respecteren de privacy van de koningin. Het mag dan ook niet zo lijken alsof de pers geen weet heeft van de crisis op Soestdijk. Integendeel, het is bij de media bekend dat Juliana en Bernhard ieder een aparte vleugel bewonen als gevolg van hun huwelijksproblemen. Of zoals RVD-chef Lammers in mei 1956 schrijft: er is mij uit gesprekken met hoofdredacteuren gebleken dat de achtergronden algemeen bekend zijn. De pers laat zich derhalve vrijwillig beperken. 11 Het feit ligt er dat het in de geest van de jaren vijftig zit om het publieke debat te vermijden. De pers voelt zich destijds verantwoordelijk voor de stabiliteit in het land en daarbij wil de media de privézaken aan het hof privé laten. Historicus Coos Huijsen spreekt van een lakeienmentaliteit onder de Nederlandse pers, hetgeen waarschijnlijk het beste de houding van de media weergeeft, aangezien zij er bewust voor kozen de autoriteiten te eerbiedigen. 12 Maar hoe komt het nieuws van de aanstaande scheiding op Soestdijk en het wankelen van de Nederlandse monarchie dan toch uiteindelijk in de media? Het is de buitenlandse pers die met de primeur naar buiten komt, maar ditmaal met een wel heel betrouwbare bron: prins Bernhard zelf. De prins verstrekt aan de bevriende journalist Sefton Delmer van de Britse sensatiekrant Daily Express gedetailleerde inlichtingen. 13 Delmer speelt het nieuws door naar de Duitse journalist Claus Jacobi van het weekblad Der Spiegel. Op 13 juni 1956 brengt dit weekblad een groot artikel over de verdeeldheid aan het Nederlandse hof. 14 Op 14 juni, daags na de Spiegel-publicatie, wordt het Nederlandse publiek door de pers ingelicht. Wijfjes signaleert dat alle kranten weliswaar in hun commentaren erkennen dat 9 Idem. 10 Ibidem., p Idem. 12 Huijsen (2005), p Wijfjes (2007), p Huijsen (2001), p

19 er fricties aan het Hof zijn met daarin een rol weggelegd voor Hofmans, maar er wordt ten stelligste ontkend dat er constitutionele consequenties zouden kunnen volgen. Wijfjes haalt journalist H.J.A. Hofland aan die wellicht nog het best de lakeienhouding van de pers verwoordt: ( ) wat er te lezen was kan worden samengevat als een oorverdovende demonstratie van trouw aan het koningshuis. 15 Ook hekelen de Nederlandse kranten het Spiegel-artikel, omdat het speculatief en onbetrouwbaar zou zijn. De Greet Hofmans-affaire is een breekpunt geweest voor de houding van de Nederlandse pers ten opzichte van haar koningshuis en het is een belangrijk ijkpunt geworden in de Nederlandse journalistiek. Volgens Wijfjes is de crisis op Soestdijk typerend voor de opvattingen van het grootste gedeelte van de Nederlandse pers in de jaren vijftig, maar hij beschouwt het ook als een moment van bewustwording dat een meer zelfbewuste en kritische houding noodzakelijk is in de journalistiek Liefde aan het Hof: hand- in-hand met onbekende man Nieuwe rol Rijksvoorlichtingsdienst na verloving prinses Irene Tijdens de Greet Hofmans-affaire ervaart de jonge Beatrix dat het privéleven van haar ouders en hun gezin een hot item zijn voor de internationale, en later ook de nationale pers. Het wordt haar hier duidelijk dat het koningschap zelfbeperking met zich meebrengt en dat het een functie is die zeer diep in het privéleven doordringt en grote consequenties kan hebben voor een huwelijk of vriendschappen. 17 Ook hier is weer duidelijk dat het koningschap geen onderscheid maakt tussen de privépersoon van de vorst en de vorst in haar openbare rollen. Het is een harde les die Beatrix moet leren en die een schaduw werpt over haar jeugd. De Greet Hofmans-affaire loopt nog als Beatrix in 1956 gaat studeren in Leiden, net als haar moeder deed. Ze volgt vakken bij onder meer rechten, sociologie en geschiedenis en in juli 1961 behaalt Beatrix haar doctoraalexamen voor rechten met vrije studierichting. Na deze studietijd waar zij zelfstandig aan het beroemde Rapenburg woont, gaat Beatrix zich voorbereiden op het koningschap. Ze maakt reizen naar onder andere de Verenigde Staten en het Verre Oosten ; Beatrix doet o.a. Indonesië, Hong Kong en India aan. Het is dan voor de buitenwereld duidelijk: Beatrix bereidt zich serieus voor op haar toekomstige functie. 15 Wijfjes (2007), p Ibidem., p Huijsen (2005), p

20 De buitenwereld lijkt de Greet Hofmans-affaire bijna vergeten te zijn als zich in 1964 opnieuw een incident voordoet die de relatie tussen pers en paleis voorgoed zal veranderen. Prinses Irene wil zich verloven met de Spaanse kroonpretendent Carlos Hugo Bourbon de Parme. De affaire die ontstaat, speelt zich af in amper twee maanden, maar de kranten staan bol van de geruchten en het Nederlandse volk wordt (weer) onwetend gehouden. 18 In januari 1964 komt voor het eerst het gerucht naar buiten dat prinses Irene zich verloofd zou hebben met een Spaanse edelman. De kranten krijgen hier lucht van en checken het bij de RVD, maar deze wenst niet in te gaan op de geruchten. Enkele dagen later het is dan begin februari komt er wél een officiële mededeling vanuit politiek Den Haag; minister-president Marijnen maakt de verloving van prinses Irene en ene Hugo Bourbon de Parma bekend. 19 Een dag later echter wordt dit bericht weer ingetrokken en wel door koningin Juliana zelf. Via de radio en televisie deelt zij mee dat de verloving géén doorgang zal vinden. In de pers barst een storm van kritiek los op de RVD en dit terwijl de RVD maar weinig kan, omdat zelfs het kabinet van niets op de hoogte is. 20 Maar voor de pers is het kwaad al geschied: hoe kan zij feitelijk juist nieuws brengen, als maar niet duidelijk wordt gemaakt hoe de relatie tussen prinses Irene en Carlos nu in elkaar steekt. Later blijkt dat Irene en Carlos wel degelijk verloofd zijn. Het kabinet is not amused over de manier waarop zij ingelicht is over de relatie en vergadert over de kwestie. In deze vergadering blijkt dat er veel kritiek is op de voorlichting vanuit de kant van het Hof. Zo vindt minister Vondeling (PvdA) dat het Nederlandse volk veel eerder en beter ingelicht had moeten worden. 21 De RVD krijgt het zwaar te verduren in deze kwestie: er zou te lang gezwegen zijn. De Koninklijke Familie wordt uit de wind gehouden, terwijl duidelijk wordt dat de RVD wel graag juiste en tijdige berichten naar buiten wil brengen, maar dat het Koninklijk Huis in deze de dwarsligger is geweest. Na deze affaire, waarin de RVD de rol van de zwarte piet op zich neemt, schrijft de Tweede Kamer een notitie waarin de minister-president wordt opgeroepen om voortaan beter 18 Carla Joosten, Het koningshuis in een notendop. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2006, p Marja Wagenaar, De Rijksvoorlichtingsdienst. Geheimhouden, toedekken en openbaren. Den Haag: SDU, Ibidem., hoofdstuk 8, paragraaf 4 21 Idem. 22

21 overleg te voeren met de koningin over privézaken, want een publicitaire chaos als hier het geval geweest is mag niet meer voorkomen. 22 In april 1965 treedt het nieuwe kabinet-cals aan en dit kabinet wordt aangespoord tot het ontwerpen van een nieuwe voorlichtingsmethode rondom het Koninklijk Huis. Zo wordt er onder meer besloten een aparte voorlichtingsman aan het Hof aan te stellen die onder directe verantwoordelijkheid van de minister-president gaat vallen. Hiermee komt alle voorlichting rondom het Koninklijk Huis bij de RVD terecht en kan de premier in het vervolg volledig verantwoordelijk gehouden worden voor de voorlichting rondom het Koninklijk Huis. Voor de media betekent dit dat zij voor alles over de Oranjes bij de RVD terecht kunnen. 23 Met deze nieuwe voorlichtingsmethode die tot op de dag van vandaag in stand is gebleven, kunnen de minister-president en de RVD het Hof ongevraagd adviseren. Ook krijgt de RVD een centrale plaats aan het Hof toegewezen; de bevriende dienst aan het Hof wordt nauw betrokken bij voorbereiding en uitvoering van de berichtgeving rond het Koninklijk Huis. De directeur van de RVD krijgt op zijn beurt een coördinerende taak; deze moet contact opnemen met de premier in geval van omstandigheden rondom privézaken die het staatsbelang kunnen raken. Ook de mededelingen die vanuit het Koninklijk Huis aan de media worden gedaan, lopen via de RVD. 24 Onder koningin Beatrix is de RVD nog altijd in gebruik zoals het in 1965 werd besloten en wordt er, precies zoals dat bij het de rollen van koningin Beatrix past, een strikt onderscheid gemaakt tussen privé en openbaar Hand-in-hand met onbekende man In 1963 gaat Beatrix zelfstandig wonen op kasteel Drakensteyn in Lage Vuursche. Hier wordt zij in mei 1965 gefotografeerd terwijl ze hand-in-hand loopt met een onbekende man. Het is een candid foto die uitgroeide tot één van de beroemdste foto s uit de Nederlandse geschiedenis. Freelance-fotograaf John de Rooy lag al dagenlang in de struiken van Drakensteyn om de foto te maken. De Rooy biedt de foto aan De Telegraaf aan, maar deze wil eerst de naam van de onbekende man weten alvorens te publiceren. Door dit vertragende feit is het de Britse Daily Express die als eerste de foto publiceert en dan wordt al snel bekend 22 Idem. 23 Ibidem., hoofdstuk 8, paragraaf 2 24 Idem. 23

22 dat het gaat om Claus von Amsberg, een Duitse diplomaat. Deze nationaliteit ligt in het naoorlogse Nederland nog altijd gevoelig. Toch wordt op 28 juni van dat jaar door koningin Juliana de verloving tussen Beatrix en Claus bekend gemaakt. Claus verovert dan de harten van het Nederlandse volk door al een beetje Nederlands te spreken. Hij neemt expliciet afstand van het nazi-regime en geeft aan de in het land levende sentimenten over zijn afkomst te begrijpen. De keuze voor een partner is wederom een aspect in het leven van een toekomstig vorst waarin de spanning tussen privé en openbaar erg duidelijk wordt; de Tweede Kamer, de volksvertegenwoordiging, moet nota bene toestemming geven aan het huwelijk, wil het recht op de troon behouden blijven. Een moment dat bij uitstek onder de noemer privé valt, het huwelijk, wordt een nationaal evenement. Op 10 maart 1966 treden Beatrix en Claus in het huwelijk in de Westerkerk in Amsterdam. Het is die dag onrustig in de hoofdstad, zo wordt er tijdens de rijtoer met de Gouden Koets een rookbom afgestoken als protest tegen het huwelijk. Beatrix en Claus zien hun huwelijk bezegeld met de geboorte van drie zoons. In 1967 wordt kroonprins Willem-Alexander in Utrecht geboren. Een groot feest barst los in het land; voor het eerst in 116 jaar was er weer een mannelijke troonopvolger geboren. In 1968 wordt prins Johan-Friso geboren en een jaar later prins Constantijn. Het gezin van het prinselijk paar beleeft gelukkige jaren op kasteel Drakensteyn. De verhouding met de pers is in die jaren goed te noemen. Er zijn geen incidenten zoals die uit het verleden en die de verhouding tussen pers en paleis kunnen schaden. Op 31 januari 1980 maakt koningin Juliana tijdens een toespraak die live op de nationale televisie te zien is, bekend dat ze afstand zal doen van de troon. Op 30 april van dat jaar wordt Beatrix in Amsterdam ingehuldigd als nieuwe koningin van Nederland. Er wacht haar een moeilijke taak, en Beatrix begrijpt dat het moeilijk zal worden haar populaire moeder op te volgen. Daarnaast is Beatrix doordrongen van het besef dat zij niet, net als haar moeder, een al te persoonlijke invulling aan het koningschap zal geven; dit zal haar als persoon kwetsbaar maken. Voor Beatrix is de dignitas, de waardigheid van het koninklijk ambt, het uitgangspunt voor de uitoefening van haar ambt. 25 Hiermee beschermt ze de dignitas zo veel als mogelijk is. En met de woorden ( ) ik wil deze functie aanvaarden als een grote en mooie opdracht. ( ) Niet macht, persoonlijke wil of aanspraak op erfelijk gezag, maar 25 Huijsen (2001), p

23 slechts de wil de gemeenschap te dienen, kan inhoud geven aan het hedendaagse koningschap aanvaardt Beatrix het koningschap. 1.3 Koningin Beatrix: professioneel en perfectionistisch Hervormingen aan het Hof Beatrix gaat voortvarend van start. Ze verhuist met haar hele gezin naar paleis Huis ten Bosch in Den Haag, om dichter bij het werk te wonen. Ook voert ze een reorganisatie voor de gehele hofhouding door: Beatrix professionaliseert het Hof. 26 Daarnaast geeft ze te kennen weer aangesproken te willen worden met Majesteit. Beatrix scherpt het protocol aan en Nederland krijgt aan het begin van Beatrix regeerperiode een statig en wat afstandelijk staatshoofd te zien. Ze is veel minder een moeder des Vaderlands zoals haar moeder Juliana die was. Over de scheiding tussen ambt en privé is koningin Beatrix vanaf haar begin als vorst erg duidelijk; wat privé is, blijft privé. Geliefd bij de mensen in het land wordt ze er niet mee. Maar voor haarzelf als persoon zal deze strenge scheiding duidelijkheid geschept hebben en met deze scheiding weet iedereen waar die aan toe is. Dit kan dan ruimte bieden aan spontaniteit, hetgeen de vorstin op prijs stelt. 27 Op het moment van aantreden in 1980 regeert in Nederland het kabinet Van Agt-I. In 1980 is het politieke klimaat in Nederland tamelijk stabiel te noemen, maar er zijn al wel duidelijke tekenen dat er veranderingen aanstaande zijn. Zo komt er onder meer wetgeving rondom abortus, is er meer aandacht voor het milieu en homoacceptatie en het Nederlandse volk keert zich tegen de eventuele plaatsing van kruisraketten. De economie is op het moment van Beatrix aantreden onstabiel te noemen. In het buitenland dwingt koningin Beatrix veel respect af. Met een staatsbezoek aan de Verenigde Staten waarin ze laat zien uitstekend Engels te spreken en veel kennis in huis te hebben, weet Beatrix in 1982 veel wereldleiders te imponeren. 28 Ook in eigen land maakt koningin Beatrix grote indruk op de mensen met wie ze moet samenwerken. De koningin omringt zich met adviseurs die deskundig zijn op allerlei gebieden en ze bouwt een groot en internationaal netwerk op. De dossierkennis van Beatrix wordt ook al snel geroemd; ze leest een ongekende hoeveelheid stukken en er wordt dan ook wel gedacht 26 Voor een uitvoerig en gedetailleerd overzicht van de hofhouding onder Beatrix, zie Remco Meijer, Aan het hof. De monarchie onder koningin Beatrix, Amsterdam: Bert Bakker, Huijsen (2005), p Zie hiervoor uitvoeriger Harry van Wijnen, De macht van de kroon, Amsterdam: Balans, 2000, p

24 dat ze de best geïnformeerde Nederlander is. Wel wordt ook al snel na haar aantreden duidelijk dat Beatrix een sterke persoonlijkheid is met een duidelijke eigen mening en dat ze erg perfectionistisch is. 29 Na nog twee roerige kabinetten Van Agt, wordt in november 1982 het eerste kabinet Lubbers gevormd. Het is bekend dat Beatrix en premier Ruud Lubbers goed met elkaar overweg kunnen. Lubbers geeft tijdens zijn premierschap, dat tot 1994 zou duren veel bewegingsvrijheid aan de vorstin. Lubbers en Beatrix zijn beide van mening dat het koningschap meer omvat dan de rol van constitutioneel staatshoofd. Daarnaast is het in de tamelijk onstabiele samenleving van de jaren tachtig belangrijk dat er een stabiele en bindende factor in het land is, de koningin. Beatrix begint zich dan ook steeds meer te profileren als hart van de natie. 30 In 1982 is de wereld in de ban van de Koude Oorlog, die eindigt met de val van de Berlijnse Muur in november In Nederland heerst onvrede over kernwapens en wordt er veelvuldig geprotesteerd door ambtenaren. Beatrix wordt in deze jaren door het volk als afstandelijk ervaren. Op Koninginnedag 1988 probeert de vorstin haar imago iets minder koel te maken door spontaan in de Amsterdamse Jordaan op te duiken alwaar zij een zoen krijgt van een man die haar toejuicht. Het volk ziet opeens een warme, spontane koningin en begint haar in het hart te sluiten. Als in 1992 een vliegtuig op twee flats in de Amsterdamse Bijlmermeer neerstort en de koningin een dag later de rampplek bezoekt, wordt duidelijk dat Beatrix inderdaad het hart van de natie symboliseert. Ze weet daar als geen ander de goede toon aan te slaan en het juiste gebaar te maken. 31 In 1994 breekt er een nieuw politiek tijdperk aan; na drie kabinetten Lubbers, treedt PvdA er Wim Kok aan als minister-president van de zogenaamde Paarse kabinetten die tot 2002 Nederland besturen. Het gaat Nederland economisch voor de wind. Dieptepunten in de Nederlandse geschiedenis van die tijd zijn de vuurwerkramp in Enschede in mei 2001 en de Nieuwjaarsbrand in Volendam tijdens de jaarwisseling naar Er zijn veel doden te betreuren en koningin Beatrix betuigt haar steun door de rampplekken te bezoeken en met de slachtoffers en nabestaanden te praten. Hiermee oogst zij veel lof in het land; Beatrix laat haar warme en menselijke kant zien. In deze periode heeft de Koninklijke Familie veel te vieren; zo treedt prins Constantijn in het huwelijk met Laurentien Brinkhorst en verlooft kroonprins Willem-Alexander zich met 29 Huijsen (2001), p Ibidem., p Idem. 26

25 Máxima Zorreguieta. Deze verloving komt niet zonder slag of stoot tot stand, door de achtergrond van Máxima s vader die onder Videla gediend heeft in de Argentijnse juntaregering. Even dreigt Beatrix koningschap ter discussie komen te staan, maar alle ophef is snel gedoofd als er geen nieuws meer te berichten valt De leugen regeert In 1999 doet zich een ander incident voor, dat niet zozeer Beatrix koninklijke positie ter discussie stelt, als wel haar uitlatingen over de pers. In dat jaar viert het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren haar veertigjarig jubileum. De koningin gaat in op de uitnodiging om hierbij aanwezig te zijn, waarschijnlijk omdat zij weet dat haar verhouding met de pers niet altijd even soepel verloopt. 32 Tijdens deze avond richt voorzitter van het Genootschap en hoofdredacteur van de Volkskrant, Pieter Broertjes, zich tot de vorstin. Hij vraagt haar om meer openheid naar de pers te betrachten, opdat de kwaliteit van berichtgeving over het Koninklijk Huis beter zal worden. Tijdens de receptie na afloop van het officiële gedeelte spreekt koningin Beatrix nog wat na met drie journalisten, waaronder twee van NRC Handelsblad. Het gezelschap praat over de verhouding media en monarchie. Beatrix geeft in dit informele gesprek aan dat haar mening over de pers niet wordt beïnvloed door de berichtgeving over het Koninklijk Huis. Toch meent zij dat het niveau (van de pers, AL) de laatste twintig jaar enorm is gedaald, gelet op de slordigheden, spelfouten, onzorgvuldigheden en eenzijdigheid die zij in de vaderlandse pers aantreft. 33 Of, zoals de koningin concludeert, de leugen regeert in de pers. Deze laatste uitspraak wordt door alle media overgenomen en doet veel stof opwaaien, omdat het de mening van de koningin over de pers zou weergeven. Het lijkt wel alsof de vorstin een gevoelige snaar raakt bij de journalisten, want de kranten staan er bol van. Ook is er consternatie in politiek Den Haag. Aan de ene kant is er de RVD die de journalistiek van schending van de erecode beticht; de koningin mag immers niet letterlijk geciteerd worden. Aan de andere kant wordt premier Wim Kok door de Tweede Kamer op het matje geroepen, omdat hij nu eenmaal de ministeriële verantwoordelijkheid heeft waar het uitspraken van de koningin betreft. Volgens Kok is de uitspraak van Beatrix volledig uit zijn verband getrokken. De koningin zou geen oordeel geveld hebben over de pers, maar hebben verwezen naar een column in de Volkskrant van Maaike Helder (pseudoniem van Hugo Brandt Corstius) waarin Helder minister Hans van 32 Voor een verslag van de gebeurtenissen van die avond, zie Beatrix: De leugen regeert, Hans Nijenhuis en Margriet Oostveen, NRC Handelsblad, 29 november Idem. 27

26 Mierlo beschuldigt van liegen om Beatrix te beschermen: Koning leugen Nederland regeert. 34 De ophef rondom de uitspraak van koningin Beatrix lijkt dus overtrokken, maar is wel exemplarisch voor de wijze waarop de journalistiek uitspraken van leden van het Koninklijk Huis uitvergroot. Volgens Wijfjes is de monarchie getransformeerd van een nationaal symbool tot een verzameling bekende Nederlanders met entertainmentwaarde en toevallige politieke macht. 35 Dit hangt samen met de ontwikkelingen in de media, die in hoofdstuk twee uitgebreid besproken zullen worden. Deze affaire lijkt het imago van de koningin geen goed te doen. In een NIPO-enquête uit 1999 vindt slechts een krappe meerderheid (55 procent) dat de koningin dicht bij het volk staat. 36 Dit imago zal Beatrix in de jaren die volgen opvijzelen door haar steun te betuigen bij nationale rampen Roerige tijden in samenleving en privéleven Jan-Peter Balkenende wordt in 2002 minister-president van Nederland. Hij treedt aan in een Nederland dat worstelt met multiculturele vraagstukken. Als in mei 2002 politicus Pim Fortuyn wordt vermoord, die duidelijke meningen had over deze vraagstukken en hiermee veel Nederlanders achter zich zag staan, staat de maatschappij op scherp. Nieuwe verkiezingen volgen met een overweldigende winst voor de partij van Pim Fortuyn, de LPF. Balkenende blijft premier, maar moet alle zeilen bijzetten om de rust te bewaren, zeker ook als in november 2004 filmmaker Theo van Gogh wordt vermoord naar aanleiding van zijn film over de onderdrukking van moslimvrouwen. Van Gogh wordt neergestoken door Mohammed B., die van Marokkaanse afkomst is. Weer is de situatie in Nederland erg gespannen te noemen. Koningin Beatrix speelt hier op in door een verrassingsbezoek te brengen aan een jongerencentrum in Amsterdam om in gesprek te gaan met Marokkaanse jongeren. Weer weet de koningin positief in het nieuws te komen; ze laat de Marokkaanse gemeenschap in Nederland zien dat zij open staat voor het gesprek met hen. In het persoonlijk leven van de koningin liggen in de afgelopen jaren verdriet en geluk dicht bij elkaar. Blijdschap is er als koningin Beatrix op 8 juni 2002 voor de eerste keer grootmoeder wordt van kleindochter Eloise, dochter van prins Constantijn en prinses 34 Huub Wijfjes, De sloop van het laatste bastion. Journalistiek en het Koninklijk Huis tijdens Beatrix, in: C.A. Tamse (red.), De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt, Amsterdam: Balans, 2005, p Ibidem., p Remco Meijer, Aan het hof. De monarchie onder koningin Beatrix, Amsterdam: Bert Bakker,1999, p

27 Laurentien. Ook prins Claus maakt dit nog mee, maar als hij op 6 oktober van dat jaar overlijdt, laat hij een intens verdrietige koningin Beatrix achter. Voor het volk is zij dit jaar op haar menselijkst te zien; ze krijgt haar te zien als trotse moeder, grootmoeder en als rouwende weduwe. Het wekt respect en sympathie op voor de vorstin die voor het oog van heel Nederland haar man laat bijzetten in de Koninklijke grafkelder en het verdriet eervol draagt. In 2004 krijgt de Koninklijke familie nog meer verdriet voor de kiezen als koningin Juliana (maart) en prins Bernhard (december) komen te overlijden. Weer is een verdrietige koningin te zien. Blijdschap is er ook als Beatrix in 2005 haar 25-jarig regeringsjubileum viert. Ze brengt een bezoek aan alle Nederlandse provincies en ook de Nederlandse Antillen en Aruba worden niet overgeslagen. Het doet het Nederlandse volk goed te mogen delen in deze vreugde en wekken weer de sympathie voor de koningin. Inmiddels is koningin Beatrix grootmoeder van acht kleinkinderen, waaronder troonopvolgster prinses Catharina-Amalia, geboren op 7 december In meer recente interviews geeft Beatrix aan te genieten van haar kleinkinderen en een trotse oma te zijn. Ondanks dat er geen duidelijkheid over is wanneer Beatrix afstand zal doen van de troon, wordt dat toch zeker in de komende jaren verwacht. Prins Willem-Alexander is inmiddels de veertig gepasseerd en is zich al enkele jaren uitgebreid aan het voorbereiden op het koningschap. Het is echter aan koningin Beatrix om het moment te bepalen waarin zij het ambt overdraagt op haar oudste zoon. Wanneer het moment van de troonsafstand ook zal zijn, koningin Beatrix kan terugkijken op vele jaren met een drukke agenda. Zo legde ze talloze staats- en werkbezoeken af, ontving ze regeringsleiders uit alle windstreken en waren er de jaarlijks terugkerende evenementen als Prinsjesdag, Koninginnedag en de gebeurtenissen rondom 4 en 5 mei. Naar verwachting zullen veel van deze evenementen in de kranten geïllustreerd zijn aan de hand van foto s met koningin Beatrix. 1.4 Kan koningin Beatrix het opdringende mediaveld het hoofd bieden? Uit de citaten van koningin Beatrix aan het begin van dit hoofdstuk en uit de manier waarop zij invulling geeft aan haar koningschap kan geconcludeerd worden dat de koningin de sterke behoefte heeft om het privéleven van haar zelf en haar familie af te schermen van de media. Beatrix combineert dit met haar zeer professionele taakuitoefening, wat er toe leidt dat Beatrix in haar regeerperiode nauwelijks op spontaniteit te betrappen is geweest. De hier 29

28 eerder aangehaald Koninginnedag 1988 daar gelaten. Daarnaast laat de koningin ook zo min mogelijk haar persoonlijke opvattingen blijken, om haar taakuitoefening niet in gevaar te brengen. Zelfs toen koningin Beatrix in 2000 een expositie mocht openen in het Stedelijk Museum in Amsterdam vond ze dat ze geen blijk moest geven persoonlijke opvattingen: Ik vond dat ik dat, vanuit mijn positie, niet moest doen. 37 Al eerder werd aangehaald dat de koningin met deze afstandelijke, haast afwijzende houding, niet altijd geliefd werd bij het Nederlandse volk. Aan de andere kant, toen Beatrix in 1999 weliswaar niet bewust van het feit dat het uit zou lekken- openlijk uitkwam voor haar mening over de pers, werd zij onmiddellijk door dezelfde media afgestraft. Weer wordt duidelijk dat het voor koningin Beatrix altijd balanceren blijft en dat zij het moeilijk goed kan doen. Hoe goed en strak haar eigen regie ook is. Het bovenstaande kan de indruk gewekt hebben dat Beatrix tegen de pers is. Maar volgens mediahistoricus Huub Wijfjes is het niet terecht om Beatrix als bestrijder van de vrije pers te zien. Beatrix omgang met de pers is volgens Wijfjes eerder kenmerkend voor een behoefte aan controle over de eigen werkelijkheid bij een steeds heviger opdringend mediaveld 38. Koningin Beatrix wil de regie over het openbare optreden van haar en de familie in eigen handen houden en dan is het volgens Wijfjes vanzelfsprekend dat de media als een storende factor ervaren wordt. 39 In de volgende hoofdstukken worden de ontwikkelingen in het Nederlandse medialandschap uitgebreid behandeld en wordt duidelijk dat Beatrix regie nog zo strak kan zijn, er zijn echter factoren die niet zelf in de hand gehouden kunnen worden. Hier wordt de worsteling van de vorst met de media en de spanning tussen wat privé gehouden moet worden en wat in het openbaar naar buiten kan komen, weer duidelijk zichtbaar. Het is dan ook precies deze reden wat dit onderzoek zo interessant maakt; lukt het de professionele en perfectionistische Beatrix, met haar gestroomlijnde hofhouding, om in het mediaveld van tegenwoordig haar privéleven zoals zij dat wenst, buiten de media te houden? 37 Huijsen (2001), p Wijfjes (2005), p Idem. 30

