Informerende Commissie Leefomgeving 29 oktober 2014

Transcriptie

1 Informerende Commissie Leefomgeving 29 oktober 2014 Orgaan: Locatie: Datum: Aanvang: Informerende bijeenkomst / Commissie Raadzaal van het Gemeentehuis (Spiekersteeg 1, Gieten) woensdag 29 oktober :30 uur 1. Opening 2. Vaststellen agenda Stukken agenda 29 oktober wethouder mr. J.B. Wassink Gewasbescherming lelieteelt Stukken B&W advies bestrijding knolcyperus B&W advies verbod metam-natrium opgeheven bijlage brief aan Tweede Kamer bijlage brief Ctgb aan staatssecretaris Dijksma bijlage brief productschappen 24 juli 2014 incl bijlage bijlage brief productschappen februari 2014 met bijlage bijlage diverse reacties uit de sector bijlage folder over knolcyperus bijlage gegevens FLORON 4. Rondvraag 5. Sluiting

2 agenda 29 oktober 2014 (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####c89b48b6-f1bb-40fb-99ef-ddff16c965a9#

3 OPENBARE INFORMERENDE RAADSCOMMISSIE LEEFOMGEVING Op woensdag 29 oktober 2014 om uur wordt in de raadzaal van het gemeentehuis (Spiekersteeg 1) in Gieten een vergadering van de raadscommissie Leefomgeving gehouden. AGENDA: 1. Opening 2. Vaststelling agenda 3. Gewasbescherming lelieteelt: spreker van stichting Bollenboos te Diever spreker van LTO-Noord wethouder Bert Wassink over stand van zaken Aa en Hunze 4. Rondvraag 5. Sluiting Onder voorbehoud van wijzigingen. De stukken liggen bij de receptie van het gemeentehuis ter inzage en zijn ook te vinden op onze website In het vergaderschema zoekt u de desbetreffende vergadering op.

4 Einde bijlage: agenda 29 oktober 2014 Terug naar het agendapunt

5 B&W advies bestrijding knolcyperus (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####ef92bcc3-5c5a-4842-ae8c-a927c #

6 <j^> gemeente Aaen Hunze Informatienota College Datum Afdeling Behandeld door Doorkiesnummer Portefeuillehouder Onderwerp 21 augustus 2014 Ruimte K. Rotteveel 871 Wethouder H. Heijerman / H.J. Dijkstra bestrijding knolcyperus Paraaf behandelend ambtenaar Overleg gevoerd met Ruimte Paraaf afdelingshoofd Paraaf H.F. van Oosterhout burqemeester Conform 1 > 7 & Bespreken ' / A)/ H. Heijerman/ J.B. Wassink-, H.J. Dijkstra /wethouder, wethouddr wethouder JsbJ^ C27 ) F. gdaep sepre/tafis Te behandelen in Agendapunt Ter kennisname Datum vergadering Raad 22 oktober 2014 Commissie. OR GO Dit advies is: IKI operibaar! niet openbaar Motivering (indien niet openbaar): Onderwerp bestrijding knolcyperus Inleiding Het Productschap Tuinbouw en het Productschap Akkerbouw vragen uw aandacht voor de bestrijding van knolcyperus. Knolcyperus (Cyperus esculentus), ook wel aardamandel genoemd, is een plant die behoort tot de cypergrassen. Het is een hardnekkig onkruid. De knolcyperus vermeerdert zichzelf hoofdzakelijk vegetatief, door worteluitlopers en knolletjes. De plant komt oorspronkelijk uit de (sub)tropen.

7 Kennisnemen van Sinds 1984 geldt in Nederland een bestrijdingsprogramma. Poot- en plantgoed (uitgangsmateriaal) moet vrij zijn van knolcyperus. Een en ander is geregeld in een verordening van de productschappen. Controle op knolcyperus maakt deel uit van de keuring van gewassen en geoogste partijen door de keuringsdiensten. Besmette partijen moeten worden vernietigd als ze niet voor 100 % kunnen worden geschoond. Voor besmette percelen geldt een teeltverbod. Door dit alles wordt de sector geconfronteerd met hoge kosten. Hoewel voor de landbouw bindende regels gelden ter bestrijding van de knolcyperus, kan de plant zich buiten agrarische percelen ongestoord vermeerderen waarna herbesmetting kan optreden. Daarom roepen de productschappen overheden op om telers te steunen door de plant te bestrijden in plantsoenen, taluds en bij grondwerken en slootreiniging zorgvuldig en verantwoord te handelen. Overigens worden de productschappen opgeheven en zullen per 1 januari 2015 verleden tijd zijn conform het regeerakkoord. De verordening wordt ondergebracht in wetgeving (o.a. de plantenziektewet). Naar verwachting wordt de huidige regelgeving ten aanzien van knolcyperus ongewijzigd overgenomen. Knolcyperus wordt vooral verspreid door transport van grond, vrijkomend materiaal uit sloten en dergelijke. Bermonderhoud (aanvullen, afnemen) en slootreiniging worden daarom beschouwd als activiteiten met een potentieel verspreidingsrisico. Binnen de gemeente Aa en Hunze zijn geen percelen waarvoor een teeltverbod geldt in verband met de aanwezigheid van knolcyperus (per 31/12/13, bron productschap Akkerbouw). Op geeft FLORON een actueel beeld van de verspreiding van de inheemse plantensoorten op basis van de gegevens in de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF). De verspreidingsatlas geeft geen melding van knolcyperus binnen de gemeentegrenzen. Gelet op de ontwikkeling van de leliebollenteelt in Drenthe is waakzaamheid geboden. Er bestaat een duidelijk relatie tussen het voorkomen van knolcyperus in Drenthe en de bollenteelt. Besmette percelen zijn gevonden in De Wolden, Midden-Drenthe en Westerveld. Nu leliebollenteelt inmiddels ook in Aa en Hunze plaatsvindt is de kans op vestiging van knolcyperus toegenomen. Knolcyperus wordt bestreden met metam-natrium, het is toegestaan om hier een "dubbele" dosering voor te gebruiken namelijk 700 liter per ha. Op dit moment is een moratorium van toepassing op het gebruik van metam-natrium. Dit zou half augustus eindigen na het vrijkomen van door de staatssecretaris aangekondigde onderzoeksresultaten met betrekking tot blootstellingsrisico's voor omwonenden. Tot nu toe zijn de resultaten uit gebleven en blijft het moratorium gehandhaafd. Het productschap Akkerbouw verwacht dat metam-natrium op termijn weer toegepast mag worden ter bestrijding van knolcyperus gelet op het feit dat andere bestrijdingsmiddelen een veel minder hoge effectiviteit hebben en voorts het grote economische belang van de teelt van uitgangsmateriaal. Kernboodschap De productschappen Akkerbouw en Tuinbouw vragen overheden knolcyperus te bestrijden op door haar beheerde terreinen. Aangenomen mag worden dat de plant niet of nauwelijks voorkomt in Aa en Hunze. Bestrijding is derhalve niet aan de orde. Gelet op de introductie van de leliebollenteelt binnen de gemeentegrenzen en de daarmee stijgende kans op knolcyperus is waakzaamheid geboden. Consequenties geen Communicatie niet van toepassing 2

8 Burgerparticipatie Bijlagen niet van toepassing. brief Productschappen 24 juli 2014 met bijlage. gegevens FLORON BESLUIT: \j\ v + 3

9 Einde bijlage: B&W advies bestrijding knolcyperus Terug naar het agendapunt

10 B&W advies verbod metam-natrium opgeheven (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####d3885ed7-627b-4513-bd23-438dec165a93#

11 <j^ > gemeente Aaen Hunze Informatienota College Besluit nr.: B&W d.d.: GRS-nummer: 3l\^ e 2? ID_ \2<o 1 Datum Afdeling Behandeld door Doorkiesnummer Portefeuillehouder 29 augustus 2014 Ruimte K. Rotteveel 871 Wethouder H.J. Dijkstra Onderwerp verbod metam-natrium opgeheven Paraaf behandelend ambtenaar Overleg gevoerd met : Ruimte Paraaf afdelingshoofd Paraaf /n i H.F. van Oosterhout burqemeester H. Hejjerman wptfiouden J.B. Wassink wethouder H.J. Dijkstra wethouder F. Smtep s&dmar is Conform Zf / ( 0^ Co) <4 Bespreken / a Te behandelen in Agendapunt Ter kennisname Datum vergaderinq Raad IS : o W L o W z o / g Commissie i OR GO Dit advies is: [X] openbaar niet openbaar Motivering (indien niet openbaar): Onderwerp verbod metam natrium opgeheven Inleiding De staatssecretaris van EZ heeft het tijdelijk verbod op het gebruik van het grondontsmettingsmiddel metam-natrium opgeheven. In deze nota wordt u gemformeerd over de achtergronden van dit besluit en de consequenties.

