Vrijwillige weidevogelbescherming

Transcriptie

1 Vrijwillige weidevogelbescherming in Noord-Brabant

2 Voorwoord Deze pdf van het Weidevogeljaarverslag 2011 is interactief. Op pagina 4 bij de inhoudsopgave kunt u doorklikken naar het desbetreffende hoofdstuk. Wij wensen u veel leesplezier!!! We kunnen er niet omheen: de kievitpopulatie vergrijst. De aanvulling van de populatie met jongere vogels blijft achter en de oudere vogels kunnen minder goed tegen de weersextremen. De legsels komen wel voldoende uit, maar dan moeten de kuikens zien groot te worden in een intensief gebruikt landbouwgebied met te weinig schuilgelegenheid en voedsel. Door tegenvallende resultaten houden ook steeds meer weidevogelbeschermers het voor gezien. Afkalving dreigt, zowel bij de kieviten als bij hun beschermers. Dit laten we toch niet gebeuren? Hoe buigen we deze trend om? Gebleken is uit een kleinschalig onderzoek naar nieuwe maatregelen dat er hoop is: het broedsucces steeg van 70% naar 95% en de overlevingskans van 17% naar 30%. We moeten aan de slag met deze aanpak. De vergrijzende kievitpopulatie behoeft een nieuwe impuls. En dat geldt evenzeer voor de vergrijzende populatie beschermers. Het moet toch mogelijk zijn jonge mensen te rekruteren die een aantal dagdelen in het voorjaar willen besteden aan het beschermingswerk? Samen met een groep ervaren, kundige en bevlogen mensen iets betekenen voor de weidevogels als voorjaarsbodes. Er zo aan meehelpen dat het voorjaar geen silent spring wordt in onze weide- en akkergebieden. Wij geven het niet op! Juist bij deze tegenvallende resultaten is het beschermingswerk doorslaggevend. Brabants Landschap zal er alles aan doen om die nieuwe impuls te geven. We schakelen daar onze nieuwe website met nieuwe contactmogelijkheden naar jongeren graag voor in. Jan Baan Directeur Brabants Landschap Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de Provincie Noord-Brabant en de Nationale Postcode Loterij

3 Inhoud Klik op de paginacijfers en ga naar het desbetreffende hoofdstuk Inleiding Inleiding Coördinatie en ondersteuning Omstandigheden seizoen Omvang weidevogelbescherming Resultaten Resultaten per weidevogelgroep Bijlagen 2012 was een donker jaar. In vergelijking met eerdere jaren vonden de Brabantse vrij willigers maar weinig nesten. Ook het aantal uitgekomen broedsels is bedroevend. Vooral de kievit, toch de meest kenmerkende weidevogel van Brabant, deed het dramatisch. Door onvoldoende jonge aanwas raakt de populatie vergrijsd en de oudere vogels kunnen extreem weer niet meer aan. Afgelopen winter was koud en daarom moesten de vogels ver wegtrekken. Resultaat: onvoldoende dieren kwamen in broedconditie. Ook het aantal vrijwilligers liep lichtelijk terug. Daarvoor zijn allerlei oorzaken, maar steeds vaker is demotivatie door slechte resultaten een reden. Doodzonde, want in de meeste gebieden zonder bescherming, zijn de weidevogels helemaal verdwenen. Eerlijk is eerlijk: wie met een pessimistisch oog naar de resultaten in dit jaarverslag kijkt, ziet de weidevogelstand langzaam maar zeker wegglijden. Toch was 2012 juist een jaar van lichtpuntjes. In elk hoofdstuk zitten flarden van licht, die door alle schaduw juist extra goed opvallen. Neem het hoofdstuk Coördinatie en ondersteuning : daaruit blijkt hoeveel energie nog altijd in de vrijwillige beschermers zit. Of Omstandigheden seizoen 2012 : eigenlijk was het weer niet eens zo slecht, vooral voor de kritische soorten zoals grutto viel het eigenlijk wel mee. Omvang weidevogelbescherming dan: weer meer landbouwbedrijven bezocht door vrijwilligers. Zelfs Resultaten seizoen zorgt voor een kleine glimlach, want al die inspanning levert wel degelijk resultaat. Tel op: het uitkomstpercentage is opnieuw boven de 70%; Grutto, wulp en tureluur deden het heel aardig, vooral in de collectief beheerde gebieden; en ook de pilot met maatregelen voor de kievit geeft een hoopgevende uitslag. In Resultaten per weidevogelgroep blijft bijvoorbeeld het verhaal uit Boekel-Venhorst hangen: na jaren van daling vreesde iedereen het einde, maar de populatie veert weer op. Het lijkt erop dat we samen op steeds meer plaatsen, steeds meer vat krijgen, op steeds