29 Hoofdstuk 2 De Telegraaf en de Volkskrant nader bekeken In dit hoofdstuk wordt het theoretische kader geschetst rondom de twee kranten waaruit de onderzoeksdata komen, namelijk De Telegraaf en de Volkskrant. Het schetsen van een breed kader rondom de twee kranten is noodzakelijk om aan het eind van dit onderzoek de beeldvorming en de rollen die koningin Beatrix inneemt op de foto s uit De Telegraaf en de Volkskrant in hun juiste perspectief te plaatsen. Daarbij zal dit hoofdstuk verklarend werken bij de vraag of de verschillen in uitkomsten voortvloeien uit de identiteit van de beide dagbladen. Dit hoofdstuk zal chronologisch en aan de hand van voor dit onderzoek relevantealgemene trends en ontwikkelingen in de journalistiek de beide kranten bespreken. Zo wordt er ook ingegaan op de geschiedenis van de kranten, hun identiteit, fotobeleid en berichtgeving rondom het Koninklijk Huis. 2.1 Geschiedenis van De Telegraaf en de Volkskrant Van verzuiling naar ontzuiling De eerste belangrijke ontwikkeling in de journalistiek die relevant is voor de identiteit en het karakter van de beide kranten is de opkomst van de ontzuiling. De periode die hieraan vooraf ging, de verzuiling, is te plaatsen in de eerste helft van de twintigste eeuw. Toen werd de sterk verdeelde Nederlandse maatschappij gestructureerd en bepaald door de zuilen. De Telegraaf en de Volkskrant bestonden al voor die tijd. De Telegraaf is een van de oudste nog bestaande kranten van Nederland. Het dagblad verscheen voor het eerst op zondag (!) 1 januari Hoofdredacteur A.L.H. Obreen schreef op de voorpagina dat zij (De Telegraaf, AL) bij het Nederlandsche publiek optreedt als een niet onwelkome gast 40. De krant kende een langzame start, maar bleek later goed aan te slaan. Al in de begindagen onderscheidde De Telegraaf zich door het levendige uiterlijk en door uitvoerige en actuele berichtgeving. 41 De tweede krant die in dit onderzoek centraal staat is de Volkskrant. Deze krant is aanzienlijk jonger dan De Telegraaf; zij bestaat sinds 2 oktober 1919 en werd aanvankelijk alleen 40 A.L.H. Obreen, Aan onze lezers., De Telegraaf, 1 januari Informatiepakket De Telegraaf: De wereld van de krant, De historie 31

30 uitgegeven als weekblad van de katholieke arbeidersbeweging. Op 1 oktober 1921 werd het een dagblad. Ten tijde van de verzuiling was de Nederlandse bevolking verdeeld in vier zuilen en iedere zuil had zijn eigen kerken, kranten, omroepen, politieke partijen en scholen. Zo was er de protestants-christelijke zuil; binnen deze zuil las men Trouw, keek men naar programma s van de NCRV en werd er gestemd op de ARP of CHU. Daarnaast viel er een rooms-katholieke zuil te onderscheiden, met als krant de Volkskrant, als omroep de KRO en als politieke partij de KVP. De Volkskrant onderhield goede banden met de katholieke arbeidersbeweging. Sterker nog, de arbeidersbeweging was eigenaar van de krant in die jaren. Na de Tweede Wereldoorlog bleef de Volkskrant sterk verbonden aan de KVP. Deze band werd intern bij de krant in ere gehouden; KVP-leider Romme was tot 1952 politiek hoofdredacteur van de Volkskrant en hij bleef tot 1960 medewerker. 42 De Volkskrant besteedde in die jaren veel aandacht aan vernieuwingen binnen de katholieke kerk. De derde zuil was de socialistische, waarbinnen het gebruikelijk was Het Vrije Volk te lezen, PvdA te stemmen en naar de VARA te kijken. Een vierde zuil zou de liberaal/neutrale kunnen zijn, maar de liberalen zelf hebben altijd het bestaan van deze zuil ontkend aangezien zij tegen de verzuiling waren. Toch reken ik deze liberale zuil tot het systeem en hierbinnen las men de Nieuw Rotterdamsche Courant en het Handelsblad, keek men naar de AVRO en genoot men onderwijs aan een van de Rijksuniversiteiten. Opvallend is dat De Telegraaf niet aan een zuil gebonden was. De krant werd toentertijd al door een breed publiek gelezen en liet zich niet onder een noemer onderbrengen. Het dagelijkse leven van de Nederlanders werd beheerst door de zuil waartoe ze behoorden. Aangezien alle instellingen en instituten als onderwijs, politiek en zorg binnen de zuilen werd geregeld, leefden de Nederlanders vanaf de jaren vijftig grotendeels naast elkaar. Ten tijde van de verzuiling laat het gedrag van de Nederlandse pers zich het best omschrijven met woorden van analytici Daalder en Lijphart die de pers omschrijven als angstige en kritiekloze vertolkers van het gedachtegoed van de politieke leiders. Ze werkten mee aan het in stand houden van een verzuild bouwwerk, waarbij elites in achterkamertjes alle zaken onderling bedisselden om de zwaarbevochten compromissen vervolgens via de 42 Frank van Vree, De metamorfose van een dagblad. Een journalistieke geschiedenis van de Volkskrant. Amsterdam: Meulenhoff, 1996, p. 26. Zie voor een uitvoerig verslag over Romme als hoofdredacteur van de Volkskrant: Marcel Broersma, De hand van Romme. C.P.M. Romme als staatkundig hoofdredacteur van de Volkskrant ( ),, in: Journalistieke cultuur in Nederland, Jo Bardoel e.d., Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p

31 volgzame media aan het lijdzame volk te verkopen. 43 Journalist H.J.A. Hofland noemt de pers in de jaren vijftig een geautomatiseerd claque die bereid was de in het nauw gedreven staatslieden tot de laatste minuut te helpen. 44 Deze beschrijving geldt echter in zijn geheel niet voor De Telegraaf, die los stond van een zuil. De consequentie voor de journalistiek in deze tijd is dat de pers zich plichtmatig opstelde ten aanzien van autoriteiten. Na een periode van oorlog wilde de media de rust in het land bewaren en waar mogelijk de eenheid in het land verstevigen en bevestigen. Dit is ook hoe de pers in de Greet Hofmans-affaire stond. Het Koninklijk Huis was de schakel die de naoorlogse samenleving bond en reden gaf tot vreugde, met nationale feestdagen bijvoorbeeld. De media berichtte hierover, maar stelde zichzelf niet ten doel hier kritisch over te zijn. In de jaren zestig kwam de ommekeer in de Nederlandse samenleving: de ontzuiling kwam op gang. De introductie en opkomst van de televisie had hierin een groot aandeel. Via de beeldbuis nam het Nederlandse volk ineens meningen en visies van buiten de zuil tot zich en zo kon een ieder een eigen mening ontwikkelen over maatschappelijke kwesties. Het was ook de tijd van polarisatie, hippies en provo s. Links en rechts van het politieke spectrum stonden lijnrecht tegenover elkaar. In die tijd las links de Volkskrant en rechts De Telegraaf. In een uitzending van KRO Profiel bevestigt oud-hoofdredacteur Johan Olde Kalter (van 1993 tot 2006) dat De Telegraaf in die tijd een rechtse krant was en oud-redacteur Charles Huijskens zegt in deze uitzending links haatte De Telegraaf. 45 In de journalistiek veranderde er veel; de media werd kritischer naar zichzelf toe en de journalistiek kwam los van het volgzame gedrag binnen de zuil. Er ontstond een nieuwe professionele autonomie binnen de journalistiek; het losbreken van de formele zuilverbanden was belangrijk, maar in de kern was het nog belangrijker dat journalisten zich het recht toeeigenden om zelf te beslissen hoe en waarover men schreef of berichtte. 46 Journalisten voelden zich op een hele andere manier verantwoordelijk voor de democratie; de politiek werd voortaan met een kritische blik gevolgd. 47 Vanaf het midden van de jaren zestig was er ook een kentering zichtbaar in de politieke koers van de Volkskrant. Het begon met de benoeming van Jan van der Pluijm als 43 Huub Wijfjes, Journalistiek in Nederland Beroep, cultuur en organisatie, Amsterdam: Boom, 2004, p Idem. 45 KRO Profiel, De waarheid van wakker Nederland, 12 oktober 2007, Nederland 1 46 Huub Wijfjes, Haagse kringen, Haagse vormen. Stijlverandering in politieke journalistiek., in: Journalistieke cultuur in Nederland, Jo Bardoel e.d., Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p Ibidem., p

32 hoofdredacteur. Hij schrapte in 1965 de ondertitel 'katholiek dagblad van Nederland' en de krant verwijderde zich steeds meer en verder van het politieke en culturele midden. Mediakenner Frank van Vree stelt in zijn boek over de journalistieke geschiedenis van de Volkskrant dat een vervreemding van de katholieke wortels werd zichtbaar en het bestaan van de confessionele partijen werd betwist en de traditionele moraal afgezworen 48. De vernieuwingen legden de Volkskrant geen windeieren: met tienduizenden stroomden de nieuwe abonnees toe. Zo groeide de Volkskrant uit tot het op twee na grootste dagblad van Nederland in die tijd. 49 De krant richtte zich op jongere lezers en het werd een progressief dagblad voor hoog opgeleiden. Een nog grotere groei was zichtbaar bij De Telegraaf. Deze krant passeerde halverwege de jaren zestig Het Vrije Volk en werd qua oplage en abonnees de grootste krant van Nederland. Ook werd in deze periode het veronderstelde foute oorlogsverleden van de krant steeds aangehaald door tegenstanders. Dit lijkt het succes van de krant in die jaren echter juist te verklaren. De redacteuren van De Telegraaf waren strijdbaar en wilden een goede krant maken Meer aandacht voor het menselijke Door het losbreken van de zuilen veranderde ook de lezerskring van de kranten, waardoor de leiding van de kranten zich vaak verplicht zag de redactie te herstructureren. Het was voor kranten niet meer vanzelfsprekend dat ze een bepaalde groep lezers aan zich gebonden hielden. Het zorgde ervoor dat kranten zich gingen verenigen en uiteindelijke fuseerden sommigen zelfs. Maar niet alleen de bedrijfsstructuur van kranten veranderen, het leespubliek wilde ook iets anders. Niet alleen informatie, maar ook amusement. Dit bracht kranten ertoe bijlages bij de krant te voegen met ook vaak kleurenpagina s. Hierin werden steeds meer human interest verhalen geplaatst, want daar was behoefte aan. 51 Er kwam ook aandacht voor nieuwe zaken en hier valt de tweede journalistieke ontwikkeling die relevant is voor dit onderzoek, waar te nemen; kranten gingen zich meer richten op het menselijke aspect van nieuws, om het minder abstract te maken. Zo deed ook een nieuwe vorm van het journalistieke interview haar intrede. Willem Witkampf begon hier al mee in 1956 bij Het Parool en al gauw volgden velen zijn voorbeeld, zoals Ischa Meijer, 48 Van Vree (1996), p Idem. 50 KRO Profiel, De waarheid van wakker Nederland, 12 oktober 2007, Nederland 1 51 Wijfjes (2004), p

33 Bibeb en Joop van Tijn. 52 Ook hiervan bestond een commerciële variant: vanaf 1959 vulde Henk van der Meijden in De Telegraaf een pagina met shownieuws. Hij vulde zijn kolommen met verhalen over bekende mensen, waaronder royalty. 53 Hieruit blijkt eens te meer dat het bij De Telegraaf is gaan horen om shownieuws te brengen. Verderop in dit hoofdstuk zal blijken dat het ook een stuk identiteit van de krant is gaan worden, hetgeen natuurlijk zeer interessant is voor dit onderzoek en de resultaten. In 1974 kwam het eerste Nederlandse roddelblad op de markt, Story. Een jaar later volgde Henk van der Meijden met Privé, genoemd naar zijn pagina in De Telegraaf. Niet alleen de vorm, maar vooral de onconventionele manier waarop met feiten werd omgegaan, onderscheidden de artikelen in de roddelbladen van wat tot dan toe bekend was. Er was eerst veel kritiek op Story, door de wankele feitelijke betrouwbaarheid, de met veel emotie opgeklopte verhaaltjes, het conservatieve moralisme, het negeren van een knalharde politieke of maatschappelijke werkelijkheid en de aandacht schreeuwende vormgeving. 54 Ondanks deze kritiek werden de roddelbladen erg populair, wat tot op de dag van vandaag geldt. En het zou ook een verklaring kunnen zijn voor het grote succes van De Telegraaf, welke krant qua uiterlijk het dichtst bij een roddelblad in de buurt komt. Verderop in dit hoofdstuk wordt er dieper ingegaan op een ontwikkeling die zich met name in de jaren negentig manifesteerde: het nieuws werd gebracht rondom de emotie. In de jaren zeventig gingen kranten een politieke kleur aanhangen om lezers te trekken. Zo werd de Volkskrant het kaderblad van de PvdA, aldus Ed van Thijn, fractieleider van de PvdA tijdens het kabinet-den Uyl. 55 Ook in deze jaren bleef de Volkskrant de krant voor jongere en hoog opgeleide lezers met een voorkeur voor progressieve partijen. 56 Echter, al in de jaren tachtig waren ook deze (politieke) verschillen tussen de dagbladen nauwelijks meer zichtbaar en probeerden de dagbladen zich vooral door kwaliteit en kwantiteit te onderscheiden van elkaar. 57 Ook was er geen duidelijk onderscheid meer te maken tussen linkse en rechtse kranten; ze schoven steeds meer op naar het politieke midden. Voor De Telegraaf zat hier een duidelijk motief achter. Het was de grootste krant van het land en ze wilde haar lezers niet wegjagen met extreme standpunten. 52 Ibidem., p Ibidem., p Idem. 55 Aldus geciteerd in Van Vree (1996), p Ibidem., p Stephanie van den Berg, Het fotografische geheugen van Bosnië. Een onderzoek naar de fotokeuze van De Volkskrant, the Guardian en Libération tijdens de oorlog in Bosnië Rijksuniversiteit Groningen, p.21 35

34 2.1.3 De kranten vanaf 1980: groeiende markt en concurrentie Koningin Beatrix besteeg de troon in De journalistiek leek na een periode van vele en grote veranderingen in rustiger vaarwater beland. Waar de journalistiek in de jaren zestig tot tachtig veelal ideologisch geëngageerd was, werd dat aan het begin van de jaren tachtig steeds meer als achterhaald en ouderwets bezien. Een derde ontwikkeling deed zich voor: een professionele en commerciële aanpak werd het motief. Dit zag men als noodzakelijk en modern. 58 Ook de Volkskrant richtte zich in deze jaren onder leiding van hoofdredacteur Harry Lockefeer- op professionalisering en verzakelijking van de krant. Hierbij moesten kwaliteiten als objectiviteit, leesbaarheid en toegankelijkheid voorop komen te staan. De krant werd veelzijdiger, informatiever en pluriformer en oogstte in professionele kringen veel lof. 59 Ook de jaren tachtig en negentig brachten weer veel veranderingen met zich mee voor de journalistiek. Door de toenemende welvaart en voortschrijdende technologie groeide de mediamarkt enorm. Deze groei was niet bepaald evenwichtig te noemen: de groei van de dagen weekbladen kwam tot stilstand en uiteindelijk kromp de markt hiervoor zelfs. Aan de andere kant deed de nieuwe media haar intrede. Nieuwe manieren van nieuws- en informatievoorziening werden geïntroduceerde, zoals internet. Voor de dagbladwereld betekende dit dat er nieuwe fusies kwamen. Er bestond vrees dat de redacties van de afzonderlijke kranten teveel op elkaar zouden gaan lijken, maar uiteindelijk bleek dat de commerciële dagbladondernemingen wel degelijk de kwaliteit en de interne pluriformiteit van de pers kon bevorderen. Voor adverteerders werd het aantrekkelijker en daardoor genereerden de dagbladen meer opbrengsten, waardoor de redacties konden groeien. De Telegraaf profiteerde mee en bereikte in 1999 een topjaar met een oplage van bijna en meer dan driehonderd redacteuren. 60 Op de televisiemarkt was ook een revolutie zichtbaar. In 1989 begon het Luxemburgse commerciële televisiestation RTL in Nederland met uitzenden. Dit was nog maar het begin, want tien jaar later zouden zes commerciële televisiestations in Nederland functioneren. Meer zenders betekende voor de journalistiek meer uren om te vullen. Zo kwamen er naast het NOS-Journaal meer nieuwsuitzendingen, zoals RTL-Nieuws en SBS-Nieuws. Ook kwamen er steeds meer programma s die op specifieke doelgroepen waren gericht. 61 De groeiende markt kan gezien worden als een vierde ontwikkeling in de journalistiek waar de kranten mee te maken kregen. Sterk samenhangend met de groeiende markt is de 58 Wijfjes (2004), p Van Vree (1996), p Wijfjes (2004), p Ibidem., p

35 groeiende concurrentie. De pers moest alle zeilen bijzetten om gelezen of bekeken te worden. Bovendien, de kijker en lezer hadden keus te over, dus deze werd kritisch en nam niet meer met alles genoegen. Het werd dus een race om de kijker en lezer voor de pers. Voor de journalisten die het vak hadden uitgekozen om primeurs te scoren of nog originelere verhalen te maken dan collega s, waren dit gouden tijden. Maar Wijfjes vraagt zich of die race niet ook tot een eenvormigheid leidde die nadelig was voor cultuur en maatschappij? 62 Ergens in de jaren tachtig begonnen mediabeschouwers en wetenschappers zorgelijke conclusies te trekken over de groeiende rol van de media in het construeren van steeds hetzelfde nieuws. Er leek sprake te zijn van kuddegedrag onder journalisten en de term mediahype was geboren. Mediatheoreticus Peter Vasterman definieerde de mediahype. Een mediahype is ongewone aandacht in de media voor een bepaald onderwerp, waarbij eerst melding wordt gemaakt van een onderwerp. De media nemen dit over, maar proberen er vervolgens hun eigen originele invalshoek op los te laten. Er wordt gezocht naar andere incidenten die ermee (kunnen) samenhangen, zodat die weer nieuws worden. Ook wordt er van alle betrokkenen (autoriteit, deskundige, slachtoffer, aanstichter, noem maar op) een reactie gevraagd die vervolgens weer als nieuws gebracht wordt. Het nieuws wordt zelf gegenereerd. Pas als er concrete maatregelen genomen worden, dooft het onderwerp uit. 63 Alle media manifesteerden zich in de mediahypes, weliswaar met een eigen invalshoek maar blijkbaar met dezelfde nieuwsagenda als de overige media. Er leek definitief afstand gedaan te zijn van de verzuiling waarin elk medium haar eigen groep had waarop het zich richtte. In plaats daarvan had de media nu een uniforme agenda. 64 Tot op de dag van vandaag zijn er mediahypes waarneembaar in de media, zo ook met betrekking tot het Koninklijk Huis. Zo gaf prinses Máxima in oktober 2007 een toespraak voor de Wetenschappelijke Raad voor de Regering waaruit de conclusie getrokken werd dat zij had gezegd dat dè Nederlander niet bestaat. Het werd uitgelicht in alle media en pas toen Máxima verklaarde dat haar uitspraak uit zijn verband was getrokken, gingen de gemoederen weer liggen. Het is dus een fenomeen waar ook koningin Beatrix rekening mee moet houden in haar optreden. Ook wat betreft de foto s waar zij op staat. Ze hoeft maar een keer gefotografeerd te worden in een pose die heftige reacties uit kan lokken en de mediahype is geboren. Het is iets waar zij altijd waakzaam voor moet zijn en wat zij waarschijnlijk ook wel is. 62 Ibidem., p Ibidem., p Idem. 37

36 2.1.5 Het krachtigste wapen: emotie In de jaren negentig begonnen de media, met name de televisie, steeds meer nadruk te leggen op emotie. Emotie werd het krachtigste wapen om de aandacht van de kijker te veroveren en vast te houden. 65 De focus op emotie kwam tot een hoogtepunt in de introductie van reality-tv. Er kwamen veel televisieprogramma s die het leven door de ogen van de gewone burger toonden en ook de journalistiek ging dit overnemen; er kwam steeds meer ruimte voor vox-pop s van de gewone man en als er een ramp was gebeurd, werd er niet meer geschroomd om slachtoffers met hun emoties in beeld te brengen. Er was kennelijk behoefte bij de kijker om spannende stukjes werkelijkheid snel en emotioneel mee te maken. Dit riep wel vragen op over de privacy van de mensen die in beeld gebracht werden. Nog altijd wordt in het huidige medialandschap veel aandacht geschonken aan het menselijke in het nieuws. Als krant ging en gaat De Telegraaf hier het verst in mee; het nieuws wordt vaak gebracht vanuit de mens en haar emotie. Dit zou kunnen betekenen dat de foto s van koningin Beatrix uit deze krant dan ook gericht zijn op de emotie van de vorstin. Het is ook in deze periode dat de negatieve waardering voor de populaire pers omslaat naar een positieve. Zo beschouwen de culturele wetenschappen sinds de jaren tachtig de massapers juist als vertolkers van populaire cultuur en zij representeren een heersende moraliteit of populaire identiteit. 66 Dit leidt er in de jaren negentig toe dat het onderwerp kroonprinselijke vriendin wel nieuwswaardig wordt geacht door de Nederlandse kranten. Volgens historica Irène Diependaal betekende dit een wijziging in het journalistieke frame ; er vond namelijk een wijziging plaats in het journalistieke interpretatieschema, ook wel frame genoemd. Diependaal legt uit dat bepaalde media ( ) kunnen functioneren als leaders of the pack. Als deze prestige media een onderwerp op een bepaalde manier aanpakken, dan zullen andere media geneigd zijn om de eerste interpretatie van een gebeurtenis als uitgangspunt te nemen voor hun verdere activiteiten. ( ) Het gekozen journalistieke frame geeft ook de selectiecriteria om het nieuws te ordenen 67. Voor de royaltyverslaggeving in de dagbladen betekende dit dat de selectiecriteria en redeneringen van de roddelbladen worden overgenomen. 68 De afgelopen decennia hebben de media zich ontwikkeld tot commerciële bedrijven die veel doen om hun lezers of kijkers aan zich te binden. Het is de marktwerking die bepaalt 65 Ibidem., p Huub Wijfjes, Van de Greet Hofmans-affaire tot Margarita-gate. De mediaconstructie van schandalen rond het koningshuis, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis, 10 [2] 2007, p Irène Diependaal, Koninklijke mediathon. De opmars van royalty in dagbladen, in: Jo Bardoel, e.d., Journalistieke cultuur in Nederland, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p Idem. 38

37 wat er uitgezonden of geschreven wordt. De nieuwsconsument van tegenwoordig heeft behoefte aan nieuws waarin het zichzelf kan herkennen. Programma s en artikelen worden gemaakt vanuit het standpunt van de gewone man. 2.2 Identiteit en karakter van De Telegraaf en de Volkskrant De Telegraaf is nog altijd de grootste krant van Nederland qua oplage. In 2007 had de krant een totale oplage van stuks. Dit was weliswaar een verlies van twee procent ten opzichte van een jaar eerder, maar in tegenstelling tot andere grote kranten als Algemeen Dagblad (totale oplage stuks, verlies 9 procent), NRC Handelsblad ( stuks, verlies 4 procent) en, in dit onderzoek ook centraal, de Volkskrant ( stuks, verlies 4 procent), deed De Telegraaf het nog altijd het beste van de landelijke dagbladen. 69 Het gemiddelde bereik van De Telegraaf is lezers en dat is 16,0 procent van alle Nederlanders van 13 jaar en ouder. 70 Toch moet ook De Telegraaf in het huidige medialandschap op haar tellen passen en zich blijven profileren. De Telegraaf is in handen van De Telegraaf Media Groep (TMG), voorheen N.V. Holdingmaatschappij De Telegraaf. TMG is de grootste krantenuitgever van Nederland en exploiteert niet alleen de dagbladen De Telegraaf en Spits, maar heeft ook belangen in de website GeenStijl en in de Sky Radio Groep. Het is duidelijk geworden dat De Telegraaf niet gebonden is aan een politieke partij of een kerkelijke richting vanuit het tijdperk van de verzuiling. De onpartijdigheid die hier volgens de krant zelf uit voortkomt, is ook vastgelegd in de statuten van de krant. 71 Dit betekent ook dat De Telegraaf een hele brede berichtgeving heeft. In het redactieprofiel valt daarnaast te lezen dat de krant -ondanks de onpartijdigheid- wel een aantal uitgangspunten huldigt die breed in de Nederlandse samenleving gedragen worden. Zo stelt het redactieprofiel tegen elke vorm van discriminatie te zijn en daarnaast is De Telegraaf voorstander van het Nederlandse staatsbestel; de parlementaire democratie wordt gesteund Oplagecijfers landelijke dagbladen 2007, geraadpleegd 10 juni NOM Print Monitor 2007-I/2007-II, Gemiddeld bereik 13+ van dagbladen en dagbladcombinaties via geraadpleegd 10 juni Wat is de identiteit van De Telegraaf? Publieksinformatie De Telegraaf via geraadpleegd 11 juni Idem. 39