12 Kennisnemen van Over het gebruik van metam-natrium is maatschappelijke bezorgdheid ontstaan met betrekking tot het risico voor omwonenden. Metam-natrium wordt gebruikt voor grondontsmetting bij de teelt van pootaardappelen, (lelie-)bollen, aardbeiplanten en andere vermeerderingsgewassen. Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) heeft op basis van een voorstel van de Land en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO) en Nefyto (de brancheorganisatie van de gewasbeschermings-middelenindustrie in Nederland) en het advies van de Gezondheidsraad (zie: Gezondheidsraad. Gewasbescherming en omwonenden. Den Haag: Gezondheidsraad, 2014; publikatienr. 2014/02 Advies gezondheidsraad) een verkennende studie uitgevoerd naar mogeiijke effecten van metam-natrium op omwonenden. Daaruit is geconcludeerd dat een risico niet kan worden uitgesloten. Het Ctgb heeft daarom alle toeiatingen op basis van metam-natrium op 28 mei jl. per direct geschorst en is een herbeoordeling gestart op basis van een door de toelatingshouder aangeleverd nieuw dossier. Op basis van de in het kader van de herbeoordeling in juli 2014 aangeleverde studies is onder strikte voorwaarde een veilige bufferzone van 150 meter bepaald. De schorsing van de toelating is per 25 augustus opgeheven, waarbij tegelijkertijd beperkende maatregelen voor het gebruik zijn ingesteld. De toelating van metam-natrium loopt tot 31 december De toelatingshouder heeft in juni een nieuwe toelating aangevraagd waarbij Belgie rapporterend lidstaat is. Belgie zal uiterlijk voor juli 2016 de herregistratie van metam-natrium bevattende middelen hebben afgerond. De herbeoordeling van het Ctgb heeft in nauwe afstemming met de Belgische toelatingsautoriteit plaatsgevonden. Kernboodschap De staatssecretaris van Ecomomische Zaken (EZ) heeft besloten het tijdelijk verbod op het gebruik van het grondontsmettingsmiddel metam-natrium op te heffen. Metam-natrium bevattende middelen kunnen nu worden toegepast onder de volgende beperkende voorwaarden: een onbehandelde zone van 150 meter tussen behandeld perceel en de kadastrale grens van woningen en overige verblijfplaatsen waar mensen langere tijd verblijven, zoals winkels, bedrijven en kantoren en, afdekking van het perceel direct na behandeling voor minstens 10 dagen met VIF (virtually impermeable film) en, inbrengen op ten minste 20 cm diepte en, maximaal te behandelen areaal van 1 hectare, met minimaal 150 meter afstand tussen behandelde velden De staatstssecretaris nam dit besluit naar aanleiding van herbeoordeling van nieuw aangeleverde studies. Consequenties Het besluit van de staatssecretaris treft vermoedelijk relatief weinig bedrijven in Aa en Hunze. Binnen de gemeentegrenzen is met name sprake van reguliere iandbouwbedrijven die zich niet op vermeerderingsgewassen richten. Wei kan het besluit resulteren in een verhoogde belangstelling van met name bollentelers voor nieuwe gronden waarop de teeltvrije zone niet van toepassing is. Het gebruik van metam-natrium is meer dan voorheen beperkt door de staatssecretaris. Vanuit de sector (Cumela, de brancheorganisatie voor ondernemers in groen, grond en infra) heeft men laten 2

13 weten dat er sprake is van zeer strenge voorwaarden die praktisch lastig zijn uit te voeren. LTO denkt dat de afdekplicht de kosten van de toepassing aanzienlijk laat oplopen. Zij gaat op korte termijn met de staatssecretaris overleggen om de ontwikkeling van alternatieven voor metam-natrium te versnellen. Nu voor metam-natrium een bufferzone is vastgesteld mag worden aangenomen dat de rijksoverheid ook voor ander gewasbeschermingsmiddelen het blootstellingsrisico beperkt middels de toelating. De rijksoverheid heeft op basis van het advies van de gezondheidsraad, begin 2014 gemeenten opgeroepen om bufferzones in bestemmingsplannen op te nemen vooruitlopend op door het Ctgb in de toelating op te nemen "buffer-zones". U besloot (besluit nr. 22/17 d.d. 27 mei 2014) aan dit verzoek vooralsnog geen gehoor te geven onder andere omdat een dergelijk gemeentelijk initiatief gezien kan worden als een (productie) recht beperkende maatregel die zou kunnen leiden tot een compensatieverplichting. Nu het Rijk zelf invulling geeft aan bufferzones is de oproep m.b.t. metamnatrium achterhaald. Het opnieuw toestaan van metam-natrium zal vermoedelijk niet in goede aarde vallen bij "niet agrarische omwonenden". Gelet op het ontbreken van enige bevoegdheid met betrekking tot gewasbeschermingsmiddelen is vooralsnog uw roi beperkt tot het doorverwijzen naar het Ctgb in geval van vragen. Communicatie n.v.t. Burgerparticipatie n.v.t. Bijlagen Brief aan de kamer Brief Ctgb aan de staatssecretaris diverse reacties uit de sector 3

14 Einde bijlage: B&W advies verbod metam-natrium opgeheven Terug naar het agendapunt

15 bijlage brief aan Tweede Kamer (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####aa5a5494-d12c-4b01-bbf9-64e5d8b7d206#

16 Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Agro Directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit Bezoekadres Bezuidenhoutseweg AC Den Haag Datum 25 augustus 2014 Betreft Ctgb-besluit ten aanzien van het grondontsmettingsmiddel metamnatrium Geachte Voorzitter, Met deze brief doe ik mijn toezegging gestand u op de hoogte te houden van het herbeoordelingstraject van de werkzame stof metam-natrium door het College toelating gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb), zoals aan u gemeld per brief van 27 mei 2014 (Kamerstuk 2013/ nr. 256). Van deze werkzame stof zijn in Nederland drie middelen toegelaten als natte grondontsmetting, voornamelijk tegen schadelijke nematoden (aaltjes) in de grond. Het Ctgb heeft mij per brief (bijlage 1) gei'nformeerd dat de herbeoordeling van de middelen op basis van metam-natrium op risico's voor omwonenden is afgerond. Dit in nauwe afstemming en samenwerking met de Belgische toelatingsautoriteit, die in de EU rapporteur is voor de middelen op basis van metam-natrium voor de zone. Het Ctgb laat mij weten dat na herbeoordeling van nieuw aangeleverde (veld-) studies in juli 2014 zowel een bufferzone als een aantal risicobeperkende maatregelen nodig zijn om een veilig gebruik mogelijk te maken. Deze maatregelen zullen door het Ctgb worden opgelegd. Het Ctgb concludeert: "Samenvattend kunnen de middelen worden toegepast onder de volgende beperkende voorwaarden zodat veilig gebruik mogelijk is: Een onbehandelde bufferzone van 150 meter tussen behandeld perceel en de kadastraie grens van woningen en overige verblijfsplaatsen waar mensen langere tijd verbiijven, zoals winkeis, bedrijven en kantoren en Afdekking van het perceel direct na behandeling voor minstens 10 dagen met VIF (virtually impermeable film) en * Inbrengen op tenminste 20 cm diepte en Maximaal te behandelen areaal van 1 hectare, met minimaal 150 meter afstand tussen behandelde velden." Het Ctgb-besluit en de risicobeoordeling treft u bij deze brief aan (bijlage 2). Het Ctgb laat mij weten het besluit te effectueren door de eerder ingestelde schorsing op te heffen en de beperkende maatregelen voor gebruik in te stellen Postadres Postbus EK Den H aag Factuuradres Postbus BD Den Haag Overheidsidentificatienr T (algemeen) Ons kenmerk DGA-PAV / Bijlage(n) 2 Pagina 1 van 2

17 Directoraat-generaal Agro Directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit Ons kenmerk DGA-PAV / als toelatingsvoorwaarde voor gebruik voor de resterende duur van de toelating (expiratiedatum 31 december 2014). Dit besluit en de nieuwe verplichte gebruiksvoorwaarden zijn betekenisvol voor de sector. Met name voor de bloembollenteelt, aardbeienteelt, boomkwekerij, vaste plantenteelt en uitgangsmateriaal waar reeds een ontsmetting van teeltarealen gepland is heeft het besluit een grote impact. Daar waar teeltarealen relatief dicht aan woningen en/of de genoemde 'verblijfplaatsen van mensen' grenzen, wordt toepassing onmogelijk. Gezien de eerder door het Ctgb gesignaleerde risico's voor de volksgezondheid (met name van kinderen) is dit onvermijdelijk. Ondanks de noodzaak van beperkende maatregelen ben ik me bewust van de gevolgen voor individuele ondernemers. Om die reden heb ik samen met de sector al stappen genomen om de alternatieven voor grondontsmetting zo snel en goed mogelijk verder te ontwikkelen. Zoals ik u gei'nformeerd heb op 27 mei jl. (Kamerstuk 2013/ nr.266) wil ik de alternatievenontwikkeling bevorderen. Daarom zet ik me in om zogenaamde vanggewassen mogelijk te maken onder het GLB en ondersteun enkele projecten die de sector in gang heeft gezet, zodat alternatieven vanaf kunnen worden toegepast. Tot slot laat ik u weten dat Belgie als zonaal rapporteur uiterlijk voor juli 2016 de besluitvorming random de herregistratie van middelen op basis van metamnatrium zal hebben afgerond op alle aspecten van toelating. Nederland zal betrokken blijven bij dit verdere Europese beoordelingstraject. De uitkomsten van de herbeoordeling en het Ctgb-besluit zullen ook aan de Europese Commissie, de EFSA (European Food and Safety Authority) en de andere lidstaten worden gemeld. (w.g.) Sharon A.M. Dijksma Staatssecretaris van Economische Zaken Pagina 2 van 2

18 Einde bijlage: bijlage brief aan Tweede Kamer Terug naar het agendapunt

19 bijlage brief Ctgb aan staatssecretaris Dijksma (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####1d748a8a-aa6e f d306#

