Weet en Beweeg. Interventie. Samenvatting Doelgroep

Transcriptie

1 Interventie Weet en Beweeg Samenvatting Doelgroep Het programma is bedoeld voor kinderen en jongeren van 6- tot 18 jaar met overgewicht en (morbide) obesitas. De ouders zijn de intermediaire doelgroep De interventie is bedoeld voor autochtone en allochtone kinderen en jongeren. Doel Weet & Beweeg heeft als eerste doel om door middel van een gezond voedings-en bewegingspatroon een afname van BMI bij kinderen van 6-18 jaar met overgewicht/obesitas te bewerkstelligen. Het tweede doel is dat kinderen een betere kwaliteit van leven ervaren (gemeten met de SDQ). Door een afname van het BMI worden de negatieve psychosociale en medische gevolgen van overgewicht/obesitas voorkomen of verminderd Aanpak Weet & Beweeg is een ambulante, multidisciplinaire (dietist, fysiotherapeut, gedragsdeskundigen) groepsbehandeling, bestaande uit 12 cursusbijeenkomsten en beweegsessies voor kinderen en parallel 9 ouderbijeenkomsten. Daarnaast worden er enkele beweegactiviteiten (zwemmen, kanovaren) voor het gezin georganiseerd en vindt er een gezinsgesprek plaats. Een half jaar na de afsluitende bijeenkomst wordt er een boostersessie gehouden voor alle deelnemers. De cursusbijeenkomsten bestaan uit een combinatie van psycho-educatie en cognitieve gedragstherapie Materiaal Er zijn zowel materialen voor de uitvoerders (o.a. een handleiding met draaiboeken voor de bijeenkomsten), materialen voor de deelnemers (o.a. werkmappen) en materialen ter evaluatie beschikbaar. Onderbouwing De interventie sluit aan bij de richtlijnen voor de behandeling van overgewicht en obesitas voor kinderen en jongeren die het CBO (Centraal Begeleidingsorgaan van het Kwaliteitsinstituut) hanteert, nl. het verhogen van fysieke activiteiten, aanpassingen van het voedingsgedrag, psychologische begeleiding, verhogen van het zelfvertrouwen en een gezinsgerichte aanpak. In de interventie worden werkzame componenten uit diverse theorieën gecombineerd. Onderzoek In mei 2010 is een onderzoek naar de effecten van Weet & Beweeg gepubliceerd. Het betrof een RCT met een nameting één jaar na afloop van de behandeling. De interventiegroep bestond uit 32 jeugdigen en de controlegroep uit 35 jeugdigen die care as usual kregen. Er werd een middelgroot effect op het gebied van BMI-afname vastgesteld (ES 0,71) dat stand hield tot één jaar na afloop van de interventie. Ook rapporteerden deelnemers een verhoogde kwaliteit van leven. De interventiegroep bleek significant minder te eten onder invloed van 'externe prikkels'; tevens bleek er een significant verschil in afname van lichamelijke inactiviteit ten opzichte van de controlegroep. Erkenning

2 Erkend door Deelcommissie jeugdgezondheidszorg, preventie en gezondheidsbevordering d.d Oordeel: Effectief volgens eerste aanwijzingen Toelichting: Het is sterk dat Weet en Beweeg is doorontwikkeld op basis van ervaringen met de doelgroep. Daarnaast is de relatie tussen risicofactoren, doelen en aanpak goed uitgewerkt. Een studie naar een oudere versie van Weet en Beweeg, in combinatie met monitoringsgegevens, geeft eerste aanwijzingen voor effecten op onder andere BMI, kwaliteit van leven en lichamelijke inactiviteit bij kinderen en jongeren van 6-18 jaar. De referentie naar dit document is: Judith Beijersbergen van Henegouwen (December 2013). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving 'Weet en Beweeg'.Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van 1. Probleemomschrijving 1.1 Probleem Het programma is ontwikkeld voor jeugdigen van 6-18 jaar met overgewicht of obesitas en hun ouders. Men stelt overgewicht en obesitas vast via de Body Mass Index (BMI), een maat waarmee de verhouding tussen lengte en gewicht wordt vastgesteld. Bij jeugdigen gaat men uit van tabellen met de gemiddelde BMI voor jongens en meisjes per leeftijd, gebaseerd op internationaal geldende afkappunten (Cole e.a., 2000). (Tabellen zijn in de handleiding bij het behandelprogramma bijgevoegd. 1.2 Spreiding Over het vóórkomen en de toename in de laatste 30 jaar van het aantal jeugdigen met overgewicht en obesitas verschaft de Vijfde Landelijke Groeistudie van TNO informatie (Schönbeck & Van Buuren, 2010). In 1980 is bij 5,1% van de jongens van 2 tot 21 jaar van Nederlandse afkomst sprake van overgewicht, inclusief obesitas. Bij de meisjes bedroeg dat percentage 7,2. In 2010 was dit percentage bij de Nederlandse jongens opgelopen tot 13,3 en bij de meisjes tot 14,9. Het percentage obese jeugdigen in dezelfde periode is relatief sterker toegenomen: van 0,3% in 1980 tot 1,8 bij jongens, en van 0,5 tot 2,2% bij meisjes. Nog zorgelijker is de situatie bij sommige groepen jeugdigen van allochtone afkomst, zoals jeugdigen van Turkse en Marokkaanse afkomst. Bij de jongens was in 2010 bij respectievelijk 32,5% en 25,2% sprake van overgewicht, inclusief obesitas. Bij de meisjes van Turkse en Marokkaanse komaf bedroegen die percentages respectievelijk 31,7 en 29,1. Bij ongeveer 7% van deze groepen is sprake van obesitas. In het onderzoek wordt niet apart gekeken naar de variabelen sociaal economische status, Turkse en Marokkaanse afkomst en ouders met overgewicht. Vast staat in ieder geval dat jeugdigen bij wie deze variabelen van toepassing zijn extra risico op overgewicht en obesitas lopen. (TNO, 2012; Schönbeck, 2011; Dagevos & Dagevos, 2008). Vaak lopen deze factoren door elkaar. 1.3 Gevolgen Overgewicht en obesitas liggen veelal in elkaar verlengde: overgewicht op jonge leeftijd is de belangrijkste voorspeller voor obesitas op volwassen leeftijd (Werkgroep Obesitas, 2005). Medische risico's van overgewicht/obesitas zijn hart- en vaatziekten, diabetes type 2, aandoeningen aan het bewegingsapparaat en ademhalingsproblemen. Daarnaast leidt overgewicht/obesitas tot een lagere zelfwaardering een daarmee samenhangende psychosociale klachten, zoals een verhoogd risico op depressie, stigmatiseringen en pesterijen vanuit de omgeving, etc. (Gezondheidsraad 2007, Middelbeek e.a., 2007, De Vries e.a., 2010). Overgewicht/obesitas veroorzaakt ongeveer 10 procent van de totale ziektelast in Nederland, overgewicht gaat dan ook gepaard met hoge kosten voor de gezondheidszorg, ca. 1,2 miljard per jaar (Nota overgewicht, 2009). Ook buiten de gezondheidszorg zorgt overgewicht voor hoge maatschappelijke kosten. Zo is er sprake van productiviteitsverliezen door ziekteverzuim en vervroegde uittreding uit het arbeidsproces. Deze indirecte kosten bedragen naar schatting zo'n twee miljard euro per jaar (Nota Overgewicht, 2009). Andere maatschappelijke kosten (bijv. minder goede kansen van werknemers met obesitas op de arbeidsmarkt) zijn nog moeilijk te kwantificeren. 2. Beschrijving interventie 2.1 Doelgroep Uiteindelijke doelgroep