38 De Telegraaf ziet het als haar taak om de lezer en de gebruiker van internet zo goed mogelijk te voorzien van al het nieuws dat van belang is 73. Een andere taak en functie die de krant voor zichzelf ziet weggelegd, is het zo goed mogelijk volgen van de autoriteiten als waakhond van de democratie. Via de website van uitgever TMG valt te lezen dat De Telegraaf als geen ander weet wat er bij de Nederlanders leeft. Het is een toegankelijke krant met de juiste balans tussen nieuws en verstrooiing. Een combinatie waarmee De Telegraaf groot is geworden.. Het lezersprofiel van De Telegraaf valt niet expliciet op de site van het dagblad te vinden, maar daar valt wél te lezen dat De Telegraaf haar doelgroep ruim definieert: iedereen die Nederlands kan lezen 74. Ondanks dat de krant niet zelf haar lezers omschrijft, staat De Telegraaf bekend om haar lezers die de doorsnee van Nederland vormen. Van alle landelijke dagbladen heeft De Telegraaf de meeste lezers die alleen lager onderwijs hebben genoten. 75 Dit zegt overigens niet dat de krant niet door hoger opgeleiden wordt gelezen. Onder de lezers van De Telegraaf bevinden zich ruim negentigduizend academici. Het grootste deel van de lezers is tussen de 35 en 50 jaar oud en heeft een gezin met jonge kinderen. De Telegraaf wordt ook veel gelezen door allochtonen. 76 De Telegraaf lijkt zich te richten op haar grootste groep lezers; diegenen die laag opgeleid zijn. Zo gebruikt de krant bijvoorbeeld veel korte zinnen en ook qua inhoud en opmaak ligt de nadruk op de belevingswereld van hun laag opgeleide lezers. Er is veel aandacht voor amusement en emotie. Showbizz-nieuws en roddels en 'human interest' verhalen zijn veel terug te vinden in de krant. Ook onderwerpen die slechts op geruchten gestoeld lijken te zijn worden niet geschuwd en komen uitgebreid aan de orde. Hoewel er in de Nederlandse dagbladwereld geen echt duidelijke scheiding te maken valt tussen serieuze en populaire pers, is De Telegraaf mijns inziens toch onder de laatste noemer te plaatsen. Dit door de (soms) sensationele en niet altijd integere manier van berichten. Uit het feit dat de krant veel aandacht schenkt aan showbizz en roddels, waar tegenwoordig ook de zogenaamde royals onder gerekend mogen worden, veronderstel ik dat er in De Telegraaf relatief veel foto s gevonden zullen worden van koningin Beatrix. De elementen van emotie, amusement en human interest lijken De Telegraaf te typeren en zullen dan ook worden meegenomen in de uiteindelijke inhoudelijke analyse. Een eerste voorzichtige voorspelling is dan ook dat de 73 Hoe ziet De Telegraaf zichzelf? Publieksinformatie De Telegraaf, 74 Wat is de doelgroep van De Telegraaf? Publieksinformatie De Telegraaf, 75 S. Tibben, 'Nederlandse kranten houden te weinig rekening met hun lezersprofiel', in: De Journalist, nr , p Rapport Kleur! 23 augustus 2004, via geraadpleegd op 12 juni

39 foto s die gevonden worden, zich richten op deze elementen. Voor wat betreft de rollen van Beatrix zou dit kunnen betekenen dat De Telegraaf zich richt op de rollen die koningin Beatrix zo veel als mogelijk is van haar privékant laten zien. Dit wordt gesteld ook met het oog op de chauvinistische en nationalistische invalshoek die De Telegraaf neemt in haar berichtgeving. Weliswaar gericht op de privékant van de Oranjes, maar aandacht voor het Koninklijk Huis is er ruimschoots Ideologisch gezien is De Telegraaf altijd een vrij conservatieve krant geweest. Ondanks dat de krant niet gebonden was aan een politieke partij en zuil, was het toch de meest gelezen krant voor de 'neutrale' (liberale) zuil. De Telegraaf wordt soms ook neergezet als de spreekbuis van de 'populistische' vleugel van de VVD. 77 Dit zou De Telegraaf aan de rechterkant van het politieke spectrum plaatsen. Dit rechtse karakter met steun voor de VVD en het CDA past in het beeld van de krant tot Het past ook goed bij de politieke voorkeur van de lezers in die tijd; in 1977 haalde de VVD 33,9 procent van de stemmen binnen de lezerskring van De Telegraaf. 78 Vanaf 1982 wijzigde de koers van de krant en zocht zij qua ideologie meer de aansluiting bij het CDA. Tegenwoordig klinkt nog altijd de stem dat De Telegraaf populistisch en rechts zou zijn. Zo voert de krant openlijk actie tegen hoge benzineprijzen, maar aan de andere kant participeerde De Telegraaf weer niet in de 'volksopstand' die Pim Fortuyn destijds ontketende. De identiteit van De Telegraaf is niet in een paar woorden te omschrijven, maar er mag geconcludeerd worden dat de krant zich aan de rechterkant van het politieke spectrum begeeft en niet bang is om sensationeel te berichten met zo nu en dan een populistische invalshoek. Waar De Telegraaf ten tijde van de verzuiling neutraal was, was de Volkskrant een krant van de katholieke zuil. Uit bovenstaande is duidelijk geworden dat zij in de loop van de tijd de katholieke koers heeft losgelaten. De website van uitgever PCM van de Volkskrant noemt het dagblad in het redactioneel profiel een eigenzinnige en onconventionele krant, die zijn lezers betrokken houdt en uitdaagt, zodat zij het beste uit zichzelf en anderen halen. 79. Dit is ook de manier waarop de Volkskrant zich in de markt wil positioneren en naar buiten toe wil presenteren. Hierbij let de krant niet alleen op de eigen identiteit, maar ook op het profiel van de lezer. Op deze manier 77 Otto Scholten en Jan Kleinnijenhuis, 'Landelijke dagbladen, politieke partijen en kiezers ', in: J.J. Van Cuilenborg, P. Neijens en O. Scholten (red.), Media in overvloed, Amsterdam: Amsterdam University Press, 1999, p Ibidem., p Redactioneel Profiel, geraadpleegd op 10 juni

40 wil ze een geheel onderscheidende, eigen positie innemen op de markt. 80 Het redactioneel profiel stelt verder dat de krant zelfkritisch is en dat ze zichzelf wil aanpassen aan de eisen van de tijd en aan het lezerspubliek. De uitgever vindt dat de Volkskrant zich onderscheidt van andere media door de eigenzinnige nieuwskeuze van de redactie, originele invalshoeken en aandacht voor opiniërende stukken 81. De Volkskrant gaat op haar eigen website nog wat dieper in op de identiteit van de krant en geeft aldaar aan haar verworven autoriteit als grootste kwaliteitskrant van Nederland niet als vanzelfsprekend te beschouwen. Ze wil deze autoriteit elke dag opnieuw verdienen door onafhankelijke informatieverstrekking en heldere analyses. 82 Waar de uitgever de Volkskrant eigenzinnig en onconventioneel noemt, voegt de krant daar zelf nog de termen progressief en veranderingsgezind aan toe. 83 Naast het brengen van een dagblad op papier, houdt de krant zich ook bezig met de ontwikkeling van producten en diensten waarmee de lezer nieuws op andere, verschillende manier tot zich kan nemen, bijvoorbeeld via de mobiele telefoon. Middels dit redactioneel profiel en de positionering in de markt wil de Volkskrant haar ambitie om haar eigen agenda te stellen waarmaken. Dit wil zij doen zonder gehinderd te worden door heilige huisjes of de waan van de dag. 84 Wat betreft het lezersprofiel van de Volkskrant valt weer informatie te vinden op de eigen website, als ook op die van uitgever PCM. Voor de kenmerken van de lezers wordt een splitsing gemaakt tussen demografische kenmerken en de mentaliteit van de lezers. Voor de eerste categorie geldt dat de Volkskrant door ongeveer evenveel mannen als vrouwen wordt gelezen. De grootste groep lezers is tussen de 35 en 49 jaar oud (39 procent van de lezers), gevolgd door de groep tussen de 50 en 64 jaar (29,4 procent van de lezers). 85 De lezers wonen verspreid in Nederland en zijn over het algemeen welgesteld en goed opgeleid. Zo leeft 46,6 procent van de Volkskrantlezers in het hoogste welstandsniveau. Ruim 30 procent van de lezers heeft een afgeronde HBO- of Bacheloropleiding en bijna een kwart is academisch geschoold. 86 Van alle Nederlandse dagbladen bereikt de Volkskrant de meest hoogopgeleiden. Daarnaast bereikt de Volkskrant ook de meeste studenten Het karakter van de Volkskrant, geraadpleegd op 10 juni Redactioneel Profiel, geraadpleegd op 10 juni Het karakter van de Volkskrant, via geraadpleegd op 10 juni Idem. 84 Idem. 85 Lezersprofiel, geraadpleegd op 10 juni Idem. 87 Lezersprofiel, geraadpleegd op 10 juni

41 De lezers zijn dus intelligent en de Volkskrant noemt ze daarnaast individueel, maar betrokken. Ondanks de individualiteit voelt de lezer zich wel onderdeel van de groep, maar geen kuddedier. Ook zijn de Volkskrant-lezers zelfbewust en durven ze zich kwetsbaar op te stellen. Wellicht samenhangend met het hoge opleidingsniveau van de lezer, is dat de lezers getypeerd worden met dat ze geprikkeld en uitgedaagd willen worden. Daarnaast is kenmerkend voor de lezer van de Volkskrant dat ze een brede interesse heeft, in bijvoorbeeld economisch nieuws, cultuur, politiek en opinie. 88 Met een hoop jonge en hoogopgeleide lezers mikt de Volkskrant op een specifiek publiek. Daarnaast geldt de Volkskrant als een kwaliteitskrant en opereert ze aan de linkerkant van het politieke spectrum. Een groot verschil met vroeger tijden, toen zij fungeerde als lijfblad voor de katholieke arbeider en openlijk de KVP steunde. Nu lijkt de Volkskrant niet meer zo duidelijk partij te kiezen in de politiek. In de jaren 70 was het nog heel duidelijk dat de PvdA op de steun van de krant kon rekenen, tegenwoordig is de krant niet meer dusdanig open over haar politieke voorkeur. Desalniettemin peilde Maurice de Hond bij de verkiezingen in 2006 waarop de Volkskrantlezers stemden, en de grote meerderheid stemde nog altijd PvdA. 89 De identiteit van de kranten wordt in de volgende paragraaf gekoppeld aan de houding van de kranten ten opzichte van het Koninklijk Huis. 2.2 De Telegraaf, de Volkskrant en het Koninklijk Huis In het vorige hoofdstuk is reeds de relatie tussen het Koninklijk Huis en de media geschetst en zijn de bepalende momenten voor deze verhouding uiteengezet. Het is een relatie die met recht gespannen genoemd mag worden, maar het is duidelijk geworden dat deze oorzaken heeft in heden en verleden. Het Nederlandse mediaveld is volgens mediahistoricus Huub Wijfjes steeds heviger opdringend geworden en dit heeft de relatie tussen media en monarchie veranderd. Wijfjes beschrijft twee parallelle ontwikkelingen die daar sinds de negentiende eeuw bepalend voor zijn geweest. De eerste verandering is de afname van de monarchale macht. Democratiseringsprocessen in het verleden riepen vragen op over de staatsrechtelijke positie van de vorst. In Nederland was het de liberaal J.R. Thorbecke die een beheerste aanhankelijkheid aan het 88 Idem. 89 NRC lezer stemt CDA, NRC Handelsblad, 22 november

42 koningshuis nuttig achtte voor de stabiliteit van de constitutionele monarchie zoals wij die kennen. Dit kwam er op neer dat er gezocht werd naar rituelen om de emotionele band tussen monarch en volk te behouden en tot uitdrukking te brengen. Een voorbeeld is Koninginnedag, waarin een beheerste Oranjeliefde tot uiting komt. Hierbij zijn het vooral de menselijke eigenschappen van een vorst zijn die op zo n dag tot uitdrukking komen, waarbij het overigens wel van belang is dat de afstand tussen vorst en volk bewaard wordt. Of, zoals Wijfjes het beschrijft: de monarch moet op afstand zichtbaar zijn, deels in een onbereikbaar sprookjestafereel, maar deels ook in doodgewone en dus herkenbare menselijkheid. 90 Dit roept een magisch-realisme op waarbij de media een constituerende rol spelen. 91 Dit roept onvoorziene problemen op, en daar komt ook de tweede ontwikkeling in het verleden aan het licht; de opkomst van een grootschalig en onafhankelijk mediaveld. Met de opkomst van dit grootschalige en onafhankelijke mediaveld kon het privéleven van de vorst deels op ongecontroleerde wijze publiek bezit worden. Voordeel hieraan is dat de monarch nu op enorme schaal en met een enorm bereik present kan zijn. Er is echter wel het risico van ongewenste beeldvorming. 92 In het verleden had het koningshuis het relatieve geluk dat de pers mee wilde werken aan wensen vanuit het Hof, omdat de pers destijds een groot verantwoordelijkheidsgevoel had. Dat is tegenwoordig natuurlijk heel anders, zeker met de roddelpers die in de jaren zeventig hun opmars maakten. Deze bladen onderscheiden zich van de reguliere pers door de onvoorwaardelijke keuze voor privénieuws, die ook wel royaltynieuws genoemd wordt. 93 Daarnaast heeft de opkomst van de commerciële televisie aan het einde van de jaren tachtig voor nog meer aandacht voor de mens achter de royals gezorgd. Er kan dus gesteld worden dat de media-aandacht voor het koningshuis de afgelopen decennia een enorme vlucht heeft genomen. Daarbij is de marktwerking in de mediawereld voor een groot en belangrijk deel de inhoud van de berichtgeving gaan bepalen en de mediaconsument van tegenwoordig graag de persoonlijke verhalen over de koninklijke figuren tot zich neemt. Hiermee lijkt het koningshuis in de ogen van de media een verzameling bekende Nederlanders met entertainmentwaarde en toevallige politieke macht te zijn geworden. 94 Van het magisch-realisme is eigenlijk alleen nog het realisme over. Zo is ook de journalistieke benaderingswijze van het koningshuis veranderd. Waar het Oranjehuis vroeger 90 Wijfjes( 2005), p Idem. 92 Idem. 93 Ibidem., p Ibidem., p

43 nog het nationale symbool was en met gepaste eerbied tegemoet werd getreden, tegenwoordig worden de Oranjes net zo behandeld als de overige, zogenaamde BN ers : inbreuken op privacy en roddel en achterklap. 95 Wijfjes geeft aan dat media in de twintigste eeuw op zoek zijn naar vooral humaniteit, moderniteit en gewoonheid. 96 Bij De Telegraaf zijn human interest verhalen altijd al een belangrijk aspect in de krant geweest, maar dit genre artikelen krijgt ook in kwaliteitskranten zoals de Volkskrant een prominentere plaats dan vijftien jaar geleden. 97 Voor dit onderzoek is het relevant om specifiek te kijken naar hoe De Telegraaf en de Volkskrant omgaan met het onderwerp royalty. Tot aan de jaren negentig was er behalve in De Telegraaf en de roddelbladen- nog weinig interesse in koninklijke onderwerpen in de Nederlandse kranten. Al in 1965 komt De Telegraaf met een belangrijke primeur: op 7 mei van dat jaar publiceert de krant een foto waarop dan nog- kroonprinses Beatrix met een onbekende man gearmd door de tuinen van kasteel Drakensteyn wandelt. 98 Op de redactie weet niemand wie deze onbekende man is. Al gauw komt de naam Claus von Amsberg bovendrijven en de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) bevestigt deze al snel. Dit levert een belangrijk nieuwsfeit op, maar De Telegraaf komt onder vuur te liggen. Het bestuur van de Nederlandse Vereniging van fotojournalisten en de sectie hoofdredacteuren van de Federatie van Nederlandse Journalisten (FNJ) keuren de werkwijze van het dagblad af. De FNJ stelt dat ze het artikel in De Telegraaf afkeurt zowel omdat het blijk geeft van volstrekt onbegrip voor de rechten van de leden van het Koninklijk Huis op een minimum aan bewegingsvrijheid, als vanwege het gevaar, dat deze manier van doen ( ) oplevert voor het aanzien en de werkwijze van de journalistiek in Nederland. 99 De gevestigde journalistiek vreest dus voor verloedering van de pers door deze paparazzojournalistiek van De Telegraaf, hetgeen in die tijd nog ongebruikelijk is in ons land. 100 De Telegraaf reageert hier als volgt op: Om elk misverstand te voorkomen: vrijwel de gehele Nederlandse pers heeft wanhopige pogingen gedaan de foto s van de nu zo verafschuwde fotograaf te kopen. ( ) Het Algemeen Dagblad en Het Vrije Volk gingen hierbij voorop. 95 Ibidem., p Huub Wijfjes, De afstand tot de vorst. Media en monarchie in historisch perspectief, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 1998 [1] 2, p Diependaal (2005), p De Britse krant Daily Express had de wereldprimeur; deze publiceerde de foto al een dag eerder. 99 Marja Wagenaar, De Rijksvoorlichtingsdienst. Geheimhouden, toedekken en openbaren, Den Haag: Sdu Uitgevers, 1997, p Ibidem., p

44 Daarom is er maar één woord van toepassing op hen, die nu zo verontwaardigd zijn, en dat woord is huichelaars. 101 Er is een verklaring voor dat de populaire kranten waaronder De Telegraaf- zo lang in een kwaad daglicht stonden en als onfatsoenlijk, onbeheerst en onverantwoord betiteld werden. Wijfjes verklaart dat deze populaire kranten een heel herkenbaar karakter hadden. Ze bliezen simpel en conflictrijk nieuws rond bekende personen buiten proporties op en ( ) dat leidde bij voorkeur tot onthullingen ( ). Populaire kranten hadden het vermogen om ( ) gebeurtenissen tot een schandaal uit te roepen Aan de andere kant beklaagde Henk van der Meijden, hoofdredacteur van roddelblad Privé, zich in april 1989 over de zogenaamde kwaliteitskranten. Privé had korte tijd daarvoor de primeur gehad van de eerste vriendin van prins Willem-Alexander, Yolande Adriaanse. Dit bericht werd niet overgenomen door de dagbladen. De verontwaardigde klacht van Van der Meijden aan het adres van de Nederlandse dagbladen: Men vond zich zeker te deftig voor dit soort nieuws, of het was gewoon kortzichtigheid en te weinig gevoel voor echt menselijk nieuws dat de Nederlandse pers, met uitzondering van De Telegraaf, zo vaak toont. 103 Eerder in dit hoofdstuk bleek al dat juist dit gevoel voor echt menselijk nieuws, zoals Van der Meijden het noemt, het uitgangspunt is van De Telegraaf. Deze krant richt zich op het nieuws achter de mens. Voor de onderzoeksresultaten zal dit naar verwachting dan ook betekenen dat de foto s uit De Telegraaf dan ook het menselijke van koningin Beatrix benadrukken. In de vorige paragraaf is al aangehaald dat in de jaren negentig het journalistieke frame veranderde en een kroonprinselijke vriendin nieuwswaardig werd gevonden door de media. Een goed voorbeeld is de introductie van Emily Bremers in Privé komt als eerste met de nieuwe vriendin van de kroonprins, en de Volkskrant pikt het nieuws binnen een dag op. De krant gaat voorop in wat Diependaal een structurele publiciteitsgolf die zich van een U-bochtconstructie bediende noemt: er wordt bericht over wat andere media hebben gemeld zonder daarbij te vermelden wat het waarheidsgehalte is. Naast het refereren van de Volkskrant aan berichten uit Weekend, interviewt zij tevens medewerkers van Weekend om in haar eigen artikelen te gebruiken. 104 Deze berichtgeving met U-bochtconstructie en bronnen die op elkaar gebaseerd zijn, gaan jarenlang zo door en leidt uiteindelijk wederom tot een verandering in het journalistieke frame. Volgens Diependaal is er een verwachtingspatroon 101 Jan van de Plasse, Royalty in de Pers, in: De Journalist, nr , p Wijfjes (2007), p Diependaal (2005), p Ibidem., p

45 ontstaan, en alle feiten die binnen dat patroon geïnterpreteerd kunnen worden, worden als nieuwsfeiten geselecteerd en opgeslagen in het journalistieke collectieve geheugen Zo kan in 1998, met de beëindiging van de relatie met Emily Bremers, de journalistieke balans opgemaakt worden en de conclusie is dan ook dat de zogenaamde kwaliteitsmedia waartoe de Volkskrant wordt gerekend- het frame van de roddelpers gedeeltelijk hadden overgenomen. 106 Het bewijs hiervoor wordt geleverd op 31 augustus De Volkskrant heeft de primeur van de nieuwe vriendin van Willem-Alexander. De krant opent die dag met: Nieuwe geliefde: Máxima Zorroquita. Ondanks de verkeerde spelling heeft de Volkskrant hiermee een scoop van jewelste te pakken. De roddelpers was al weken aan het jagen op de naam, maar had deze dus niet weten te onthullen; ze zijn verslagen door de Volkskrant. Bij de populaire pers slaat de paniek dan ook toe en zo plaatst De Telegraaf toentertijd het enige dagblad met een voltijds Koninklijk Huis-verslaggever in dienst- tot drie keer toe foto s waarop Máxima te zien zou zijn. Dit blijkt uiteindelijk niet het geval. 107 De krant die in 1965 nog de primeur had met de eerste foto van prins Claus slaat ditmaal een enorme flater en dit leidt er zelfs toe dat Rob Knijff, hun verslaggever Koninklijk Huis, wordt ontslagen. Deze primeur van de Volkskrant is opmerkelijk te noemen: De krant was sinds de jaren zestig in progressief vaarwater beland en met een linkse politieke voorkeur leek royaltynieuws niet te sporen Daarnaast is het ook opvallend te noemen dat de krant in 2001 een Máxima on tour -fotoboek uitbrengt, terwijl er in de krant wel enige kritiek heeft geklonken over de rol van Máxima s vader tijdens de Argentijnse militaire junta in de jaren zeventig. In 2004 volgt in de serie onderzoeksjournalistieke publicaties Luis in de Pels een deeltje met portretten van vijf vrouwen die sinds 1998 met de Oranjezonen zijn getrouwd. 109 De voor de hand liggende en terechte vraag die Wijfjes zich dan stelt is of de voormalige linkse krant dan helemaal gevallen was voor de glamour van royalty in het algemeen en de charmes van Máxima in het bijzonder? 110. Volgens Wijfjes kan dit inderdaad tot op zekere hoogte gesteld worden, maar die conclusie zou tekortdoen aan de blijvende gerichtheid van 105 Ibidem., p Ibidem., p Huub Wijfjes, De sloop van het laatste bastion. Journalistiek en Koninklijk Huis tijdens Beatrix, in: C.A. Tamse (red.), De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt, Amsterdam: Balans, 2005, p Ibidem., p Idem. 110 Idem. 47

46 de Volkskrant op de politieke kant van de monarchie 111. Dit onderzoek kan hier bij uitstek een antwoord op geven. De kentering bij de Volkskrant is compleet als in 1997 Remco Meijer, voorheen Oranjehuisdeskundige van Elsevier, chef verslaggeving wordt. Een jaar eerder is er al een royaltyverslaggever aangesteld die moet berichten over de politieke relevantie in het monarchienieuws. Deze twee ontwikkelingen versterken de royaltyverslaggeving van de Volkskrant aanzienlijk. 112 Geconcludeerd kan dus worden dat De Telegraaf, als onderdeel van de zogenoemde populaire pers, altijd al veel aandacht heeft geschonken aan het Koninklijk Huis. Nog altijd wordt nieuws rondom het Oranjehuis of de leden daarvan, breed uitgemeten, vaak met grote foto s en koppen. De aandacht die De Telegraaf voor het koningshuis heeft gaat voornamelijk naar privékwesties van de Oranjes. De politieke en staatsrechtelijke kant van het koningshuis lijkt in De Telegraaf een ondergeschoven kindje. Dit is weer een punt waar dit onderzoek uitkomst over kan bieden; de resultaten zullen uitwijzen of het inderdaad het geval is dat De Telegraaf zich richt op de menselijke kant van de Oranjes. Het is de Volkskrant die een interessante wending heeft gemaakt in haar berichtgeving rondom het Koninklijk Huis. Als kwaliteitskrant stond zij lange tijd afwijzend tegen paparazzo-journalistiek en wilde zij de privacy van de leden van het Koninklijk Huis respecteren en schonk zij weinig aandacht aan royalty. Daarnaast lijkt het berichten over het Koninklijk Huis niet te passen bij een progressieve en links krant als de Volkskrant. Bovengenoemde ontwikkelingen en veranderingen in het journalistieke frame én het feit dat kranten zich beseffen dat er om abonnees te behouden- misschien wel meer geluisterd moet worden naar de wensen van het lezerspubliek, zorgen ervoor dat ook de Volkskrant aandacht ging schenken aan royaltynieuws. Uiteindelijk was het zelfs deze links progressieve krant die als eerste kon melden dat Willem-Alexander een relatie had gekregen met Máxima Zorreguieta. Opmerkelijk, zeker ook aangezien deze primeur gepaard ging met vele speculaties. Toch is de krant deze speculatieve lijn niet blijven voortzetten; in de jaren die volgde is de Volkskrant zich blijven richten op de politieke kant van de monarchie. De veronderstelling vooraf is dat er meer foto s van koningin Beatrix gevonden zullen worden in De Telegraaf. Dit omdat de krant zich meer dan de Volkskrant richt op showbizz. Daarnaast mag verwacht worden dat er op dezelfde momenten andere keuzes gemaakt worden in de selectie van foto s van onze koningin. Ik verwacht meer persoonlijk getinte foto s van 111 Idem. 112 Ibidem., p

47 onze koningin in De Telegraaf, waar de Volkskrant zich naar alle waarschijnlijkheid meer zal richten op de koningin als ons staatshoofd; Beatrix in haar politieke rol. Aan de hand van het vorige hoofdstuk kan dan ook vooraf de verwachting uitgesproken worden dat De Telegraaf zich richt op de humanitas en de Volkskrant op de dignitas. Het volgende hoofdstuk zal uiteenzetten hoe de foto s geïnterpreteerd en geanalyseerd zullen worden, maar belangrijk voor nu is ook dat duidelijk wordt hoe de karakters van de beide kranten in elkaar zitten en hoe de hierboven geschetste houding ten opzichte van het koningshuis verklaard kan worden. Het is dan ook noodzakelijk om in te gaan op de geschiedenis en achtergrond van de Nederlandse pers in het algemeen en die van de Volkskrant en De Telegraaf in het bijzonder. 2.3 Fotojournalistiek in de Volkskrant en De Telegraaf Geschiedenis van de fotojournalistiek De digitale revolutie heeft al enige jaren geleden haar intrede gedaan. De meeslepende veranderingen die dit met zich meebracht, zijn inmiddels volledig doorgedrongen in de huidige fotojournalistiek. Was het voorheen nog ingewikkeld en tijdrovend om een foto op tijd op de redactie te krijgen en ten slotte in de krant, tegenwoordig neemt de fotograaf een foto met zijn digitale camera en de foto kan vanaf de locatie doorgestuurd worden naar de fotoredactie. Met de moderne technieken kost dit slechts enkele minuten. Bovendien kunnen de foto s op de redactie heel snel bewerkt en klaargemaakt worden voor het zakken van de krant. De persfotografie rukte op in de dagbladen, maar kreeg haar journalistieke inhoud in de geïllustreerde pers. In Nederland zag pas in 1867 het eerste geïllustreerde weekblad, de Katholieke Illustratie, het licht. Dit weekblad deed niets anders dan de verhalen die in de dagbladen te lezen waren, letterlijk illustreren. Het kleine verspreidingsgebied van de Nederlandse dagbladen was een reden om terughoudend te zijn tegenover foto s in de krant. De meeste kranten waren verbonden aan een zuil, hetgeen weinig geld en een beperkt lezerspubliek betekende. Hiermee verwerden persfoto s tot een luxeartikel. Pas rond 1910 waren er veel foto s in de kranten te zien. 113 De techniek was echter nog niet dusdanig vergevorderd dat de krantenpagina s eruit zagen als 113 Bernadette Kester, Onder vuur. Het ontstaan van de Nederlandse fotojournalistiek, in: Jo Bardoel, e.d., Journalistieke cultuur in Nederland, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p