20 Aan de Staatssecretaris van het Ministerie Economische Zaken T.a.v. mw. S.A.M. Dijksma Postbus EK DEN HAAG Briefnummer Behandeld door Telefoonnummer Datum 25 augustus 2014 Betreft Resultaten herbeoordeling middelen op basis van metam-natrium Geachte mevrouw Dijksma, Ten aanzien van de stof metam-natrium is maatschappelijke bezorgdheid ontstaan met betrekking tot het risico voor omwonenden. Metam-natrium wordt gebruikt ais basis voor grondontsmettingmiddelen ter bestrijding van nematoden (aaltjes) bij de teelt van o.a. pootaardappelen, bollen en vermeerderingsgewassen. Het middel is voor de landbouw o.a. van groot belang bij de bestrijding van quarantaineorganismen (bv stengelaaltjes). Mede op basis van een advies van de Gezondheidsraad (begin 2014) en een voorstel van LTO en de toelatinghouders inzake beperkende maatregelen voor middelen op basis van metam-natrium heeft het Ctgb een verkennende studie uitgevoerd aangaande het risico voor omwonenden bij gebruik van deze middelen. Op basis van deze verkennende studie is geconcludeerd dat een risico voor omwonende kinderen niet kan worden uitgesloten. Handelend hiernaar heeft het Ctgb besloten om een herbeoordeling onder artikel 44 van de Verordening (Gewasbeschermingsverordening) te starten. U bent hierover per brief door mij geinformeerd (6 mei 2014, bijlage I). Gelet op het feit dat metam-natrium ook in de zomermaanden wordt gebruikt voor ontsmetting van percelen heeft het Ctgb besloten om een noodmaatregel te nemen (28 mei 2014), conform artikel 71 van de Verordening. Dit houdt in dat het Ctgb alle toelatingen op basis van metam-natrium per direct heeft geschorst en haar besluit heeft voorgelegd aan de Europese Commissie, welke de Nederlandse notificatie op dit moment nog in beraad heeft. U heeft de Tweede kamer op 27 mei 2014 bij brief geinformeerd (bijlage II). Zoals toegezegd is het Ctgb gestart met herbeoordeling van middelen op basis van metamnatrium op de risico's voor omwonenden. In Nederland is een toelating van een middel op basis van metam-natrium en deze "moedertoelating" kent twee afgeleide (identieke) toelatingen. De toelatinghouder van de moedertoelating heeft eind juni een nieuw dossier aangeleverd bij het Ctgb. In juni heeft deze toelatinghouder tevens een nieuwe toelating aangevraagd waarbij Belgie rapporterend lidstaat in de zone is. De herbeoordeling heeft dan ook in nauwe afstemming met de Belgische toelatingsautoriteit plaatsgevonden. Op basis van de eerder aangeleverde veldstudies kon geen veilige bufferzone worden bepaald, zoals in het Ctgb besluit van 28 mei jongstleden is vastgesteld. Op basis van de in het kader van de herbeoordeling in juli 2014 aangeleverde studies kan onder strikte voorwaarden wel een veilige bufferzone van 150 meter worden bepaald. Bij het bepalen van deze grens is rekening gehouden met het feit dat de verspreiding van metam-natrium afhankelijk is van diverse factoren, zoals de weercondities tijdens en na gebruik. De nieuwe

21 studies zijn uitgevoerd op percelen die met glas en/of plastic zijn afgedekt, en daarom kan metam-natrium alleen worden toegepast indien de grond wordt afgedekt met VIF folie (virtually impermeable film). Zonder afdekking zou de veilige grens met een factor 1,5 a 3 worden overschreden. Daarnaast zijn deze nieuwe studies uitgevoerd op percelen van maximaal 1 hectare, waardoor slechts voor percelen van deze omvang de mogelijke effecten kunnen op omwonenden kunnen worden beoordeeld. Aangezien alle studies zijn uitgevoerd met inbrengen van metam natrium op 20 cm diepte, wordt ook dit als voorwaarde opgelegd. Samenvattend kunnen de middelen worden toegepast onder de volgende beperkende voorwaarden zodat veilig gebruik mogelijk is: Een onbehandelde bufferzone van 150 meter tussen behandeld perceel en de kadastrale grens van woningen en overige verblijfsplaatsen waar mensen langere tijd verblijven, zoals scholen, winkels, bedrijven en kantoren en Afdekking van het perceel direct na behandeling voor minstens 14 dagen met VIF (virtually impermeable film) en Inbrengen op tenminste 20 cm diepte en Maximaal te behandelen areaal van 1 hectare, met minimaal 150 meter afstand tussen behandelde velden. Als bijlage is tevens het Ctgb besluit met de risicobeoordeling (bijlage III) opgenomen waar nader wordt ingegaan op de wetenschappelijke onderbouwing van deze beschermingsmaatregelen. De uitkomsten zijn tevens met de betreffende toelatinghouders besproken. Het Ctgb effectueert de maatregelen door middel van een aanpassing van het eerdere artikel 71 besluit, waarbij de schorsing wordt opgeheven en tegelijkertijd (conform artikel 71) beperkende maatregelen voor gebruik worden ingesteld. Concreet houdt dit besluit in dat het gebruik van middelen op basis van metam-natrium mogelijk is voor de resterende duur van de toelating (expiratiedatum 31 december 2014) met inachtneming van de beschreven beschermingsmaatregelen. Belgie zal als zonaal rapporteur uiterlijk voor juli 2016 de besluitvorming rondom de herregistratie van middelen op basis van metam-natrium hebben afgerond. Nederland is hierbij aangemerkt als concerned member State (CMS) en zal daarmee betrokken blijven bij dit (zonale) aanvraagproces. Hoogachtend, De voorzitter van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden, Ir. J.F. de Leeuw

22 Einde bijlage: bijlage brief Ctgb aan staatssecretaris Dijksma Terug naar het agendapunt

23 bijlage brief productschappen 24 juli 2014 incl bijlage (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####695616af-d23f-4d5d-8b71-f7ad6ddfe85e#

24 PRODUCTSCHAP AKKERBOUW mo \V, Productschap Tuinbouw Game Nun Gemeente Aa en Hunze T.a.v. Hoofd Buitendienst Postbus AB GIETEN Inqo AfdeH; Behanc 2 5 J UL Betreft Kenmerk Toestelnr. HELP MEE TEGEN KNOLCYPERUS AW.B (079) Zoetermeer, 24 juli 2014 Geachte heer, mevrouw, Graag vraag ik uw aandacht voor een onkruid met grote gevolgen: knolcyperus. Dit onkruid is de schrik van de Nederlandse akker- en tuinbouwers. Op percelen waar het onkruid groeit is de teelt van alle akker- en tuinbouwgewassen verboden (teeltverbod), waardoor de betrokken telers jarenlange financiele schade ondervinden. Daarnaast brengt dit onkruid de export van uitgangsmateriaa! in gevaar. Knolcyperus vormt onder de grand elk seizoen honderden tot duizenden zaadjes. De planten groeien jaarlijks 1,5-2 meter naar alle zijden, maar de belangrijkste wijze van verspreiding is versleping van grand waarin de zaadjes van knolcyperus aanwezig zijn. U kunt de telers helpen in de strijd tegen knolcyperus door ervoor te zorgen dat het plantje zich niet ongestoord op de door u beheerde terreinen kan vermeerderen en verspreiden. Wij verzoeken u om besmettingen (vooral in de nabijheid van landbouwpercelen zoals in taluds en plantsoenen) regelmatig te bestrijden en bij grondwerken en slotenreiniging zorgvuldig en verantwoord te handelen. Voorkomen moet worden dat er ondergrondse zaadjes worden gevormd en op landbouwpercelen terecht (kunnen) komen. Met behulp van de bijgesloten folder kunt u leren de knolcyperus te herkennen en te bestrijden. Ter info: bij deze brief is een lijst gevoegd met gemeenten waar het onkruid reeds is aangetroffen, inclusief het aantal besmette percelen en de omvang van de besmetting. Voor meer informatie verwijs ik u naar en de bijgevoegde folder. Bij vragen en voor het bestellen van meer gedrukte exemplaren van de folder kunt u mij mailen ([email protected]) of bellen ( ). Met vriendelijke groet, Peze brief is verzonden aan alle Nederlandse provincies, gemeenten en waterschappen, en vele andere publieke en private grootgrondbezitters. ir. ing^^a^bertjvtateri^ Productschap Akkerbouw I Louis Braillelaan 80 I Postbus 908 I 2700 AX Zoetermeer I T+31 (0) I +31 (0) [email protected] I I Bankrekening t.n.v. HPA I IBAb Nil 6 ABNA

25 A : Ktc E'RB< \V Productschap \! Tuinbouw TEELTVERBODEN i.v.m. knolcyperus per provincie en gemeente (per 31/12/13) Provincie Drenthe Gemeenfe Aant ] Oppervl ikte De Wolden Midden - Drenthe Westerveld Totaal Drenthe Flevoland Noordoostpolder Totaal Flevoland Friesland Gaasterland Ooststellingwerf Totaal Friesland Gelderland Aalten Bronckhorst Epe Totaal Gelderland Limburg Bergen (L.) Helden Heythuysen Horst aan de Maas Leudal Maasgouw Nederweert Nieuw Bergen Peel en Maas Roerdalen Roermond Susteren Venlo Venray Weert Totaal Limburg Noord-Brabant Alphen-Chaam Bergeijk Bergen op Zoom Boxmeer Deurne Eersel Eindhoven Etten-Leur Gilze en Rijen Haaren Helmond Hilvarenbeek Mill en St. Hubert Datum: 22 juli 2014 Ref.: AW