3 Het programma is bedoeld voor autochtone en allochtone kinderen en jongeren van 6 tot 18 jaar met overgewicht en (morbide) obesitas waarvoor geen medische oorzaak is aan te wijzen Deze kinderen worden aangemeld door een verwijzend kinderarts of jeugdarts, die overgewicht of obesitas heeft vastgesteld (BMI). De doelgroep is vrij breed, zowel laagopgeleide als hoogopgeleide gezinnen kunnen deelnemen aan de interventie. Onze ervaring is dat gezinnen van deze beide opleidingsniveaus prima in één groep functioneren, waarbij gedurende het programma ruimte geboden wordt om op individuele vragen dieper in te gaan (bijv. ingewikkeldere vragen mbt voedingsleer van hoogopgeleide gezinnen, vragen mbt. subsidieregelingen omtrent sporten van laagopgeleide gezinnen). De kindergroepen worden gevormd aan de hand van het schoolniveau, waarbij er gestreefd wordt naar maximaal 2 groepen/klassen verschil tussen de deelnemende kinderen (bijv. kinderen van groep 6/7/8 van het basisonderwijs in 1 groep, evenals kinderen uit klas 1/2/3 van het voortgezet onderwijs). Intermediaire doelgroep De ouders en de gezinnen van deze kinderen vormen de secundaire doelgroep, c.q. de intermediaire doelgroep. Uit onze ervaringen blijkt dat in 2/3 tot ¾ van de gevallen één of beide ouders zelf ook overgewicht/obesitas hebben. Indien er twee of meer ouders in het gezin zijn, is deelname van 1 ouder verplicht aan de ouderbijeenkomsten. Het wordt gestimuleerd om zoveel mogelijk met beide (of meer) ouders aanwezig te zijn bij alle bijeenkomsten. Wanneer er belangrijke derden een rol spelen in de opvoeding en eetsituaties, wordt ook de aanwezigheid van deze persoon in de oudergroep aangemoedigd (een oma, oudere broer of zus, oppas etc.) of kan deze belangrijke derde in plaats van een ouder de oudergroep volgen. Selectie van doelgroepen Overgewicht/obesitas wordt vastgesteld door kinderartsen en jeugdartsen/jeugdverpleegkundige, waarna aanmelding volgt dmv een mail/telefoon door de kinderarts. Ouders kunnen ook zichzelf aanmelden voor het programma. Wanneer ouders zelf hun kind aanmelden worden zij altijd doorverwezen naar de kinderarts, om een medische oorzaak van het overgewicht uit te sluiten. In de aanmeldinformatie en het vrijblijvende intakegesprek wordt het programma uitgelegd en wordt nagegaan of er voldoende motivatie bij kind en ouders is om mee te doen door de psycholoog. Hiervoor is een beslisboom ontwikkeld, die door de psycholoog wordt ingevuld. In het intakegesprek wordt een anamnese gehanteerd (zie bijlage), aan de hand hiervan wordt een samenwerkingsovereenkomst opgesteld waarin de doelen worden vastgelegd. Contra-indicaties voor deelname zijn: -Een medische of syndromale oorzaak van het gewicht, bijv. hypotheriodie of Prader Willi (dit wordt onderzocht door de kinderarts) -Onvoldoende beheersing van de Nederlandse taal -Psychiatrische problematiek bij ouders of kind ( er wordt gevraagd of ouders/kind een DSM-diagnose hebben). In sommige gevallen (bijv. een kind met ADHD dat goed is ingesteld) kan een uitzondering worden gemaakt en wordt groepsbehandeling wel geïndiceerd door de betrokken GZ-psycholoog. -Onvoldoende cognitief niveau, blijkend uit het volgen van speciaal onderwijs. -Veiligheidsproblematiek of ernstige psychosociale (multi) problematiek, blijkend uit de aanmelding of gedurende het intake-gesprek. In deze gevallen wordt eerst andere hulpverlening geïndiceerd en kan het gezin in tweede instantie deelnemen aan het programma. -Onvoldoende motivatie om aan het gehele programma deel te nemen, indien ouders/kinderen hierover twijfelen kan een extra motivatiegesprek worden ingezet door de psycholoog. Motivatie wordt gemeten aan de hand van schaalvragen aan kind en ouders, ook wordt gedurende het intakegesprek de lijdensdruk van ouders/kind in kaart gebracht ("Heb je last van je gewicht en zo ja, op welke momenten? Er wordt expliciet gevraagd naar beperkingen bij fysieke activiteiten, emotionele klachten rondom het gewicht, kleding kopen, pestervaringen en lichamelijke klachten). Aan alle gezinnen voor wie de bovenstaande criteria gelden (met uitzondering van de laatste twee categorieën) wordt een individuele behandeling aangeboden. Hierbij worden dezelfde thema's behandeld, maar kan de behandeling meer op maat gemaakt worden door bijv. inzet van een tolk, aanpassing van het niveau van de psycho-educatie, kortere bijeenkomsten etc. Ook wanneer er van een bepaalde leeftijdscategorie te weinig deelnemers worden aangemeld om een groep te kunnen starten, wordt een individueel aanbod gedaan.

4 2.2 Doel Hoofddoel Weet & Beweeg heeft als eerste doel om door middel van een gezond voedings-en bewegingspatroon een afname van BMI bij kinderen van 6-18 jaar met overgewicht/obesitas te bewerkstelligen. Het tweede doel is dat kinderen een betere kwaliteit van leven ervaren (gemeten met de SDQ). Subdoelen Subdoelen kinderen: -Kind is actief lid van een sportclub of beweegt op een andere manier zodanig dat hij/zij voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen. -Kind heeft (afgestemd op het ontwikkelingsniveau) kennis over een gezonde leefstijl (voeding/beweging) -Kind heeft vaardigheden om gedrag te reguleren rondom eten, drinken en bewegen (bijv. nee zeggen, nieuwe producten proeven) -Kind weegt zich wekelijks in de thuissituatie Subdoelen ouders: -Ouder heeft inzicht in het voedingspatroon van het kind door middel van registratie (eetdagboekje) -Ouder heeft kennis over een gezonde leefstijl (voeding/beweging) -Ouder heeft vaardigheden om zijn/haar kind op een positieve wijze te ondersteunen in het hanteren en volhouden van een gezonde leefstijl -Ouder verbetert het koop-en eetgedrag van het gezin naar aanleiding van de verbeterpunten uit het persoonlijke voedingsadvies (bijv. andere boodschappen/productkeuze, porties verkleinen, eten aan tafel etc.) Oudere kinderen worden gestimuleerd om zelf actief te zijn met de registratie van het eetpatroon en de verbeterpunten uit het voedingsadvies. De verantwoordelijkheid voor deze doelen ligt bij de ouders 2.3 Aanpak Opzet van de interventie Weet & Beweeg is een groepscursus, die start met wekelijkse parallelle bijeenkomsten voor ouders en kinderen van twee uur. Na ongeveer 6 bijeenkomsten verandert de frequentie naar eenmaal in de twee weken. De planning is altijd afhankelijk van de schoolvakanties in de regio, in de vakantie worden geen bijeenkomsten ingepland. De ervaring leert dat bijvoorbeeld de laatste week voor de kerstvakantie ook geen goede week is om een bijeenkomst in te plannen. De leeftijdsgroepen worden gevormd aan de hand van de schoolklassen waar de kinderen/jongeren in zitten. Zie volgende pagina het schema voor opzet interventie. Inhoudelijk lopen de thema's van de ouder- en kind bijeenkomsten zoveel mogelijk parallel. Indien dit niet mogelijk is, wordt ervoor gezorgd dat de ouders voorlopen in de psycho-educatie, zodat zij kunnen inspelen op de onderwerpen waar hun kind mee thuis komt. Nadat een kind is aangemeld voor Weet & Beweeg ontvangen ouders hiervan een ontvangstbevestiging per brief. Ongeveer 1 a 1,5 maand voordat de cursus gaat starten worden ouder(s) en kind uitgenodigd voor het intakegesprek. De wachttijd tussen aanmelding en intakegesprek varieert, dit hangt af van de start van de volgende training. Voor de meeste leeftijdsgroepen starten de trainingen twee keer per jaar, dus is de wachttijd maximaal enkele maanden. Het gehele programma beslaat van start tot eind ca. 5 maanden. Locatie en uitvoerders De interventie wordt momenteel uitgevoerd in een gebouw van Cardea. Benodigd voor de interventie is een centraal gelegen locatie, bereikbaar met het openbaar vervoer, waar zowel een ruime groepsruimte voor ouders, een groepsruimte voor de kinderen alsmede een sportzaal tegelijk beschikbaar is. Op de locatie moet audiovisuele apparatuur (laptop, beamer) gebruikt kunnen worden voor een powerpointpresentatie. Andere eisen aan de locatie zijn: omkleedruimte (voor het bewegen), sanitair en keukenvoorzieningen (voor koffie/thee voor de ouders en klaarmaken van de tussendoortjes voor ouders/kinderen). De cursusbijeenkomsten van zowel de kinderen als de ouders worden geleid door twee therapeuten, liefst een psycholoog en ervaren ambulant hulpverlener.. De betrokken diëtist is, afhankelijk van de geplande thema's, aanwezig bij hetzij de kindergroepen, hetzij de oudergroepen. Voor de extra bewegingsactiviteiten wordt