48 tegenwoordig met foto s en tekst door elkaar heen. De meeste krantenfoto s verschenen dan ook op zogenaamde fotopagina s. De Telegraaf was hier als eerste mee begonnen in 1921 en veel kranten volgden. In 1924 had het Algemeen Handelsblad een primeur door als eerste Nederlandse dagblad een fotoredacteur in dienst te nemen. 114 Al met al bleek het altijd een lastig punt om de foto s tijdig op de redactie en in de drukgang van de krant te krijgen. De negentiende eeuw liet zeer snelle veranderingen zien op het gebied van transmissie van tekstberichten (o.a. door de introductie van De Telegraaf), maar pas in 1927 werd het mogelijk om foto s radiografisch over te brengen. Deze methode zou tot in de jaren vijftig gebruikt worden, maar zorgde er helaas wel voor dat de foto s onscherp werden. 115 Deze verandering in transmissie en het feit dat kranten fotopagina s inrichtten zorgde ervoor dat persfotografie steeds meer een afzonderlijk vak werd. 116 Dit leidde er ook toe dat er in Nederland particuliere fotopersbureaus werden opgericht, waarvan de Vereenigde Fotobureaux (VFB) de grootste was. Met de opkomst van fotopersbureaus werd er een belangrijke stap in de richting van professionalisering van de persfotografie gezet. 117 Daarnaast had ook de foto als journalistiek product jarenlang te kampen met een minderwaardig imago. De heersende mening was dat foto s weliswaar de werkelijkheid vast leggen, maar dat er met die werkelijkheid geknoeid kon worden. 118 Er moest dus voorzichtigheid betracht worden rondom persfoto s en volgens mediakenner Huub Wijfjes dreef dit de meeste leidinggevende journalisten naar een voortdurende bagatellisering van de nieuwsfotografie rond echt belangrijke gebeurtenissen. Foto s in de krant waren puur illustratie en vermaak 119. Na de Tweede Wereldoorlog verdween het beeld van de minderwaardige persfotograaf, maar toch durft universitair docente Kester in haar artikel over het ontstaan van de Nederlandse fotojournalistiek pas over een volwassen status van de fotojournalist te spreken vanaf de jaren zeventig en tachtig waarin de fotojournalistiek professioneler, gedurfder, informatiever en ook esthetisch interessant werd. 120 Er kan gerust gesteld worden dat de fotojournalistiek al een hele geschiedenis achter zich heeft liggen, met vele veranderingen in de loop der tijd. Inmiddels zijn we een ware digitale revolutie die in de jaren 90 begon- verder en is het niet meer de status van de 114 Wijfjes (2004) p Kester (2005), p Wijfjes (2004), p Kester (2005), p Wijfjes (2004), p Ibidem., p Kester (2005), p

49 journalistieke foto die aan discussie onderworpen is, als wel het feit dat met de moderne technologie foto s bewerkt kunnen worden. De bewerking kan dusdanig verstrekkend zijn, dat een foto een hele andere betekenis kan krijgen. Dit betekent dat een fotograaf uiterst voorzichtig te werk moet gaan bij beeldwerking. De foto s van tegenwoordig worden namelijk wel bewerkt, maar tot op zekere hoogte; zo wordt er een eventuele kleurcorrectie toegepast en wordt de foto geoptimaliseerd voor de drukpers. 121 Dit zijn echter aanpassingen die vroeger ook in de donkere kamer gedaan konden worden De Telegraaf en de Volkskrant; beide een andere invalshoek m.b.t. foto s Voor De Telegraaf is illustratie en daarmee fotografie een wezenlijk onderdeel. Zo stelt de chef van de fotoredactie zonder foto s zouden we niet de grootste krant van Nederland zijn. De Telegraaf is een visuele krant. Wij onderscheiden ons door zowel de levendige vormgeving als de keuze van foto s. 122 Al eerder is gebleken dat De Telegraaf zich toelegt op het menselijke element in haar berichtgeving en in haar fotobeleid is dit niet anders. Zo stelt dezelfde chef dat De Telegraaf in tekst en beeld de mens centraal stelt 123. Daarnaast stelt De Telegraaf dat zij voorop loopt wat digitale fotografie betreft. Zo kan een fotograaf die een voetbalwedstrijd bijwoont ter plekke zijn foto s versturen. Dit gaat door middel van een draagbare computer die de fotograaf bij zich heeft en waarop de beelden worden opgeslagen. Via een mobiele telefoon wordt er dan verbinding gemaakt met de krant en kunnen de foto s verstuurd worden. Ondanks dat dit peperduur is, wegen de kosten op tegen de voordelen die dit met zich meebrengt. 124 De krant heeft een uitgebreide staf van fotografen die in binnen- en buitenland werken, maar maakt ook gebruik van foto s die worden aangeboden door persbureaus als het ANP, AP en Reuters. Gemiddeld plaatst De Telegraaf 50 foto s per dag. Dit lijkt veel, maar dat is het niet voor een krant die haar verhalen het liefst met foto s illustreert. Waar De Telegraaf het verhaal door middel van foto s een menselijk gezicht wil geven, daar wil de Volkskrant anders dan anders zijn. Zo stelt althans sportfotograaf Hans Heus die veel voor de Volkskrant gewerkt heeft. Hij legt uit dat een echte Volkskrant-foto uitnodigt voorbij het moment te kijken en dat er meer op te lezen is dan het simpele 121 Interview met Arno Haijtema, chef fotoredactie de Volkskrant, via geraadpleegd op 13 juni De fotoredactie, in: De wereld van de krant, informatiepakket De Telegraaf 123 Idem. 124 Idem. 51

50 nieuwsfeit. Je ziet omgeving, een contrast, een element dat de foto extra lading geeft Dit wordt onderschreven door de chef van de fotoredactie, Arno Heijtema. Hij meent dat een Volkskrant-foto niet alleen maar illustratief moet zijn 126. Heijtema pleit ervoor dat een foto meerdere lagen in zich heeft zodat de kijker het gevoel krijgt bij de gebeurtenis aanwezig is. 127 De Volkskrant heeft anders dan De Telegraaf- slechts één fotograaf vast in dienst. Voor het overige leunt zij op een grote groep freelancers. Beide kranten hebben een hele andere ontstaansgeschiedenis, een andere houding ten opzichte van het Koninklijk Huis en ze kijken anders tegen fotografie in hun krant aan. Het zijn juist deze tegenstellingen die een interessante uitkomst van dit onderzoek kunnen bieden. Aan de hand van de ontwikkelingen in de media en de hierboven geschetste houdingen kan aan het slot geconcludeerd worden hoe deze twee kranten koningin Beatrix in hun krant doen verschijnen. Het zal veel vertellen over de regie van Beatrix, maar ook over de berichtgeving in de kranten. De verwachting is dat er in de uitkomsten aansluiting gevonden kan worden bij de karakters van de kranten en dat er derhalve grote verschillen te zien zijn in de keuze van foto s van koningin Beatrix. 125 Hans Heus, Anders dan andere foto s, via geraadpleegd op 12 juni Interview Arno Heijtema 127 Idem. 52

51 Hoofdstuk 3 Koninklijke foto s Foto s zijn een vaste waarde geworden in de berichtgeving in kranten, tijdschriften en op internet. Elke dag weer wordt het nieuwspubliek in de diverse media geconfronteerd met vele foto s die het nieuws een extra dimensie of uitleg meegeven. Maar, wat is eigenlijk de impact van foto s op het publiek en hoe moet het publiek betekenis geven aan foto s? Een foto kan bekeken worden en als vanzelfsprekend begrepen worden, maar is die betekenis wel zo vanzelfsprekend? Deze vragen hebben ook de interesse van de wetenschap gewekt: onderzoekers zijn sinds enkele jaren zeer geïnteresseerd in visuele- en beeldcultuur en er is dan ook veel over gepubliceerd. Visuele cultuur wordt vaak gelijkgesteld met het beeld en zelfs gereduceerd tot visuele mediaproducten, maar het omvat ook visuele objecten en performances die via directe observatie toegankelijk zijn, zoals architectuur en mode. Beelden en dus de beeldcultuur- maken deel uit van visuele cultuur. 128 Dit hoofdstuk gaat in op bepaalde aspecten uit de visuele- en beeldcultuur: de betekenisleer van (pers)foto s. Kranten zouden tegenwoordig geen kranten meer zijn zonder hun foto s. Het is daarom ook belangrijk hier onderzoek naar te doen. Volgens de Zweedse, Karin Becker, professor aan de faculteit Media en Communicatie van Stockholm Universiteit, moet het visuele aspect in het journalistieke discours worden betrokken. Haar redenering hiervoor is tweeledig. There is the need to acknowledge the paradigm shift ( ), where the picture and its correlates in visual culture are replacing language and written culture as the dominant focus of inquiry, zo argumenteert Becker allereerst. Ten tweede geeft zij aan dat het voor onderzoekers in de journalistiek en voor journalisten zelf belangrijk is om persfoto s niet langer als een bedreiging ( threat ) te zien, maar dat er begrepen wordt dat journalistiek ook ingesloten ligt in (nieuws)foto s. 129 Dit hoofdstuk vormt de theoretische basis voor het onderzoeken en analyseren van de foto s van koningin Beatrix in De Telegraaf en de Volkskrant. Daarnaast wordt nog een drietal casestudies aangehaald welke als voorbeeld kunnen dienen voor onderhavig onderzoek. 128 Luc Pauwels en Jan Marie Peters, Denken over beelden. Theorie en analyse van het beeld en de beeldcultuur, Leuven/Voorburg: Acco, 2005, p. 17, Karin Becker, Pictures in the Press: Yesterday, Today, Tomorrow, in: Nordicom Review 1996/2, p

52 3.1 Betekenis en interpretatie van foto s Gebrek aan een taal der fotografie Een foto zegt meer dan duizend woorden. Een veel gebruikt cliché dat zoals zoveel clichésde waarheid raakt. Maar woorden behoren tot een taal die is vastgelegd in een woordenboek en een bepaalde grammaticale structuur kent; is de betekenis van een foto ook middels vaststaande regels af te lezen? Taal is de code om met elkaar te communiceren en betekenis te geven aan de wereld om ons heen. Kan een foto überhaupt wel beschreven worden met behulp van taal en woorden of doet dit tekort aan de ware betekenis van een foto? Deze vragen signaleren het grootste probleem dat zich voordoet als men foto s wil gebruiken voor (wetenschappelijk) onderzoek: er bestaat niet zoiets als een fotografische taal, een universele taal waarmee een foto gelezen kan worden om betekenis geven aan een foto. Artiest, schrijver en deskundige op het gebied van fotografie Victor Burgin verwoordt dit probleem als volgt: There is no language of photography, no single system upon which all photographs depend (in the sense in which all forms of spoken and written language in English ultimately depend upon the English language). 130 Hoogleraar in de Communicatiewetenschap Luc Pauwels en emeritus hoogleraar Jan Marie Peters onderkennen dit probleem ook en pleiten dan ook voor de ontwikkeling van visuele alfabetisering. 131 Er is volgens hen een behoefte aan een taal om beelden bespreekbaar en inzichtelijk te maken; niet alleen voor het verwerven van inzicht in de betekenismogelijkheden van beelden, maar ook om een (verbale) vaardigheid te verwerven om visuele informatie te kunnen mededelen. Zij willen uiteindelijk bereiken dat men voorbij het zuiver oppervlakkige en beschrijvende niveau komt waar het de uitleg en begrip van beelden betreft. Van beelden wordt immers vaak gezegd dat zij door de hoge mate van gelijkenis met wat ze afbeelden- universeel begrijpbaar zouden zijn. Deze opvatting wordt vooral gehuldigd ten aanzien van fotografische beelden. ( ) Maar elk proces van afbeelden betekent een reductie en transformatie van een aanzienlijk aantal karakteristieken van de afgebeelde werkelijkheid. ( ) Men ziet of begrijpt de samenhang niet, evenmin als de gebruikte ( ) expressieve codes. ( ) Ook de ruimere culturele of historische context blijft 130 Aldus geciteerd in: Jessica Evans en Stuart Hall (red.), Visual Culture: the reader, Londen (etc.): Sage, 1999, p Pauwels en Peters (2005), p.12 54

53 vaak grotendeels een onbekende. 132 De ontwikkeling van visuele geletterdheid zou deze lacune kunnen opvullen, maar volgens Pauwels en Peters kan de essentie van beelden nooit volledig in woorden gevat worden. 133 Ondanks dat het voor onderzoek en analyse van foto s en derhalve dus ook voor dit onderzoek- een probleem valt te noemen dat er niet zoiets bestaat als een fotografische taal en dat de essentie van foto s nooit volledig in woorden te vatten zal zijn, zijn taal en woorden op dit moment de gereedschappen die gebruikt moeten worden bij het onderzoek ernaar. Hoe dat in dit onderzoek specifiek toegepast wordt, zal in het vierde, methodische, hoofdstuk besproken worden. Voor het analyseren van en betekenis geven aan foto s zijn in de literatuur diverse methoden ontwikkeld in verschillende onderzoeksgebieden zoals kunstgeschiedenis, literatuurwetenschappen, antropologie, semiotiek en de al eerder aangehaalde visuele cultuur. Al deze onderzoeksgebieden kennen hun eigen methoden en theorieën, maar het zou te ver gaan deze hier te bespreken. In het kader van dit onderzoek staan krantenfoto s met koningin Beatrix centraal en de theorieën en methoden die hiervoor relevant zijn, geef ik dan ook de aandacht. Er zijn twee theorieën waar de analyse in dit onderzoek op gestoeld wordt, te weten de iconografie en de semiotiek Iconografie De iconografie, en de daarmee sterk verbonden stroming van de iconologie, komt voort uit de kunstgeschiedenis en als een van de belangrijkste aanhangers kan Erwin Panofski worden aangemerkt, want van zijn hand is het standaardwerk Studies in iconology. 134 De iconografie probeert een duidelijke scheiding te maken tussen de beschrijving van een afbeelding/foto en de interpretatie daarvan. 135 Er kan derhalve onderscheid gemaakt worden tussen het fysieke niveau van een foto (de beschrijving van de content of inhoud) en het interpreterende niveau. De iconologie plaatst vervolgens de resultaten hiervan in een breder (cultuurhistorisch) kader. In het proefschrift dat kunsthistorica Marga Altena over foto s en films van Nederlandse fabrieksarbeidsters schreef, maakt zij ook gebruik van de theorie van de iconografie. 132 Idem., p Ibidem., p E. Panofski, Studies in iconology. Humanistic themes in the art of the Renaissance, New York, Marga Altena, Visuele strategieën. Foto s en films van fabrieksarbeidsters in Nederland , Amsterdam: Aksant, 2003, p

54 Altena -als ook Richard Howells in zijn boek Visual Culture en Tony Schirato en Jen Webb in hun werk Understanding the visual-, onderscheidt op basis van de door Panofski gevormde theorie, een drie-stappen-systeem in de iconografie welke begint met het feitelijk opsommen van de afzonderlijke elementen van het beeld. 136 Dit is een uitstekende start voor het analyseren van foto s en zoals Howells het verwoordt: ( ) we must never be afraid to begin ( ) at the beginning. 137 De elementen presenteren zichzelf in de afbeelding en vergen daardoor geen speciale voorkennis. Toch pleit Howells ervoor dat men bij het in kaart brengen van de elementen op de afbeelding het schematisch en systematisch aanpakt. Zeker bij het analyseren van meerdere afbeeldingen is het volgens hem van belang om op dezelfde details te letten. Bij afbeeldingen van personen kan men er bijvoorbeeld voor kiezen om op de gezichtsuitdrukking, de houding en de grootte waarop iemand in beeld wordt genomen, te letten. 138 Dit geldt ook voor onderhavig onderzoek en in het volgende hoofdstuk zal blijken dat ook hier de foto s schematisch en systematisch bekeken zijn. De tweede stap omvat het met elkaar in verband brengen van de elementen en het identificeren van het onderwerp van het beeld, welke Altena en Howells als het conventionele niveau aanmerken. 139 Deze stap is niet zo vanzelfsprekend als de eerste, omdat er al naar een deeper level of meaning wordt gezocht. 140 De derde stap is het achterhalen van de betekenis zoals die door de kunstenaar is bedoeld. In dit onderzoek is het niet doenlijk de betekenis zoals bedoeld door de fotograaf te achterhalen. Wel tracht ik de journalistieke uitgangspunten van de foto s te achterhalen; dit wordt nader uiteengezet in het vierder hoofdstuk. Na deze drie stappen kan er nog een vierde stap worden gemaakt die uit de iconologie voortvloeit; de interpretatie van de betekenis van de afbeelding die niet door de kunstenaar is bedoeld, maar voortvloeit uit de omringende, culturele wereld. 141 Dit noemt Howells het intrinsieke niveau; het achterhalen van de wezenlijke betekenis. Howells geeft hierbij aan dat deze stap, anders dan de eerste twee, een onbewust proces is. 142 In dit onderzoek is deze vierde stap zeker relevant, aangezien de (culturele) context waarin de foto s van Beatrix te plaatsen vallen, veel kunnen vertellen over de foto zelf en Beatrix representatie. 136 Ibidem., p. 25 Richard Howells, Visual Culture, Cambridge: Polity Press, 2003, p. 24 Tony Schirato en Jen Webb, Understanding the visual, Londen (etc.): Sage, p. 76 en Howells (2003), p Ibidem., p. 14 en Altena (2003), p. 25 en Howells (2003), p Howells (2003), p Altena (2003), p Howells (2003), p.25 56

55 Bij de genoemde stappen met name de eerste twee- moet nog een kanttekening geplaatst worden. Voor de analyse van een foto is het vanzelfsprekend van groot belang dat beschreven wordt wat er op de foto te zien is, maar Howells als ook Pauwels en Peters merken zeer terecht op dat er tevens gelet moet worden op zaken die ontbreken op de foto. Pauwels en Peters noemen dit een negatieve beeldanalyse, ( ) wat impliceert dat een alertheid aanwezig moet zijn voor zaken die niet (of misschien nooit) op de verzamelde beelden terug te vinden zijn (bewust of onbewust). 143 Howells stelt over deze weglatingen: The absence ( ) can provide valuable evidence. 144 In het eerste hoofdstuk is besproken dat koningin Beatrix de regie van haar publieke optredens stevig in handen heeft. Uit het voorgaande veronderstel ik dat dit ook het geval zal zijn wat betreft haar verschijning op foto s. Mocht er uit dit onderzoek dan ook blijken dat er bepaalde zaken nooit op foto s met Beatrix te zien zijn ik denk dan, net als Pauwels en Peters, bijvoorbeeld aan zaken als religie, ziekte, dood en tegenslag 145 -, dan kan dit mogelijk te verklaren zijn aan de hand van Beatrix persoonlijke ideeën en opvattingen over haar publieke verschijnen. Daarnaast stelt Howells dat het gevaarlijk is om de dingen die waarneembaar zijn op een foto zomaar als vanzelfsprekend aan te nemen: The what-you-see-is-what-you-get approach ( ) is proving to be increasingly unsophisticated. Howells doelt hiermee op het feit dat de kijker alert moet zijn op symbolen en verborgen codes in een afbeelding. 146 In dit geval kan dat betekenen dat een kroon op het hoofd van de koningin een symbool van macht is, evenals het dragen van een (hermelijnen) mantel of een sjerp. Een ander voorbeeld dat vaak gebruikt wordt is dat als een persoon voor een boekenkast gefotografeerd wordt, dit wijsheid, kennis en intelligentie veronderstelt bij de afgebeelde persoon. Het gebruik van de iconografietheorie kent voor- en nadelen. Het belangrijkste voordeel is dat de methode zeer praktisch en controleerbaar is. Immers, er wordt vooral gekeken naar wat er op de foto staat. Een nadeel is, en dat wordt ook door Altena gesignaleerd, dat de methode voorbij gaat aan het feit dat een foto meer is dan het product van een individuele kunstenaar. 147 Het beeld welke moet ook geplaatst worden in de culturele omgeving. Hier zou de vierde iconologische stap wellicht uitkomst kunnen bieden, ware het niet dat een foto ook effect heeft op haar 143 Paulwels en Peters (2005), p Howells (2003), p Pauwels en Peters (2005), p Howells (2003), p. 19 Overigens dient opgemerkt te worden dat verborgen symbolen en codes vaker veel evidenter zijn in schilderijen. Hieruit blijkt duidelijk dat de theorie van de iconografie en iconologie uit de kunstgeschiedenis afkomstig is. 147 Altena (2003), p

56 toeschouwers en het kan op deze manier een bepaalde beeldvorming tot gevolg hebben. Deze lacune kan mogelijk opgevuld worden door de theorie van de semiotiek Semiotiek De theorie van de semiotiek is voortgekomen uit de taalwetenschap of linguïstiek en werd als eerste toegepast door de Zwitserse taalanalyticus Ferdinand de Saussure. Hij wilde weten hoe taal in elkaar zat. De Saussure wist aan te tonen dat taal een systeem van tekens ( signs ) is via welke mensen met elkaar kunnen communiceren. Om dit uit te leggen gebruikte hij een lexicon van betekenis ( lexicon of signification ); een groep termen die bestaat uit sign, signifier en signified. Deze woorden zijn afkomstig van het werkwoord to signify welke in het Nederlands als duiden op te vertalen is. Met de signifier doelt De Saussure op iets dat staat voor iets anders, de signified is het idee van hetgeen waar de signifier voor staat en het sign -het teken- is de signifier en de signified samen. 148 Een veelgebruikt voorbeeld om dit te verduidelijken is het volgende. 149 In het Nederlands wordt de signifier H-O-N-D gebruikt om een bepaald dier met een vacht, op vier poten, met een natte neus en een blaffend geluid aan te duiden. De signifier is nu de combinatie van die vier letters, met de specifieke vorm voor die letters, op papier. De signified is het idee dat we in ons hoofd krijgen als we die vier letters in die specifieke volgorde en met die specifieke vorm lezen; we zien als het ware een hond. Dit is hoe het idee van iets gecommuniceerd kan worden zonder dat er, in dit geval, een hond in de kamer is. Een signifier zou echter ook zelfverzonnen kunnen zijn, zolang de signified maar duidelijk blijft in het communicatieproces. Volgens Howells raakt dit aan een cruciaal punt in de semiotiek; als er verschillende signifiers zijn voor dezelfde signified en we zelfs eigenhandig signifiers kunnen bedenken zolang er maar meer personen zijn die daarbij dezelfde signified krijgen, dan is er dus geen onomstotelijke, wezenlijke, onuitwisbare en vaststaande relatie tussen de signifier en de signified. Daarmee is het sign (vereniging van de signifier en signified) dus arbitrair. 150 Dit is volgens Howells the key point in de semiotiek: It reminds us that nothing inevitably means anything. If this meaning is not natural, then it must be cultural. ( ) words only mean the things they do because we agree they do. 151 Dit 148 Howells (2003), p Het voorbeeld is o.a. ontleend aan Howells (2003), p Idem. 151 Ibidem., p

57 maakt de relatie tussen een bepaalde signifier en de daarbij horende signified tot een die gebaseerd is op conventies. 152 De terechte vraag die nu rijst is hoe het voorgaande, afkomstig uit de linguïstiek, relateert aan dit onderzoek waarin geen woorden, doch foto s worden geanalyseerd. Howells laatste punt, dat betekenis cultureel bepaald is en gebaseerd is op conventies, raakt de kern van de relevantie van de betrokkenheid van semiotiek bij dit onderzoek. Als betekenis cultureel en conventioneel bepaald is, dan geldt dat derhalve ook voor de betekenis van foto s. Voor dit onderzoek is het werk van de fransman Roland Barthes ( ) relevant. Hij was een structuralist; hij integreerde semiotiek in andere wetenschapsgebieden. 153 Barthes paste de semiotiek toe in de analyse van visuele en populaire cultuur en onderzocht daarbij ook onderliggende ideologische veronderstellingen van de maatschappij waarin het onderzochte was gecreëerd. 154 Hij was van mening dat alles behandeld kan worden als een tekst en dus ook semiotisch geanalyseerd kan worden; volgens hem kon alles en dus ook een foto- een sign zijn. Barthes huldigt de opvatting dat betekenis gevormd wordt in de cultuur en samenleving en wel op twee manieren. 155 De eerste manier is reeds genoemd en houdt in dat Barthes onder andere- ook visuele uitingen analyseert aan de hand van semiotiek. De tweede manier waarop hij de theorie van De Saussure verder ontwikkelt, omvat de studie van wat Barthes noemt mythe of de mythologie. In zijn klassieke werk Mythologies (1957) werkt hij dit idee verder uit. Barthes doelt hiermee niet op de algemeen bekende mythes, als die van verzonnen verhalen met (goddelijke) personen en avontuurlijke belevenissen. Howells legt in zijn boek Visual Culture duidelijk uit wat Barthes met zijn mythe bedoelt. De mythe is als een second-order semiological system, waarin de theorie van de Saussure als de eerste orde wordt aangemerkt. Dit betekent nogmaals- dat de combinatie van signifier en signified een sign maakt. Volgens Barthes stopt de theorie daar niet. Hij stelt dat het sign uit de eerste combinatie vervolgens een signifier voor een andere sign kan zijn. Dit is dan wat Barthes noemt de second order. Om terug te komen op het eerder aangehaalde voorbeeld: de letters van het woord hond duiden via de signifier en signified op het idee van een hond. Deze sign van een hond kan nu gebruikt worden als een signifier voor, bijvoorbeeld 152 Idem. 153 Enkele andere befaamde structuralisten zijn bijvoorbeeld Charles Sanders Peirce, Umberto Eco en Christian Metz. Voor een beknopt overzicht van hun theorieën, zie Chris Vos, Bewegend verleden. Inleiding in de analyse van films en televisieprogramma s, Amsterdam: Boom, Howells (2003), p Ibidem., p

58 trouw (honden zouden immers trouwe dieren zijn). Trouw wordt zo de mythische signified en het mythische sign is weer de combinatie van signifier en signified. 156 Een mythe is, volgens Barthes, de som van de signs. Schematisch ziet dit er zo uit: Taal MYTHE 1 Signifier 2 Signified 3 Sign II I SIGNIFIER SIGNIFIED III SIGN Figuur 1: Mythologie van Barthes (Bron: Roland Barthes, Mythologies, 1972, p ) Een ander veelgebruikt voorbeeld in de literatuur om de mythe van Barthes te illustreren is die van een voorpagina van een Frans tijdschrift met daarop een zwarte soldaat die de Franse vlag groet. Barthes meent dat dit duidt op Frans kolonialisme en macht. Maar, de foto is op zich ook nog een assemblage van signs (denk bijvoorbeeld aan de vlag en de soldaat). Hiermee is een sign opgemaakt uit verschillende signs en verwordt het tot een mythe. 157 Belangrijk om bij deze Barthiaanse theorie nog aan te geven is dat de betekenis van het mythische sign nooit arbitrair is, omdat deze altijd gemotiveerd wordt: there is no myth without motivated form. 158 Wel is de mythe, net als het sign, cultureel bepaald en wordt het slechts begrepen door mensen die volgens dezelfde conventies betekenissen hebben aangeleerd. 159 De letterlijke betekenis van een foto in dit geval de zwarte soldaat die de vlag groetnoemt Barthes denotatie. Allan Sekula noemt dit de oorspronkelijke betekenis, ( ) verstoken van enige kulturele bepaaldheid. 160 De betekenis die hier weer uit voortvloeit, dus de geïmpliceerde betekenis, is volgens Barthes connotatie. Connotatie volgt uit denotatie en is volgens Sekula niet vrijblijvend en cultureel bepaald. 161 Een zuivere scheiding tussen beide valt in de praktijk niet te maken, aangezien er in een foto altijd sprake is van denotatieve laag en een connotatieve laag. 156 Idem. 157 Ibidem., p Idem. 159 Ibidem., p Allan Sekula, Over het creëren van betekenis in de fotografie, in: Oscar van Alphen en Hrpisimé Visser (red.), Een woord voor het beeld. Opstellen over fotografie, Amsterdam: SUA, 1989, p Idem. 60