meer factoren die het broedresultaat beïnvloeden. We zijn er nog niet: het grootste probleem is dat onvoldoende kuikens uiteindelijk de leeftijd behalen om zelf te gaan broeden. De komende jaren wordt deze factor volop onderzocht. Pilotprojecten (zoals de maatregelen voor de kievit in het hart van dit blad), maar ook met wetenschappelijk onderzoek (niet in dit jaarverslag) gaan de komende tijd nieuwe inzichten opleveren. Ondertussen houden vrijwilligers, boeren en vele anderen de populatie zo veel mogelijk op peil. Nee, wie met een optimistisch oog naar dit jaarverslag kijkt, ziet geen schaduwen of wegglijdende populaties. Voor hen staat weidevogelbeheer op een kantelpunt. En die lichtpuntjes? Dat is het einde van de tunnel. 4 5

4 Coördinatie en ondersteuning in 2012 Nog altijd ligt de Organisatie basis in De Brabantse weidevogelbescherming is de laat- nestbescherming ste jaren sterk veranderd. door vrijwillige Sinds de professionele WEIDEvogelgroepesatie uitgebreider, com- start in 1994 is de organiplexer en intensiever geworden. Uitgebreider werd het door bijvoorbeeld weidevogelconvenanten, waarvan er drie zijn afgesloten. In zo n convenant beloven betrokkenen aan elkaar om weidevogels te beschermen. Het Coördinatiepunt Landschapsbeheer is hierbij altijd in de begeleidingscommissie vertegenwoordigd. Complexer werd het werk ook. Met vernieuwde inzichten in het achterhoofd, coördineerde het Coördinatiepunt dit jaar enkele innovatieve projecten. Samen met vrijwillige beschermers en agrariërs zijn bijvoorbeeld rustzones, graanranden en braakstroken aangelegd. Maatregelen die het biotoop voor de vogels moeten verbeteren. In de enkele gebieden met de hoogste dichtheden aan kritische weidevogels werd de bescherming daarnaast fors intensiever. in 2010 startten de voorbereidingen voor het collectief beheer. Samen met ZLTO is het Coördinatiepunt nu verantwoordelijk voor de kwaliteit van zes collectieve weidevogel- en vier collectieve akkervogelplannen. Via weidevogelkringen en zitdagen met de deelnemers worden jaarlijks afspraken gemaakt tussen boeren en vrijwilligers om tot het best haalbare resultaat te komen. Toch is de essentie van het werk gelijk gebleven. Nog altijd ligt in nagenoeg heel Brabant de basis in nestbescherming door vrijwillige weidevogelgroepen en worden zij daarbij begeleid door het Coördinatiepunt. Die ondersteuning bestaat uit het delen van kennis (cursus en opleiding) en beschikbaar stellen materiaal (registratieboekjes en PDA s met GPS). Gedurende het weidevogelseizoen worden de weidevogelgroepen in het veld begeleid en getraind door de drie veldmedewerkers van het Coördinatiepunt. Marco Renes ondersteunt groepen in Oost-Brabant. Groepen in Midden-Brabant kunnen rekenen op vakkundige begeleiding van Anja Popelier en in West-Brabant wordt de kennis van Willem Veenhuizen en Arjen Stoop benut. Heeft u vragen over weidevogelbescherming, dan kunt u hun contactgegevens vinden in bijlage 1 van dit jaarverslag. De algehele coördinatie van ondermeer alle bovenstaande werkzaamheden ligt bij de coördinator soortenbescherming, Jochem Sloothaak. Maar zonder het geweldige werk van alle 40 groepscoördinatoren, is het onmogelijk om de bescherming rond te zetten. Werving en opleiding Zo nu en dan stoppen vrijwilligers met het beschermingswerk. Aanleiding is veelal de gezondheid of andere verplichtingen (werk, oppas, andere hobby s, etc.). Toch speelt in toenemende mate demotivatie door tegenvallende resultaten een rol in het besluit om te stoppen. Dat is jammer, want juist wanneer de resultaten tegenvallen, zijn inspanning het hardst nodig. Daarom is het werven van nieuwe vrijwilligers erg belangrijk. Via tientallen advertenties in lokale bladen konden gelukkig ook nieuwe vrijwilligers verwelkomd worden. Ook op streekfestivals, braderieën, open dagen en tijdens de Weidevogelkijkweek lieten groepen hun werk zien met een excursie, fotostand en ander promotiemateriaal. Deze acties leverden veel bekendheid en nieuwe weidevogelbeschermers op. 6 7