5 uitgeweken naar een andere locatie; er wordt een zwembad afgehuurd en kano's/roeiboten gereserveerd bij een lokale verhuurder. Inhoud van de interventie 1. Aanmelding van de kinderen. Aanmelden van de kinderen wordt veelal gedaan door kinderartsen uit de ziekenhuizen in de regio, soms door jeugdartsen/verpleegkundigen of ouders zelf. Verwijzers of geinteresseerden die het programma hebben gevonden (via via, of door informatie op internet) kunnen desgewenst telefonisch meer informatie krijgen. Hierna volgt mogelijk de definitieve aanmelding, via Hierna krijgen gezinnen een ontvangstbevestiging per brief van de aanmelding (verzorgd door de secretaresse), met een cc naar de verwijzer. Het kind staat nu op de wachtlijst. 2. Intakegesprek van ca. 1 uur door GZ-psycholoog en de diëtist met ouder(s) en kind aan de hand van een anamnese en voedingsanamnese. Na afloop van dit gesprek wordt door de psycholoog de beslisboom ingevuld (zie selectie doelgroepen).. Uitvragen criteria voor deelname aan het prorgramma. In beeld krijgen van ontstaansgeschiedenis overgewicht, gezinssituatie, evt. eerder afvalpogingen, activiteitenpatroon, lijdensdruk (zie anamnese). Voedingananmnese: in kaart brengen huidige voedingspatroon. Informatie-overdracht over programma (praktische zaken zoals tijden en data/opzet programma, maar ook bespreken doelstelling zoals gewichtsstabilisatie of reductie). Uitleg van eenmalige eigen bijdrage van 35 euro per kind voor deelname. Dit geld wordt gebruikt als tegemoetkoming in de onkosten (tussendoortjes, informatiemappen, extra beweegactiviteiten) en werkt tevens motiverend.. Bespreken of programma aan verwachtingen van gezin voldoet (qua doelstelling en qua benodigde inzet). Beantwoorden van vragen van ouder(s) en kind. Beslissing over deelname of indien wenselijk afspraak maken over bedenktijd waarin ouder(s) en kinde kunnen beslissen of ze deel willen nemen. Wanneer een gezin besloten heeft om deel te nemen aan de interventie wordt door de GZ-psycholoog een samenwerkingsovereenkomst geschreven, waarin de informatie uit het intakegesprek is verwerkt. Indien deze overeenkomst door ouder(s) en/of kind is geaccordeerd, wordt deze naar Bureau Jeugdzorg gestuurd en wordt de financiering in orde gemaakt. Daarnaast wordt aan ouders het zgn. stamblad meegegeven om in te vullen, zodat alle persoonsgegevens bekend zijn. 3. Bijeenkomsten: kindergroepen, oudergroepen en beweging Er kunnen twee kindergroepen (6-10 deelnemers) van verschillende leeftijden tegelijk draaien: de ene groep begint met een uur cursusbijeenkomst, de andere groep met een uur beweging onder begeleiding van een kinderfysiotherapeut. Na een uur wisselen deze groepen van onderdeel. De ouders van de twee betreffende kindgroepen volgen ondertussen tegelijk een parallelle ouderbijeenkomst (12-20 gezinnen). In de bijlage staat een thema-overzicht van de kind- en oudergroepen. De thema's zijn niet afhankelijk van de leeftijd van de kindergroep, wel wisselt de invulling en de vorm waarin het thema behandeld wordt. Wanneer het bijvoorbeeld gaat over omgaan met "voedselverleidingen" in sociale situaties worden bij de kinderen van de basisschool voorbeelden gebruikt over traktaties op school en kinderpartijtjes, bij de jongeren van de middelbare school worden voorbeelden gebruikt over zelf naar de supermarkt met leeftijdsgenootjes en het aanbod in de schoolkantine. Bij alle ouderbijeenkomsten zijn de twee oudertherapeuten aanwezig, bij alle kindbijeenkomsten de twee kindtherapeuten. De fysiotherapeut verzorgt alle beweegbijeenkomsten en het sportadvies aan de ouders in oudersessie 9 (kindsessie 12). De inzet van de diëtist wordt in het draaiboek per ouder- en kindsessie beschreven in tijd en onderwerp. Hij is afwisselend bij de ouder-en kindbijeenkomsten aanwezig, dit hangt af van het thema. Bij sommige onderwerpen (zoals sessie 6: pesten en plagen) is er geen inzet van de dietist en is deze afwezig. In sessie 3 komt een kinderarts in de ouder-en kindgroep uitleg geven over het ontstaan van obesitas (m.n. genetische factoren) en de gezondheidsrisico's. Ook is er de gelegenheid om medisch gerelateerde vragen te stellen. In sessie 4 komt een fysiotherapeut psycho-educatie geven over bewegen: het belang, de effecten, verschillende vormen van bewegen etc. Dit is niet dezelfde persoon als de fysiotherapeut van de beweegbijeenkomsten, hij/zij is immers tegelijkertijd met de kinderen aan het bewegen. Kindbijeenkomsten De bijeenkomsten van de kindergroepen (1 uur) zijn als volgt gestructureerd:

6 . terugblik op de vorige bijeenkomst. individueel wegen en invullen van gewichtstabel. bespreken (op vrijwillige basis) van gewichtsverloop om zodoende het bewustzijn van de koppeling tussen gedrag en gewicht te vergroten. aanbieden van water en een gezond tussendoortje (stimuleren om te proeven, zonodig herhaling psychoeducatie over gewenning aan nieuwe producten). behandeling van het thema van de week. afsluiting bijeenkomst De behandeling van het thema gebeurt op diverse wijze: psycho-educatie (zo mogelijk ondersteund door visuele materialen), invullen van werkbladen, rollenspelen, discussie, doen van experimenten. De vorm van de behandeling is enigszins afhankelijk van de leeftijd van de deelnemers: pubers houden niet van rollenspelen, terwijl kinderen op de basisschool vaak gek zijn op "toneelstukjes". Gedurende elke bijeenkomst is er ruimte voor het uitwisselen van ervaringen (lotgenotencontact) en worden deelnemers aangemoedigd om actief met elkaar mee te denken om tot oplossingen te komen in voor hen lastige situaties. Bewegingsbijeenkomsten De bewegingsbijeenkomsten (1 uur) zijn wisselend van aard, soms wordt er meer voor een spelvorm of een bekende sportactiviteit (dansen, kickboksen, badminton, volleybal) gekozen, andere keren wordt er een circuit opgezet om conditie e/o spieren te trainen. Ook de kinderen mogen met ideeën en wensen komen voor het bewegingsuur. Belangrijk is dat de kinderen plezier ervaren in het bewegen en kennis maken met verschillende manieren van bewegen. Indien het weer het toelaat, wordt er buiten bewogen. Richting het einde van het programma krijgen de kinderen een sportadvies van de betrokken fysiotherapeut. Ouderbijeenkomsten De bijeenkomsten van de oudergroep (2 uur) zijn als volgt gestructureerd:. korte introductie van het thema van de bijeenkomst aan de hand van een slogan. het aanbieden van drinken en een tussendoortje (hetzelfde tussendoortje als in de kindergroep). terugblik op de vorige bijeenkomst en bespreking van de thuisopdracht. behandeling van het thema. bespreking van een nieuwe thuisopdracht. Afronding Er wordt altijd een pauze van ca. 15 minuten ingepland. De vorm waarin de thema's worden behandeld is wisselend, soms wordt er psycho-educatie gegeven door één van de therapeuten of de dietist, informatiebladen of werkbladen uitgedeeld, discussie (in kleine groepjes), rollenspelen, veel ruimte voor het uitwisselen van ervaringen etc. Ouders worden aangemoedigd om actief met de verkregen kennis en vaardigheden aan de slag te gaan in de thuissituatie en dit wordt ook teruggevraagd. De behandeling van de thema's bij de ouders en kinderen loopt meestal parallel. Wanneer dit niet haalbaar is, wordt ervoor gekozen om de oudergroep voor te laten lopen, zodat wanneer de kinderen thuis komen, de "nieuwe" informatie bij ouders bekend is. 4. Extra beweegactiviteit: Gedurende de interventie (ongeveer op 1/3 en 2/3 van het programma) worden twee extra beweegactiviteiten georganiseerd. Deelname is voor de gezinnen niet verplicht, maar wordt wel sterk gestimuleerd. Een van de activiteiten is zwemmen (1-1,5 uur) waarbij een zwembad wordt afgehuurd. Alle kinderen en gezinnen (incl. broertjes/zusjes) volgen een lesje met aquarobics-achtige bewegingen (verzorgd door de fysiotherapeut) en kunnen daarna vrij zwemmen. Deze activiteit is ervoor bedoeld om het plezier in het bewegen (als gezinsactiviteit) te ervaren en maakt het door de veilige omgeving makkelijker om de stap naar het zwembad/in badkleding te maken. Dit laatste geldt met name voor meisjes in de puberleeftijd. De tweede activiteit die meestal georganiseerd wordt is kanovaren (1-1,5uur) waarbij ouders en kinderen samen of in aparte kano's een tocht maken. Ook hier is de bedoeling met name het plezier in bewegen ervaren, met de mogelijkheid tot beweging als gezinsactiviteit. Bij deze twee beweegactiviteiten zijn minimaal één oudertherapeut en één kindtherapeut aanwezig. 5. Gezinsgesprek Voor elk gezinsgesprek (ca. 1 uur) wordt het complete gezin uitgenodigd, inclusief broertjes en zusjes. Het gezinsgesprek wordt tijdens het tweede helft van het programma ingepland en uitgevoerd door een ouder- en een kindtherapeut samen. Het gezinsgesprek wordt gebruikt om de stand van zaken in kaart te brengen, zoals: -Wat gaat er goed in het gezin op het gebied van voeding/beweging?