59 Het belang van de mythen van Barthes voor dit onderzoek is groot. Het is in mythes dat de normen, waarden, conventies en codes van een samenleving en de cultuur tot uiting komen. Mythes kijken verder dan wat er op het eerste gezicht lijkt te zijn. De veronderstelling voor dit onderzoek is dan ook dat er in de foto s met koningin Beatrix mythes ingesloten liggen. Haar kleding en kapsel zijn hier voorbeelden van. Daarnaast, zou niet koningin Beatrix zelf ook als mythe aangemerkt kunnen worden? Zij zou bijvoorbeeld als eerste sign in de keten kunnen staan voor het idee van een vrouw met een kroon met een specifiek kapsel en een jurk aan. Dit sign zou op haar beurt weer via mythische signifier en mythische signified- kunnen staan voor het koninkrijk der Nederlanden, macht, rijkdom, weelde en wellicht zelfs afstandelijkheid. Als er gelet wordt op welke mythes in een foto te vinden zijn, kan er veel over krant en de samenleving en cultuur waarin zij gepubliceerd wordt, geconcludeerd worden. Echter, de mythes die in bijvoorbeeld een foto gevonden worden, worden als bekend verondersteld, zonder enige voorkennis of uitleg. Het kolonialisme waar de Franse soldaat voor staat in het eerder genoemde voorbeeld, wordt niet eerst uitgelegd. Howells schrijft: It goes without saying. This concept of what goes without saying is the most important of all mythologies ( ). It inspires us to seek out the underlying cultural assumptions contained within a visual text; assumptions that seem so given, so natural, so inevitable ( ) when in fact they aren t. They are falsely obvious. 162 Het is belangrijk dit in gedachten te houden bij de analyse van de foto s in dit onderzoek. Net als aan de theorie van de iconografie kleven er aan de semiotiek ook voor- en nadelen. Een groot nadeel van met name Barthes is dat hij nauwelijks een echte methodiek ontwikkelt. 163 Waar Panofski voor de iconografie een stappenplan ontwikkelde, is Barthes aanpak volgens Howells en dat is mijns inziens terecht- selective, subjective and interpretive. 164 Dit betekent dat de positie van de onderzoeker van groot belang is voor de uitkomst van het onderzoek. Hieruit vloeit voort dat het plan van aanpak voor dit onderzoek grotendeels zelf bedacht moet worden, gezien de lacune die de literatuur hier achterlaat. In het volgende hoofdstuk zal blijken dat ik de onderzoeksmethode grotendeels zelf samenstel en richt op de rollen van koningin Beatrix op foto s. De theorie zoals die hier uiteen gezet wordt, dient hierbij als een belangrijk referentiekader. Het betekent derhalve niet dat Barthes zienswijzen onbruikbaar zijn. Integendeel, Barthes heeft het mogelijk gemaakt dat de 162 Howells (2003), p Chris Vos, Bewegend verleden. Inleiding in de analyse van films en televisieprogramma s, Amsterdam: Boom, 2004, p Howells (2003), p

60 semiotiek ook toepasbaar is op de analyse van beelden. Barthes biedt mogelijkheden om via zijn mythologie de betekenis van foto s te verklaren vanuit een breed perspectief die veelzeggend kan zijn Betekenisgeving en interpretatie van foto s: de theorie toegepast en valkuilen Uit het voorgaande komt naar voren welke theorieën toegepast zullen worden in dit onderzoek. Het is belangrijk om nu in te gaan op hoe de theorie concreet valt toe te passen op de analyse van foto s: hoe kunnen deze nu geïnterpreteerd worden en hoe wordt er betekenis aan gegeven? Duidelijk mag zijn dat ik er in dit onderzoek voor kies de foto s te analyseren aan de hand van iconografie en semiotiek. De voor- en nadelen van beide stromingen zijn reeds aangehaald en de combinatie van de theorieën zal er in mijn ogen voor zorgen dat de daadwerkelijke betekenis van de foto s naar boven zal komen. Waar de iconografie zich vooral toespitst op het beschrijven van wat de foto laat zien om vervolgens dit te verklaren en in een breder perspectief te plaatsen, gaat de semiotiek er van uit dat alles wat op de foto te zien is naar iets verwijst; er gaat een soort tekensysteem schuil achter de voorstelling welke ook de culture context van een foto blootlegt. Hoewel hier de geselecteerde foto s het vertrekpunt zullen zijn van onderzoek, is het ook van groot belang te onderkennen dat de context waarin een foto gemaakt en/of gepubliceerd wordt, een belangrijke rol speelt bij het krijgen van haar betekenis. Pauwels en Peters noemen dit beeldexterne informatie en een voorbeeld van beeldexterne informatie zijn verbale referenties. Te denken valt dan aan het onderschrift bij een foto of de kop van het artikel waarbij de foto is geplaatst. 165 Het onderschrift kan beschouwd worden als een vorm van connotatie; het legt uit hoe de zaken op de foto (die door de denotatie worden beschreven), gezien moeten worden. Het onderschrift geeft een aanzet tot het begrijpen van de betekenis van de foto; het is een leesvoorschrift van de krant. Sekula onderkent ook het belang van het plaatsen van de foto in de context. Hij stelt dat het onmogelijk is om ons daadwerkelijk een denkbeeld te vormen van een foto zonder context ( ). 166 In dit onderzoek zal dan ook zeker niet voorbij worden gegaan aan dergelijke contextuele factoren. Onderzoekers die de betekenis en interpretatie van foto s onder de loep hebben genomen zijn Günther Kress en Theo van Leeuwen. In hun artikel Representation and 165 Pauwels en Peters (2005), p Sekula (1989), p

61 Interaction: Designing the Position of the Viewer erkennen zij het belang van de semiotiek, maar hechten zij vooral belang aan de relatie tussen de kijker ( lezer ) en afbeelding. Zo stellen zij dat degene die naar een foto kijkt zich ervan bewust moet zijn dat er boodschappen verborgen liggen in de visuele aspecten. Deze rusten volgens hen op competenties die door kijker en producent van de afbeelding gedeeld worden. 167 In hun artikel bespreken Kress en van Leeuwen diverse factoren die van belang zijn om betekenis toe te kennen aan een foto. Zo bespreken zij diverse vormen van camerastandpunt, de houding van het subject op de foto en de manier waarop deze in beeld gebracht, om vervolgens hier betekenisvolle conclusies aan te verbinden. Deze zullen in dit onderzoek ook toegepast worden en worden besproken en uitgewerkt in het volgende hoofdstuk. Zoals uit bovenstaande reeds blijkt, is de betekenis van foto s cultureel bepaald. Uit deze fundamentele vooronderstelling vloeit voort dat er niet zoiets is als een innerlijke of universele betekenis van een foto. 168 Met dit feit moet dan ook rekening gehouden worden tijdens het interpreteren. Degene die de foto s interpreteert wordt daarbij beïnvloed door de samenleving en cultuur waarin diegene leeft. Dit heeft onmiskenbaar effect op de interpretatie en hetgeen wordt afgelezen. Volgens Allan Sekula is neutrale interpretatie van een foto dan ook onmogelijk. 169 Overigens merkt Howells nog heel terecht op dat er ook het gevaar van overinterpretatie dreigt. Wanneer er gezocht wordt naar de betekenis van een foto kan het volgens hem ook voorkomen dat men betekenis achter zaken zoekt die er niet is; men zoekt dan te ver. Dit geldt volgens Howells zeker in het geval van onderzoek naar foto s, because a photograph s content is often the result of circumstance rather than the artist s premeditated intent: an apple or a Volkswagen might appear in a photograph simply because it happened to be there in reality. 170 Ik onderken het fenomeen overinterpretatie en begrijp dat ook ik hiermee te maken kan krijgen in dit onderzoek. Echter, in dit onderzoek staan krantenfoto s centraal die gepaard gaan met een onderschrift en vaak een artikel waarbij de foto als illustratie geldt. In mijn ogen is zeker het onderschrift een factor die de overinterpretatie kan tegengaan of kan verminderen. Immers, het geeft al een voorzet over hoe de foto gelezen zou moeten worden. 167 Gunther Kress en Theo van Leeuwen, Representation and interaction: designing the position of the viewer, in: The Discourse Reader, A. Jaworski en N. Coupland e.d., Londen/New York, 2001, p. 377 en Sekula (1989), p Ibidem., p Howells (2003), p

62 In dit onderzoek worden de voorgaande valkuilen volledig onderkend en ben ik me bewust van de beperkingen van mijn subjectiviteit. Echter, ik tracht een zo objectief mogelijk manier van interpreteren aan te wenden en dit wordt gebaseerd op bestaande literatuur. De onderzoeksmethode wordt gestoeld op de in dit hoofdstuk besproken theorie. 3.2 Drie casestudies In de literatuur is betrekkelijk weinig gepubliceerd over onderzoek en analyse naar foto s met personen van koninklijke bloede daarop. In deze paragraaf worden drie casestudies aangehaald waarin dit wel het geval is geweest. De eerder in dit hoofdstuk aangehaalde theorie wordt waar relevant- gekoppeld aan deze al bestaande onderzoeken Jan Bank De Oranjes te paard In de casestudy De Oranjes te paard. Oude conventies in nieuwe beelden onderzoekt historicus Jan Bank de afbeelding als historische bron in Nederland aan de hand van de visuele communicatie van de Nederlandse monarchie. 171 Bank stelt zich de vraag in hoeverre de conventies van het vorstenportret in de nieuwe media worden gecontinueerd, wanneer daarin aandacht wordt besteed aan het koningschap. 172 Bank onderzoekt eerst de verhouding tussen de monarchie en de nieuwe media en bespreekt hij de mogelijke manipulatie van beelden. Tevens schetst hij een korte achtergrond van afbeeldingen van koninklijke figuren te paard alvorens specifiek in te gaan op de Oranjes. Bank kiest in zijn artikel voor de methode van de iconografie om dit te onderzoeken. Hij signaleert middels deze iconografie dat er aanvankelijk in de afbeeldingen van de Oranjes geen vorstelijke waardigheid was te indiceren. In de zeventiende eeuw werd dit rechtgezet en begon het proces van de iconografische opwaardering van het ruiterportret. 173 Bank betrekt hier de ruiterportretten van Wilhelmina bij: als zij te paard gefotografeerd werd wees dit niet alleen op een psychologisch plichtsbesef (het paardrijden maakte deel uit van de vorstelijke opvoeding, AL), maar ook dierenliefde en fysieke behendigheid werden beklemtoond ( ). 174 Hier past Bank de theorie van de iconografie toe; hij kijkt niet alleen 171 Jan Bank, De Oranjes te paard. Oude conventies in nieuwe beelden, in: Openbaring en bedrog. De afbeelding als historische bron in de lage landen, B. Kempers (red.), Amsterdam: Amsterdam University Press, 1995, p Ibidem., p Ibidem., p Ibidem., p

63 naar wat er zuiver op de afbeelding te zien is, maar hij kijkt tevens naar de ruimere, culturele betekenis. Waar Wilhelmina te paard gefotografeerd werd, was Juliana daarentegen veel op de fiets te zien. In de iconografische analyse van Bank duidt dit erop dat Juliana klaarblijkelijk afstand doet van monarchale allure, omdat de fiets een in die decennia bij uitstek nationaal en democratisch vervoermiddel was. 175 Hier kijkt Bank naar de zaken op de foto in dit geval de fiets- en zoekt daar een diepere, culturele betekenis achter. Dit valt in te passen in de derde of vierde stap van de iconografische methode, afhankelijk van de intentie van de fotograaf, maar die blijkt niet uit Bank s artikel. Bank kijkt tevens op semiotisch niveau naar afbeeldingen van vorsten te paard. Het is niet zozeer dat hij dit letterlijk kenbaar maakt, maar valt af te leiden uit hoe hij betekenis geeft aan een televisiemoment waarin te zien is hoe koningin Beatrix, prins Claus en kroonprins Willem-Alexander te paard langs het strand rijden. De koningin laat haar paard op een gegeven moment galopperen waarbij haar man en oudste zoon haar niet bij kunnen houden. Bank schrijft hierover: ( ) de connotaties van leiden en heersen pasten in de context van dit programma, waarin immers de krachtige persoonlijkheid van de koningin ( ) werd beklemtoond. Hiermee past hij Barthiaanse en semiotische terminologie toe; die van de connotatie (en impliciet dus ook denotatie, hetgeen hieraan vooraf gaat). Tevens plaatst Bank het afgebeelde in de context, waarmee hij aansluiting vindt bij de hier reeds beschreven theorie. Bank trekt twee conclusies in zijn artikel: ten eerste dat de monarchie een prominente rol gespeeld heeft in de introductie van nieuwe massamedia. De aandacht van schilders en beeldhouwers voor het koningschap en voor koninklijke persoonlijkheden is sinds 1900 haast vanzelfsprekend overgenomen door fotografen en filmers. Vorsten konden zich steeds beter en meer laten zien, maar toch kan de beeldvorming niet langer worden beheerst, omdat iedereen tegenwoordig over een camera beschikt. De tweede conclusie die Bank trekt is dat er een standvastigheid te constateren is van de traditionele conventie van het ruiterportret met al zijn psychologische connotaties in de nieuwe media. Het ruiterportret verbeeldt nu vooral symbolisch gezag en persoonlijke kundigheid. 176 Hoewel het artikel van Bank mijns inziens grotendeels descriptief is, weet hij het globale onderzoek toch zo nu en dan de diepte in te trekken. Bank verklaart foto s en andere media-uitingen (als televisiefragmenten) aan de hand van iconografische en semiotische 175 Ibidem., p Ibidem., p

64 theorie. Hiermee is het zeer relevant voor dit onderzoek, aangezien het een bevestiging is voor de hier gebruikte theorie: deze blijkt dus ook in de praktijk te werken Liesbeth Ruitenberg Keizerlijke collectie Kunsthistorica Liesbeth Ruitenberg bestudeerde koninklijke beeltenissen uit het verleden, en wel die van de Duitse keizer Wilhelm II. 177 Van zijn regeerperiode bestaat een uitvoerig beeldverslag; er zijn twaalfduizend foto s die Wilhelm II in 1920 naar zijn ballingsoord Kasteel Huis Doorn liet brengen. Deze foto s kunnen ons volgens Ruitenberg veel leren over hoe Wilhelm II het medium fotografie aanwendde om zijn eigen beeldvorming te bepalen. 178 Dit is dan ook waar het relevant is voor dit onderzoek; koningin Beatrix heeft de regie over haar persoonlijke beeldvorming stevig in handen. De manier waarop Ruitenberg de foto s van Wilhelm II bestudeert, kunnen dan ook een lichtend voorbeeld zijn. De collectie die in Huis Doorn te vinden is, kan in twee delen opgedeeld worden. Zo is er het gedeelte met foto s tot november 1918 (einde van de Eerste Wereldoorlog, vlucht van Wilhelm II naar Nederland en zijn troonsafstand) en een gedeelte van foto s welke in Nederland tot stand zijn gekomen. Het eerste deel, tot aan november 1918, is het belangrijkste omdat deze een beeld geeft vanuit de monarch zelf: Wilhelm s opvattingen over de monarchie komen duidelijk naar voren. 179 Hieruit blijkt volgens Ruitenberg ( ) niet een vorst die midden tussen maar ver boven zijn onderdanen staat, en die ervan overtuigd is dat hij slechts rekenschap hoeft af te leggen aan de Allerhoogste. 180 Wilhelm II had goed door hoe hij foto s van zichzelf kon inzetten; hij gebruikte ze om het volk de mogelijkheid te geven zich met hem te identificeren. 181 Van spontaniteit op de foto s met Wilhelm II is echter geen sprake; de opnamen werden door de keizer persoonlijk geregisseerd. 182 Opmerkelijk aan de foto s van Wilhelm II is dat hij op bijna alle foto s in uniform staat; in leger- of marineuniform. 183 Daarnaast valt het Ruitenberg op dat er aan de portretfoto s van Wilhelm enkele vaste vormen ten grondslag liggen. Zo draagt hij dus praktisch altijd een uniform, is de houding waarin hij zich liet fotograferen staand, zittend of als ruiter te paard, meestal is het hoofd naar links of rechts gedraaid en opvallend is ook dat 177 Liesbeth Ruitenberg, Een keizerlijke collectie in Doorn. Wilhelm II en de fotografie, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 1998 [1] 2, p Idem. 179 Ibidem., p Ibidem., p Ibidem., p Ibidem., p Idem. 66

65 zijn linkerarm altijd zo in beeld is dat niet valt te zien dat deze iets korter is en lam (dit als gevolg van zuurstofgebrek bij zijn geboorte). 184 Hoe opmerkelijk en veelzeggend de vaste vormen en verschijningsvormen van Wilhelm ook moge zijn, Ruitenberg verbindt hier verder geen conclusies aan. Ze blijft hiermee steken in de eerste twee stappen van het iconografisch stappenplan. Desalniettemin laat Ruitenberg s artikel goed zien waar op gelet kan worden bij het analyseren van foto s, zoals op houding en kleding. Daarnaast is het voor dit onderzoek erg relevant op te merken dat Wilhelm II zelf zijn beeldvorming wilde bepalen door middel van foto s en hierbij de regie zelf in handen had. Verder in dit onderzoek komt duidelijk naar voren dat hier een overeenkomst met koningin Beatrix te ontdekken valt; zij geldt ook als een vorstin die de touwtjes rondom haar beeldvorming stevig in handen heeft en daarbij zelf veel regisseert. Dit maakt de casestudy van Ruitenberg erg interessant en relevant Marga Altena Staatsieportretten van koningin Beatrix Een laatste studie naar beeltenissen, en dan heel specifiek naar staatsieportretten van koningin Beatrix, is afkomstig van kunsthistorica Marga Altena. 185 Altena merkt als staatsieportretten aan de portretten die koningin Beatrix in functie weergeven. 186 Zij stelt zich de vragen wat de functie van staatsieportretten is in de huidige Nederlandse samenleving en of deze portretten het resultaat zijn van de keuze van de koningin zelf. 187 Nadat de geschiedenis van het staatsieportret is behandeld, komt Altena tot de conclusie dat de betrokkenheid van Beatrix bij de visuele verbeelding van haar koningschap moeilijk te identificeren blijft. Toch stelt Altena dat de portretten van Beatrix fungeren als een herkenbaar logo van het bedrijf dat de monarchie voor deze manager-koningin vertegenwoordigt. 188 Ook Altena maakt in haar onderzoek gebruikt van de iconografische en semiotische methode. Dit wordt voornamelijk duidelijk als Altena de paradox van het staatsieportret uitlegt: er is een spanning tussen de verbeelding van de koningin als monarch en die als individuele persoon. 189 Altena beschrijft deze spanning aan de hand van de betekenis die de 184 Ibidem. (Ruitenberg 1998), p Marga Altena, De keuze van de koningin. Staatsieportretten en de verbeelding van de monarchie, in: C.A. Tamse (red.), De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt, Amsterdam: Balans, 2005, p Idem. 187 Ibidem., p. 122 en Ibidem., p Ibidem., p

66 lezers van een staatsieportret ervaren: ( ) een nadrukkelijk symbolische weergave van Beatrix als monarch door het publiek niet als bevredigend wordt ervaren en dat deze de mensen prikkelt zich ervan te verzekeren dat het hier ook een mens van vlees en bloed betreft. De paradoxale combinatie van de verbeelding van Beatrix als icoon en als mens heeft kunstenaars onvermijdelijk voor problemen gesteld. 190 Dit maakt duidelijk dat Altena niet alleen naar de daadwerkelijk, fysieke afbeelding kijkt, maar ook naar de betekenis er achter. Staatsieportretten die een succesvolle uitwerking hebben op het publiek zijn dan ook de portretten die Beatrix als individu verbeelden en die haar tegelijkertijd als vorst herkenbaar laten. Volgens Altena zijn er nog altijd symbolen van de vorst in terug te vinden, maar zijn deze subtiel aangebracht. 191 Altena maakt duidelijk dat ook hier weer de spanning tussen de privépersoon Beatrix en de vorstin Beatrix die in het openbaar moet verschijnen, hoog is. De inzichten die Altena hier geeft, wekken de veronderstelling dat voor de onderzochte krantenfoto s hetzelfde zal gelden; er zullen subtiele symbolen van een vorst waarneembaar zijn. Daarbij verwacht ik dat -zeker in De Telegraaf- foto s te zien zullen zijn die Beatrix als individu verbeelden. Dit zijn immers volgens Altena de foto s met een succesvolle uitwerking en het lijkt me dat De Telegraaf zich hier op richt en het menselijke aspect van Beatrix past ook erg goed bij het beleid van deze krant. De krant wil het nieuws een menselijk gezicht geven, zoals al uit het vorige hoofdstuk bleek. Wat betreft de Volkskrant verwacht ik dat er wellicht een switch zichtbaar zal zijn met betrekking tot de afbeelding van Beatrix als individu. In het vorige hoofdstuk werd duidelijk dat deze krant zich de laatste jaren steeds meer heeft gericht op de menselijke kant van het Koninklijk Huis, waar het zich eerst vooral op de constitutionele en politieke kant richtte. Ook hier geldt weer dat de Volkskrant niet ongevoelig zal zijn voor de succesvolle uitwerking van foto s zoals Altena die beschrijft. In haar onderzoek laat Altena duidelijk zien hoe de semiotiek doorwerkt in de door haar onderzochte afbeeldingen van koningin Beatrix. Zo speelt de kleding van Beatrix een grote rol. De kleding is consequent zakelijk en elegant en verwordt hiermee tot een koninklijk werktenue. Beatrix kleding moet haar koninklijke status uitdrukken, passen bij officiële gelegenheden en haar als koningin herkenbaar maken in gezelschap. Dit is een verklaring voor het feit dat de koningin zich niet aan de gangbare mode conformeert om zich als zodanig van de andere Nederlandse vrouwen te onderscheiden. In de woorden van Altena: Het zijn haar grote hoeden, hooggeschouderde japonnen en jassen die Beatrix als majesteit 190 Ibidem. (Altena 2005), p Idem. 68

67 vormgeven. 192 Ook het karakteristieke kapsel van Beatrix draagt hieraan bij. Dit maakt dat Beatrix kapsel en kleding aangemerkt kunnen worden als signifiers in de semiotische theorie. Ze duiden niet alleen op kleding, maar op een grotere mythe, die van Beatrix als majesteit met de daarbij behorende macht. Interessant hierbij is ook om te onderzoeken of het kapsel en de kleding van Beatrix in de loop van haar regeerperiode min of meer gelijk zijn gebleven. Dit zou het beeld van een werktenue bevestigen en in de richting van de mythe duiden. Daarnaast signaleert Altena dat Beatrix zich graag met haar echtgenoot laat afbeelden, als ook met haar gezin. Voor de lezer betekent dit niet alleen een plaatje van een (gelukkig) gezinsleven, het duidt ook op de verzekering van de stabiliteit van het staatsbestel en de continuïteit van de monarchie door erfopvolging 193. Ook hier weer functioneert de foto van Beatrix als gezin als een Barthiaanse mythe; eerst is er de indruk van een gezin en deze staat vervolgens voor stabiliteit en continuïteit. Het onderzoek van Altena laat zien hoe er een diepere betekenis gegeven kan worden aan afbeeldingen met Beatrix en daar zal dit onderzoek ook op ingaan. De rollen van Beatrix zijn niet simpelweg de rollen van Beatrix. Er schuilt meer achter en daar wordt naar op zoek gegaan. 192 Ibidem., p Ibidem., p

68 70

69 Hoofdstuk 4 Het onderzoek In dit hoofdstuk komt de voorgaande theorie samen in de onderzoekspraktijk. Hier wordt uiteengezet hoe de geselecteerde foto s uit de Volkskrant en De Telegraaf geanalyseerd zullen worden. Allereerst wordt de steekproef omschreven, waarna ingegaan wordt op de specifieke analysemethode. 4.1 De steekproef De onderzoeksperiode in dit onderzoek is de regeerperiode van koningin Beatrix. Het exacte beginpunt hiervan is te geven, namelijk de dag van Beatrix inhuldiging: 30 april Op dit moment is er nog geen duidelijkheid over het moment waarop de koningin afstand zal doen van de troon. Beatrix lijkt de enige te zijn die dit weet. Feit is wel dat ze al bijna dertig jaar op de troon zit en de verwachting is dan ook dat Beatrix niet meer heel lang zal wachten met terugtreden. Vermoedelijk zal zij wachten op een politiek stabiele situatie in het land, zodat Willem-Alexander betrekkelijk rustig aan zijn nieuwe ambt kan beginnen. Voor dit onderzoek betekent het dat de onderzoeksperiode eindigt in Het is hoe dan ook een relevant onderzoek, omdat er gesteld kan worden dat Beatrix na bijna dertig jaar regeren in de laatste fase van haar koningschap is aanbeland. Ook vanwege het feit dat Beatrix er al bijna dertig jaar op heeft zitten, is de onderzoeksperiode dusdanig lang dat het een goed overzicht en een goede afspiegeling zal geven van Beatrix manier van representeren als ook van de rollen die zij inneemt en waarmee zij naar buiten treedt. Het is ondoenlijk om alle kranten in de periode te onderzoeken op foto s met koningin Beatrix. Daarom zijn de foto s middels een steekproef verzameld, die ervoor moet zorgen dat er uiteindelijk een representatief beeld ontstaat zodat de analyse en conclusie betrouwbaar zijn. Er is voor gekozen om de even jaren in de regeerperiode te onderzoeken, te beginnen met In elk decennium wordt er eenmaal een steekjaar overgeslagen, om de hoeveelheid kranten en foto s in te perken. Zo zijn 1982, 1994 en 2006 uitgesloten in dit onderzoek. Dit betekent dat de jaren 1980, 1984, 1986, 1988, 1990, 1992, 1996, 1998, 2000, 2002, 2004 en 2008 zijn onderzocht. In deze even jaren zijn steeds drie volledige maanden onderzocht. De maanden verschillen per steekjaar zodat in elk decennium steeds alle twaalf maanden van een jaar onderzocht zijn. Dit zorgt ervoor dat belangrijke, jaarlijks terugkerende gebeurtenissen als 71

70 Koninginnedag (30 april), Dodenherdenking/Bevrijdingsdag (4/5 mei), Prinsjesdag (derde dinsdag van september) en verjaardagen allemaal langs zullen komen. Schematisch ziet het er als volgt uit: 1980 augustus oktober november 1984 januari maart juni 1986 juli september december 1988 februari april mei 1990 augustus oktober november 1992 januari maart juni 1996 juli september december 1998 februari april mei 2000 augustus oktober november 2002 januari maart juni 2004 juli september december 2008 februari april (- mei) Hierbij moet aangetekend worden dat in 2008 voor wat betreft De Telegraaf de maand mei niet beschikbaar was en wat betreft de Volkskrant kon slechts tot 17 mei onderzocht worden. De maand mei is voor de Volkskrant wel opgenomen in dit onderzoek, hoewel er voor deze maand dus geen vergelijking met De Telegraaf getrokken kan worden. Toch kunnen deze foto s van belang zijn, omdat zij de meest recente zijn en wellicht belangrijke zaken aan het licht doen komen. In totaal zijn dus 36 maanden in de steekproef opgenomen die voor beide kranten in hun volledigheid zijn doorzocht naar foto s van koningin Beatrix. Ook de zondageditie van De Telegraaf, die sinds 21 maart 2004 verschijnt, is opgenomen in het onderzoek. De bijlagen die bij beide kranten verschijnen maken eveneens deel uit van het onderzoek. Hieronder zal namelijk blijken dat het van belang is op welke pagina (of bijlage) een foto verschijnt, omdat dit iets kan zeggen over de nieuwsselectie van een krant. 72