5 Aan nieuwe vrijwilligers wordt, via cursussen, de basiskennis en techniek van weidevogelbescherming uitgelegd. Deze tweedaagse cursus is in 2012 gehouden in Made en Schijndel. Een tweede cursus ging in op alarmtellingen - het registeren van alarmerende grutto s - en het inventariseren van kleine soorten. Deze cursus werd gegeven op drie locaties (Reusel, Giessen en Lithoijen). Materiaal Voor goed beschermingswerk zijn goede materialen en hulpmiddelen nodig. In 2012 ontving het Coördinatiepunt bestellingen van weidevogelgroepen voor onder andere: markeerstokken, rieten mandjes, jaarverslagen, 400 verjaagstokken, 200 veldgidsjes, 150 administratieboekjes, 100 sleepslangbeschermers en 15 GPS-apparaten. Ook leende het Coördinatiepunt verschillende voorlichtingsmaterialen uit zoals een fotostand, posters, brochures, opgezette vogels en kunsteieren. Juist wanneer resultaten tegenvallen, zijn inspanningen het hardst nodig Contacten met groepen Voor de uitvoering van pilot-projecten voor de grutto en de kievit is in 2012 extra begeleiding gegeven. Groepen werden ondersteund bij de werving van boeren, het afsluiten van overeenkomsten en de uitvoering van maatregelen. Tijdens het broedseizoen wordt überhaupt veel contact onderhouden met de weidevogelgroepen. Veldmedewerkers geven adviezen over het zoeken van nesten, het interpreteren van vogelgedrag, het contact met de boeren en de opbouw van een goede groepsstructuur. Verder bezochten de provinciaal coördinator en de veldmedewerkers voor, tijdens en na het broedseizoen diverse start-, evaluatie- en afsluitavonden. Er werd een bijdrage geleverd aan het programma, vaak door middel van lezingen, een quiz, of het afspelen van een interessante film. Voor de groepscoördinatoren werd in 2012 een excursie georganiseerd naar het Diessens Broek en voor iedereen die zich bezighoudt met weidevogelbescherming werd de provinciale jaaravond in het Provinciehuis georganiseerd. Tenslotte werden via twee digitale nieuwsbriven ervaringen, tips, verhalen, onderzoeken en nieuwtjes gedeeld met alle vrijwilligers. Coördinatorenexcursie naar weidevogelgebied Diessens Broek Tijdens het broedseizoen leveren coördinatoren een enorme inspanning om de weidevogelbescherming in hun gebieden in goede banen te leiden. Dan is een gezellig dagje weg wel op z n plaats. Op 12 mei werd daarom de jaarlijkse excursie gehouden voor de coördinatoren van alle veertig Brabantse weidevogelgroepen. Dit jaar was de bestemming dichter bij huis dan in andere jaren, namelijk in de reservaatgebieden Den Opslag en het Diessens Broek. In dit gebied, dat beheerd wordt door drie terreinbeheerders (Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Brabants Landschap), is de herinrichting vorig jaar beëindigd. De natuur en de weidevogels kunnen weer hun gang gaan in het flink vernatte gebied. De komende jaren zit de uitdaging in het beheer, en daarover werd uitgebreid gesproken. Brabants Landschap houdt het beheer in eigen hand en Staatsbosbeheer draagt het over aan pachters. Toekomstig behoud van de grote populatie grutto s (grootste van Brabant) speelt hierin een belangrijke rol en hierover werd tijdens de excursie van gedachte gewisseld met de beheerders. 8 9

6 Jaaravond 2012: Aanvullende maatregelen voor de kievit gewenst! Jaarverslag Dankzij het werk van vrijwillige weidvogelbeschermers kan men op vele plaatsen nog altijd genieten van luchtacrobaat Kievit. Maar, er moet meer gedaan worden om de achteruitgang ervan te stoppen. Op de provinciale jaaravond weidevogelbescherming, op 29 februari 2012, bleek iedereen het er over eens. Ruim 350 belangstellenden waren afgekomen op de provinciale jaaravond. Een teken dat er veel draagvlak is voor natuurbescherming, met de weidevogelbescherming in het bijzonder. Jan Baan, directeur Brabants Landschap, opende de avond en deed een pleidooi om ondanks de bezuinigingen te blijven investeren in het agrarisch landschap, ook buiten de Ecologische Hoofdstructuur. Uitgevoerde projecten en onderzoeken laten zien dat juist hier veel winst te behalen is. Vrijwilligers spelen hierin een cruciale rol en daarom zal Brabants Landschap hen daarin blijven ondersteunen. Coördinator soortenbescherming Jochem Sloothaak, nam de aanwezigen mee naar andere werelddelen waar leden van de Vanellus -familie zich gevestigd hebben. Zo komt de Maskerkievit met een spanwijdte van 