7 -Wat is er veranderd en wat vinden alle gezinsleden hiervan? -Wat zijn de verbeterpunten en wie kan hieraan bijdragen? -Zijn er nog andere ontwikkelingen (life events, zorgen op andere gebieden)met gezinsleden die aandacht behoeven? -Wat is er nog nodig om e.e.a. vol te houden? Ook kunnen zowel kinderen als ouders hun feedback en wensen aangeven omtrent het programma. 6. Boostersessie Ongeveer een half jaar na afloop wordt er een terugkomdag georganiseerd. De structuur hiervan is hetzelfde als van de reguliere bijeenkomsten: voor de kinderen een cursusbijeenkomst en bewegen voor de kinderen. Voor de ouders is er een ouderbijeenkomst. De kinderen worden opnieuw gemeten en gewogen. Iedereen wordt gevraagd terug te kijken op de afgelopen maanden en er worden ervaringen uitgewisseld. Ook wordt alle kinderen gevraagd zichzelf weer een compliment te geven (versterken positief zelfbeeld). Ouders wisselen ook hun ervaring uit van de afgelopen maanden en krijgen enkele handvatten om de ingezette veranderingen vol te houden. 2.4 Ontwikkelgeschiedenis Betrokkenheid doelgroep De interventie is ontwikkeld op verzoek van de kinderartsen van verschillende ziekenhuizen in de regio. Er is eerst ervaring opgedaan met individuele behandelingen van kinderen/jongeren met overgewicht/obesitas, alvorens de groepsinterventie is ontwikkeld. De doelgroep is niet specifiek betrokken bij de ontwikkeling. Hoewel de interventie regelmatig aangeboden wordt aan groepen kinderen met een lage SES heeft Pharos onlangs geadviseerd over het meer geschikt maken van interventie voor kinderen/jongeren met een Turkse of Marokkaanse achtergrond). Deze punten zijn verwerkt in de draaiboeken. Buitenlandse interventie Deze interventie is ontwikkeld na contact en masterclasses van prof. Dr. Caroline Braet uit België. Zij heeft veel gepubliceerd over behandelingsstrategieën bij kinderen met overgewicht (o.a. Braet & Van Winckel, 2001). Haar ideeën over een ambulante behandeling van deze groep zijn terug te vinden in Weet & Beweeg; o.a. over het ontstaan van kinderobesitas, de noodzaak tot een multidisciplinaire aanpak (voeding en beweging, maar ook inclusief psychologische, gedragstherapeutische technieken), het betrekken van ouders en het systeem bij de behandeling. 2.5 Vergelijkbare interventies In Nederland uitgevoerd Er zijn zeer veel interventies gericht op kinderen met overgewicht/obesitas e/o hun ouders. De doelstelling van de meeste interventies komt overeen (gewichtsstabilisatie of reductie, afname van BMI). Veel interventies richten zich hoofdzakelijk op voeding óf beweging, e/o richten zich op ouders óf kinderen. Er zijn weinig interventies die zich op al deze gebieden richten en daarnaast focussen op gedragsverandering. Weet & Beweeg laat zich wellicht het beste vergelijken met de interventies Real Fit, Haagse maatjes en de Dikke Vrienden club. Real Fit ( ) is opgenomen in de Databank Effctieve interventies, met het beoordelingsniveau "theoretisch goed onderbouwd". Overeenkomsten en verschillen Een overeenkomst tussen Weet & Beweeg en Real Fit is de doelstelling: bij beide interventies werken jongeren met overgewicht/obesitas aan gewichtsstabilisatie of afname. Ook zijn beide programma's multidisciplinair opgezet en zijn er diëtisten, beweeginstructeurs en psychologen betrokken, waarbij zowel voeding, beweging en gedragsverandering aan de orde komt. Een verschil tussen de interventies is de precieze doelgroep. Weet & Beweeg richt zich op kinderen van 6-18 jaar met overgewicht t/m morbide obesitas, Real Fit is bestemd voor jongeren van jaar met overgewicht of obesitas (maar geen morbide obesitas). Het ouderprogramma van Weet & Beweeg is uitgebreider (9 bijeenkomsten) dan dat van Real Fit (2 bijeenkomsten). Bij Real Fit wordt een fitheidsmeting gedaan om het effect van het programma in kaart te brengen. Bij Real Fit zijn de voedingslessen en psychologielessen afzonderlijk, bij Weet & Beweeg zijn deze disciplines geïntegreerd in het programma. De follow-up effecten op het BMI waren bij Real Fit niet significant.