26 Frovincle GrmeenCe Aantal Oppervlakte [m2 Noord-Brabant (vervolg) Nuenen, Gerwen en Nederwetten 4 Oirschot 1 Roosendaal 3 Rucphen 2 Sint-Oedenrode 1 Someren 1 St. Anthonis 41 Tilburg 3 Valkenswaard 2 Veldhoven 3 Zundert 1 Totaal Noord-Brabant Noord-Holland Bergen 3 Callantsoog 1 Castricum 1 Haarlem 1 Haarlemmermeer 1 Heerhugowaard 1 Heiloo 2 Opmeer 2 Schagen 1 Texel 2 Wieringermeer 2 Totaal Noord-Holland Overijssel Hardenberg Hellendoorn Ommen Raalte Steenwijkerland Zwolle Totaal Overijssel Zeeland Reimerswaal 8 Schouwen-Duiveland 5 Tholen 1 Totaal Zeeland 14 Zuid-Holland De Zilk 1 Hillegom 5 Lisse 2 Noordwijkerhout 10 Teylingen 2 Warmond 1 Totaal Zuid-Holland EINDTOTAAL (per 31/12/13) m2 (386,44 ha) Datum: 22 juli 2014 Ref.: AW

27 Einde bijlage: bijlage brief productschappen 24 juli 2014 incl bijlage Terug naar het agendapunt

28 bijlage brief productschappen februari 2014 met bijlage (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####44a7e9c7-bc74-4ca f9e #

29 PRODUCTSCHAP A KKERBOU W.. %»f _,. Productschap I? I Tulnbouw BESTRIJDING VAN KNOLCYPERUS (februari 2014) Op basis van resultaten uit lopend onderzoek (v.a. 2005) en ervaringen uit de praktijk worden hieronder adviezen verstrekt over hoe knolcyperus kan worden bestreden. Welke daarvan op uw besmette percelen toepasbaar zijn, hangt o.a. af van de bedrijfssituatie, de omvang en zwaarte van de besmetting en of op het perceel een (toegestaan) gewas wordt geteeld. Let op: De hierna weergegeven informatie en (algemene) adviezen over chemische middelen mogen niet worden beschouwd als toestemming om deze op uw perceel/gewas toe te passen, of de genoemde gewassen waarin deze zijn toegelaten te telen. Op het etiket van de middelen is vermeld waarvoor het is toegelaten en welke regels in acht genomen moeten worden. Welke gewassen op het besmette perceel(sgedeelte) zijn toegestaan is opgenomen in de brief waarmee het zogenoemde teeltverbod is opgelegd. Knolcyperus is een hardnekkig onkruid dat alleen met veel inzet kan worden ingedamd. Daarbij kan de methode van 'uitputting' worden toegepast of de methode 'directe doding'. Hierna worden de methoden van uitputting en directe doding beschreven. De directe doding is vooral geschikt om het aantal pitjes snel (in 3 weken) en aanzienlijk (tot bijna 100%) te verminderen. Vervolgens kunnen de eventueel overgebleven pitjes alsnog met de methode van uitputting worden bestreden. Bestrijding door uitputting Om knolcyperus door uitputting te reduceren, wordt de volgende methode aangeraden: a) Regelmatige en zorgvuldige inspectie van het besmette perceel. D.w.z. vanaf eind april tot de eerste nachtvorst (oktober/november) elke 2 a 3 weken het gehele perceel inspecteren, met speciale aandacht voor het besmette gedeelte en de randen. b) Bij het aantreffen van knolcyperusplanten, deze handmatiq uitgraven (incl. 'moederpit' en eventuele nieuw gevormde 'pitjes') of chemisch bestriiden. Naast glyfosaat (RoundUp) zijn ook andere (combinaties van) middelen effectief (zie tabel). De chemische bestrijding direct toepassen als de oudste plantjes at 3 of meer blaadjes of reeds nieuwe pitjes hebben gevormd. c) Na de bestrijding (indien mogelijk) een bodembewerkinq uitvoeren om een nieuw "zaaibed" te maken. Door de bewerking warmt de bodem sneller op, waardoor de kieming wordt bevorderd. Na 2-3 weken weer inspecteren (terug naar a). Bij een zware besmetting (veel pitjes in de bodem) zal het enige tijd duren voordat een vermindering zichtbaar wordt, omdat doorgaans alleen de pitjes in de bovenste 5-7 cm kiemen. Zeer belangrijk is om knolcyperus niet de kans te geven om weer nieuwe pitjes te vormen, want dan wordt alle inzet van voorgaande jaren in een keer teniet gedaan. De planten vormen nieuwe pitjes bij afnemende daglengte (vanaf 21 juni). De pitjes kunnen jarenlang in de bodem overleven. Door sterke concurrentie om licht kan een cultuurgewas de ontwikkeling van knolcyperus onderdrukken. Datum: 27 februari 2014 Nummer: AW.N

30 Hieronder worden mogelijkheden weergegeven die flink kunnen meehelpen bij de bestrijding en de inspectie kunnen vergemakkelijken: - toepassen van een bodemherbide (zie tabel). Hiermee worden kiemen al vernietigd voordat deze boven komen. De kiem sterft af en het pitje sterft af of vormt een nieuwe (maar zwakkere) kiem. Belangrijk is dat bij het toepassen van de bodemherbicide de grond "zwart" (geen/weinig onkruid) en ietwat vochtig is (en enige tijd blijft) om voldoende werkzaam te kunnen zijn. Als reeds knolcyperus is opgekomen (maar nog weinig onkruid), kan een bodemherbicide gecombineerd worden met een 'afbrander' om de reeds opgekomen planten ook te bestrijden. Na 5 a 6 weken kan het worden herhaald, bij voorkeur na een grondbewerking. - afdekken met zwart plastic. Onder het pastic warmt de bodem sneller op, waardoor meer pitjes zullen kiemen. Na opkomst sterft de kiem af door gebrek aan licht. Belangrijk is wel om regelmatig het plastic te controleren op gaatjes en af en toe het open te leggen om een grondbewerking uit te voeren. Afgeraden wordt: - de bestrijding uit te voeren door alleen te schoffelen of te cultivateren. Knolcyperus is meerkieming en vormt weer nieuwe kiemen. Daarnaast kunnen planten die niet worden vernietigd en niet met grond worden bedekt weer doorgroeien. bij een jonge besmetting en na een "natte grondontsmetting" (zie hieronder) een diepe (kerende of mengende) bodembewerking uit te voeren. Daarmee worden de pitjes door de bouwvoor verspreid en wordt het lastiger om deze te laten kiemen. - de volgende herbiciden te gebruiken om knolcyperus te bestrijden. Deze middelen hebben geen of onvoldoende werking: Afalon Betanal Expert Merlin Stomp Amitrol Clio Mikado Titus Atlantis Emblem Safari Lentagran Bestrijding door directe doding ("natte grondontsmetting") Pitjes kunnen direct worden gedood (ook voor kieming) door een "natte grondontsmetting" met vloeibare metam-natrium (Monam CleanStart of UCB Metam). Dit is de enige chemische methode om direct de pitjes te bestrijden. Het is wel een kostbare methode (totaal zo'n 1.500,- per ha) maar de onderzoeksresultaten in 2007/2012 duidden op een hoge doding (tot 99,9% bij 700 l/ha!!). De overgebleven pitjes kunnen worden bestreden met de standaardmethode voor 'uitputting' doorze te laten kiemen en dan te bestrijden. Voor de "natte grondontsmetting" moet u een melding doen bij de NVWA, divisie Plant (voorheen PD), waarna u (na 2 weken) een ontvangstbevestiging krijgt die u nodig heeft voor de aanschaf van het middel. Het meldingsformulier kunt u telefonisch aanvragen bij het LNV-loket, tel. (0800) (gratis), of downloaden ( -> 'Vergunning en ontheffing' (in groene kolom) -> 'grand ontsmetten' (in midden-kolom)). Bij het formulier moet een kaart worden gevoegd en de brief + schets van PA/PT waarmee op het perceel het teeltverbod is opgelegd. De maximaal toegestane (en ook benodigde) dosering bij de bestrijding van knolcyperus op het besmetverklaarde perceel(sgedeelte) is 700 liter/ha Monam of UCB Metam. De gehele bouwvoor moet worden behandeld en aandachtpunten zijn: - goede werking van de machine (afstelling en bediening). Datum: 27 februari 2014 Nummer: AW.N