71 4.2 De onderzoeksmethode Het doel van dit onderzoek is om te achterhalen in welke rollen koningin Beatrix te zien is op krantenfoto s in De Telegraaf en de Volkskrant van 1980 tot nu. In het eerste hoofdstuk is naar voren gekomen dat koningin Beatrix in haar leven meerdere rollen vervult, maar dat er een duidelijk onderscheid gemaakt kan worden tussen rollen in de privésfeer en die in de openbare sfeer. Dit onderscheid werd in het eerste hoofdstuk aangeduid met humanitas en dignitas. In het derde hoofdstuk, waarin de beide kranten werden besproken, werden al voorspellingen gedaan over de zichtbaarheid van deze twee categorieën rollen in de kranten. Het onderscheid humanitas en dignitas wordt dan ook aangehouden bij de interpretatie van de foto s in dit onderzoek. Een complete opsomming van rollen in zowel humanitas als dignitas valt niet te geven. Wel worden bij openbare rollen de rollen bedoeld die koningin Beatrix in haar openbare leven tonen en die derhalve verband houden met haar ambt: Beatrix als koningin, staatshoofd, vorstin, symbool van de natie of representant van Nederland. De privérollen die koningin Beatrix vervult zijn de rollen die zij met haar onderdanen deelt, waarzin zij als het ware aan haar onderdanen gelijk is; hierin zien we Beatrix als vrouw, dochter, moeder, echtgenote, weduwe, oma, kunstenares of balletliefhebster. Ook hier geldt weer dat dit geen complete opsomming is. Het zijn de rollen die een mens het meest kwetsbaar maakt, want in zekere zin kan men op dit gebied geen rol spelen. Het zijn de rollen die de mens als natuurlijk heeft en waarin weinig te verbergen valt. Ook een koningin als Beatrix, die boven de mensen staat, zijn deze rollen niet vreemd en ook zij wordt in deze hoedanigheden gefotografeerd. Dit kan er echter wel voor zorgen dat de mystiek rondom het koningschap min of meer wegvalt, omdat zij dan net als het volk is. Hier wordt weer de spanning tussen privé en openbaar, tussen humanitas en dignitas, blootgelegd. De rollen waarin koningin Beatrix gefotografeerd is tijdens haar regeerperiode kunnen veelzeggend zijn over het fotoselectiebeleid van beide kranten. Daar wordt hier dan ook onderzoek naar gedaan. Er zal ook antwoord gezocht worden op de vraag hoe het fotoselectiebeleid van De Telegraaf en de Volkskrant zich verhoudt tot hun afzonderlijke identiteiten. De vraag die nu terecht rijst is hoe de bovenstaande onderzoeksvragen nu precies onderzocht zullen worden. Er wordt gezocht naar de manier waarop de kranten de 73

72 werkelijkheid, voor zover men daarvan kan spreken, vastleggen. In het derde hoofdstuk is reeds uiteengezet hoe en op welke manieren er aan foto s betekenis gegeven kan worden. Dit gaat in dit onderzoek aan de hand van theorie die voortkomt uit de iconografie en semiotiek. Concreet betekent dit dat de foto s in een schema verwerkt zullen worden, welke na te lezen valt in Bijlage I. In dit schema worden de foto s in drie stappen bestudeerd, alvorens betekenis te kunnen geven. Bij de verwerking worden dan ook de volgende aspecten van iedere foto onderzocht: Krant, datum en nummer De krant en datum van verschijnen worden verwerkt. Ook krijgen de foto s een nummer mee. Zo is foto V1 de eerste foto die in de Volkskrant is gevonden; gezien de steekproef dus de eerste foto in augustus Hieruit volgt dat foto T34 als vanzelfsprekend de 34 e foto uit De Telegraaf is. Pagina De pagina waarop een foto verschijnt, is relevant voor dit onderzoek. Het vertelt namelijk veel over de nieuwsselectie van de betreffende krant. Zo is de voorpagina het uithangbord van een krant; deze pagina komt als eerste onder ogen van de lezer en ook in de kiosk ziet een potentiële lezer de voorpagina en kan aan de hand daarvan besluiten de krant al dan niet te kopen. Een foto op de voorpagina kan dan ook als publiekstrekker worden aangemerkt. Daarnaast geldt de voorpagina als de pagina waarop het belangrijkste nieuws van de dag wordt gebracht. Als kranten er voor kiezen een foto met Beatrix op de voorpagina te plaatsen, dan geeft dit aan dat de krant veel belang hecht aan de foto. Mocht de foto echter niet op de voorpagina staan, maar verderop in de krant, dan geeft dit aan dat de krant de foto en/of het nieuwsfeit daaromheen niet belangrijk genoeg vindt voor de voorpagina. Door de pagina mee te nemen in de onderzoeksanalyse kunnen De Telegraaf en de Volkskrant goed met elkaar vergeleken worden; plaatsen zij bijvoorbeeld op dezelfde dag dezelfde foto van Beatrix of van hetzelfde evenement, maar staat deze bij De Telegraaf op de voorpagina en bij de Volkskrant op pagina negen, dan kunnen daar conclusies m.b.t. het nieuwsbeleid van de kranten uit getrokken worden. Dit is zeer relevant voor de beantwoording van de subvragen van dit onderzoek. Beschrijving foto Aangezien niet alle foto s in dit onderzoek opgenomen kunnen worden, zullen de foto s in de bijlagen beschreven worden. In deze beschrijving wordt zuiver ingegaan 74

73 op de zaken en personen die te zien zijn op de foto. Via deze weg kan de lezer van dit onderzoek zich een beeld vormen van de foto. Formaat Ook het formaat van de foto zoals die in de krant gepubliceerd is, kan een indicator zijn voor gemaakte keuzes op de redacties. Een grote foto trekt vanzelfsprekend eerder en meer de aandacht dan een hele kleine foto. Het formaat geeft ook aan hoe belangrijk het nieuwsfeit rondom de foto gevonden wordt. Ook hier geldt weer dat het formaat belangrijk is voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen over de beide kranten. Het formaat van de foto wordt in dit onderzoek vastgesteld aan de hand van de breedte. Het aantal kolommen dat de foto breed is wordt weergegeven. De hoogte van de foto wordt niet opgenomen, omdat de Volkskrant en De Telegraaf daarin niet met elkaar te vergelijken zijn, aangezien er andere waarden worden gehanteerd. De breedtekolommen zijn wel gelijk en kunnen dus vergeleken worden. Fotograaf of persbureau Of de foto gemaakt is door een fotograaf van een persbureau of door een fotograaf van de krant zelf, kan ook weer een belangrijke indicatie zijn voor het beleid dat door de redactie van een krant gevoerd wordt. Een eigen fotograaf ter plekke betekent eigen nieuwsgaring door de krant en kan betekenen dat de krant het nieuwsfeit belangrijk genoeg vindt om er een fotograaf heen te sturen. Dagelijks komen er op krantenredacties echter ook honderden foto s binnen via persbureaus als het ANP. Deze zijn vrij te gebruiken door de kranten en deze fotografen maken foto s op allerlei locaties. Voor de krant zou dit een goedkopere manier zijn om het nieuws in beeld te brengen, maar de krant kan dan echter geen invloed uitoefenen op de manier waarop de foto s gemaakt worden. Dit brengt het risico met zich mee dat de foto s niet helemaal bij de stijl van de krant kunnen passen. Overigens dient wel opgemerkt te worden dat in het geval van nieuwsmomenten rondom het Koninklijk Huis, en dus van Beatrix, er veelal afspraken gemaakt worden over fotolocaties en fotografen. Zo komt het voor dat er enkel fotografen bij aanwezig zijn die door de RVD uitgenodigd daartoe uitgenodigd zijn. Dit betekent dat kranten soms geen andere keuze rest dan foto s van een persbureau af te nemen. Voorgaande aspecten horen allen bij de eerste stap van het interpreteren van foto s. Wat betreft de tweede stap zal voor iedere foto gekeken worden naar: 75

74 Kop en onderschrift In het derde hoofdstuk is reeds gebleken dat de kop van het artikel en met name het onderschrift bij een foto belangrijke variabelen zijn bij het interpreteren van foto s. Zo kan het onderschrift beschouwd worden als connotatie bij een foto; het geeft (indirect) aan hoe de foto gelezen zou moeten worden. Hiermee is het onderschrift een variabele met veel macht. Het kan namelijk eventuele rollen van koningin Beatrix bevestigen, versterken of negeren. Aan het onderschrift mag derhalve niet voorbij gegaan worden. Wat betreft de kop die bij het artikel van de foto hoort, kan onderscheid worden gemaakt tussen beschrijvende en emotionerende. Het effect van de kop is vergelijkbaar met die van het onderschrift; de kop werkt connotatief en kan een aanzet zijn tot hoe lezers de foto interpreteren. De derde stap ten slotte zal zich richten op het uiteindelijke onderzoeksdoel, namelijk: Rol van koningin Beatrix De rol waarin koningin Beatrix op de foto te zien is bepaald. Hierboven is uiteengezet dat er een onderscheid gemaakt wordt tussen openbare rollen en privérollen. Dit hoofdonderscheid wordt in dit onderzoek vastgehouden. Van tevoren is er geen uitputtende lijst van beide rollen te geven. Wellicht dat na het verwerken van de onderzoeksgegevens zal blijken dat deze alsnog opgemaakt kan worden. Wel zijn aan het begin van dit onderzoekshoofdstuk enkele voorbeelden gegeven van rollen van welke aangenomen mag worden dat ze gevonden zullen worden. De rol van koningin Beatrix op foto s is de belangrijkste variabele in het vinden van het antwoord op de hoofdvraag. In het volgende, analytische hoofdstuk zullen dan ook enkele foto s uitgelicht worden die ter illustratie kunnen dienen voor de uiteindelijke conclusie. 76

75 Hoofdstuk 5 Onderzoeksresultaten en analyse In dit hoofdstuk worden allereerst de algemene en totale onderzoeksresultaten gepresenteerd. De tweede paragraaf gaat in op de representatie van koningin Beatrix. In hoofdstuk 1 kwam al uitgebreid aan de orde dat de persoon Beatrix van Oranje Nassau in haar leven moet balanceren tussen humanitas en dignitas. De humanitas kan gezien worden als Beatrix als mens, als privépersoon, waar de dignitas de waardigheid van het koninklijke ambt omvat. Hieruit vloeit voort dat de rollen die koningin Beatrix in haar leven inneemt, grofweg onder te verdelen zijn in openbare rollen, waarin zij als vorstin naar buiten treedt en rollen in de privésfeer. Dit onderscheid valt weer verder onder te verdelen, zoals in dit hoofdstuk zal blijken. De rollen van koningin Beatrix kunnen verklaren hoe zij zich aan haar volk presenteert en daarnaast kan het veelzeggend zijn voor de manier waarop de koningin in de media wordt gepresenteerd. In hoofdstuk 2 zijn de karakters van De Telegraaf en de Volkskrant geschetst en in de derde paragraaf zal gekeken worden of de onderzoeksresultaten hierbij aansluiten en hoe zij Beatrix in hun krant hebben laten zien vanaf Onderzoeksresultaten Een overzicht van de totale onderzoeksgegevens is te zien in Tabel 1. Tabel 1: Overzicht totale onderzoeksgegevens. Opgedeeld per krant, per tijdvak en openbare/privé rol. Volkskrant Telegraaf Totaal Openbaar 15 (79%) 51 (86,4%) 66 (84,6%) Privé 4 (21%) 8 (13,6%) 12 (15,4%) Totaal Openbaar 13 (68,4%) 36 (80%) 49 (76,6%) Privé 6 (31,6%) 9 (20%) 15 (23,4%) Totaal Openbaar 11 (61,1%) 27 (61,4%) 38 (61,3%) Privé 7 (38,9%) 17 (38,6%) 24 (38,7%) Totaal Totaal Openbaar 39 (69,6%) 113 (76,4%) 152 (74,5%) Privé 17 (30,4%) 35 (23,6%) 52 (25,5%) Totaal

76 Hieruit valt af te lezen dat er in de onderzoeksperiode in totaal 204 foto s van koningin Beatrix gevonden zijn. In de Volkskrant zijn 56 foto s van koningin Beatrix gevonden en de overige 148 komen uit De Telegraaf. Kwantitatief betekent dit dat er meer dan 2,5 keer zoveel foto s in De Telegraaf zijn gevonden dan in de Volkskrant. In hoofdstuk 2 was al de verwachting uitgesproken dat het aantal foto s in De Telegraaf hoger zou zijn en dit blijkt in de praktijk dus te kloppen. In Tabel 1 is ook het onderscheid tussen openbare- en privérollen opgenomen. Hieruit blijkt dat het overgrote deel van de foto s Beatrix in een openbare rol laat zien: bij 152 van de 204 foto s was dat het geval en dit komt neer op 74,5 %. Dit percentage is ook representatief voor De Telegraaf, aangezien bij deze krant 76,4 % van de foto s Beatrix in een openbare rol liet zien. Dit zijn 113 foto s, de overige 35 waren van Beatrix in een privérol. Wat opvalt is dat het percentage foto s met Beatrix in een openbare rol bij de Volkskrant significant lager is dan bij De Telegraaf; het ligt namelijk op 69,6 %. Dit is uiterst curieus te noemen, gezien de identiteit van de Volkskrant. De totale cijfers, ook met betrekking tot de rollen van Beatrix, zijn opgesplitst per decennium. De laatste loopt tot 2008, dus er mist hier een onderzoeksjaar met drie onderzoeksmaanden, maar dit maakt het niet minder representatief aangezien het om slechts enkele foto s extra zou gaan. Deze splitsing maakt het mogelijk om trends en ontwikkelingen in de rollen gemakkelijker te signaleren. Zo kan uit de tabel bijvoorbeeld afgelezen worden dat De Telegraaf in de jaren ineens veel meer foto s met privérollen publiceerde. Daarbij, Beatrix is op 30 april 1980 koningin geworden. In hoofdstuk 1 zijn de persoonlijke ontwikkelingen en de veranderingen in de Nederlandse samenleving geschetst en in hoofdstuk 3 zijn de journalistieke ontwikkelingen ten tijde van Beatrix regeren uiteengezet. Om uiteindelijk goed onderbouwde conclusies te kunnen trekken, zijn hier de gegevens ook weergegeven per decennium, zodat deze aan de ontwikkelingen gekoppeld kunnen worden. Wat bijvoorbeeld goed blijkt uit deze opsplitsing in tijdvakken is dat de Volkskrant in de drie decennia nagenoeg hetzelfde aantal foto s oplevert. In de tijdvakken en waren dit er 19 en in het tijdvak waren dit er 18. Bij De Telegraaf liggen de tijdvakken en dicht bij elkaar, deze leverden respectievelijk 45 en 44 foto s op. Dit is een aanzienlijke daling ten opzichte van de periode waarin nog 59 foto s gevonden werden. Als de beide kranten bij elkaar genomen worden dan is het hoge aantal foto s in het eerste tijdvak bij De Telegraaf er de oorzaak van dat het totale aantal foto s in het eerste tijdvak hoger is dan het aantal in de rest van de 78

77 onderzoeksperiode: 78 in , 64 in de periode en 62 in de periode Representatie van koningin Beatrix In de voorgaande theoretische hoofdstukken is uitgebreid aan de orde gekomen dat koningin Beatrix, net als ieder ander, in haar leven vele verschillende rollen inneemt. Zo is zij naast bijvoorbeeld vorstin, staatshoofd en representant van Nederland ook gewoon vrouw, moeder, weduwe en kunstenares. Het indiceren en in kaart brengen van al deze rollen leidt tot een antwoord op de hoofdvraag van dit onderzoek en kan veelzeggend zijn over de manier waarop koningin Beatrix zich (re)presenteert aan haar volk. Zoals reeds eerder vastgesteld, valt er voor wat betreft de rollen van koningin Beatrix een eerste onderscheid te maken tussen privé en openbaar. Deze scheiding is in theorie goed te maken en te onderbouwen, maar in de praktijk bleek dat het niet altijd eenvoudig was om het onderscheid tussen een privé of openbare rol van Beatrix vast te stellen. Vanzelfsprekend, op een foto als die in Figuur 1 is het duidelijk dat het gaat om Beatrix die een openbare rol vervult. Op deze foto leest ze de troonrede voor en treedt ze op als hoofd van de staat en vervult ze een constitutionele plicht; ze opent het parlementaire jaar door de plannen van de regering voor te lezen. Echter, niet op alle foto s is de rol zo duidelijk en scherp te onderscheiden. Als er bijvoorbeeld gekeken wordt naar Figuur 2 dan kan er niet direct geconstateerd worden welke rol Beatrix inneemt. In hoofdstuk 4 is uitgelegd dat op zo n Figuur 2: Foto T16, De Telegraaf, 30 januari 1984 Figuur 1: Foto T136, De Telegraaf, 22 september 2004 moment connotatieve indicatoren hulp kunnen bieden bij het traceren van de rol. Dit zijn dan het onderschrift bij de foto en de kop van het artikel waarbij de foto is gepubliceerd. In het geval van Figuur 2 biedt dit uitkomst. Het onderschrift bij deze foto luidt Koningin Beatrix viert vandaag haar 46ste verjaardag. De nationale viering van Koninginnedag zal dit jaar op maandag 30 april in Den Haag worden gehouden. En het bijbehorende korte artikel kopt Beatrix jarig. De foto met close-up van Beatrix is dus geplaatst vanwege het feit dat Beatrix haar verjaardag viert. Dit duidt er mijns inziens op dat de foto ook in de context van de verjaardag gezien moet worden. Een verjaardag viert iedereen, van arm tot rijk en van jong tot oud. In dit opzicht maakt het dan ook niet uit of we onszelf 79

78 koningin, ingenieur of misschien toiletjuffrouw mogen noemen. Dit zorgt er dan ook voor dat de rol van koningin Beatrix op deze foto is bestempeld als privé. Daarnaast kwam het ook voor dat als de foto an sich bekeken werd het duidelijk leek welke rol er vervuld werd, maar als dan de connotatieve indicatoren van het onderschrift en de kop bekeken werden, het ineens duidde op een andere rol. Een goed voorbeeld hiervan is foto T44, te zien op Figuur 3. Hier zijn prinses Juliana en koningin Beatrix zichtbaar die al lezend in een rapport uitleg lijken te krijgen van de vrouw uiterst rechts op de foto. Juliana is de moeder van Beatrix en zo zou er al gedacht kunnen worden dat Beatrix hier de privérol van dochter op Figuur 3: Foto T44, De Telegraaf, 9 april 1988 zich neemt. Ook de kop boven de foto lijkt aan deze rol te refereren, want deze luidt Moeder en dochter bij jubileum. Maar ook het onderschrift is meegenomen bij het maken van de keuze tussen welke rol er past bij Beatrix. In dit onderschrift wordt echter heel duidelijk dat de rol van Beatrix uit de privésfeer getrokken moet worden, want Beatrix is hier aanwezig bij de viering van het 80-jarige bestaan van de Nationale Raad voor Maatschappelijk Welzijn. Uit het onderschrift blijkt dat prinses Juliana oud-beschermvrouwe is van de Raad. Dit verklaart haar aanwezig en er kan mijns inziens dan ook gesteld worden dat Juliana en Beatrix hier niet als moeder en dochter aanwezig zijn, maar als koningin en oud-koningin. Dit is dan ook de reden dat de rol van Beatrix die bij deze foto hoort, die van ceremonieel staatshoofd is; een openbare rol Openbare rollen De openbare rollen die koningin Beatrix in de waardigheid van haar ambt, ofwel de dignitas, laten zien, zijn in een vijftal categorieën onder te verdelen. Zo kan de aanwezigheid van de koningin bij bijvoorbeeld jubilea van bedrijven en organisaties of bij het openen van tentoonstellingen en exposities gezien worden als de rol die zich laat omschrijven als ceremonieel staatshoofd. In deze openbare rol toont Beatrix als staatshoofd haar betrokkenheid bij instellingen of organisaties en voor de organisatie van een feestelijk moment is het natuurlijk een grote eer als de koningin haar gezicht laat zien. In Tabel 2 is een overzicht te zien van hoe vaak Beatrix in deze rol op de foto s voorkwam. 80

79 Tabel 2: Openbare rol, subcategorie ceremonieel staatshoofd. Telegraaf Volkskrant Totaal Totaal In totaal tonen 76 foto s Beatrix in de openbare rol van ceremonieel staatshoofd. Uit Tabel 1 bleek reeds dat er 152 foto s zijn die Beatrix in een openbare rol laten zien. Exact de helft van deze openbare rollen bestaat dus uit de rol van ceremonieel staatshoofd. Een heel groot deel van Beatrix ambt bestaat ook uit het openen van exposities, tentoonstellingen, gebouwen en congressen alsmede het bijwonen van voorstellingen, jubileumtoespraken en het uitreiken van prijzen. Het is dan ook niet opmerkelijk te noemen dat de helft van de foto s met Beatrix in een openbare rol bestaat uit de rol van ceremonieel staatshoofd. Dit percentage strookt ook met de resultaten voor de kranten: in De Telegraaf werden in totaal 113 foto s gevonden van Beatrix in een openbare rol. Van deze 113 waren 61 waarop Beatrix als ceremonieel staatshoofd is te zien, dit is net iets meer dan de helft. Bij de Volkskrant is dit minder dan de helft: 15 van de 39 foto s met een openbare rol zijn te classificeren als die van ceremonieel staatshoofd. Voor het vaststellen van de rol van ceremonieel staatshoofd was het veelal voldoende enkel naar de foto zelf te kijken. In veel van de gevallen was het direct duidelijk dat het om deze rol ging, aangezien Beatrix veelvuldig gefotografeerd is terwijl ze een openingshandeling verricht, een prijs uitreikt of te midden van prijswinnaars poseert. Een goed voorbeeld hiervan is Figuur 4. Deze laat foto V5 zien en het is hier duidelijk dat het gaat om Beatrix die een ceremoniële rol vervult, namelijk het overhandigen van een prijs. Waar het onduidelijk was of het ging om de rol van ceremonieel staatshoofd konden contextuele en connotatieve indicatoren als het onderschrift en de kop bij het artikel uitkomst bieden. Overigens is het bij de rol van ceremonieel staatshoofd het vermelden waard dat Beatrix vaak als ceremonieel staatshoofd optreedt bij Figuur 4: Foto V5, de Volkskrant, 6 oktober 1980 gelegenheden die te maken hebben met kunst. Zo 81

80 reikt de koningin ieder jaar de Koninklijke Subsidies voor Vrije Schilderskunst uit. Deze jaarlijks terugkerende gebeurtenis is ook in de onderzoeksresultaten enkele keren terug te vinden. Zo tonen foto s T63 en V23 beide de uitreiking van de subsidies van 13 oktober Het zijn echter verschillende foto s, waarbij de Volkskrant zich lijkt te richten op de kunst zelf: Beatrix is amper zichtbaar helemaal links in de hoek van de foto en het schilderij is duidelijk de focus van de foto. De Telegraaf daarentegen plaatst een foto waarop Beatrix duidelijk zichtbaar is. Het is een geposeerde foto van de kunstenaars die de geldprijs in ontvangst mogen nemen, met de vorstin in het midden. Een verklaring voor dit verschil kan zijn dat de Volkskrant zich met deze foto aan wil sluiten bij de interesses van haar publiek. In hoofdstuk 2 is reeds gebleken dat de Volkskrantlezers over het algemeen welgesteld en hoogopgeleid zijn. Dit zou kunnen duiden op een bovengemiddelde aandacht voor de kunsten en dat de Volkskrant zich daarom op het kunstwerk focust en pas daarna op de koningin. Ook bij de tentoonstelling Den Haag Sculptuur die iedere twee jaar praktisch in de achtertuin van koningin Beatrix gehouden wordt, zien we de vorstin tot tweemaal toe terug op foto s. Het is De Telegraaf die hier foto s van publiceert, namelijk op 13 mei 1998 (foto T104) en 25 juni 2002 (foto T127). Voor koningin Beatrix zullen dit aangename werkzaamheden zijn, aangezien er van haar bekend is dat ze als privépersoon ook een groot kunstliefhebster is. In haar vrije tijd is de vorstin ook een niet onverdienstelijk beeldhouwster. Verder valt op dat De Telegraaf veel meer aandacht schenkt aan Beatrix als ceremonieel staatshoofd dan de Volkskrant. De Telegraaf plaatste van deze rol 61 foto s waar er in de Volkskrant 15 foto s werden gevonden die aan deze rol voldeden. Op deze foto s is koningin Beatrix zichtbaar terwijl ze een ceremonie bijwoont. Dit kan een jubileumcongres zijn, maar ook de opening van een gebouw of instantie of de uitreiking van een prijs of een onderscheiding. De Volkskrant lijkt deze openbare optredens van koningin Beatrix niet direct nieuwswaardig te vinden of geschikt voor de krant en de lezers. De Telegraaf, daarentegen, lijkt ook met het plaatsen van deze optredens van Beatrix aansluiting te zoeken bij de lezers. Bij het ontvangen van een buitenlands staatshoofd of het zelf afleggen van een staatsbezoek aan het buitenland, neemt Beatrix ook een openbare rol in. Deze is ondergebracht onder de noemer representatief staatshoofd. Koningin Beatrix representeert het Koninkrijk der Nederlanden bij dergelijke gelegenheden. In Tabel 3 wordt duidelijk op hoeveel foto s in dit onderzoek deze rol door Beatrix vervult wordt. 82

81 Tabel 3: Openbare rol, subcategorie representatief staatshoofd. Telegraaf Volkskrant Totaal Totaal Met een totaal van 37 foto s is dit een rol die relatief veel voorkomt in dit onderzoek en de tweede plek inneemt bij de openbare rollen. Wat opvalt bij deze subcategorie is dat de aandacht voor deze rol van koningin Beatrix met de loop der tijd lijkt af te nemen. Zijn er in de onderzoeksmaanden tussen 1980 en 1990 nog 16 foto s te vinden met Beatrix als representatief staatshoofd, in de periode tussen 1990 en 2000 zijn dit er nog 13 en de periode tot 2008 laten er slechts 8 zien. Dit kan niet te maken hebben met een soortgelijke afname in het aantal staatsbezoeken dat Beatrix aflegt en ontvangt. Zo zouden haar uitgaande staatsbezoeken alleen al ruimte bieden om voldoende foto s te publiceren: in de periode legde Beatrix 14 staatsbezoeken, in 1990 tot 2000 maar liefst 18 en van 2000 tot 2008 ging ze dertienmaal naar het buitenland. 194 Deze rol van representatief staatshoofd was veelal pas duidelijk te herkennen als het onderschrift en/of de kop bij het artikel gelezen werden. Als puur op de foto s afgegaan zou zijn, zou een foto met Beatrix op staatsbezoek niet meteen als zodanig te herkennen zijn geweest. Vanzelfsprekend, een foto met Beatrix in een stad die overduidelijk te herkennen is als een buitenlandse, daar zou bij gedacht kunnen worden dat het met een staatsbezoek te maken heeft. Echter, koningin Beatrix is op de foto s niet herkenbaar als representatief staatshoofd door bijvoorbeeld kleding of haardracht. Deze zijn gelijk aan bijvoorbeeld de rol van ceremonieel staatshoofd. Een uitzondering hierop zijn de foto s waarop Beatrix een erewacht inspecteert. Dit is een gebruikelijk ritueel dat ter begin of afsluiting van een uitgaand of inkomend Figuur 5: Foto T55, De Telegraaf, 10 mei staatsbezoeken.html, geraadpleegd op 10 december

82 staatsbezoek dient. De Telegraaf publiceerde in de onderzoeksperiode drie van zulke foto s, te weten T55, T80 en T139. Figuur 5 is foto T55 en daarop is duidelijk te zien hoe koningin Beatrix tezamen met het ontvangende staatshoofd de erewacht inspecteert. Een derde openbare rol die valt te onderscheiden is die van constitutioneel staatshoofd. Deze rol neemt koningin Beatrix in op momenten dat zij naar buiten treedt als letterlijk hoofd van de staat. Volgens de Nederlandse Grondwet, de constitutie, wordt de regering gevormd door Koning en ministers. Dit maakt de koning en dus koningin Beatrix tot hoofd van de staat. Dit brengt enkele taken met zich mee, zoals het beëdigen van ministers en staatssecretarissen, het voorzitterschap van de Raad van State en het voorlezen van de jaarlijkse troonrede op Prinsjesdag. Op deze momenten speelt Beatrix het constitutioneel staatshoofd. Tabel 4 laat zien hoe vaak Beatrix in deze rol is vastgelegd tijdens de onderzoeksperiode. Tabel 4: Openbare rol, subcategorie constitutioneel staatshoofd Telegraaf Volkskrant Totaal Totaal Deze tabel laat duidelijk zien dat de foto s van Beatrix in deze rol gelijkmatig verdeeld zijn over de jaren. Het is dan ook zo dat de Prinsjesdagen er gelijkmatig in voorkwamen als ook de presentaties van nieuwe ministersploegen. Wat bij deze rol vooral opvalt is dat Beatrix op Prinsjesdag er op haar koninklijkst uitziet. Op deze dag draagt ze veelal hele bijzondere japonnen en hoeden, een blauwe sjerp met oranje rand en daarop een stervormige broche. De sjerp en de broche zijn koninklijke onderscheidingen/ordetekens en dienen op een dag als deze gedragen worden. Hiermee wordt de koninklijke statuur van Prinsjesdag duidelijk en onderscheidt Beatrix zich duidelijk zichtbaar van haar volk. De sjerp met broche kan mijns inziens dan ook opgevat worden als symboliek van Figuur 6: Foto T88, De Telegraaf, 18 september