8 Ook Haagse maatjes is een multidisciplinair programma gericht op jongeren met overgewicht met dezelfde doelstelling. Een overeenkomst tussen Haagse Maatjes en Weet & Beweeg is de medische screening vooraf (Haagse Maatjes draait in het Juliana Kinderziekenhuis). Belangrijkste verschillen zijn de leeftijd van de deelnemers, bij Haagse Maatjes betreft het jongeren van Ook het aantal sessies voor jongeren is minder dan bij Weet & Beweeg, nl. 7 i.p.v. 12. Ook bij dit programma worden ouders betrokken bij het bereiken van de doelstelling maar het is niet duidelijk in hoeveel oudersessies. De Dikke Vrienden Club is een op effectiviteit onderzocht multidisciplinair groepsprogramma waarbij de doelstelling en doelgroep vergelijkbaar zijn. De beoogde leeftijdsgroep is beperkt tot 8-12 jarigen. Ook het aantal sessies voor zowel kinderen (8) als ouders (3) is minder dan het aantal bijeenkomsten van Weet & Beweeg. Toegevoegde waarde Weet & Beweeg onderscheidt zich van andere programma's door de brede doelgroep, zowel in leeftijd, achtergrond als in mate van overgewicht, waardoor meer mensen kunnen deelnemen dan bij programma's die striktere criteria hanteren.. Daarnaast is het programma intensiever dan andere programma's met iets meer sessies voor de kinderen en veel meer bijeenkomsten en betrokkenheid voor en door ouders. Deze systemische insteek is ook herkenbaar in het bijbehorende gezinsgesprek en de bewegingsactiviteiten voor ouders en kinderen. Een andere belangrijke toegevoegde waarde is het significante resultaat op lange termijn, dit is niet bij elk programma even duidelijk onderzocht/gemeten. 3. Onderbouwing 3.1 Oorzaken Beïnvloedbare en onbeïnvloedbare factoren Overgewicht en obesitas worden veroorzaakt door een langdurige disbalans tussen energie-inname vanuit voeding en energieverbruik door lichamelijke inactiviteit. Het verbruik is lager dan de inname. De laatste jaren is er veel onderzoek gedaan naar genetische factoren in het ontstaan van obesitas, aangezien genetische factoren een rol lijken te spelen in de verklaring waarom sommige personen obesitas ontwikkelen onder heersende omgevingsfactoren en anderen in dezelfde omstandigheden een gezond gewicht behouden. Op enkele zeldzame genetische mutaties na is het tot dusver niet mogelijk om variaties in het genetisch materiaal vroegtijdig op te sporen, én te behandelen. Alle interventieprogramma's richten zich vooralsnog dus op veranderbare omgevings- en psychologische factoren die bijdragen aan het ontstaan van overgewicht en obesitas. Het CBO (Centraal Begeleidingsorgaan) van het Kwaliteitsinstituut heeft in 2008 een richtlijn opgesteld voor diagnostiek en behandeling van obesitas bij kinderen en volwassenen. Zij beveelt een multidisciplinaire aanpak aan, waarbij de meest veelbelovende interventie de volgende elementen bevat: -Verhoging van lichamelijke activiteit en vermindering van sedentair gedrag. Kinderen brengen steeds meer uren zittend door. Waar vroeger fysieke activiteit een standaard onderdeel was van het leven van een kind (buiten spelen, naar school fietsen), wordt tegenwoordig veel meer tijd met passieve activiteiten (beeldschermtijd) doorgebracht (Tudor-Locke et. al, 2003). Na slapen en tijd op school, is televisie kijken het voornaamste tijdsverdrijf voor jongeren (Zeijl, 2003). Slechts 33% van de jongens en 22% van de meisjes voldoet aan de Nederlandse Norm voor Gezond bewegen van een uur inspanning per dag (2004). Lichamelijke inactiviteit is een belangrijke oorzaak van obesitas. -Vermindering van de energie-inname. Het aanbod van calorierijke voeding is de afgelopen periode sterk toegenomen en de voedingsgewoonten zijn veranderd. De traditionele eetmomenten (zoals het ontbijt) staan onder druk, er worden meer tussendoortjes gegeten en minder voedsel op de traditionele wijze klaargemaakt. Er is een toename zichtbaar in de consumptie van fastfood en kant-en-klaarmaaltijden (Van Binsbergen & Mathus-Vliegen, 2003). -Psychologische interventies ter ondersteuning van gedragsverandering. Braet (2001) onderscheidt drie risicogroepen in het ontstaan van obesitas; externe eters (die sterk beinvloedbaar zijn door het aanbod van voeding en hier moeilijk weerstand aan kunnen bieden), emotionele eters (jeugdigen die eten om emotionele problemen) en lijngerichte eters (experimenterende jeugdigen, die als gevolg van diëten verhoogd risico op een eetbui(stoornis) lopen). Andere belangrijke beinvloedbare psychologische factoren die een rol spelen in het ontstaan e/o in stand houden van obesitas zijn attitude, self-efficacy, probleem-oplossende vaardigheden en ervaren/verwachte barrieres (Porter, et. al, 2010). -Vergroten van zelfvertrouwen. Obese kinderen worden in veel gevallen door zowel volwassenen als

9 leeftijdsgenoten afgewezen (Puhl & Latner, 2007). Zelfs eigen ouders blijken vaak negatieve gevoelens te hebben tegenover hun eigen kinderen. Obesitas is verbonden met een laag gevoel van eigenwaarde en waardering voor het eigen lichaam. Obese kinderen lopen een verhoogd risico op een depressie en ervaren een mindere kwaliteit van leven dan leeftijdsgenoten (Schwartz & Puhl, 2003). Obesitas hangt samen met een verhoogd risico op pesten. -Betrokkenheid van het hele gezin bij het veranderen van de eet-en leefgewoonten. Braet stelt dat kinderen hun voedingsgewoonten onder andere ontwikkelen door de gewoonten van hun ouders of andere gezinsleden na te bootsen (observationeel leren). Ouders spelen een rol in zowel de stimulus controle (boodschappen!) als in het aanbieden van gezonde voedingsmiddelen. Ook spelen er diverse leerprocessen (krijgt een kind snoep als het zeurt?). Er bestaat tevens een verband tussen het sport-en beweeggedrag van het kind en dat van het gezin. In dit geval blijkt het sporten en de attitude van vader een belangrijke factor (Ferreira et al. 2007; Anderson et. al., 2009). Factoren die een rol spelen in het effect van een behandeling zijn o.a. de mate van overgewicht bij aanmelding en of er al gewichtsreductie heeft plaatsgevonden (Moens, et. al. 2010). Daarnaast zijn er ook niet-beinvloedbare omgevings- en psychologische factoren die een rol spelen bij het ontstaan van obesitas, zoals een lage SES, de woonomgeving van een gezin en ingrijpende levensgebeurtenissen (o.a. scheiding, mishandeling, overlijden van een dierbare). 3.2 Aan te pakken factoren In de bijlage is een overzicht van de verschillende doelen, factoren, aanpak en gehanteerde methodes. Bij het ontwikkelen van de methode zijn werkzame componenten van verscheidene theorieën gecombineerd. Enkele voorbeelden hiervan zijn de leertheorie, het Health Belief Model, de Theory of Planned Behavior en de attributietheorie (Bartholomew et.al., 2006). 3.3 Verantwoording Zie de bijlage Weet en beweeg tabel Werkzame elementen Het programma bevat alle elementen die het CBO aanbeveelt voor een effectieve interventie bij het behandelen van overgewicht en obesitas onder jeugdigen, nl. -Verhoging van lichamelijke activiteit en vermindering van sedentair gedrag -Vermindering van de energie-inname door een individueel samengesteld dieet, dat leidt tot verbetering van het eetgedrag -Psychologische interventies ter ondersteuning van gedragsverandering -Vergroten van het zelfvertrouwen -Betrokkenheid van het gehele zin bij het veranderen van de eet-en leefgewoonten -Interventie is aangepast aan de doelgroep en houdt rekening met diverse persoonlijke factoren (o.a. comorbiditeit, risicocategorie, persoonlijke voorkeur, psychosociale omstandigheden en ervaringen met en uitkomsten van eerder behandelingen 4. Uitvoering 4.1 Materialen Materialen uitvoerders: Er is zowel een handleiding (inclusief draaiboeken) voor de kinderbijeenkomsten als voor de ouderbijeenkomsten. Recent zijn daar aandachtspunten aan toegevoegd indien er gewerkt wordt met migrantendoelgroepen. Voor de oudergroepen zijn er powerpointpresentaties gemaakt. Ook is er een map met standaardcorrespondentie beschikbaar, naar o.a. verwijzers, (potentiele) deelnemers, informatie over activiteiten etc. Materialen voor de deelnemers: samenwerkingsovereenkomst, aparte cursusmappen voor ouder(s) en kinderen met werkbladen, eetdagboekjes en een selectie van beschikbare brochures/materialen van o.a. Voedingscentrum (zoals de voedingstabel). Materialen voor evaluatie: eindverslagen, tevredenheidslijsten, vragenlijst (SDQ). Alle materialen houden rekening met de diversiteit van de populatie. De meeste materialen zijn aan het programma verbonden en zijn verkrijgbaar onder voorwaarden (zie implementatie). De SDQ is een standaard-vragenlijst die (gratis) online te verkrijgen is. De tevredenheidslijst