31 - 2 x 350 liter/ha (heen en terug over dezelfde strook of half/half) werkt beter dan 1x 700 liter/ha. gewas- en onkruidresten ruim voor de ontsmetting vernietigen en inwerken, of afvoeren van het perceel. Door de resten wordt de bovenlaag namelijk niet goed afgedicht en zullen de pitjes in de bovenste paar centimeter niet of onvoldoende gedood worden. Bij voorkeur het onkruid/gewas tijdig chemisch doden en vervolgens inwerken. regen kort na de toepassing heeft een positief effect op de afdichting van de toplaag en versterkt de werking. nauwkeurige aansluiting van de ontsmette banen. laat het perceel minimaal 3 weken onberoerd. Indien na de behandeling (met een ontheffing) snijmai's wordt geteeld, kan na 3 weken een grondbewerking worden uitgevoerd, bij voorkeur door langzaam met een cultivator de grand te breken. Probeer zoveel mogelijk de toplaag boven te houden, dus niet mengen of keren (ploegen). Eventueel nog levende pitjes aan de oppervlakte kunnen dan ontkiemen en bij de onkruidbestrijding in de mai'steelt direct worden bestreden. De ontsmetting moet worden uitgevoerd bij een bodemtemperatuur boven 15 C. Uit onderzoek bleek dat toepassing rand 1 juni het beste resultaat geeft. Bij een eerdere behandeling (begin april) of later (tot in november) neemt de kans op teleurstelling (meer "ontsnappers") toe en is de bestrijding na de ontsmetting des te belangrijker. Bij teleurstellende resultaten blijkt vaak dat de pitjes in de toplaag onvoldoende zijn bestreden. Dit kan voor een groot deel nog hersteld worden door de plantjes alsnog met RoundUp te bestrijden (dus niet bewerken!!). Pas als alle plantjes dood zijn, kan een grondbewerking worden uitgevoerd. Bij voorkeur door langzaam met een cultivator de grand te breken. Voorkomen moet worden dat door mengen (snel bewerken) of bijvoorbeeld ploegen nog levende pitjes in een diepere grondlaag komen (en kieming dus lastiger en tijdrovender wordt). Voorbeelden Hieronder worden een aantal voorbeelden gegeven over of en, zo ja hoe de bestrijding uitgevoerd kan worden in bepaalde gewassen. Mai's Het bestrijden van knolcyperus in mai's is -mits goed uitgevoerd- effectief. Het beste is om al voor opkomst van de mai's (dus kort na het zaaien) te starten met 1,6 liter Dual Gold (of 1,4 liter Frontier Optima), deze licht in te werken en vervolgens na opkomst van de mai's (in het 6-8 bladstadium) de combinatie 1,5 liter Callisto (of Calaris) + 1 liter Samson/Milagro in te zetten. Als in het mai'sgewas dan nog levende planten staan, kunnen deze met een (onderblad)bespuiting met 4,0 liter Laddok N worden bestreden. Op percelen met weinig onkruid kan gekozen worden voor het spuiten van de volgende combinatie na opkomst van de mai's (in 400 liter/ha): 0,9 liter Dual Gold of 1,4 liter Frontier Optima + 1,5 liter Callisto of Calaris + 0,5 liter Buster + 1 liter Samson/Milagro of 2 liter Laddok N Deze combinatie moet voor het 6-bladstadium van de mai's gespoten worden. De hoge (toegestane) doseringen zijn noodzakelijk, omdat een tweede bespuiting met deze combinatie van middelen na het 6 bladstadium van de mai's wettelijk niet is toegestaan en tevens schade aan het gewas kan opleveren. Datum: 27 februari 2014 Nummer: AW.N

32 Bij een eenmalige toepassing is het noodzakelijk om de hoogst toegestane dosering van het bodemherbicide (Dual Gold of Frontier Optima) in te zetten om een lange nawerking en extra afbranding van het onkruid te bewerkstelligen. Granen (wintertarwe, zomerqerst) In een gezond gewas heeft knolcyperus weinig kans om te kiemen en te ontwikkelen. Tijdens afrijping beginnen met bestrijding: RoundUp toepassen op het besmette gedeelte. Daarbij extra aandacht geven aan de randen en andere delen waar het gewas weinig bladmassa (meer) heeft. Na de oogst een zaaibed maken en ontkiemende knolcyperus vernietigen (handmatig, chemisch, mechanisch). Zie hieronder bij 'Braakland'. Braakland (iaarrond en na de oogst) In mei/juni ontsmetten met 700 I metam-natrium (slechts 1 x per 5 jaartoegestaan). Na 3 weken bouwvoordiep opentrekken. Daarna elke 2 a 3 weken inspecteren, nog ontkiemende knolcyperus vernietigen (handmatig, chemisch, mechanisch) en telkens een nieuw zaaibed maken. Als chemische middel is RoundUp toegestaan. Met ingang van 2013 is ook bodemherbicide Frontier Optima en bodem/bladherbicide Akris (Frontier Optima + Laddok) toegelaten op braakland. Deze nieuwe middelen mogen 1x in een teeltseizoen worden toegepast. Hierdoor kan op jaarrond braakland het volgende schema gehanteerd worden: -1 mei perceel bewerken/ploegen + 1,4 l/ha Frontier (liefst op iets vochtige grand) juni perceel inspecteren. Knolcyperusplanten handmatig of chemische bestrijden met 8 l/ha RoundUp of 3 liter Akris. Na toepassing het perceel minimaal 1 week onberoerd laten om de planten te laten afsterven juni bewerken/ploegen en dan telkens herhalen: Elke 2-3 weken inspecteren, evt. handmatig/chemisch bestrijden (met RoundUp als Akris al eerder is gebruikt) en binnen 1-15 dagen na inspectie bewerken/ploegen. Graszaad In een gezond gewas heeft knolcyperus weinig kans om te kiemen en te ontwikkelen. Inspectie en bestrijding is niet of nauwelijks mogelijk. Asperqe Geen of nauwelijks mogelijkheden voor chemische bestrijding. Handmatig is wel mogelijk. Grasland In een gezond gewas heeft knolcyperus weinig kans om te kiemen en te ontwikkelen. Inspectie en bestrijding is niet of nauwelijks mogelijk. De populatie knolcyperus zal bij een zware infectie door concurrentie om licht in grasland mogelijk afnemen, maar niet verdwijnen. Alleen bij een versleten graszode kan knolcyperus worden aangetroffen (en is dan te bestrijden met bijvoorbeeld Basagran). Het toepassen van een "natte grondontsmetting" is na het scheuren van grasland niet toegestaan omdat (i.v.m. de mestregels) aansluitend aan de teelt een stikstofbehoeftig gewas moet worden gezaaid/gepoot/geplant. Daarnaast heeft de grate hoeveelheid gewasresten een negatief effect op de werking. M.i.v bestaat de mogelijkheid om een ontheffing voor de teelt van snijmais te krijgen op gescheurd grasland op voorwaarde dat uiterlijk 10 mei van het volgende kalenderjaar de ontsmetting wordt toegepast, tenzij bij de jaarlijkse inspectie geen knolcyperus is gevonden. Het aanvraagformulier wordt toegezonden aan de gebruikers van percelen waarop in het vorige teeltseizoen grasland werd aangetroffen. Een ontheffing kost 75 euro. Bloembollen (tulp, narcis, qladiool. enz.) Er zijn geen/weinig middelen toegelaten voor bestrijding in deze gewassen. Dual Gold is toegelaten in tulp. Het tijdig (voor opkomst van de knolcyperus) toepassen kan voorkomen Datum: 27 februari 2014 Nummer: AW.N

33 dat bij een late oogst de knolcyperus al knolletjes heeft ontwikkeld. Na de oogst kan met RoundUp worden bestreden. M.i.v bestaat de mogelijkheid om een ontheffing voor de teelt van tulp voor snijbloemproductie te verkrijgen (planten in najaar, bloemenoogst in voorjaar). Hieraan zijn voorwaarden verbonden, bijv. dat bij de jaarlijkse inspectie geen knolcyperus werd aangetroffen of een 'natte grondontsmetting' is uitgevoerd. Het aanvraagformulier kunt u vinden op Een ontheffing kost 95 euro. Volleqrondsqroente Geen of nauwelijks mogelijkheden voor chemische bestrijding. Handmatig is wel mogelijk. Aardappelen In een gezond gewas heeft knolcyperus weinig kans om te kiemen en te ontwikkelen. Echter, in laat gepote percelen en gewassen met weinig loof kan het zich voldoende ontwikkelen. Inspectie in aardappelen is erg lastig en chemische bestrijding niet afdoende. Bestrijding voor opkomst kan worden uitgevoerd met RoundUp (let op: de grand mag nog niet breken) en Sencor, maar door het vroege tijdstip heeft dit geen/nauwelijks effect op knolcyperus. Sencor kan ook tijdens de teelt worden toegepast (let op doserinq en rasqevoeliqheid). maar van de toegestane dosering mag weinig worden verwacht. Meer informatie Voor meer informatie over de bestrijdingsmethode kunt u terecht bij Proeftuin Zwaagdijk, tel. (0228) Meer informatie over de chemische middelen kunt u vinden op -> toelatingen -> bestrijdingsmiddelendatabank -> zoeken. Hier kunt u o.a. op merk of werkzame stof de geldende toelating (etiket) vinden. Ook kunt u terecht bij de leverancier van de middelen. De regels rond knolcyperus kunt u vinden op Voor overige informatie kunt u terecht bij: - NAK, tel. (0900) Bloembollenkeuringsdienst (BKD), tel. (0252) Naktuinbouw, tel. (0162) Productschap Akkerbouw, tel. (079) of [email protected] De informatie over gbm, toelatingen, effectiviteit en adviezen hebben wij met de grootst mogelijke zorgvuldigheid in deze notitie verwerkt, doch onvolkomenheden of onbedoelde fouten of tussentijdse wijzigingen in formuleringen en toelating kunnen niet worden uitgesloten. Wij sluiten derhalve alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, die voortvloeit uit of in enig opzicht verband houdt met het gebruik van de in deze notitie opgenomen informatie. Datum: 27 februari 2014 Nummer: AW.N