80cm - voor in Australië en Nieuw Zeeland. Alle kieviten vertonen vergelijkbaar gedrag en broeden hun eieren uit op de grond in open landschappen. Onze Brabantse kievit ( Vanellus vanellus ) heeft zijn heil gezocht op akkers en graslandpercelen maar gaat daar in aantal achteruit. Directeur Foto Natura Danny Ellinger en voormalig beheerder bij Staatsbosbeheer Ton Pieters lichtten toe waar het probleem ligt en welke maatregelen nodig zijn om het biotoop Verdachte hond van de kievit te verbeteren. Kijk goed naar de biologie van de vogel en lever maatwerk. werd vrijgesproken Gedeputeerde Johan van den Hout, dankte de vrijwilligers voor hun enorme inzet. Uit eigen ervaring weet hij hoe belangrijk deze bijdrage is voor de provincie. Het uitvoerende werk moet toch in het veld gebeuren en daar heeft de Provincie organisaties als het Coördinatiepunt Landschapsbeheer en de weidevogelgroepen hard voor nodig. De Provincie heeft besloten om een groot project voor maatregelen in het agrarisch landschap te beschikken aan het Coördinatiepunt. Van den Hout reikt de oorkonde voor Initiatief van het jaar met bijbehorende geldcheque uit aan de heren Ben Jacobs en Noud Janssen van WWB Zuidoost-Brabant. Zij besteedden ruim 700 uur aan een predatieonderzoek in het weidevogelgebied Rouwven. Met een analyse van foto s en vele grafieken werd een gedegen onderzoek uitgevoerd naar de predatie in het gebied. Ben Jacobs gaf toelichting op het predatieonderzoek en vertelde dat één van de hoofdverdachten van het roven van eieren (de hond van één van hun boeren) vrijgesproken kon worden. Jochem Sloothaak beëindigde de avond met de definitie van een Chinese vrijwilliger: iemand die verplicht wordt vervelend werk te doen. Haaks hierop staat de Brabantse vrijwilliger: iemand die uit zichzelf leuk werk doet

7 Omstandigheden seizoen 2012 Het had Elk jaar is er wel iets aan te merken op het weer: te koud, te een heel goed seizoen warm, te nat of te droog. Dit kunnen heeft direct of indirect - via agrarische werkzaamheden - invloed worden op het broedsucces van de weidevogels. Slechts zelden zijn omstandigheden optimaal voor het uitbroeden van de eieren en het grootbrengen van de jongen. Het weer in broedseizoen 2012 laat zich niet onder één noemer vangen. In januari was het zacht, nat en vrij zonnig. De weidevogelbeschermers waren voorzichtig optimistisch. Door de vroege start na een zachte winter, had het wel eens een heel goed seizoen kunnen worden. Extreem koude start De eerste, ervaren kieviten waren al in hun broedgebieden aangekomen toen het weer begin februari omsloeg. Het werd extreem koud, met op sommige plaatsen temperaturen beneden de -20 C. Kieviten trekken alleen als het vriest, ze pendelen heen en weer met de vorstgrens. Brengt een gemiddelde vorstperiode ze slechts tot in Frankrijk, nu vroor het zelfs in Spanje, Portugal en Italië. Ze moesten veel verder weg dan gewend, wat naast gevaren ook de nodige energie kostte. Ook scholeksters hadden het moeilijk; er was te 140 mm 120 mm 100 mm 80 mm 60 mm 40 mm 20 mm 0 weinig voedsel in het waddengebied en velen legden het loodje. De meeste Brabantse grutto s brachten het er beter af. Zij waren nog niet terug uit het warme Afrika tijdens de koudeperiode hier. Zacht en zonnig, maar minder broedgevallen Na de onverwacht koude start verliep het broedseizoen zeer wisselvallig qua neerslag en temperatuur. Maart was zeer zacht en zonnig, met een normale hoeveelheid neerslag. Ideaal, maar het viel menig beschermer direct op dat er minder kieviten in de broedgebieden aanwezig waren dan in andere jaren. Sovon Vogelonderzoek bevestigde dit later voor vrijwel geheel Nederland. Het was niet geheel verassend dat in het vroege voorjaar minder kieviten tot broeden kwamen dan gehoopt. De toch al vergrijsde kievitpopulatie had moeite om in broedconditie te komen, na zo n late vorstperiode. Sommige akkers konden met het zachte weer al vroeg bewerkt worden, waardoor het snel weer rustig was in die gebieden. Waar dat nog niet gelukt was, moesten agrariërs soms veel geduld hebben, want april was koud en nat, waardoor men op veel plaatsen het land niet op kon. Uit de administratieboekjes van de vrijwillige beschermers