10 die gebruikt wordt is de zgn. Exit-vragenlijst die door meerdere jeugdhulpverleningsinstellingen gebruikt wordt. 4.2 Type organisatie Het is belangrijk voor de start van de interventie een medische oorzaak van het overgewicht/obesitas uit te sluiten, dus een samenwerking met medici is noodzakelijk voor de uitvoering. De interventie kan in meerdere settings uitgevoerd worden. In de huidige situatie wordt de interventie uitgevoerd in een jeugdzorgorganisatie, waarbij multidisciplinaire samenwerking is gezocht met een diëtist en een kinderfysiotherapeut. Het belangrijkste voor de uitvoering zijn de uitvoerders en een mogelijkheid om het programma te declareren. Dit kan, naast een jeugdhulpverleningsinstelling, ook bijvoorbeeld in een gezondheidscentrum o.i.d. zijn. 4.3 Opleidingen en competenties Zowel de oudergroepen als de kindergroepen worden door twee personen geleid, een (GZ) psycholoog (met noodzakelijke kennis over de werkzame elementen van psycho-educatie en het proces van gedragsverandering) en een ambulant hulpverlener/ouderbegeleider. De GZ-psycholoog is ook verantwoordelijk voor het "monitoren" van de deelnemers: profiteren zij nog steeds voldoende van een groepsbehandeling of moet de behandeling meer op maat? Alle medewerkers dienen voldoende kennis te hebben over het ontstaan, de behandeling en de valkuilen van obesitas in gezinnen. Medewerkers moeten affiniteit met deze doelgroep hebben, niet veroordelend en positief tegenover kleine stapjes in het proces van gedragsverandering te staan. Bij voorkeur hebben medewerkers ervaring met het werken in groepsverband, zodat ze om kunnen gaan en in kunnen spelen op de dynamiek van een groepsproces. Voor het werken met migranten is het van belang open te staan voor andere culturen en specifieke kennis te hebben over culturele opvattingen over lichaamsgewicht en voedingsgewoonten. Idealiter beschikken medewerkers over de benodigde diploma's en bijscholingen (bijv. in motivationele gespreksvoering) in combinatie met ervaring op de diverse gebieden, anders wordt er gekozen voor een combinatie van medewerkers met diverse competenties (zoals een medewerker die meer ervaring/affiniteit heeft met migrantengroepen koppelen aan een medewerker die goede capaciteiten heeft op het gebied van groepsbehandelingen/motivationele gespreksvoering). Voor de bewegingslessen is de inzet van een kinderfysiotherapeut wenselijk, zodat de kinderen op verantwoorde wijze een actievere levenswijze kunnen opstarten/doorzetten. Sommige kinderen hebben een zeer passieve leefstijl en ervaren lichamelijke klachten bij beperkingen, de fysio kan beoordelen of en welke beweging mogelijk is. Deze medewerker moet motiverend werken, afwisselende beweeglessen op kunnen zetten (zowel qua inhoud als qua afstemming op de leeftijd van deelnemers) en zich met name richten op het verkrijgen van plezier in beweging/opbouw van conditie (i.t.t het neerzetten van sportprestaties). Ook is het wenselijk dat deze medewerker onderbouwde sportadviezen naar kind en ouders kan overdragen. De diëtist dient een flexibele instelling te hebben, aangezien deze wisselend bij de kindergroepen en oudergroepen inzetbaar is. Ook de diëtist dient affiniteit te hebben met de doelgroep, waarbij het van belang is dat de diëtist geen bevoogdende of belerende houding heeft (veel deelnemers hebben eerder negatieve ervaringen bij een diëtist opgedaan). De diëtist dient over kennis te beschikken over recente ontwikkelingen op voedingsgebied en in staat te zijn aan migrantengroepen passend voedingsadvies te geven met inachtneming van hun culturele achtergronden en gewoonten. Bij voorkeur wordt een interventie gegeven door een heterogene groep uitvoerders, zowel in leeftijd, geslacht als culturele achtergrond. 4.4 Kwaliteitsbewaking De verschillende uitvoerders van de interventie hebben meerdere keren zowel gedurende de looptijd van de interventie als na afloop overleg. Tussen de groepssessies is er altijd overleg tussen de ouder-en kindtherapeuten. Hierin staat, naast de progressie van de deelnemers, telkens de kwaliteit van de interventie op de agenda. Na elke uitgevoerde interventie worden eventuele aanpassingen doorgevoerd in het draaiboek. Hierbij worden ook de beoordelingen van de deelnemers gebruikt. Grotere overleggen (alle therapeuten samen met de dietist en fysiotherapeut) worden in ieder geval halverwege en na afloop uitgevoerd en soms vaker indien dit noodzakelijk wordt geacht. De uitvoerders worden ca. twee keer per jaar bijgeschoold, waarbij actief gezocht worden naar trainingen of sprekers die vernieuwend bezig zijn op het terrein van obesitas. Afgelopen jaar is er bijvoorbeeld een bijscholing door een onderzoeker uit het LUMC geweest over de ontwikkelingen op genetisch gebied en is er bijscholing geweest over het effect van de omgeving (via de hersenen) op het eetpatroon. Nieuwe

11 wetenschappelijke inzichten worden in de interventie verwerkt. De resultaten worden vastgesteld aan de hand van het BMI, een betrouwbare vragenlijst over kwaliteit van leven (SDQ), de behandeldoelen worden gescoord met een GAS-score en er wordt door alle deelnemers (ouders en kinderen) een tevredenheidslijst ingevuld. Er is een wens om het programma, een aantal jaar na het eerste onderzoek, opnieuw te onderzoeken op effectiviteit. Dit hangt nog af van de financiële middelen. 4.5 Randvoorwaarden Een belangrijke voorwaarde voor een goede uitvoering van de interventie is een mogelijkheid om de interventie financieel te declareren. Het is een uitgebreide en kostbare interventie, waarbij de doelgroep over het algemeen financieel niet bijzonder draagkrachtig is (blijkt uit de literatuur, wij vragen de financiele situatie van onze clienten niet uit).. In de huidige setting wordt de interventie bekostigd vanuit de provinciaal geïndiceerde jeugdzorg. Wanneer de kosten voor deelname grotendeels op de deelnemers neer zou komen, is het voor veel gezinnen niet haalbaar om aan het programma deel te nemen. Er wordt momenteel (met het oog op de transitie naar de gemeente) ook gekeken naar mogelijkheden om het programma (deels) door een zorgverzekeraar te financieren. Een andere belangrijke voorwaarde is een prettige en passende omgeving om het programma uit te voeren. Een gebouw moet zowel voldoende ruimte bieden aan een grote oudergroep, een kindergroep als een parallel lopende bewegingsgroep (liefst met mogelijkheden tot buitensport). De voorwaarden voor aanschaf van het programma zijn verwerkt bij de implementatie. 4.6 Implementatie Het systeem van implementatie is in ontwikkeling en hier zal door de directie van Cardea een beslissing over genomen worden. Er wordt gezocht naar een manier waarop de interventie toegankelijk wordt voor een veel grotere groep deelnemers, maar de kwaliteit en het intellectueel eigendom van de interventie geborgd kan blijven, alsmede wellicht verdere kwaliteitsontwikkelingen in vastgelegd kunnen worden. Er is vanuit de organisatie geen doelstelling om de (hoge) ontwikkelkosten terug te verdienen, maar men wil een dekkende prijsopgave. Onderstaande methode is slechts een concept, in overleg met medewerkers van het NISB wordt een implementatie-traject gestart om de overdraagbaarheid op een zorgvuldige wijze vorm te geven. Beoogde methode: Een licentie-systeem, waarbij een organisatie voor een bepaalde tijdsduur (bijv. 1 of 2 jaar) een licentie aanschaft voor het gebruik van de interventie. Alle materialen van het programma, zowel de materialen voor de uitvoerders, deelnemers als ter evaluatie, zijn gedurende de afgesproken tijd vrij beschikbaar voor de afnemers. Bij aanschaf verplicht de afnemer zich om het programma volgens de beschreven methode (bijv. aantal sessies, thema's) en met gekwalificeerde (qua opleiding e/o ervaring) medewerkers uit te voeren. De afnemende organisatie krijgt een training van een dag(deel) van 2 ervaren interventiemedewerkers van Cardea. Ook is er gedurende de looptijd van de overeenkomst de mogelijkheid voor de afnemer om vragen over de interventie of het gebruik hiervan te stellen aan de licentiehouder, of een bijeenkomst door een ervaren interventiemedewerker te laten bijwonen. Cardea verwacht van elke afnemer dat zij bijdraagt aan dataverzameling omtrent de resultaten van de deelnemers, zodat de effectiviteit verder onderzocht kan worden. De licentiehouder zal, wanneer er aanpassingen aan de interventie gepleegd worden, ervoor zorgen dat alle afnemers steeds een bijgewerkte versie krijgen. 4.7 Kosten De organisatie heeft nog geen besluit genomen over de aanschafkosten en de voorwaarden waaronder de interventie landelijk uitgerold gaat worden. De uitvoeringskosten (m.n. personele kosten) voor de gehele interventie staan hieronder in een overzicht. Uur x tarief (in euro) Totaal GZ-psycholoog 151 x 57,44 = 8.673,44 Ambulant hulpverlener 121 x 45,23 = 5.472,83 Dietist 102 x 55,00 = 5.610,00 Fysio 33 x 56, ,00 Kinderarts 0,5 x 200,00 = 100,00