34 TABEL: INDICATIE EFFECTIVITEIT VAN DIVERSE (COMBINATIES VAN) MIDDELEN OP KNOLCYPERUS. middel dosering werkzame stof type middel tijdstip /ha toediening Lentagran 0,5-2kg pyridaat contactherbicide rond 3 e blad knolcyperus Titus 0,04 kg rimsulfuron systemisch blad herbicide Samson / 1,0 I nicosulfuron systemisch blad Milagro herbicide MaisTer + Actirob 0,15 kg 2,0 I iodosulfuronmethyl-natrium, foramsulfuron Laddok N 4,0 I bentazon + terbuthylazine + min. olie (3 l/ha) systemisch blad herbicide + wortelwerking bladherbicide + bodemwerking rond 3 e blad knolcyperus rond 3 e blad knolcyperus rond 3 s blad knolcyperus rond 3 blad knolcyperus Basagran 3,0 I bentazon contactherbicide rond 3 blad knolcyperus Sencor 0,1-1,25 kg Metribuzin Bodemherbicide met contactwerking rond 3 e blad knolcyperus Dual Gold 1,61 S-metolachloor bodemherbicide voor opkomst knolcyperus Frontier Optima 1,4 I dimethenamid-p bodemherbicide voor opkomst knolcyperus Werking op knolcyperus matig / slecht toegelaten in (o.a.)* asperge, div. koolsoorten, ui, sjalot en prei T oelichting/opmerking werking minder dan Basagran matig aardappelen en mai's dood knolcyperus bovengronds, loopt na tijdje weer uit. redelijk mats tussen 2 e en 8 e bladstadium mats. In combinatie met Calaris of Callisto heel goede werking. Toevoeging van 0,5 liter Buster verbetert de werking. matig mats tussen 2 e en 6 e bladstadium mats. In combinatie met Samson en Laddok N goede werking. redelijk mat's tegen knolcyperus (genoemd op etiket) minerale olie toevoegen tussen 2 e en ca. 5 e bladstadium mats. Werk beter als al een bodemherbicide is gebruikt matig aardappel, granen, tegen knolcyperus (genoemd op etiket) mats, graszaad, minerale olie toevoegen (waar mogelijk). weiland, vlas, peulvruchten, bloemzaden redelijk / zeer goed goed (mits vok van knolcyperus en voldoende vocht) goed (mits vok van knolcyperus en Aardappel, graszaad, bos-, was en winterpeen en asperges aardbei, mats, biet, cichorei/witlof, tulp, stamsla, - en snijboon mats, biet, cichorei, tijdelijk onbeteeld land (braakland) Zie etikettekst. Bij LDS is weinig bestrijding te verwachten. In onderzoek bleek bij 1,25 kg (voor opkomst in consumptieaardappel) het effect zeer goed. Met Bayer wordt gewerkt aan toelating op braakland. Voor opkomst (vok): licht inwerken als kans op droogte na toepassing (vocht is belangrijk). Na opkomst (nok): mats dosering 0,9 l/ha; biet 1,5 i/ha; cichorei/witlof 1,3 l/ha; aardbei 1,4 l/ha; tulp 1,5 l/ha; bonen 1 l/ha. Toevoegen aan andere middelen. vok: licht inwerken als kans op droogte na toepassing (vocht is belangrijk). Dosering geldt ook tussen 2 e en 6 e bladstadium mats! Dosering biet (nok) 0,3 tot 0,9 l/ha afh.

35 middel dosering /ha werkzame stof type middel tijdstip toediening Callisto 1,5 I mesotrione systemisch blad herbicide + bodemwerking Calaris 1,51 mesotrione + terbuthylazine systemisch blad herbicide + bodemwerking Roundllp e.a. 8 1 glyfosaat systemische blad herbicide Akris 3 1 Dimethenamide- P-terbuthylazine (w.s. Frontier + Laddok) Monam / UCB Metam contactherbicide Metam-natrium natte grondontsmetting (dus niet granulaat!) rond 3 e blad knolcyperus rond 3 e blad knolcyperus rond 3 e blad knolcyperus Op blaakland in de periode vok tot 3 blad van de knolcyperus. In mats na opkomst (2-6 blad. op braak land Werking op knolcyperus voldoende vocht) redelijk/ goed toegelaten in (o.a.)* mat's Toelichting/opmerking stadium biet Sinds eind 2012 ook toegelaten op braakland: dosering 1,4 I per ha en maximaal 1 toepassing in een teeltseizoen tot 8 e bladstadium mat's. In combinatie met Samson / Milagro heel goede werking. Toevoeging van 0,5 liter Buster verbetert de werking. Met Syngenta wordt gewerkt aan toelating op braakland. goed mat's tot 6 e bladstadium mat's. In combinatie met Samson / Milagro heel goede werking. Toevoeging van 0,5 liter Buster verbetert de werking. goed (zeer) goed Vele mogelijkheden o.a. tijdelijk onbeteeld land. Algemeen gebruik: voor opkomst onkruid 'afbranden'. Toelating bepaalde gewassen. (zie etiket) Snij-, korrel- en Suikermat's, en op tijdelijk onbeteeld terrein (braakland) (genoemd op etiket). Algemeen 2% oplossing (8 I op 400 I water). Dosering afhankelijk van gehalte glyfosaat. Let op etiket in welke gewassen toegelaten. Mogelijkheid o.a. tijdelijk onbeteeld land. Soms is inzet speciale apparatuur die gewas afschermen, of bestrijding mogelijk maken noodzakelijk! Toepassen in combinatie met ander herbicide (bijv. Callisto, Samson of Clio). Toepassing max. 1x perteelt. Op percelen naast oppervlaktewater 90% driftreducerende spuitdoppen gebruiken. zeer goed n.v.t. (genoemd op etiket) dood als enige ook de knolletjes! Toepassing toegestaan tussen 16 maart en 15 november. Melding bij nvwa (v.h. PD) verplicht (zie hierboven).

36 LET OP: - Voor inzet van bodemherbiciden geldt dat licht inwerken en/of vochtige grand het resultaat verbeteren. - Alle genoemde middelen ingezet na-opkomst (nok), moeten in combinatie worden gespoten met andere actieve partners voor een goed resultaat. - Bespuitingen met glyfosaat bevattende middelen, Laddok N en Basagran moeten enkele malen (na hergroei) worden herhaald om voldoende effect te krijgen. Dit geldt ook voor de combinatie (Calaris of Callisto) + (Samson of Milagro). Dit kan in mat's problemen geven met fytotoxreacties. COMBINATIES / COMBINATIEPRODUCTEN Dual Gold of Frontier Optima (vok), gevolgd door (Calaris of Callisto) + (Samson of Milagro) nok Dual Gold of Frontier Optima (vok), gevolgd door MaisTer + Actirob + (Calaris of Callisto) nok Vok + rond 3 s blad knolcyperus Vok + rond 3 e blad knolcyperus In de periode vok tot 3 s blad van de knolcyperus In de periode vok tot 3 e blad van de knolcyperus In de periode vok tot 3 e blad van de knolcyperus zeer goed Zie elk middel Zie hiervoor de beschrijving van het voorbeeld van bestrijding in mat's goed / zeer goed Zie elk middel Zie hiervoor de beschrijving van het voorbeeld van bestrijding in mat's Akris (w.s. Frontier Optima + Laddok N) (zeer) goed Zie etiket Dit samengestelde middel is niet onderzocht, de werking is een inschatting van de werking van de afzonderlijke middelen. Gardo Gold (w.s. Callisto + Laddok N) (zeer) goed Zie etiket Dit samengestelde middel is niet onderzocht, de werking is een inschatting van de werking van de afzonderlijke middelen. Aspec T (w.s. Dual Gold + Laddok N) (zeer) goed Zie etiket Dit samengestelde middel is niet onderzocht, de werking is een inschatting van de werking van de afzonderlijke middelen. * Voor de meest actuele toelating raadpleeg de etikettekst of -> toelatingen -> bestrijdingsmiddelendatabank zoeken.

37 Einde bijlage: bijlage brief productschappen februari 2014 met bijlage Terug naar het agendapunt

38 bijlage diverse reacties uit de sector (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####220eec6f e-b69f ac5d12#

39 AgriHolland Nieuws: 'Voorwaarden gebruik metam-natrium onmogelijk uit te voe... pagina 1 van 1 Ag r i UQyf n a ^nieuws 26/08/2014 'Voorwaarden gebruik metam-natrium onmogelijk uit te voeren' Het Ctgb heeft de schorsing van 28 mei jongstleden van het gebruik van middelen op basis van metam-natrium opgeheven. Aan het gebruik van de grondontsmettingsmiddelen zijn wel forse beperkingen verbonden. Volgens Cumela Nederland en LTO Nederland zorgen die beperkingen ervoor dat het in de praktijk vrijwel onmogelijk zal zijn om metam-natrium toe te passen. Op basis van de aangereikte informatie door de toelatinghouder, heeft het Ctgb volgende aanvullende strikte voorwaarden opgenomen: Een onbehandelde bufferzone van 150 meter tussen behandeld perceel en kadastrale grens van woningen en overige verblijfsplaatsen waar mensen langere tijd verblijven zoals winkels, scholen, bedrijven en kantoren; Directe afdekking van het perceel (ministens 14 dagen) met een plastic met VIF-kwaliteit; Inbrengen op tenminste 20 centimeter diepte; Maximaal te behandelen areaal van 1 hectare met minimaal 150 meter afstand tussen behandelde velden. Volgens Cumela Nederland is er sprake van een pakket zeer strenge voorwaarden, die praktisch lastig uit te voeren zijn. Voor de bedrijven die gei'nvesteerd hebben in grondontsmettingsapparatuur is het een zure boodschap. Terwijl zij ook degenen zijn die (deels) met alternatieve technieken en methoden aan het experimenteren zijn. En waarvan verwacht wordt dat zij verdergaan met innoveren. In de komende periode zal Cumela Nederland in kaart brengen wat de gevolgen zijn van de extra aanvullende voorwaarden. Ook LTO-bestuurder Joris Baecke constateert dat de beperkende voorwaarden die het Ctgb vaststelt voor veel praktische belemmeringen zorgen, waardoor het voor telers praktisch lastig wordt om metam natrium toe te passen. Verder denkt hij dat vanwege met name de afdekplicht de kosten van een toepassing aanzienlijk oplopen. LTO gaat met de sectoren evalueren welke knelpunten deze beperkende voorwaarden opleveren. Verder gaat LTO op korte termijn overleggen met staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken om de ontwikkeling van alternatieven voor metam natrium te versnellen. bron: Cumela Nederland/LTO Nederland, 25/08/14 Copyright 2014 AgriHolland B.V. http :// &prn=