blijkt dat de eerste en grootste ronde Figuur 1 Hoeveelheid neerslag per maand in de afgelopen 5 jaar ten opzichte van het langjarig gemiddelde (rode staaf) februari maart april mei juni normaal Figuur 2 Percentage uitgekomen legsels (zwarte en grijze lijn: kievit; groene en lichtgroene lijn: grutto Percentage uitgekomen legsels t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m t/m 9-07 kievitlegsels een week eerder uitkwam dan gemiddeld (rond 20 april, zie zwarte lijn figuur 2). Een kievit doet ongeveer een maand over het bebroeden van eieren, de legsels uit de eerste piek werden dus rond 20 maart gelegd. Het eerste officiële kievitslegsel in Nederland, werd gevonden op 11 maart 2012, in onze provincie. De oplettende beschermer Nan Visser, van Weidevogelgroep Schijndel e.o. ontving van landelijk coördinator en controleur Aad van Paassen felicitaties en een warme beloning. Het nest werd uiteraard meteen beschermd. Trage grasgroei Vanwege het koude en natte weer in april en begin mei kwam de grasgroei traag op gang en kon op veel plaatsen pas vanaf half mei worden gemaaid. Dit leverde een paar weken extra rust op voor grutto s en wulpen die zaten te broeden op percelen zonder beheerovereenkomst. Gunstig, omdat ook de grutto s in 2012 twee weken later broedden dan gemiddeld

8 Omvang weidevogelbescherming (groene lijn in figuur 2). De akkers waren door de overvloedige regenval op veel plaatsen niet te bewerken. Zelfs op maïspercelen waar een overeenkomst voor uitgesteld bewerken was afgesloten, moesten de bewerkingen soms nog langer worden uitgesteld. Op zich was de rust die daardoor ontstond gunstig voor kievit- en scholeksterkuikens, maar het weer was ook voor hen niet ideaal. Bij lage temperaturen moeten de kuikens vaker door de ouders worden opgewarmd, en onder de vleugels kun je nu eenmaal niet op Hierdoor was er van de één op de andere dag geen alarmerende vogel meer te vinden zoek naar eten. Pas in de tweede helft van mei werd het fraai en zonnig lenteweer, maar veel akkers moesten opdrogen voor ze bewerkt konden worden. Op de graslanden werd toen wel massaal de eerste snee gras binnengehaald. Net op tijd voor zware onweersbuien die op sommige plaatsen voor verregende kuikens en ondergelopen nesten zorgden. Hierdoor was er in deze weidevogelgebieden van de één op de andere dag geen alarmerende vogel meer te vinden. Samen met een koele en natte junimaand waren de omstandigheden voor jonge vogels in broedseizoen 2012 toch niet ideaal te noemen. Meer of minder vrijwilligers? In 2012 hebben veertig groepen gegevens aangeleverd over hun activiteiten. Dit getal geeft tevens het aantal actieve groepen aan in Brabant. Landelijk zijn ongeveer 400 groepen actief, waarvan er ruim 100 georganiseerd zijn in de Bond Friese Vogelwachten. Tot 2006 was een stijgende lijn te zien in het aantal Brabantse vrijwillige weidevogelbeschermers, waarna het aantal redelijk stabiel bleef. In 2012 daalde het aantal vrijwilligers voor het eerst weer onder de 700. Momenteel zijn 698 personen vrijwillig actief in weidevogelbescherming in onze provincie, ruim 6% van het landelijk aantal vrijwillige beschermers. Gemiddeld telt een vrijwilligersgroep in Brabant ongeveer 17 vrijwilligers. Hoe staat het met de medewerking van agrarische bedrijven? In 2012 verleende een recordaantal van bedrijven medewerking aan de vrijwillige weidevogelbescherming. Bij deze bedrijven werd op ha naar nesten gezocht en, waar nodig, bescherming uitgevoerd. Dat is ruim 300 ha meer dan in Bij sommige groepen vielen percelen af waar de laatste jaren geen weidevogels meer broedden, andere beschermers konden nieuwe agrariërs in hun groep verwelkomen. Gemiddeld heeft iedere vrijwilliger iets minder dan 2 bedrijven onder zijn of haar hoede. Bovendien laten deze aantallen zien dat ieder seizoen ruim 19 ha per vrijwilliger wordt beschermd. Figuur 3 Ontwikkeling aantal vrijwilligers en bedrijven over de periode Aantal vrijwilligers bedrijven 14 15