12 Secretariele ondersteuning 20 x 23,80 = 476,00 Materiele kosten (infomappen, tussendoortjes, beweegactiviteit) 1.640,0 Totaal: , 27 De kosten voor een uitvoerende organisatie zijn afhankelijk van de mogelijkheden tot declaratie. Deze kosten zijn gebaseerd op 20 deelnemende kinderen aan de interventie. De uurtarieven zoals deze beschreven staan, zijn de huidige uurtarieven binnen de cao-jeugdzorg. Het aantal uren is het aantal uren dat medewerkers aan sessies besteden, inclusief voorbereidingsadministratie en overlegtijd (berekend met een factor 1,5). Het tarief voor de kinderarts is bedoeld als vergoeding voor de bijdrage aan sessie 3, dit is dus iets anders dan de consulten in het ziekenhuis. In de praktijk wil de kinderarts vaak gratis participeren, maar hier staat wel budget voor gereserveerd in de begroting. 5. Onderzoek naar praktijkervaringen a. Er is geen onderzoek gepubliceerd, noch een interne publicatie naar de praktijkervaringen b. De interventie wordt nu 8 jaar gegeven, waarbij iedere keer parallel twee leeftijdsgroepen behandeld worden. Er zijn twee interventies (maal twee groepen) per jaar, met tussen de 6-10 deelnemers per groep. Daarnaast wordt er een groeiend aantal individuele behandelingen uitgevoerd. Bij alle deelnemers wordt een algemeen tevredenheidsonderzoek uitgevoerd na afloop van het programma (ouders en jongeren boven de 12 jaar ontvangen hiervoor aparte vragenlijsten). Ook wordt tijdens het gezinsgesprek met alle deelnemers mondeling besproken of het programma voldoet aan de verwachtingen en of zij positieve/negatieve feedback hebben over de opzet of inhoud. Deze feedback wordt verzameld en gecombineerd met de tevredenheidslijsten en een inhoudelijke schriftelijke evaluatie besproken in het team van uitvoerders. Ook de uitvoerders brengen hun observaties hierin naar voren. Daarna worden eventuele wijzigingen in de interventie verwerkt, alsmede nieuwe wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen. c. De grootste aanpassingen in de interventie t.o.v. Weet & Beweeg gedurende het effectonderzoek:. Wijziging in doelstelling: in eerste instantie was de doelstelling voor alle deelnemers gewichtsstabilisatie. Hoewel het effect van deelname op het BMI van deelnemers significant bleek, was dit geen groot effect. Gewichtsstabilisatie is in eerste instantie nog steeds een belangrijk doel, maar het belangrijkste doel is inmiddels BMI-reductie (en dus bij een deel van de populatie ook gewichtsreductie) beoogd. Dit hangt ook af van de mate van overgewicht bij de aanmelding, verwachte lengtegroei en de haalbaarheid van de doelstelling. Dit heeft ertoe geleid dat bepaalde deelnemers nu meer inzet plegen om ook gewicht te verliezen, waar zij hier in eerste instantie niet actief toe werden aangespoord. Hoewel er geen officieel onderzoek naar is gedaan, hebben de praktiserende uitvoerders het idee en blijkt uit hun resultaten dat dit tot meer ( lange termijn) resultaten leidt.. Opzet programma: aanvankelijk lag het accent sterk op de kindergroepen (20 bijeenkomsten!) met een ondersteunende rol voor de ouders. Aangezien uit de praktijkervaring en de literatuur blijkt dat juist de inzet van het systeem essentieel is bij het behalen van de doelstellingen, heeft een aanpassing plaatsgevonden. Er worden nu veel meer ouderbijeenkomsten georganiseerd (9 bijeenkomsten van 2 uur) en het aantal kinderbijeenkomsten is teruggebracht tot 12 stuks. Dit nieuwe aantal is voor veel deelnemers ook beter te organiseren en heeft tot positieve reacties geleid.. Inhoudelijke aanpassingen: er zijn nieuwe wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen in het programma verwerkt, zoals de invloed van slaap op obesitas en het gebruik van nieuwe media.. Cultuursensitiviteit: Een recente doorontwikkeling is het inschakelen van Pharos, om te onderzoeken en adviseren over de cultuursensitiviteit van de interventie. Aangezien overgewicht/obesitas een veelvoorkomend probleem is onder migrantengroepen en sommige groepen met een beperktere mate van overgewicht al hoge gezondheidsrisico's lopen, is het belangrijk dat een interventie goed aansluit bij de migrantendoelgroepen. Vooral Turkse en Marokkaanse gezinnen nemen regelmatig deel aan het programma. De vraag was of het programma verder afgestemd diende te worden of er wellicht een hele nieuwe module/interventie diende te worden geschreven. Mevr. S. Kamisetti van Pharos heeft adviezen geformuleerd op het gebied van voeding, beweging, gedragsverandering en houding van professionals. Deze zijn zoveel mogelijk verwerkt in het draaiboek. Mevr. Kamisetti heeft aangegeven dat er vooral explicieter aandacht aan de verschillen in het werken met migrantengroepen diende te worden gegeven. Door haar adviezen te verwerken in de materialen is het niet langer afhankelijk van de ervaring/werkwijze van uitvoerders, maar wordt de cultuursensitiviteit geborgd. Ontwikkelpunten:. Uitval: er is over het algemeen niet veel uitval in de groepen tijdens de interventie. Wanneer dit wel