40 AgriHolland Nieuws: KAVB voorziet hogere huurprijs voor bollengrond door extr... pagina 1 van zoek in de hele site» nieuws >nieuws vacaturebank 27/08/2014 Q QIQQ KAVB voorziet hogere huurprijs voor bollengrond door extra eisen bij inzet metam-natrium De Koninklijke Algemeene Vereeniging voor Bloembollencultuur (KAVB), de branchevereniging van de bloembollensector, vreest dat de beperking in de gebruiksmogelijkheden van het grondontsmettingsmiddel metam-natrium er toe zal leiden dat de kosten voor telers om grond te huren sterk gaan stijgen. Er komt minder aaltjesvrij huurland beschikbaar voor de bolienteelt. Eind mei stelde staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken een moratorium in op het gebruik van metam-natrium vanwege de mogelijke gezondheidsrisico's voor omwonenden van met het middel ontsmette percelen. De toelatingshouder van het middel heeft vervolgens nieuwe informatie aangeleverd. Op basis daarvan is nu bepaald dat het middel alleen onder strengere voorwaarden mag worden gebruikt. Er moet een buffer van 150 meter worden aangehouden zitten tussen het ontsmette perceel en verblijfsplaatsen van mensen. Het perceel moet 14 dagen afgedekt zijn met folie en er mag maximaal 1 hectare worden ontsmet, met minimaal 150 meter afstand tussen behandelde percelen. De voorwaarden zullen er toe leiden dat metam-natrium veel minder zal worden toegepast, zegt adjunct-directeur Andre Hoogendijk van de KAVB. Daardoor komt er meer vraag naar aaltjesvrije percelen en dat zal de prijs voor het huren van grond voor de teelt van bollen opdrijven. Vooral in het noorden en oosten van het land en in Flevoland wordt door telers vaak grond gehuurd. Een alternatief middel met een vergelijkbaar brede werking als metam-natrium is niet voorhanden, stelt Hoogendijk. Hij hoopt dat staatssecretaris Dijksma geld beschikbaar stelt om het onderzoek naar alternatieven te versnellen. bron: Boerderij Vandaag, 27/08/14 Copyright 2014 AgriHolland B.V. ±> nieuws 'Voorwaarden gebruik metam-natrium onmogelijk uit te voeren' Ctgb legt beperkende voorwaarden op aan gebruik metam-natrium In het AgriHolland Nieuwsarchief (alleen abonnees): Ctgb heeft toelatingen van metam-natrium geschorst

41 AgriHolland Nieuws: KAVB voorziet hogere huurprijs voor bollengrond door extr... pagina 2 van 2 LTO Nederland en Plantum tonen begrip voor tijdeiijk verbod op metam-natrium Dijksma wil nadere afspraken over inzet van metam-natrium Postadres AgriHolland B.V. Postbus AD Wageningen Bezoekadres T: AgriHolland B.V. Nudepark 97 B 6702 DZ Wageningen F: [email protected] [email protected] [email protected] KvK: BTW: NL B01 Bank: ING IBAN: NL 56 INGB Swiftcode: INGBNL2A 2014 AgriHolland B.V

42 Einde bijlage: bijlage diverse reacties uit de sector Terug naar het agendapunt

43 bijlage folder over knolcyperus (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####e030a7e7-5b8a-4c64-adb3-d82f68f936d9#

44 VERORDENINGEN Om de vermeerdering en verspreiding van knolcyperus te voorkomen, zijn voor telers verbodsbepalingen, maatregelen en (overige) verplichtingen opgenomen in de "verordening bestrijding knolcyperus" van het Productschap Tuinbouw (PT) en het Productschap Akkerbouw (PA). Als u eigenaar of gebruiker bent van een besmet perceel, dan mag u bijvoorbeeld op het betreffende perceel ten minste 3 jaar geen akker- en tuinbouwgewassen (inclusief mai's en graszoden) telen (teeltverbod). Het teeltverbod wordt namelijk pas opgeheven als in 3 aaneensluitende jaren op het besmette perceel geen knolcyperus is aangetroffen. Jaarlijks wordt elk besmet perceel gecontroleerd. Wordt op een perceel voor het eerst knolcyperus aangetroffen, dan is de gebruiker verplicht om financieel bij te dragen in de controlekosten. Overtredingen van de verordeningen worden tuchtrechtelijk afgehandeld. knolcyperus op braakiand ERUS herkennen De teksten van de verordeningen zijn te vinden op de internetsites van deze productschappen, en Voor informatie over de verordeningen kunt u terecht bij het PA of PT. De telefoonnummers zijn hieronder vermeld. voorkomen bestrijden knolcyperus in aardappelen Eind jaren zeventig vestigde zich op een aantal akker- en tuinbouwbedrijven in Nederland een nieuw en lastig onkruid. De Nederlandse naam van dit onkruid is knolcyperus (Cyperus esculentus L.) ACTIE GEBODEN! Knolcyperus is een bedreiglng voor agrarische bedrijven. Het is dus zaak om met man en macht te voorkomen dot het onkruid zijn opmars voortzef. Als u knolcyperus aantreft of vermoedt, neem dan contact op met de NAK, Bloembollenkeuringsdienst (BKD) of Naktuinbouw. Zij kunnen u verder helpen. c o o MEER INFORMATIE Voor meer informatie of nabestellingen kunt u terecht bij het Productschap Akkerbouw. Een digitale versie van deze folder, informatie over de regels, bestrijdingsadviezen en de lijst met gemeenten waarin percelen met knolcyperus zijn gelegen kunt u vinden op: U kunt met uw vragen ook terecht bij de keuringsdiensten. "O =3 Bloembollenkeuringsdienst (BKD) Zwartelaan 2, Postbus AH LISSE telefoon: [email protected] internet: QJ PRODUCTSCHAP AKKERBOUW Stadhoudersplantsoen 12, Postbus LS DE N HAAG telefoon: [email protected] internet: Productschap i!i Tuinbouw Louis Pasteurlaan 6, Postbus AG ZOETERMEER telefoon: [email protected] internet: Naktuinbouw Sotaweg 22, Postbus AA ROELOFARENDSVEEN telefoon: [email protected] internet: NAK Randweg 14, Postbus BC EMMELOORD telefoon: [email protected] internet: CL C o EEN HARDNEKKIG ONKRUID Knolcyperus is een zeer hardnekkig onkruid dat grote problemen kan veroorzaken. Dit onkruid bedreigt de goede kwaliteit van de Nederlandse land- en tuinbouwproducten. Het is een gevaar voor partijen plant- en pootgoed en voor cultuurgrond. In plant- en pootgoed mag namelijk geen knolcyperus aanwezig zijn en op besmette cultuurgrond geldt een teeltverbod voor alle akker- en tuinbouwgewassen, inclusief mats en graszoden. Knolcyperus kan zich enorm snel verspreiden. Reden waarom u al het mogelijke moet doen om besmetting en verdere verspreiding te voorkomen. Daarbij is de herkenning van de plant een eerste voorwaarde. In deze folder leest u niet alleen hoe u knolcyperus kunt herkennen, maar ook hoe u het kunt voorko men en bestrijden. Daarnaast komen de belangrijkste eisen, zoals die gelden in de akker- en tuinbouw, aan de orde.