9 Op welke percelen wordt door de weide vogels het meest gebroed? Op de bedrijven waar aan weidevogelbescherming wordt gedaan werd in 2012 gemiddeld 44% gras, 36% maïs, 4% aardappelen, 3% bieten, 2% graan en 11% overige of onbekende gewassen geteeld (figuur 4). Onder de Brabantse weidevogels is een sterk onderscheid te maken tussen bouwlandbroeders en graslandbroeders; uitzonderingen daargelaten. Het is bekend dat de kievit een sterke voorkeur heeft voor bouwlandpercelen (maïs, aardappelen, bieten, etc.) In 2012 werden legsels gevonden, van met Gemiddeld name kievit en scholekster, op heeft iedere ha. bouwland. Dit is een gemiddelde dichtheid van 1 legsel per vrijwilliger 2,3 ha, maar plaatselijk worden iets minder dan soms tientallen nesten op enkele 2 bedrijven hectares gevonden. Hierbij moet onder zijn of worden aangetekend dat het voor een deel om herhalingslegsels gaat. haar hoede Wanneer een legsel verloren gaat door bijvoorbeeld predatie zal een kievitpaartje vaak een 2e poging doen. In 2012 was het uitkomstpercentage echter vrij hoog, waardoor minder herhalingslegsels nodig waren (zie volgend hoofdstuk). De echte graslandbroeders, zoals grutto en wulp, produceerden samen 789 legsels op ha, dit is 1 legsel per 6,4 ha. In Brabant worden dus veel meer legsels gevonden op bouwland dan op grasland. De vogels die in grasland broeden zijn over het algemeen kritische soorten die in lage dichtheden voorkomen in onze provincie. Figuur 4 Gewassen op de percelen waar weidevogels broedden. Kievit broedt vooral op bouwland, terwijl kritische weidevogels meer van grasland houden. 44% gras 35% mais 7% onbekend 4% aardappelen 3% biet 3% overig 2% graan 2% groenten 16 17

10 Nattigheid zorgt voor nieuwkomers Heel soms doet zich een kans voor die je als natuurbeschermingsorganisatie wel moet grijpen. En dat geldt zeker voor zogenaamde plasdrasgebieden; percelen in open gebieden die een groot deel van het jaar onder water worden gezet. Eind 2011 deed zich deze kans voor nabij de Marense Kooi in de Beerse Overlaet. Er was medewerking van de grondgebruiker en de vergunningverleners, er waren financiële mogelijkheden en er waren weidevogels in de nabije omgeving. Als Coördi- natiepunt Landschapbeheer hebben we direct gereageerd door alle betrokken partijen om de tafel te krijgen en de voorbereidingen in gang te zetten. De tijdsdruk was hoog, omdat op 15 februari 2012 het water op het land moest staan. Maar, met speciale dank aan de Provincie Noord-Brabant, de Nationale Postcode Loterij, pachter & beheerder dhr. Van Mook, eigenaar Brabant Water, Landschapsbeheer Oss, Waterschap Aa en Maas en ANV D n Beerse Overleat, is dit gelukt. 90 Aantal vogelsoorten Plasdrasgebieden zijn een essentieel onderdeel binnen een vitaal weidevogelgebied. Door de natte omstandigheden ontstaat een rijk insectenleven dat voor de lange snavels van steltlopers bovendien goed toegankelijk is. Op de percelen is een greppelstructuur aangelegd, waardoor er altijd natte en droge stukken aanwezig zijn. Uit inventarisaties van de weidevogelgroepen Lith en Maasdonk blijkt dat in 2012 in totaal 95 verschillende vogelsoorten werden waargenomen op en rond de plasdraspercelen, met een piek in mei. En dat terwijl er in 2011 nog niet de helft (40 soorten) werden waargenomen! Echte weidevogels waaronder kieviten, grutto s, tureluurs en zelfs kluten kwamen niet alleen voor voedsel naar het plasdrasgebied, maar zijn ook ter plaatse gaan broeden. Het nieuwe plasdrasgebied levert daarmee ene belangrijke bijdrage aan de instandhouding van de weidevogels in de Beerse Overlaet. 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

11 Resultaten seizoen 2012 Hoeveel kuikens kropen uit het ei in 2012? Traditioneel wordt het succes van het beschermingswerk door weidevogelbeschermers bepaald aan de hand van het aantal gevonden legsels. Omdat in Brabant het overgrote deel van de gevonden nesten kievitlegsels betreft, gaat die vergelijking in sommige jaren mank. Kieviten zijn immers in staat om een tweede en soms zelfs een derde legsel te produceren als het eerste legsel mislukt door predatie of andere oorzaak. Verliezen kunnen op die manier het aantal gevonden legsels verhogen, terwijl er juist minder broedsucces geboekt wordt. In gebieden waar in verhouding veel kieviten zijn, is het daarom beter om te kijken naar het aantal uitgekomen legsels.in dit hoofdstuk zal daarop dan ook de nadruk