13 gebeurt, worden als redenen aangegeven dat het programma te intensief is, een verhuizing, familieomstandigheden etc. Er is niet een gemene deler te achterhalen in de beperkte groep uitvallers. Het is de uitvallers opgevallen dat het "groepsklimaat" hierbij een grote rol speelt: in bepaalde groepen is de opkomst heel trouw en haakt niemand voortijdig af. Wanneer er binnen een groep één gezin volledig afhaakt, lijkt er een precedentwerking op te treden en is er een groter risico dat andere gezinnen ook afhaken. Hoewel dit niet veel voorkomt, is dit wel een aandachtspunt en bekijken uitvoerders hoe zij dit in de toekomst nog verder kunnen voorkomen. Vooraf, na afloop van het oriënterende kennismakingsgesprek, haken regelmatig potentiele deelnemers af. Zij vinden het programma te intensief, de afstand tot de locatie te groot, hebben andere activiteiten op de cursusmiddag die zij niet willen opgeven of hadden andere verwachtingen van het programma (bijv. dat ouders niet hoeven deel te nemen of dat het een methode is om snel veel gewichtsverlies te bewerkstelligen).. Nazorg: uit de tevredenheidsonderzoeken komt consequent naar voren dat veel deelnemers het lastig vinden dat het programma op gegeven moment afloopt en naast de aangeboden boostersessie wil men frequentere nazorg. Naar deze wens wordt momenteel intern gekeken of en hoe hier een laagdrempelig en kostenneutraal aanbod voor te ontwikkelen. 6. Onderzoek naar effectiviteit 6.1 Onderzoek in Nederland a. De Vries, S.I., Schokker, D.F., Galindo Garre, F., Crone, M.R. & Van der Kamp, H.J. (2010). Het betreft een onderzoek door TNO, uitgevoerd in nauwe samenwerking met het LUMC. Cardea was opdrachtgever van het onderzoek. Het rapport is niet gepubliceerd. b. Er is een randomised controlled trial uitgvoerd met een interventiegroep (n=32) met een follow-up van een 1 jaar en een wachtlijst controlegroep (n=33) die ten tijde van de interventie door werd verwezen naar reguliere (para)medici. Metingen zijn gedaan door gestandaardiseerde vragenlijsten en lichaamslengte en gewicht zijn gemeten door de kinderarts voor aanvang van de interventie, direct na afloop en na 1 jaar followup. Alle gegevens zijn verwerkte en geanalyseerd met SPSS, versie Het doel van het onderzoek was het evalueren van effecten van deelname aan de interventie op de lichamelijke, psychische en sociale gezondheid van kinderen en jongeren van 6-18 jaar met overgewicht of obesitas. Hiertoe zijn diverse uitkomstmaten gebruikt, hieronder een overzicht van de wijze waarop genoemde maten zijn gemeten:. Mate van overgewicht - Aantal standaarddeviaties (SDS) dat een kind boven de gemiddelde BMI voor zijn leeftijd/geslacht zit, hiervoor is lengte en gewicht gemeten. Voedingsgedrag - Standaardvraagstelling uit de Lokale en Nationale Monitor Jeugdgezondheid. Eetstijlen - Nederlandse Vragenlijst voor Eetgedrag (NVE, Van Strien 2005). Beweeggedrag - Standaardvraagstelling uit Lokale en Nationale Monitor Jeugdgezondheid. Determinanten van voedings-en beweeggedrag - Vragen over kennis, attitude, eigen effectiviteit, intentie en fasen van gedragverandering opgesteld door TNO voor eerder onderzoek. Kwaliteit van Leven - KIDSCREEN vragenlijst. Psychosociaal functioneren - Standaardvraagstelling Lokale en Nationale Jeugdgezondheid en vragen opgesteld door TNO voor eerder onderzoek. Ouder-kind interactie - Ouder Kind Interactie Vragenlijst (Lange, 2001) Verder zijn er nog allerhande medische gegevens verzameld (cholesterol, bloeddruk etc.), die zijn tot op heden niet geanalyseerd om financiële redenen. c. Tijdens de gehele interventieperiode zijn vier gezinnen afgehaakt, zij zijn niet meegenomen in de resultaten. Weet & Beweeg heeft een (middel)groot significant effect (C0hens d=0,71) op het (blijvend) verminderen van de mate van overgewicht van jeugdigen met overgewicht of obesitas. De BMI SDS van de jeugdigen uit de interventiegroep is met gemiddeld 0,27 SDS afgenomen na deelname, terwijl de BMI SDS in dezelfde periode gelijk is gebleven in de controlegroep. Er zijn tevens significante positieve effecten gevonden bij deelnemers in vergelijking met de wachtlijst controle groep op (deelaspecten van ) kwaliteit van leven, op beeldschermtijd (ca.40 minuten per dage minder), op beweging (64 minuten per dag meer) en op eten als gevolg van externe prikkels. Het voedingsgedrag van deelnemers bleek niet significant veranderd, mogelijk waren de gebruikte vragenlijsten niet gevoelig genoeg om verandering te meten. Alle resultaten zijn terug te vinden in het bijgevoegde TNO-rapport. 6.2 Onderzoek naar vergelijkbare interventies Er bestaan in het binnen- en buitenland diverse programma's die overgewicht proberen te

14 voorkomen/behandelen. Er is een aantal systematische reviews verschenen over de effectiviteit van deze jeugdprogramma's (Doak. et. al, 2006, Flodmark et. al., 2006, Oude Luttikhuis et al., 2009). De conclusie van deze artikelen is dat er een aantal onderzoeken is geweest waarbij een positief preventief of behandelresultaat is gevonden, maar dat het steeds lastig is om vast te stellen wat precies de werkzame elementen van de diverse programma's zijn. De gebruikte studies zijn te divers in design, kwaliteit en uitkomsten. Ook mist veelal een langdurige follow-up periode. Vooralsnog lijkt een combinatie van interventiestrategieën het meest veelbelovend en deze conclusie wordt gesteund door het CBO (Centraal Begeleidingsorgaan) van het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg, die in 2008 in hun richtlijn de werkzame elementen van de meest veelbelovende interventies beschrijft. Ook het CBO adviseert meer effectiviteitsonderzoek te doen naar behandelingen voor kinderen met obesitas en geeft aan dat er behoefte is aan informatie over lange termijn effecten. 7. Overige informatie 7.1 Ontwikkeld door Cardea Elisabethhof EW Leiderdorp 7.2 Websites 8. Aangehaalde literatuur Anderson, C.B., Hughes, S.O. & Fuemmeler, B.F. (2009). Parent-child attitude congruence on type and intensity of physical activity: testing multiple mediators of sedentary behavior in older children. Health Psychology, 28, (4), Bartholomew, L.K., Parcel, G.S., Kok, G. & Gottlieb, N.H. (red)(2006). Planning health promotion programs: an intervention mapping approach. San Francisco: Jossey-Bass Binsbergen, J.J. van & Mathus-Vliegen, E.M.M. (2003). Dikke kinderen overgewicht is moeilijk te behandelen. Medisch contact, 58, (14), Braet, C. & Winckel, M.A.J.M. van (red.)(2001). Behandelingsstrategieën bij kinderen met overgewicht. Houten/Diegem: Bohn Stafleu van Loghum Cole, T.J., Bellizzi, M.C., Flegal, K.M. & Diets, W.H. (2001). Establishing a standard definition for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ, 320, Doak, C.M., Visscher, T.L.S., Renders, C.M. & Seidell, J.C. (2006). The prevention of overweight and obesity in children and adolescents: a review of interventions and programmes. Obesity Review, 7, Ferreira, I., Horst, K. van der, Wendel-Vos, K. Kremers, S., Lenthe, F.J. van & Brug, J. (2007). Environmental correlates of physical activity in youth - a review and update. Obesity Review, 8, (2), Flodmark, C.E., Marcus, C. & Britton, M. (2006). Interventions to prevent obesity in children and adolescents: a systematic literature review. International Journal of Obesity, 30, Moens, E., Braet, C. & Winckel, M. van (2010). An 8-year follow-up of treated obese children: Children's process and parental predictors of succesful outcome. Behaviour Research and Therapy, 48, Oude Luttikhuis, H., Baur, L, Jansen, H., Shrewsbury, V.A., O'Malley, C., Stolk, R.P. & Summerbell, C.D. (2009). Interventions for treating obesity in children. Cochrane Database Systematic Review, (1). Porter, J.S., Bean, M.K., Gerke, C.K. & Stern, M. (2010). Psychosocial factors and perspectives on weight gain and barriers to weight loss among adolescents enrolled in obesity treatment. Journal of clinical psychology in medical settings, 17, Puhl, R.M. & Latner, J. D. (2007). Stigma obesity, and the health of the nation's children. Psychological

15 Bulletin, 133 (4), Schwartz, M. B. & Puhl, R.M. (2003). Zwaarlijvigheid bij kinderen: een maatschappelijk probleem. Kind en Adolescent Review, 10, (4), Vries, S.I. de, Schokker, D.F., Galindo Garre, F., Crone, M.R. & Van der Kamp, H.J. (2010). Effectevaluatie van een multidisciplinair behandelprogramma voor jeugdigen met overgewicht: Weet & Beweeg Zeijl E. (2002). Rapportage Jeugd. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, Deze informatie is op 26 januari 2017 gedownload van

16 Samenwerking erkenningstraject Het erkenningstraject wordt in samenwerking uitgevoerd door het Nederlands Jeugdinstituut (NJi), het RIVM Centrum Gezond Leven (CGL), het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ), het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB) en MOVISIE. Door samen te werken aan het beoordelen van interventies volgens eenduidige criteria streven wij naar kwaliteitsverbetering in de betrokken werkvelden.