83 koninklijke macht en aanzien. In hoofdstuk 3 werd al het artikel van kunsthistorica Marga Altena aangehaald die spreekt over het koninklijke werktenue van koningin Beatrix. Dit past hier mijns inziens uitstekend bij. Op figuur 6 is foto T88 te zien. Het is de traditionele balkonscene na de rijtoer die de koningin en haar gevolg terugbrengt van de Ridderzaal naar Paleis Noordeinde. Het verzamelde volk wordt dan vanaf het balkon nog toegezwaaid. Bij prinses Margriet (2 e van links) en koningin Beatrix (midden) zijn duidelijk de sjerp en broche zichtbaar. De foto s die ook Beatrix ook in haar rol van constitutioneel monarch laten zien, zijn die waarop de koningin een nieuwe ministersploeg op de trappen van Paleis Huis ten Bosch. Het behoort ook tot haar constitutionele taak om de ministers te beëdigen en te installeren. Op deze foto s zien we de koningin in mantelpakjes en soms met een hoed, maar niet met de koninklijke symbolen als op Prinsjesdag. Op dagen van nationale vreugde of nationaal verdriet kan koningin gezien worden als symbool van de natie. In tabel 5 kan afgelezen worden hoe vaak Beatrix in deze rol is gefotografeerd. Tabel 5: Openbare rol, subcategorie symbool van de natie Telegraaf Volkskrant Totaal Totaal Op slechts tien van de foto s met een openbare rol, valt deze rol van symbool van de natie af te lezen. Dit was op momenten als Koninginnedag waarop Beatrix symbool staat voor het feest wat door het hele land gevierd wordt. En het feest draait om de koningin, het nationale symbool. Ook de Dodenherdenking, jaarlijks op vier mei, kwam meerdere malen terug met foto s van koningin Beatrix die als symbool van het land een krans legt om de oorlogsslachtoffers te herdenken. In hoofdstuk 1 is uitgelegd dat Beatrix ook bij nationale rampen als de vuurwerkramp in Enschede, de Bijlmerramp en de Nieuwjaarsbrand in Volendam namens het hele land medeleven komt betuigen. Ook dan fungeert ze als symbool van de natie. Momenten van nationale rouw en nationale rampen vielen buiten de onderzoeksmaanden, dus hier zijn ook geen foto s van gevonden. Dit verklaart ook het lage aantal foto s van Beatrix met deze rol. 85

84 Op de foto s die gevonden zijn is er geen herkenningspunt zichtbaar waaruit blijkt dat Beatrix deze rol inneemt. Ze draagt, net als bij de voorgaande subcategorieën veelal mantelpakjes met hoge schouderpartijen, vaak een hoed en haar kapsel is altijd gelijk en als zodanig herkenbaar als van Beatrix. De vijfde en laatste rol die Beatrix inneemt tijdens haar openbare optredens als vorstin is die van staatshoofd op werkbezoek. Als vorstin wil Beatrix weten wat er in het land speelt en hiervoor trekt ze vaak het land in om een bezoek te brengen en allerlei instellingen en bedrijven. Zodoende kan ze haar kennis verruimen en weet ze wat er speelt in het land. Tabel 6 laat zien dat deze rol slechts zes keer gesignaleerd is. Tabel 6: Openbare rol, subcategorie staatshoofd op werkbezoek Telegraaf Volkskrant Totaal Totaal Er is hier weinig tot geen verschil tussen De Telegraaf en de Volkskrant; ze lijken er beide heel weinig foto s van te publiceren. Dit kan betekenen dat er of weinig aandacht is voor deze werkbezoeken van de koningin, maar het kan ook zo zijn dat er weinig foto s van beschikbaar zijn of dat er bij werkbezoeken niet altijd fotografen worden toegelaten. Enerzijds is het zo dat Beatrix heel veel werkbezoeken aflegt en dat ze daarom wellicht niet altijd even interessant zijn voor een krant om te publiceren en daarbij komt nog dat deze werkbezoeken ook vaak geheim zijn tot slechts enkele uren van tevoren. Dit kan voor een krant organisatorisch lastig zijn om er nog een fotograaf op af te sturen. Bij deze categorie foto s geldt wederom dat het onderschrift en de kop moesten helpen bij het verduidelijken van de rol; Beatrix is niet als zodanig herkenbaar als zij op werkbezoek gaat. Ze draagt net als altijd een mantelpakje met die veelal hooggeschouderd zijn, een hoed en het kapsel dat voor haar zo bepalend is. Wel valt het op dat ze vaak een boeket bloemen bij zich draagt op werkbezoek. Het is dan ook gebruikelijk om de koningin een dergelijk boeket aan te bieden als zij aankomt op de plek die ze gaat bezichtigen. Ten slotte zijn er nog twee foto s die niet in een van bovenstaande subcategorieën vallen te plaatsen; te weten de foto s T71 en V27. Deze foto s waren niet onder te brengen 86

85 onder vijf bovengenoemde rollen, omdat Beatrix op deze beide foto s te typeren valt als hoofd van de hofhouding. De onderschriften bij beide foto s maken duidelijk dat het om deze rol gaat, want Beatrix is ten slotte ook het hoofd van haar hofhouding Privérollen Uit Tabel 1 valt af te lezen dat er een duidelijk stijging waarneembaar is van foto s met Beatrix in een privérol. Aan het begin van haar regeerperiode, van 1980 tot 1990, leverde dit 12 foto s op, maar in de periode waren dit er al 24; een verdubbeling. Een verdubbeling is ook zichtbaar bij De Telegraaf ten opzichte van de Volkskrant: De Telegraaf plaatste 35 foto s van de koningin in een privérol en de Volkskrant 17. Bij beide kranten was het aantal het laagst in de periode : vier in de Volkskrant en acht in De Telegraaf. In de periode 1990 tot 2000 steeg dit aantal naar zes voor de Volkskrant en negen bij De Telegraaf, maar in de jaren ging het aantal echt omhoog. Toen plaatste De Telegraaf er maar liefst 17 en de Volkskrant zeven. De aandacht van de kranten voor de privépersoon achter koningin Beatrix lijkt dan ook toegenomen te zijn. Een verklaring kan liggen in het feit dat er de afgelopen jaren veel gebeurtenissen zijn geweest in het leven van koningin Beatrix die in de privésfeer liggen, zoals het overlijden van haar man en ouders, de huwelijken van haar zonen en het krijgen van kleinkinderen. Dit zijn allemaal momenten waar persfotografen bij zijn en in de krant terecht komen. Een andere verklaring kan zijn dat Beatrix wellicht wat opener is geworden en meer media toestaat foto s te nemen van haar als privépersoon, maar dat blijft gissen. Daarnaast kan het te maken hebben met de ontwikkelingen die zich in het Nederlandse medialandschap hebben voorgedaan. In hoofdstuk 2 is uiteengezet dat er vanaf de jaren negentig in kranten meer en meer aandacht is gekomen voor het menselijke achter nieuws en emoties. Dit zou kunnen verklaren dat er meer foto s gepubliceerd werden van Beatrix als privépersoon. Het percentage foto s met Beatrix in een privérol ligt bij de Volkskrant (30,4 %) hoger dan bij De Telegraaf (23,6 %). Dit zou er op kunnen wijzen dat de Volkskrant meer aandacht heeft voor het privéleven van koningin Beatrix en/of de privépersoon Beatrix, maar mijns inziens verdient dit percentage enige nuancering. Zo heeft De Telegraaf kwantitatief gezien twee keer zoveel foto s van Beatrix in een privérol geplaatst dan de Volkskrant, namelijk 35 om 17. Procentueel lijkt het dan wel alsof de Volkskrant meer aandacht voor het privéleven van Beatrix heeft, maar de cijfers tonen duidelijk aan dat De Telegraaf veel meer foto s van deze rollen heeft geplaatst. 87

86 Daarbij heeft de Volkskrant met het overlijden van prins Bernhard voor haar doen ongehoord veel foto s geplaatst van Beatrix in een privérol, namelijk vijf. In het laatste decennium, tussen 2000 en 2008 zijn er in totaal zeven privéfoto s te vinden, waarvan er dus vijf zijn ten tijde van het overlijden en het afscheid van prins Bernhard. Dit was een uitzonderlijke situatie waaraan de Volkskrant veelvuldig aandacht heeft besteed. Eerder is al uitgelegd dat deze krant een bijzondere band had met de prins, aan de hand waarvan de grote aandacht te verklaren valt. Voor wat betreft de privérollen van koningin Beatrix valt op dat beide kranten op dezelfde momenten foto s publiceren rondom het privéleven van de vorstin. Wat daarin wel duidelijk naar voren komt is dat De Telegraaf op bepaalde momenten meer foto s plaatst waar de Volkskrant er dan met eentje volstaat. Een goed voorbeeld hiervan is de zomervakantie van Beatrix met Willem-Alexander, Máxima en Amalia naar Italië in juli De Telegraaf plaatst hiervan niet alleen een grote foto van 5 kolommen breed op de voorpagina, ook de gehele vijfde pagina van de krant is aan deze vakantie gewijd waarop nog eens twee foto s met Beatrix te zien zijn. Anders is het bij de Volkskrant. Hier wordt op pagina twee een eveneens vijf kolommen brede foto geplaatst van deze vakantie, maar hier houdt het mee op. Dit voorbeeld laat zien dat De Telegraaf deze vakantie van Beatrix en haar familie erg belangrijk lijkt te vinden, of van mening is dat de lezers hier erg graag over willen lezen en zien. De privérollen vallen voor het overgrote deel in de familiesfeer in te delen. Zo is Beatrix vaak als moeder, echtgenote en dochter te zien. Tabel 7 laat een overzicht zien van de foto s die Beatrix in een familierol laten zien. Tabel 7: Foto s van koningin Beatrix in privérollen die in de familiesfeer liggen Moeder Dochter Echtgenote Oma Totaal 80-' Totaal Uit Tabel 7 blijkt dat van de 52 foto s waarop Beatrix in een privérol te zien is, 40 ervan haar in een familierol laten zien. Van deze 40 foto s is Beatrix voor het grootste gedeelte te zien als moeder en dochter, namelijk respectievelijk 14 en 13 keer. Verder valt op dat het totale 88

87 aantal foto s van Beatrix in een familierol het grootst was in de periode ; deze periode leverde 26 van de 40 foto s op. Dit valt goed te verklaren, aangezien Beatrix in 2002 voor het eerste grootmoeder werd van kleindochter Eloise. Daarnaast overleed prins Bernhard in december 2004 en deze maand is ook in de onderzoeksperiode opgenomen. Van deze beide gebeurtenissen zijn uiteraard foto s gepubliceerd in beide kranten. Waar Beatrix op de foto s met openbare rollen onmiskenbaar herkenbaar is als vorstin, daar is zij op de foto s met een privérol niet als zodanig herkenbaar. Qua uiterlijke verschijning zijn er geen grote verschillen tussen Beatrix de koningin en bijvoorbeeld Beatrix als moeder. Wat bij de openbare foto s ook al opviel, is het zo kenmerkende kapsel van Beatrix. Het haar dat iets bol staat en tot net onder de oren valt met geen haartje uit model is bijna een handelsmerk van Beatrix geworden. Het maakt haar herkenbaar als koningin, maar ook als moeder, dochter of oma draagt ze haar kapsel op deze manier. Een goed voorbeeld Figuur 7: Foto T126, De Telegraaf, 17 juni 2002 hiervan is Figuur 7. Beatrix en Claus poseren hier met hun eerste kleindochter Eloise en zijn overduidelijk trotse grootouders. Wel ziet Beatrix er hier praktisch hetzelfde uit dan als ze bijvoorbeeld op een werkbezoek gaat; haar kapsel is gelijk als anders en ook hier draagt ze haar koninklijke werktenue : een mantelpakje met hoge en brede schouders. Deze kleding draagt ze vrijwel altijd op de foto s. Natuurlijk, het gaat hier om een geposeerde foto dus Beatrix wist van tevoren dat ze op de foto zou gaan en het kan dan ook zo zijn dat ze hier haar kleding en kapsel op aangepast heeft. Op deze manier geeft ze zichzelf niet helemaal bloot als oma; wel met de liefdevolle blik in haar ogen voor haar kleinkind, maar haar volk ziet haar niet zoals haar kleinkinderen haar misschien wel zien als de camera s er niet bij zijn. Dit laatste gaat zeker op voor wat betreft Beatrix kleding. Op de momenten dat zij zich onbespied waant, ziet haar kleding er meteen heel anders uit. Een goed voorbeeld is Figuur 8. Dit is een foto genomen op een vrije dag van koningin Beatrix op staatsbezoek in Nieuw- Zeeland in Volgens de kop bij de foto geniet Beatrix van haar rustdag en het Figuur 8: Foto T74, De Telegraaf, 17 maart

88 onderschrift weet te vermelden dat ze een wandeling van twee uur maakt samen met de grootmeesteres en hofdame. Het is duidelijk dat dit geen geposeerde foto is en dat we Beatrix in haar vrije tijd zien. Het is een van de twee foto s in dit onderzoek waarop Beatrix een broek draagt en ook haar bovenkleding doet in geen enkel opzicht denken aan haar vorstelijke kleding. Beatrix draagt hier een casual trui en ze heeft een vestje om haar middel gebonden. En toch is het, zelfs van de afstand waarop de foto genomen is, duidelijk dat het gaat om koningin Beatrix en dat komt door haar kapsel. Hier blijkt weer hoe kenmerkend haar haardracht is voor haar persoon. Ook is het opmerkelijk dat Beatrix hier wandelt en in beweging is; normaliter zijn de foto s van de vorstin geposeerd of genomen op een moment dat ze stilstaat. Dit zorgt ervoor dat er geen foto s gepubliceerd kunnen worden waar Beatrix onverhoopts slecht op staat als gevolg van een beweging die ze maakt. Dit roept de gedachte op dat er een strakke regie heerst over de fotomomenten. Voorgaande roept overigens sterk de vraag op of het volk, de krantenlezers, de privépersoon Beatrix wel eens echt te zien krijgen. Figuur 8 licht een klein tipje van de sluier op; hier lijkt het er namelijk wel degelijk op dat we hier te maken hebben met de Beatrix die ze normaal gesproken voor haar volk geheim houdt. Dit lijkt echter de enige foto te zijn die is genomen zonder dat Beatrix dit door heeft gehad en het is daarom ook de enige foto waarop we haar zien zoals we haar nooit zien. Een andere foto waarop Beatrix te zien is zoals we haar zelden zien is Figuur 9. Hier gaat het niet zozeer om de kleding, maar om de intimiteit die van de foto afstraalt. Beatrix en Figuur 9: Foto T93, De Telegraaf, 2 februari 1998 Claus kijken weliswaar in de camera en zijn zich ervan bewust dat er een foto wordt genomen, maar ze lijken wel gesnapt te zijn tijdens een zeer intiem moment tussen hen; de dans. Beatrix rol hier is die van echtgenote en de liefde spat haast van de foto af en dit soort gevoeligheden konden niet vaak ontdekt worden op de onderzochte foto s. Hier moet wel bij aangetekend worden dat in de laatste onderzoeksjaren er relatief veel foto s tussen zaten die veel emotie bij Beatrix lieten zien. Zoals in hoofdstuk 1 reeds is beschreven lagen verdriet en geluk in deze periode dicht bij elkaar in het leven van koningin Beatrix: haar eerste kleinkind werd geboren en haar drie zoons traden in het huwelijk, maar ze verloor ook kort na elkaar haar man prins Claus en haar ouders Juliana en Bernhard. Dit is af te zien aan de foto s die in deze jaren in de kranten stonden. Een foto waarop Beatrix veel emoties toont is te zien 90

89 in Figuur 10. Hier wordt de kist van prins Bernhard de grafkelder van de Nieuwe Kerk in Delft ingedragen en Beatrix en haar zussen volgen op korte afstand. Het is duidelijk dat Beatrix en haar zussen het moeilijk hebben met dit moment; Beatrix heeft een van verdriet verbeten trek op haar gezicht. De rol die haar op deze foto toe te bedelen valt is die van dochter. Uit Figuur 9 en 10 blijkt dat hoe intiem momenten ook kunnen zijn in het leven van koningin Beatrix, er is altijd wel ergens een fotograaf in de buurt en een krant die het publiceert. Ook op dit soort momenten moet ze zich er dus bewust van zijn dat het volk naar haar kijkt en kan ze wellicht nog niet helemaal zijn wie ze is. Hier blijkt weer eens het balanceren tussen humanitas en dignitas zoals dat al vele malen is aangehaald, want aan de ene kant kan bijvoorbeeld het overlijden van prins Bernhard worden aangemerkt als een privé- en familieaangelegenheid, aan de andere kant behoort het ook tot de dignitas omdat het de continuïteit van de monarchie laat zien. Prins Bernhard sterft, maar er worden ook kleinkinderen geboren, dus het voortbestaan van de monarchie blijft gewaarborgd. De overige twaalf foto s waarbij er sprake is van een privérol, maar die niet in de familiesfeer valt in te delen, zijn niet onder een noemer onder te brengen. Zo neemt Beatrix Figuur 11: Foto T49, De Telegraaf, 29 april 1988 op Figuur 8 de rol van toerist in en er is ook een foto onderzocht waar ze als kunstenares beschouwd kan worden. Figuur 11 toont een beeldhouwende Beatrix, iets waarvan bekend is dat ze dit graag in haar vrije tijd doet. Wel geldt hier weer hetgeen hierboven al is aangehaald: door haar kleding en kapsel is ze niet direct als privépersoon herkenbaar, maar gezien het feit dat dit geen onderdeel uitmaakt van haar ambt, kan deze foto wel als zodanig bestempeld worden. Figuur 10: Foto T145, De Telegraaf, 12 december

90 5.2.3 Representatie van koningin Beatrix in het algemeen Uit bovenstaande wordt duidelijk dat het onderscheid tussen openbare rollen en privé rollen van koningin Beatrix niet altijd meteen even duidelijk te maken valt. De kop bij een foto en het onderschrift kunnen helpen dit te vinden. Hoe het ook zij, het is duidelijk dat er veel meer foto s beschikbaar zijn van koningin Beatrix die in de hoedanigheid van vorstin optreedt, dan een foto van de privépersoon Beatrix. Welke redenen hieraan ten grondslag liggen is niet makkelijk te zeggen. Het is natuurlijk bekend dat Beatrix niet gemakkelijk te fotograferen is; ze wordt angstvallig afgeschermd door de Rijksvoorlichtingsdienst en het legertje beveiliging dat altijd bij haar is, waardoor ze niet benaderbaar is. Daarbij, als ze in het openbaar optreedt, zijn de plekken waar fotografen hun werk mogen doen veelal afgebakend of aan tijd gebonden. Op deze manier weet Beatrix waar of wanneer ze op de gevoelige plaat wordt vastgelegd zodat ze daar rekening mee kan houden. En dit laatste valt mijns inziens heel duidelijk van de gevonden foto s af te lezen. Het is Beatrix namelijk aan te zien dat ze op bijna alle foto s heel goed doorheeft dat ze gefotografeerd wordt. Ze heeft altijd een brede glimlach of grote lach op haar gezicht en ze staat altijd in een fotoverantwoorde houding: schouders naar achteren en benen bij elkaar. Er is slechts een foto waarop ze niet door lijkt te hebben dat er een foto genomen wordt en die is hierboven reeds besproken. Dus ze is nooit te zien terwijl ze net per ongeluk aan haar neus krabt, een gek gezicht trekt of iets ongemakkelijks doet. Daarbij ziet ze er altijd op dezelfde manier uit. Koningin Beatrix draagt altijd dezelfde kleding; een mantelpakje of een japon met een hoge en brede schouderpartij, met soms daarboven een hoed en altijd, werkelijk altijd, haar herkenbare kapsel waarvan het lijkt alsof er nooit ook maar een haartje verkeerd zit. Ook draagt ze bij werkbezoeken en Koninginnedag vaak een boeket bloemen die ze aangereikt krijgt door een kind en bij gebeurtenissen als staatsbanketten in het buitenland of staatsieportretten draagt ze soms een tiara, haar sjerp en een roosvormige broche. In hoofdstuk 3 is de vraag al gesteld of Beatrix hiermee zelf tot een semiotische mythe verwordt. In mijn ogen is dit zeker het geval; door haar zeer herkenbare kapsel en bijbehorende kleding is zij in een oogopslag herkenbaar als zijnde Beatrix, hetgeen weer leidt tot ideeën over koningin en daarna weer van macht, status en misschien zelfs wel afstandelijkheid. Want dat laatste valt ook op bij Beatrix. Zij lacht weliswaar vrijwel altijd op de foto s, maar daar houden de te ontdekken emoties ook vaak wel mee op. Ze heeft bijna een blik in haar ogen die ik als koninklijk zou willen omschrijven; weliswaar oprecht geïnteresseerd en vaak ook geamuseerd, maar altijd met een afstand om mensen niet dichtbij haar persoon te laten komen. Dit is waarschijnlijk ook nodig in haar ambt; zij moet ondoordringbaar en een soort mythisch figuur blijven om de mythe van het 92

91 koningschap in stand te kunnen houden. Ze moet niet op gelijke hoogte met het volk komen te staan; dan heeft ze geen aanzien meer. 5.3 De foto s in De Telegraaf en de Volkskrant Dit onderzoek richt zich in de eerste plaats op de representatie van koningin Beatrix op krantenfoto s, maar de onderzoeksresultaten bieden ook inzicht in de houding van De Telegraaf en de Volkskrant ten opzichte van het publiceren van foto s met daarop koningin Beatrix. In hoofdstuk 2 zijn beide kranten uitgebreid beschreven en het is dan ook interessant om de onderzoeksresultaten te koppelen aan het karakter en identiteit van beide kranten. In hoofdstuk 4 is uiteengezet welke factoren hier een gedegen beeld over kunnen geven. Zo kan niet alleen het aantal gepubliceerde foto s een beeld schetsen, maar ook de pagina waarop de foto afgedrukt is en de grootte ervan kan veelzeggend zijn voor het fotobeleid van de krant. In deze paragraaf zal dit dan ook behandeld worden, evenals een vergelijking tussen de kranten op het moment dat er een zelfde foto werd afgedrukt of als er juist verschillende foto s werden gepubliceerd bij dezelfde gebeurtenis Pagina en formaat van de foto Het eerste opvallende en met name grote verschil tussen De Telegraaf en de Volkskrant is reeds genoemd, en is het totale aantal foto s dat beide kranten hebben geplaatst. Dit verschil is dusdanig groot dat er niet aan voorbij gegaan mag worden. De Telegraaf plaatste namelijk bijna drie keer zoveel foto s als de Volkskrant, te weten 148 om 56 foto s. Hier komt nog een groot verschil bij, namelijk het aantal keer dat er een foto met koningin Beatrix op de voorpagina werd gepubliceerd. Tabel 8 toont hoe vaak dit het geval was. Tabel 8: Voorpaginafoto s met koningin Beatrix in De Telegraaf en de Volkskrant Telegraaf Volkskrant Totaal

92 Maar liefst 47 van de in totaal 148 foto s uit De Telegraaf stonden op de voorpagina. Dit is bijna een derde van het totaal. De Volkskrant lijkt haar voorpagina voor andere foto s te bewaren, want van de in totaal 56 foto s stonden er 7 op de voorpagina. Deze 7 foto s stonden met bijzondere momenten op de voorpagina, zoals bijvoorbeeld bij het overlijden van prins Bernhard in december 2004 (foto s V50 en V54), Koninginnedag (foto V38) en Bevrijdingsdag (foto V16). De Telegraaf lijkt een foto ook waardig voor de voorpagina te vinden als Beatrix bijvoorbeeld een voorstelling heeft bezocht (foto T134) of als zij met haar man een kunsttentoonstelling bezoekt (foto T82). In hoofdstuk 4 is reeds uiteengezet dat de voorpagina het uithangbord van een krant is; dit is het eerste wat de lezer of de koper in de kiosk onder ogen krijgt. De voorpagina kan dan ook als publiekstrekker worden aangemerkt en de foto s die hier op verschijnen zullen door de betrokken redactie dan ook zorgvuldig afgewogen worden. Hier lijkt De Telegraaf er dus wel brood in te zien om Beatrix op de voorpagina te plaatsen, aangezien een derde van de foto s met de koningin erop op deze pagina belanden. Daarnaast valt op dat de Volkskrant de voorpagina foto s evenredig over de jaren heeft verdeeld. Dit valt te verklaren aan de hand van het feit dat deze krant er slechts bij terugkerende evenementen als Koninginnedag en Bevrijdingsdag ervoor kiest een foto op de voorpagina te plaatsen. Bij De Telegraaf is een duidelijke afname zichtbaar; van 20 voorpaginafoto s in de jaren 1980 tot 1990 tot respectievelijk 14 en 13 in de daaropvolgend periodes. Een eventuele verklaring voor deze daling kan zijn dat Beatrix in deze jaren nog maar net aangetreden was als koningin en dat er in deze beginjaren relatief meer aandacht van De Telegraaf was voor de nieuwbakken vorstin. Daarnaast is er gemeten op welke pagina de foto s zijn gepubliceerd die niet op de voorpagina terecht zijn gekomen. Deze paginanummers zijn samengenomen om vervolgens het gemiddelde hier van te berekenen. Hier komt uit dat de overige foto s uit De Telegraaf gemiddeld op pagina 6 stonden en bij de Volkskrant op pagina 8,4. Hier kan ook weer uit afgeleid worden dat De Telegraaf foto s met koningin Beatrix nieuwswaardiger achten dan de Volkskrant, namelijk omdat ze op eerdere pagina s afgedrukt worden. Daar valt nog bij aan te tekenen dat De Telegraaf sinds jaar en dag een speciale pagina s inruimt voor foto s en artikelen van bekende mensen. Zo is daar het Stan Huygens Journaal, de societyrubriek, en ook de pagina Privé, de roddelpagina die tegenwoordig onder eindredactie van Wilma Nanninga staat. Deze pagina s zijn niet aan het begin van de krant terug te vinden, maar veel van De Telegraaffoto s waren op deze pagina s terug te vinden. Dit zorgt er wel voor dat het gemiddelde hoger uitvalt. 94