liggen. Omdat er in Brabant vooral KIEVIT LEGSELS zijn, gaat die vergelijking soms mank In 2012 werden in totaal legsels gevonden, 640 minder dan in 2011 (-16,5%). Hiervan kwamen legsels uit, 309 minder dan in 2011 (-11%). De afname in aantal uitgekomen legsels is dus kleiner dan in het aantal gevonden legsels. Gemiddeld bestaat een kievitslegsels uit 3,96 eieren, dus in 2012 zagen bijna kuikens het daglicht! Van 215 legsels bleef de uitkomst onbekend. In figuur 5 is te zien hoe het aantal uitgekomen legsels (groene blokken), niet uitgekomen legsels (oranje blokken) en legsels met onbekende uitkomst (grijze blokken) zich verhouden tot elkaar en tot andere jaren. Daarin deed 2012 het erg slecht. De ernst van de situatie wordt nog beter zichtbaar aan de hand van de verhouding tussen het aantal uitgekomen legsels en het afgezochte oppervlak. In het hoofdstuk omvang hebben we gezien dat meer agrarische bedrijven hun medewerking verlenen en er door de vrijwilligers meer hectares zijn afgezocht. Er zijn dus minder legsels uitgekomen op een groter oppervlak. Als we een vergelijking maken met andere jaren dan zien we dat in 2008, (het jaar met hoogst aantal uitgekomen legsels sinds de registratie van de weidevogel- bescherming), gemiddeld 1 legsel werd aangetroffen per 4 hectare beschermd gebied, en in legsel op 4,75 hectare. In 2012 is de dichtheid helaas afgenomen naar 1 legsel per 5,5 hectare beschermd gebied. Het gemiddelde uitkomstpercentage van alle gevonden legsels was met 76,5% een record (zie figuur 6). De kievit boekte op dit gebied vooruitgang met een uitkomstpercentage van75% tegenover 69% in De omstandigheden tijdens het broedseizoen die we in een eerder hoofdstuk beschreven, en de pilot Maatregelen voor kievit op bouwland die op kleine schaal op een aantal plaatsen in de provincie is uitgevoerd hebben hieraan zeker bijgedragen. In 2012 noteerden slechts 11 groepen een toename van het aantal gevonden, bij 2 groepen bleef het aantal gelijk, terwijl bij 28 groepen het totaal aantal gevonden legsels afnam. Dit wordt bijna geheel veroorzaakt door het afgenomen aantal kievitlegsels. Slechts 11 groepen In het jaarverslag 2011 constateerden noteerden we dat de droogte van toen een grotere impact had op kleigrond dan op een toename in het aantal zandgrond. In 2012 was geen sprake van een neerslagtekort tijdens het gevonden broedseizoen. Zowel op zandgrond legsels als op klei nam het aantal gevonden legsels bij ongeveer 70% van de groepen af. Een schrikbarend percentage. Het toepassen van biotoopverbeterende maatregelen voor kieviten zou op termijn verbetering kunnen brengen. Per weidevogel bekeken In 2012 broedden er 29 verschillende soorten weidevogels in onze provincie, 2 meer dan in Legsels van kleine karekiet en watersnip werden in 2012 niet meer aangetroffen. Legsels van kluut, knobbelzwaan, kokmeeuw, rietgors en zomertaling waren juist terug van weggeweest. Figuur 7 laat zien hoe de verdeling is tussen de gevonden legsels van de diverse weidevogel- toename afname gelijk Figuur 5 Ontwikkeling van het aantal uitgekomen legsels (groen), niet uitgekomen legsels (oranje) en met onbekende uitkomst (grijs) in de afgelopen 6 jaar nb52 nb09 nb25 nb47 nb45 nb31 nb23 nb28 nb26 nb58 nb24 nb nb56 nb11 nb51 nb10 nb13 nb20 nb44 Aantal legsels nb38 nb12 nb16 nb32 nb49 nb18 nb41 nb37 nb39 nb50 nb33 nb29 nb30 nb54 nb14 nb15 nb nb27 nb35 nb17 nb03 nb57 Uit Niet uit Onbekend 20 21

12 Uitkomstpercentage 80,0 75,0 70,0 65,0 60,0 55,0 50,0 Figuur 6 Ontwikkeling uitkomstpercentage weidevogellegsels over de periode Een uitkomstpercentage van 70% is het absolute minimum om de populatie duurzaam in stand te houden bouwkundige werkzaamheden. Dat begint met het plaatsen van de nestmarkering. Op akkers waar meerdere bewerkingen worden verwacht, leggen vrijwilligers de aangetroffen nesten in rieten mandjes, zodat die bij bewerkingen gemakkelijker kunnen worden verplaatst. Waar de percelen worden bemest met een sleepslang kunnen speciale sleepslangbeschermers worden gebruikt. Daarbij is een goede timing vereist, omdat de beschermers zo kort mogelijk over de nesten geplaatst moeten worden. Dankzij deze, en vele andere activiteiten ging in 2012 