45 LEVENSCYCLUS Knolcyperus overwintert als knol (ook wel "pitje" genoemd) in de grond. De knol is een verdikt gedeelte van de wortelstok met maximaal twaalf "ogen". De knol kan zeker tien jaar levenskrachtig blijven. Knolcyperus loopt uit vanaf begin mei. Uit het kopoog van de knol ontwikkelt zich een wortelstok. Vlak onder het grondoppervlak ontstaat een verdikking: de basaalknol. Vanuit de basaalknol vormt zich een nieuwe plant. De plant vormt blad, zijdelings ontstaan wortels en na zeer korte tijd ook horizontale wortelstokken. Die vormen opnieuw basaal- knollen die op hun beurt ook weer wortelstokken en planten of nieuwe knollen vormen. Naarmate het seizoen vordert neemt de scheutgroei af, terwijl de vorming van knollen toeneemt. De knollen worden gevormd aan plantjes met 4 of meer blaadjes en bij afnemende daglengte (na 21 juni). Knolcyperus bloeit van juli tot oktober. Uit de basaalknol schiet dan een Stengel op met aan het einde een biesachtige bloeiwijze. Het zaad is niet kiemkrachtig. Na de eerste nachtvorst sterft de plant bovengronds af. De ondergrondse knollen kunnen de vorst echter goed doorstaan. Een enkele plant kan zich in een seizoen naar alle zijden meters ver uitbreiden. Onder optimale omstandigheden kan een moederknol in een groeiseizoen ongeveer 200 planten en 8000 knollen vormen! * HERKENNEN Knolcyperus is herkenbaar aan het roze "voetje" en aan de zijdelings groeiende wortelstokken. De bladeren van de knolcyperusplant groeien vanuit de basis en lopen spits toe. Een knolcyperusknol, die zelf geen wortels vormt, smaakt nootachtig. De knol is voor de afrijping wit, later kastanjebruin en uiteindelijk bijna zwart. De grootte varieert van enkele millimeters tot 2 centimeter. In de bloeiperiode (juli tot oktober) komt vanuit de basaalknol (zie 'levenscyclus') een driekantige Stengel met aan het einde, tussen de schutbladen, een geelbruine biesachtige bloeiwijze. In Nederland komt een aantal soorten knolcyperus voor die enigszins verschillen in bloeiwijze. Knolcyperus kent, afhankelijk van het gewas waarin het onkruid voorkomt, verschillende verschijningsvormen. Knolcyperus "groeit" met het gewas mee. In een open gewas blijft de knolcyperusplant klein en gedrongen, terwijl hij in een hoog gewas juist lange en smalle bladeren vormt. Knolcyperus lijkt sterk op zeebies [Scirpus maritimus). Toch is de ene plant van de andere te onderscheiden. Zeebies vormt stengels met bladeren en de bladpunten zijn vergroeid. De knol van de zeebies kan wortels vormen (het vormt geen basaalknol). Zo'n knol smaakt houtig en vezelig. De bladeren van zeebies breken of knisperen niet bij samenvouwen en de zijkant van het blad voelt (van boven naar beneden) ruw aan. Als u twijfelt tussen knolcyperus of zeebies, dan kunt u een monster van het betreffende onkruid ter identificatie aanbieden bij de op de achterzijde van deze folder genoemde keuringsdiensten. Nog meer van deze vegatieve verschillen kunt u vinden op: knolcyperus zeebies Stengel wortelstokken moederknol wortels en wortelst^i knolrust uitlopen scheutvorming wortelstokvorming knolvorming knolrust met juni juli augustus oktober VOORKOMEN EN BESTRIJDEN Knolcyperus verspreidt zich op de volgende manieren: via besmette partijen plant- en pootgoed; via besmette machines en werktuigen; via besmette grond of besmet afval (versleping); via besmet land (uitbreiding). Besmet plant- en pootgoed Plant- en pootgoed moet vrij zijn van knolcyperus. Het maakt daarom onderdeel uit van de keuring van de gewassen en geoogste partijen doorde keuringsdiensten. Indien tijdens een teelt blijkt dat het perceel besmet is met knolcyperus, worden voorwaarden gesteld aan (de oogst, verwerking en/of vervoer van) het gewas of product. Besmette partijen plant- en pootgoed moet worden vernietigd als ze niet voor 100% kunnen worden geschoond. Ais u plant- of pootgoed (onder contract) vermeerdert of daarvoor een perceel verhuurt, verzeker u er dan van dat het uitgangsmateriaal niet besmet is met knolcyperus of maak daarover duidelijke afspraken. Besmette machines en werktuigen Machines en werktuigen die gebruikt zijn op een besmet perceel, of waarmee een besmette partij is behandeld, moeten direct na gebruik ter plekke worden gereinigd. Schoonmaken gaat het beste met een hogedrukspuit, een bezem of een borstel. Zo voorkomt u besmetting van andere percelen, perceelsgedeelten of partijen. Voorkom dat spoelwater in de sloot terechtkomt. Controleer altijd vooraf of de machines en werktuigen die op uw perceel worden gebruikt ook daadwerkelijk schoon zijn (dus ook machines van loonwerkersl). Als eigenaar of gebruiker van een besmet perceel bent u verplicht om anderen (bijvoorbeeld loonwerkers) die dat perceel bewerken, voor de uitvoering van de werkzaamheden te informeren over de besmetting (zie ook 'verordeningen' op de achterzijde). Besmette grond of besmet afval Sorteergrond, zeefgrond of afval dat afkomstig is van besmette partijen dient op verantwoorde wijze afgevoerd en/of vernietigd te worden. Accepteer geen grond of afval als niet zeker is dat het vrij is van knolcyperus. Besmet land De planten kunnen zich in een seizoen meters ver naar alle zijden uitbreiden. Onder optimale omstandigheden kan een moederknol in een groeiseizoen ongeveer 200 planten en knollen vormen. Het is daarom erg belangrijk om, zodra u op een perceel een knolcyperusbesmetting constateert, de besmetting zo snel mogelijk in te dammen. Dit kan (bij een lichte besmetting) handmatig door de MEER INFORMATIE Voor meer informatie of nabestellingen kunt u terecht bij het Productschap Akkerbouw. Een digitale versie van deze folder, informatie over de regels, bestrijdingsadviezen en de lijst met gemeenten waarin percelen met knolcyperus zijn gelegen kunt u vinden op U kunt met uw vragen ook terecht bij de keuringsdiensten. De contactgegevens zijn vermeld op de achterzijde van deze folder. mm gehele plant, inclusief wortels en knol(ien) uit te graven en te vernietigen, dan wel (bij een zware besmetting) door inzet van chemische middelen of zwart plastic. Welke chemische middelen knolcyperus bestrijden, kunt u vinden op: Daaris een notitie beschikbaar waarin dejongste onderzoeksgegevens en ervaringen uit de praktijk zijn verwerkt tot bestrijdingsadviezen. De notitie wordt op verzoek toegezonden, bel hiervoor met het Productschap Akkerbouw. Het telefoonnummer is vermeld op de achterzijde van deze folder. I (J >. '-CT i Voor bestrijdingsadviezen zie: Het inspecteren en vervolgens bestrijden moet elke drie tot vier weken worden herhaald, totdat geen hergroei meer plaatsvindt. Deze methode van uitputting wordt versneld als na de bestrijding een grondbewerking wordt uitgevoerd. Een grondbewerking met bijvoorbeeld een ploeg, frees of cultivator bevordert namelijk de kieming. Reinig de machines en werktuigen zorgvuldig na gebruik! Het toepassen van een 'natte grondontsmetting'met metam-natrium is de enige methode om de (losse) knolletjes in de bodem direct te bestrijden. Als u een perceel aankoopt, pacht of huurt, of als u onder contract laat telen, verzeker u er dan van dat de grond niet besmet is met knolcyperus. Controleer daarom nu al het perceel op knolcyperus als u van plan bent het volgend jaar te gebruiken. Een hulpmiddel om te achterhalen of er risico's zijn op knolcyperus, is de lijst met gemeenten waarin percelen gelegen zijn waarop een teeltverbod rust. De lijst is te vinden op: en wordt jaarlijks geactualiseerd.

46 Einde bijlage: bijlage folder over knolcyperus Terug naar het agendapunt

47 bijlage gegevens FLORON (terug naar agendapunt) Documentsoort: Bijlage De inhoud van deze bijlage is te vinden vanaf de hierna volgende pagina's. #####PDFINCLUDE#####3e3e8ff6-b1e2-40ae-9cf1-b76d #

48 FLORON Verspreidingsatlas Cyperus esculentus - Knolcyperus pagina 1 van 1 Planten Mossen Korstmossen Paddenstoelen Kranswieren FLORON Verspreidingsatlas Planten Inloggen Over deze site zoeken toon Nederlandse namen verbera svnoniemen Cabomba caroliniana Cakile maritima Calamaorostis arundinacea Calamaarostis canescens Calamaarostis epiaeios Calamaarostis pseudophraamites Calamaarostis stricta Calamaarostis x aracilescens Calammophlla (x) Calammophila baltica fx) Calendula arvensis Calendula officinalis Calepina irregularis Calla palustris Callitriche brutia Callitriche cophocarpa Callitriche hamulata Callitriche hamulata Callitriche hermaphroditica Callitriche obtusanaula Callitriche palustris Callitriche platvcarpa Callitriche platvcarpa -f C. staonalis + C. obtusanaula Callitriche staanalis Ffoto toevoegenl g h i j k Cyperus esculentus L. Knolcyperus coord.: km-hok: LJ D < 1990 (5 asssbiokken) * *> 1990(74 atiasblokken) (C) 2014 NDFF m n o q r s t u v w x y alqemeen ecoloqie & v ersoreidina literatuur (61 flora's (21 taxonomie overiq feedback (01 Familie: Cvperaceae Groep: eenzaadlobbigen (bloemplanten) Voorkomen in Nederiand???*"!. exoot (na 1900 verwilderd of aangeplant) Indigenjteit: ingeburgerd tussen 1950 en 1974 Herkomst:_ Europa Ecologie & verspreiding Knolcyperus staat op zonnige, open, droge tot vochtige, voedselrijke, vaak bewerkte grond. Deze Cyperus kan op tal van grondsoorten staan, maar prefereert zand. Ze groeit in Nederiand vooral in mais-... fmeerl C Copyright FLORON 2014 Soortenliist Determinatie Orchideeen Ontdek op floron.nl hoe u mee kunt helpen wilde flora in kaart te brenaen > B#

49 Einde bijlage: bijlage gegevens FLORON Terug naar het agendapunt