93 Hetgeen echter ontkracht dat De Telegraaf de foto s met Beatrix nieuwswaardiger acht dan de Volkskrant, is het resultaat van de grootte van de foto s. De foto s zijn alleen gemeten in breedte en in het aantal kolommen dat ze breed zijn, aangezien dit voor beide kranten een gelijke maat is. Hieruit volgt dat de foto s in beide kranten gemiddeld nagenoeg even breed zijn; bij De Telegraaf is dit 3,6 kolommen en bij de Volkskrant zijn dit er 3,5. Een nuancering die in dit geval echter wel aangebracht moet worden, is dat er waarschijnlijk standaardafmetingen bestaan voor foto s die bij het opmaken van de krant in acht genomen moeten worden. Hoe het ook zij, het blijft een belangrijk feit dat De Telegraaf zo vaak een foto met koningin Beatrix erop op de voorpagina heeft geplaatst Vergelijking tussen De Telegraaf en de Volkskrant In deze subparagraaf zullen foto s uit De Telegraaf en de Volkskrant met elkaar vergeleken worden. In totaal is het tien keer voorgekomen dat beide kranten eenzelfde foto plaatsten. De beide dagbladen putten soms uit dezelfde fotobronnen, bijvoorbeeld de ANP fotobank. Het is interessant om hier te kijken hoe en waar de kranten deze foto s geplaatst hebben. Figuur 12: Foto T93 en V36, De Telegraaf, 2 februari 1998 en de Volkskrant, 2 februari 1998 Het eerste voorbeeld hiervan is te zien in figuur 12. Deze foto is al eerder aangehaald om een voorbeeld te illustreren van een moment waarop de lezer Beatrix ziet zoals ze zelden getoond wordt. Deze foto werd zowel in De Telegraaf als in de Volkskrant gepubliceerd op 2 februari 1998 naar aanleiding van de zestigste verjaardag van de vorstin. De foto legt een intiem moment tussen koningin Beatrix en prins Claus; de dans. Op de achtergrond zijn nog prinsjes Juliana, prinses Margriet en prins Bernhard jr. zichtbaar. Beide kranten benaderen deze intieme foto op een andere manier. Het eerste verschil is al dat De Telegraaf deze foto op de voorpagina afdrukt, terwijl hij in de Volkskrant pas op pagina vier terug te vinden is. Hier dient overigens wel bij opgemerkt te worden dat deze vierde pagina in de Volkskrant in zijn geheel gereserveerd is voor het verjaardagsfeest van de koningin. Op die pagina stonden maar liefst drie foto s met Beatrix. Ook De Telegraaf pakt op die dag op pagina zes nog eens uit met meer foto s van het feest. 95

94 De foto is ook kleiner in de Volkskrant; hier is hij drie kolommen breed, in De Telegraaf zijn dat er vijf. Dit verschil is al vaker aangehaald, maar ook hier lijkt De Telegraaf weer te willen verkopen en in te spelen op de interesses van de lezers met een foto van koningin Beatrix. Beide kranten kiezen ook voor een verschillende kop bij de foto. Zo gebruikt de Volkskrant een citaat: Koninginnefeest onder vrienden en familie. Het is een korte kop die beschouwend genoemd kan worden. Het geeft enkel weer dat er vrienden en familie op het verjaardagsfeest van de koningin waren. Ook De Telegraaf gebruikt een korte kop: Stralend koningspaar. Deze kop geeft, anders dan die in de Volkskrant, al richting aan hoe de foto gelezen zou moeten worden. Op de foto is volgens de kop niet alleen het koningspaar te zien, nee, het is ook nog eens een stralend koningspaar. Het onderschrift volgt deze lijn, want ook hierin geven bijvoeglijke naamwoorden aan hoe de foto bekeken kan worden: Koningin Beatrix en prins Claus openden het verjaardagsbal. Het paar genoot met volle teugen van hun romantische dans. Prinses Juliana keek vertederd toe, terwijl prinses Margriet en zoon Bernhard een onderonsje hadden. Het zijn met name de woorden romantisch en vertederd die de toon zetten. Natuurlijk, als men naar de foto kijkt ziet men wel dat het om een intiem moment lijkt te gaan, maar of het nu meteen als romantisch te betitelen is, valt te betwijfelen. Ook bij de vertederde blik van prinses Juliana kunnen vraagtekens gezet worden, want het lijkt net zo goed alsof ze iets zegt tegen Margriet of Bernhard jr. Toch krijgt de lezer van De Telegraaf door de in het onderschrift gekozen bewoordingen sterk de indruk dat er op de foto een romantisch tafereel tussen Beatrix en Claus is afgedrukt met op de achtergrond een vertederde moeder. Hiermee wordt het beeld dat de lezer van Beatrix krijgt, gevormd. De lezer ziet op deze manier een zachte, liefdevolle of romantische kant van de vorstin en de oudkoningin. Het beeld van Beatrix wordt hier door de krant gestuurd of zelfs gevormd. Dit doet de Volkskrant niet. Zij laat haar lezers zelf invulling geven aan de foto. Het onderschrift is dan ook feitelijk, afstandelijk en minder spectaculair te noemen: Koningin en prins openen het galabal zaterdagavond in het paleis op de Dam. Links prinses Juliana met prins Bernhard jr. en prinses Margriet. Een dergelijk onderschrift geeft simpelweg weer hetgeen er op de betreffende foto te zien is en geeft zo geen sturing aan hoe de foto geïnterpreteerd wordt. Hiermee wordt het aan de lezers zelf overgelaten welk beeld zij van koningin Beatrix krijgen, dit wordt niet als het ware van te voren al ingevuld. Figuur 13: Foto V9 en T28, De Telegraaf, 2 juli 1986 en de Volkskrant, 2 juli

95 Hetzelfde gaat op voor een tweede foto die in beide kranten te vinden was. Op 2 juli 1986 verscheen op de voorpagina van De Telegraaf en op de zesde pagina van de Volkskrant de foto te zien is op Figuur 13. Prins Willem-Alexander was de dag ervoor beëdigd als luitenant derde klasse ter zee en zijn moeder, koningin Beatrix, feliciteert hem hiermee. Deze gebeurtenis is voor De Telegraaf weer reden genoeg om de foto redelijk groot, namelijk vier breedtekolommen, op de voorpagina te plaatsen. Op de voorpagina van de Volkskrant van die dag stond een andere foto, want deze stond op pagina zes. Waar het voor De Telegraaf blijkbaar gaat om een gebeurtenis die de lezer moet zien en niet kan missen door het op de voorpagina te plaatsen, lijkt de Volkskrant het minder urgent te vinden. Net als bij het vorige voorbeeld is ook hier de Volkskrant weer meer ingetogen als het om de kop en het onderschrift gaat. De kop luidt Beatrix feliciteert luitenant en het onderschrift is weer puur beschrijvend: Met de hand op de schouder van haar zoon feliciteert koningin Beatrix prins Willem-Alexander na zijn beëdiging als luitenant ter zee derde klasse, dinsdag in Den Helder. Weer kan de lezer zelf zijn beeld en mening vormen over Beatrix op deze foto. Het is anders bij De Telegraaf. Hier is de kop neutraal en feitelijk, namelijk Officier van Oranje legt eed af, maar het onderschrift is weer sappiger te noemen dan die in de Volkskrant: Moeder en zoon van Oranje omhelzen elkaar na de plechtigheid waarbij de breedgerande hoed van de koningin even een amusante hindernis vormt. Zo wordt er hier bijvoorbeeld van Beatrix een privépersoon gemaakt, want ze wordt in het onderschrift betiteld als moeder. Hierbij blijft de Volkskrant op een afstand en noemt haar koningin Beatrix. Ook de bijvoeglijke naamwoorden in het onderschrift van De Telegraaf, breedgerande en amusante, geven de foto meteen een soort kleur. Het maakt van de gebeurtenis meteen iets amusants, terwijl de Volkskrant hier verder geen uitspraken over doet. Vele verschillen tussen beide kranten die uiteindelijk te verklaren vallen aan de hand van het karakter en de identiteit van de dagbladen. In de conclusie zal hier dieper op ingegaan worden. 97

96 98

97 Conclusie Dit onderzoek richt zich op de zichtbaarheid, representatie en de rollen van koningin Beatrix tijdens haar regeerperiode aan de hand van foto s uit De Telegraaf en de Volkskrant. Als belangrijkste komt uit de onderzoeksresultaten naar voren dat koningin Beatrix voor het overgrote deel zichtbaar is voor het volk in rollen die samenhangen met haar ambt, met de dignitas. Deze zogenaamde openbare rollen, die Beatrix in haar openbare optredens laten zien, zijn op driekwart van alle gevonden foto s zichtbaar. De openbare rollen vallen uiteen in specifiekere rollen, zoals die ook in het vorige hoofdstuk uitgebreid beschreven zijn. Voorbeelden deze subrollen zijn die van representatief staatshoofd, ceremonieel staatshoofd en symbool van de natie. Het is bij deze foto s met openbare rollen opmerkelijk te noemen dat koningin Beatrix sinds haar aantreden in 1980 qua uiterlijk nauwelijks is veranderd. Natuurlijk, het is zichtbaar dat de tand des tijds niet aan de vorstin voorbij is gegaan, maar haar kledingstijl is in al die jaren min of meer gelijk gebleven. Al in de in hoofdstuk 3 aangehaald casestudie van kunsthistorica Marga Altena is aangehaald dat koningin Beatrix welhaast over een koninklijk werktenue lijkt te beschikken. Deze bestaat uit hooggeschouderde japonnen, hoeden en het onvervalste Beatrixkapsel. Dit tenue is niet onderhevig geweest aan modegrillen of trends. Door hier niet in mee te gaan, creëert Beatrix een zekere afstand tot het volk; zij staat boven de maatschappij en hoeft zich niet te conformeren aan de mode. Daarbij zorgt haar gelijk gebleven uiterlijk ervoor dat ze altijd herkenbaar is als koningin. Er is geen scherpe close-up voor nodig om op een foto te kunnen ontdekken dat de vorstin erop staat. Een foto met daarop alleen het silhouet van de koningin voldoet al, zo herkenbaar is het.. Hierbij valt ook op te merken dat er op een enkele uitzondering daar gelaten- wat uiterlijk betreft geen onderscheid valt te maken tussen een privérol of een openbare rol. Op de momenten waarop koningin Beatrix als privépersoon of voor privéaangelegenheden naar buiten treedt, is zij nog altijd herkenbaar als de vorstin, met name door haar kleding en kapsel. Haar onderdanen krijgen haar altijd op dezelfde manier te zien. De impact van de foto s is dan ook dat Beatrix altijd en overal koningin blijft, nog voor moeder, oma of bijvoorbeeld weduwe. In dit onderzoek zijn de foto s onderzocht aan de hand van theorie die ontwikkeld is in de iconografie en de semiotiek. Het koninklijke werktenue is goed in te passen in de 99

98 semiotiek en dan met name in de door Roland Barthes ontwikkelde theorie van mythes. Barthes gaat er vanuit dat bepaalde tekens ( signs ) voor meer kunnen staan dan dat op het eerste gezicht lijkt. In dit geval staat het uiterlijk van koningin Beatrix voor meer dan enkel het uiterlijk van de mevrouw die zich koningin der Nederlanden mag noemen. Er ligt een geïmpliceerde betekenis in dit uiterlijk inbegrepen. Bij de aanblik van het uiterlijk van koningin Beatrix met haar hoeden, hooggeschouderde kleding en haar kapsel, kan ook direct gedacht worden aan macht, statuur en majesteit. Deze betekenissen worden echter alleen begrepen door mensen die volgens dezelfde conventies betekenis hebben aangeleerd. Dit houdt in dat alleen mensen die met het Nederlandse koningshuis bekend zijn, deze geïmpliceerde betekenissen begrijpen. Op een kwart van de gevonden en onderzochte foto s is koningin Beatrix zichtbaar in een zogenaamde privérol. Bij deze categorie foto s is het opmerkelijk te noemen dat er in de loop van Beatrix regeerperiode steeds meer van deze foto s geplaatst werden in beide onderzochte kranten. In de eerste tien jaar van haar regeren zijn er twaalf foto s van Beatrix in een privérol gevonden, terwijl dit aantal verdubbelde in de jaren Deze trend hangt samen met de ontwikkelingen in de media zoals die in hoofdstuk 2 besproken zijn. Vanaf de jaren negentig werd de emotie bij het nieuws als ook de menselijke kant achter het nieuws belangrijk en een speerpunt voor journalisten om zich op te richten. Dit verklaart het feit dat er meer en meer foto s van koningin Beatrix geplaatst werden die haar in een privérol lieten zien. Ondanks dat deze foto s veelal geen duidelijk waarneembare emoties bij de vorstin laten zien, geven ze wel de menselijke kant achter het staatshoofd weer. Hieraan ontstond vanaf de jaren negentig een grote behoefte bij lezers. Hier voldoen beide dagbladen dus aan. Ongeacht hun identiteit en houding ten opzichte van het koningshuis wordt er geconformeerd aan de wensen van de lezers. Getuige de onderzoeksresultaten gaat De Telegraaf het verst in het inwilligen van de koninklijke wensen van hun lezerskring. Deze krant geldt mijns inziens dan ook terecht als de vertolker van de populaire moraliteit en identiteit. Bij deze stijging in het aantal foto s met Beatrix in een privérol speelt ook mee dat er de afgelopen jaren meer gebeurtenissen in het privéleven van koningin Beatrix waren die tevens in de openbaarheid gebracht moeten worden. Hierbij valt te denken aan het overlijden van haar beide ouders en prins Claus, als ook de huwelijken van haar drie zoons en de geboorte van de kleinkinderen. Voor elk ander mens zijn dit privéaangelegenheden pur sang, maar voor leden van het Koninklijk Huis betekent dit dat deze ook aan de buitenwereld getoond moeten worden om aan de buitenwereld de continuïteit van de monarchie te tonen. Dit is het resultaat van de erfopvolging zoals het Nederlandse koningshuis die kent. Ook de 100

99 hiervoor genoemde privézaken als overlijden en huwelijken zijn staatszaken. Zo is er immers zelfs parlementaire toestemming nodig bij een koninklijk huwelijk. Deze bij uitstek persoonlijke zaken worden zo onderwerpen voor publieke belangstelling en beoordeling. Dit is een hoge prijs die de Oranjes betalen voor hun roem en om het recht op de troon te behouden ten koste van hun privacy. Deze grote vermenging van privé en openbaar, van de humanitas en de dignitas, kan mijns inziens ook juist gezien worden als de succesformule van de monarchie. In deze tijden waarin het kijkers- en lezerspubliek grote behoefte heeft aan real life soaps en emoties komt men grotendeels aan de trekken bij het Koninklijk Huis. Deze familie en alles daarom heen kan beschouwd worden als Barthiaanse mythe en appelleert in velerlei opzichten aan de emoties van het volk. Er wordt een gelegitimeerd inkijkje gegeven in het persoonlijke leven van de Oranjes. Daarbij is er nog het familiale aspect van de Oranjes, iets waar we ons allemaal mee kunnen identificeren. Zodoende kunnen we in voor- en tegenspoed optimaal meeleven met de koninklijke familie. Daar kan geen Big Brother of De Gouden Kooi tegenop. Zo is de monarchie bij uitstek een nationaal symbool van continuïteit en stabiliteit. De onschendbaarheid van de koningin staat mijns inziens in verband met bovenstaande. Koningin Beatrix staat als vorst boven de partijen en politici zijn krachtens de Grondwet verantwoordelijk voor de daden en uitspraken van het staatshoofd. Deze onschendbaarheid en de daaruit voortvloeiende ministeriële verantwoordelijkheid vereist ook dat bepaalde delen van het privéleven van de vorst onzichtbaar blijven. Daarbij, ook voor het kunnen functioneren van koningin Beatrix lijkt het mij onontbeerlijk dat zij bepaalde kanten van zichzelf niet aan het volk laat zien. Immers, zij is haast tot een mythe verworden en zij kan het zich niet permitteren om deze mythe te doorbreken en van haar voetstuk te vallen. Dit brengt echter ook met zich mee dat de humanitas en dignitas niet of nauwelijks van elkaar te scheiden zijn. Het is koningin Beatrix zelf die dit haarfijn in de gaten lijkt te hebben; de regie over haar optredens lijkt ze heel scherp in handen te hebben. Hier lijkt zij dan ook glansrijk in te slagen; op de gevonden foto s staat ze altijd keurig glimlachend en poserend. Ze is niet te betrappen op onbewaakte ogenblikken waarin ze bijvoorbeeld boos kijkt of een ongemakkelijke houding aanneemt. Beatrix lijkt zich bewust van de camera s en het grote effect dat foto s kunnen hebben op de beeldvorming rond haar ambt en persoon. Toch blijft het onduidelijk en lastig te identificeren wat nu precies de betrokkenheid van Beatrix is bij de verbeelding van haar koningschap. 101

100 Voor wat betreft de kranten die in dit onderzoek zijn opgenomen, te weten De Telegraaf en de Volkskrant, valt op dat zij in de jaren ongeveer een gelijk aantal foto s plaatsten met Beatrix in een privérol. In de jaren liep het aantal plotseling flink uiteen, waarbij De Telegraaf meer dan twee keer zoveel foto s van deze rollen plaatste dan de Volkskrant. Dat De Telegraaf zich meer richt op de privékant van koningin Beatrix strookt met de verwachting die gedurende dit onderzoek zijn beschreven. Het is deze krant die veel aandacht heeft voor de menselijke kant bij het nieuws, als ook voor showbizznieuws, de noemer waar tegenwoordig ook het Koninklijk Huis onder te scharen lijkt te zijn. In het voorgaande zie ik een eerste verklaring voor het feit dat De Telegraaf in zijn algemeenheid veel meer foto s met koningin Beatrix erop publiceert dan de Volkskrant. Ruim 2,5 keer zoveel foto s zelfs. Dit is een belangrijk verschil dat tekenend is voor het verschil in karakter en identiteit van beide dagbladen. In hoofdstuk 2 is aan de orde gekomen dat De Telegraaf foto s een hele belangrijke en grote rol toedicht in haar katernen. Illustratie en fotografie zijn een wezenlijk onderdeel van de krant. De Telegraaf kan dan ook met recht een visuele krant genoemd worden en door de grote foto s en levendige vormgeving onderscheidt ze zich van andere kranten. Het liefst zou de redactie bij elk bericht een foto plaatsen, om het nieuws voor de lezer te visualiseren of een gezicht te geven. Hierin zie ik een tweede reden voor het grote kwantitatieve verschil in foto s tussen De Telegraaf en de Volkskrant. Daarbij lijkt De Telegraaf alles wat koningin Beatrix doet nieuwswaardig te vinden voor in de krant. Er is in deze krant veel aandacht te bespeuren voor koningin Beatrix en alles wat met het Koninklijk Huis te maken heeft. Dit hangt weer samen met de grote aandacht voor showbizznieuws. De Volkskrant, daarentegen, lijkt selectiever met de activiteiten van Beatrix om te gaan. Dit dagblad plaatst bijvoorbeeld foto s op belangrijke dagen als Prinsjesdag en Koninginnedag of bij belangrijke staatsbezoeken en natuurlijk ook bij overlijden en huwelijken, maar niet bij triviale uitstapjes naar een toneelvoorstelling of een kunstexpositie. Dit lijkt De Telegraaf echter aanleiding genoeg te vinden om een bij voorkeur- grote foto te plaatsen, en dan ook bij voorkeur op de voorpagina. Voor De Telegraaf lijkt Beatrix altijd nieuws te zijn en altijd een foto te verdienen. De populaire, veelgelezen Telegraaf lijkt hiermee in te spelen op de behoeftes van haar lezers en daarbij past het ook helemaal bij het populistische laagdrempelige karakter van de krant. Van de van oudsher links georiënteerde de Volkskrant zou op het eerste gezicht gedacht kunnen worden dat ze niet veel opheeft met de monarchie en koningin Beatrix. In hoofdstuk 2 kwam al aan de orde dat dit dagblad de laatste jaren een ommezwaai heeft gemaakt, omdat ook de Volkskrant aanvoelt dat lezers wel degelijk hierin geïnteresseerd zijn. 102

101 Dit blijkt niet direct uit de onderzoeksresultaten, maar dat heeft wellicht met het feit te maken dat er niet altijd een foto bij een bericht over het koningshuis geplaatst wordt en zodoende is de eventueel toegenomen aandacht van de Volkskrant niet in dit onderzoek terug te vinden. Wel valt op dat de Volkskrant ten opzichte van De Telegraaf veel rustiger en ingetogener bericht over koningin Beatrix. Er wordt niet groots uitgepakt met paginabrede foto s op de voorpagina en ook de koppen en onderschriften zijn zakelijk en droog. Dit past bij het intelligente karakter van de krant die zich richt op kritische, hoogopgeleide lezers. Ze probeert niet mee te gaan in het appelleren aan banale emoties bij de lezers. Hiermee kan geconcludeerd worden dat De Telegraaf en de Volkskrant beide op een eigen manier, die past bij de stijl en identiteit van de kranten, berichten over koningin Beatrix. Waar De Telegraaf dit graag groots en meeslepend lijkt aan te pakken met grote foto s op de voorpagina en vette, stemmingmakende koppen, houdt de Volkskrant het klein en rustig. Koningin Beatrix zit in 2010 dertig jaar op de Nederlandse troon. Gespannen wordt afgewacht of dat aanleiding zal zijn om het ambt over te dragen aan Beatrix oudste zoon prins Willem- Alexander. Ook is het dan de vraag of Nederland dan een andere Beatrix te zien zal krijgen met wellicht meer kanten van de humanitas. Duidelijk is wel dat dit niet het geval is geweest tijdens Beatrix regeerperiode. Altijd herkenbaar als koningin met het voor haar zo kenmerkende kapsel en kleding. En hier heeft zij haar redenen voor, want dat lijkt zij voor alles in haar leven te hebben. Ze laat zich zien aan haar onderdanen, maar tot op een zekere hoogte. Het zal lang niet altijd prettig voor haar zijn om het hele leven zo in de schijnwerpers te moeten staan, zeker niet op momenten die in de privésfeer vallen. Maar ook koningin Beatrix weet: to be invisible is to be forgotten. 103

102 104

103 Literatuurlijst Marga Altena, De keuze van de koningin. Staatsieportretten en de verbeelding van de monarchie, in: C.A. Tamse ed., De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt, Amsterdam: Balans, 2005, p Marga Altena, Visuele strategieën. Foto s en films van fabrieksarbeidsters in Nederland , Amsterdam: Aksant, 2003 Edouard van Arem, 70 jaar Beatrix. De mooiste foto s. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2008 Jan Bank, De Oranjes te paard. Oude conventies in nieuwe beelden in: Openbaring en bedrog. De afbeelding als historische bron in de Lage Landen, B. Kempers e.d., Amsterdam: Amsterdam University Press, 1995, p Jo Bardoel, ed, Journalistieke cultuur in Nederland. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005 Karin Becker, Pictures in the Press: Yesterday, Today, Tomorrow, in: Nordicom Review 1996/2, p Stephanie van den Berg, Het fotografische geheugen van Bosnië. Een onderzoek naar de fotokeuze van De Volkskrant, the Guardian en Libération tijdens de oorlog in Bosnië Rijksuniversiteit Groningen, doctoraalscriptie Journalistiek en Geschiedenis Irène Diependaal, De familie op de troon. Het beeld van Oranje in populaire tijdschriften, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 1998 [1] 2, p Irène Diependaal, Koninklijke mediathon. De opmars van royalty in dagbladen, in: Journalistieke cultuur in Nederland, Jo Bardoel e.d., Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p Jessica Evans en Stuart Hall (red.), Visual Culture: the reader, Londen (etc.): Sage, 1999 Stuart Hall (red.), Representation. Cultural Representations and Signifying Practices. London enz.: Sage, 1997 Richard Howells, Visual Culture. Cambridge: Polity, 2003 Coos Huijsen, De Oranjemythe. Een postmodern fenomeen. Zaltbommel: Europese Bibliotheek, 2001 Coos Huijsen, Beatrix. De kroon op de republiek. Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2005 Carla Joosten, Het koningshuis in een notendop. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker,

104 Bernadette Kester, Onder vuur. Het ontstaan van de Nederlandse fotojournalistiek, in: Jo Bardoel, e.d., Journalistieke cultuur in Nederland, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p J.G. Kikkert, Beatrix. Mens en Majesteit. Utrecht: Uitgeverij Scheffers B.V. i.o., 1998 J.G. Kikkert, Oranje en het journaille. De historische relatie tussen monarch en journalist, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 1998 [1] 2, p Gunther Kress en Theo van Leeuwen, Representation and interaction: designing the position of the viewer, in: The Discourse Reader, A. Jaworski en N. Coupland e.d., Londen/New York, 2001 Remco Meijer, Aan het hof. De monarchie onder koningin Beatrix. Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 1999 E. Panofski, Studies in iconology. Humanistic themes in the art of the Renaissance, New York, 1939 Luc Pauwels (red.), Methodisch kijken. Aspecten van onderzoek naar film- en beeldcultuur. Leuven/Vooburg: Acco, 2007 Luc Pauwels en Jan Marie Peters, Denken over beelden. Theorie en analyse van het beeld en de beeldcultuur. Leuven/Voorburg: Acco, 2005 Jan van de Plasse, Royalty in de Pers, in: De Journalist, nr: 17-93, p Liesbeth Ruitenberg, Een keizerlijke collectie in Doorn. Wilhelm II en de fotografie, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 1998 [1] 2, p Otto Scholten en Jan Kleinnijenhuis, 'Landelijke dagbladen, politieke partijen en kiezers ', in: J.J. Van Cuilenborg, P. Neijens en O. Scholten (red.), Media in overvloed, Amsterdam: Amsterdam University Press, 1999, p Tony Schirato en Jen Webb, Understanding the Visual. London enz.: Sage, 2004 Allan Sekula, Over het creëren van betekenis in de fotografie, in: Een woord voor het beeld. Opstellen over fotografie, Oscar van Alphen en Hripsimé (red.), Amsterdam: Uitgeverij SUA, 1989 C.A. Tamse, ed., De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt. Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2005 S. Tibben, 'Nederlandse kranten houden te weinig rekening met hun lezersprofiel', in: De Journalist, nr , p Chris Vos, Bewegend verleden. Inleiding in de analyse van films en televisieprogramma s. Amsterdam: Boom,

105 Frank van Vree, De metamorfose van een dagblad. Een journalistieke geschiedenis van de Volkskrant. Amsterdam: Meulenhoff, 1996 Marja Wagenaar, De Rijksvoorlichtingsdienst. Geheimhouden, toedekken en openbaren. Den Haag: SDU, 1997 Huub Wijfjes, De afstand tot de vorst. Media en monarchie in historisch perspectief, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 1998 [1] 2, p. 2-9 Huub Wijfjes, Van de Greet Hofmans-affaire tot Margarita-gate. De mediaconstructie van schandalen rond het koningshuis, in: Tijdschrift voor Mediageschiedenis 10 [2] 2007, p Huub Wijfjes, De sloop van het laatste bastion. Journalistiek en het Koninklijk Huis tijdens Beatrix, in: C.A. Tamse (red.), De stijl van Beatrix. De vrouw en het ambt, Amsterdam: Balans, 2005, p Huub Wijfjes, Haagse kringen, Haagse vormen. Stijlverandering in politieke journalistiek., in: Journalistieke cultuur in Nederland, Jo Bardoel e.d., Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, p Huub Wijfjes, Journalistiek in Nederland Beroep, cultuur en organisatie. Amsterdam: Boom, 2004 Harry van Wijnen, De macht van de kroon. Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2000 Uit de krant Aan onze lezers, A.L.H. Obreen, De Telegraaf, 1 januari 1893 Beatrix: De leugen regeert, Hans Nijenhuis en Margriet Oostveen, NRC Handelsblad, 29 november 1999 NRC lezer stemt CDA, NRC Handelsblad, 22 november 2006 Internet Oplagecijfers landelijke dagbladen 2007, NOM Print Monitor 2007-I/2007-II, Gemiddeld bereik leeftijd 13+ van dagbladen en dagbladcombinaties, Publieksinformatie De Telegraaf, 107

106 Rapport Kleur! 23 augustus 2004, Redactioneel profiel de Volkskrant, Interview met Arno Haijtema, chef fotoredactie de Volkskrant, Hans Heus, Anders dan andere foto s, via Televisie KRO Profiel, De waarheid van wakker Nederland, 12 oktober 2007, Nederland 1 Overig Informatiepakket De Telegraaf 108