slechts 4,2% van de legsels verloren door landbouwwerkzaamheden. Het gemiddelde uitkomstpercentage van de kievit was met 75% gelukkig weer ruim voldoende. Desondanks kwamen in totaal slechts kievitlegsels uit. Dit zijn er 325 minder dan in Het aantal uitgekomen kievitlegsels neemt al sinds 2008 af. Op akkers leggen vrijwilligers de legsels in rieten mandjes Mede dankzij de samenwerking tussen vrijwilligers en boeren ligt het uitkomstpercentage voor kievit op een acceptabel niveau. Van de geproduceerde legsels komen voldoende eieren uit. Toch loopt het aantal kieviten dat een succesvol legsel produceert terug (figuur 8). soorten. De kievit nam het grootste deel voor haar rekening met 77,2%, gevolgd door de scholekster met 7,3%. Het aandeel van de grutto was 4,9% en dat van de wulp 4,7. Wilde eend en roodborsttapuit waren goed voor elk een klein percentage van de gevonden legsels. De kievit is de meest bekende en in het oog Het merendeel van springende weidevogel de kieviten broedt voor Brabant. Logisch, op bouwland (77%), van deze soort worden in waar in het onze provincie de meeste legsels gevonden en voorjaar de meeste beschermd (2.663). Het bewerkingen merendeel van de kieviten broedt op bouwland plaatsvinden (77%), waar in het voorjaar de meeste bewerkingen plaatsvinden. Logisch dat het overgrote deel van de uren besteed aan weidevogelbescherming opgaan aan deze prachtige voorjaarsbode. Van de vele beschermingshandelingen die door de vrijwilligers worden uitgevoerd, is het onderhouden van contact met boeren en loonwerkers het belangrijkste. Het beschermingswerk moet zo goed mogelijk worden afgestemd op de te verwachten land- Figuur 7 Verdeling gevonden legsels in Brabant per soort 77,2% Kievit 7,3% Scholekster 4,9% Grutto 4,7% Wulp 0,9% Wilde eend 0,7% Gele kwikstaart 0,4% Patrijs 77,2% Kievit 7,3% Scholekster 4,9% Grutto 4,7% Wulp 0,9% Wilde eend 0,7% Gele kwikstaart 0,4% Patrijs 0,9% Roodborst tapuit 3,0% Overige soorten 22 0,9% Roodborst tapuit 23 3,0% Overige soorten 77,2% Kievit 7,3% Scholekster 4,9% Grutto 4,7% Wulp 0,9% Wilde eend 0,7% Gele kwikstaart 0,4% Patrijs 0,9% Roodborst tapuit 3,0% Overige soorten Uitkomstpercentage Figuur 8 Ontwikkeling totaal aantal legsels (ononderbroken lijn) en uitkomstpercentage (stippellijn) van de kievit Lineair (Uitkomstpercentage) Lineair (Aantal legsels) Aantal kievitlegsels

13 De oorzaak moet duidelijk niet gezocht worden in de eifase, maar veel meer in de periode waarin de jongen opgroeien, de kuikenfase. Er worden te weinig kuikens vliegvlug, waardoor de gemiddelde leeftijd van de kieviten logischerwijs oploopt. De populatie raakt vergrijst en kan extreme weersomstandigheden zoals droogte, of de kou zoals in de afgelopen nawinter, steeds slechter opvangen. Minder kieviten zijn nog in staat om een legsel te produceren en waar het wel lukt, halen weinig kuikens de vliegvlugge leeftijd. Het Coördinatiepunt heeft daarom het afgelopen jaar op kleine schaal biotoopverbeterende maatregelen genomen, waarmee getest is of omstandigheden voor opgroeiende kuikens konden worden verbeterd. De eerste resultaten zijn hoopgevend en het project krijgt een vervolg in Hierover leest u meer in het hart van deze uitgave. In 2012 werden 253 legsels van de scholekster gevonden, 13 minder dan in % kwam uit: 182 stuks. De populatie raakt vergrijsd en kan niet meer opvangen De afname kan zijn veroorzaakt door de slechte voedselsituatie in het waddengebied waar de scholeksters s winters verblijven. Wetenschappers vermoeden dat er een aantal scholeksters is gestorven van de honger, wat tot gevolg had dat er nieuwe paartjes gevormd moesten worden en dus zowel om de partners als om de territoria opnieuw gevochten moest worden. In sommige gevallen waren de gevechten zo hevig dat dit de dood tot gevolg had. Mogelijk was er ook te weinig energie over om tot broeden over te gaan. Er werd in elk geval heel wat gekissebis gemeld door de vrijwilligers. Met de grutto ging het in 2012 gelukkig weer wat beter. Liep het aantal legsels sinds 2009 terug, het afgelopen jaar kwamen totaal 170 grutto s in agrarisch gebied tot broeden, 21 meer dan in Hiervan kwam ruim 86% uit (121), een record voor deze soort! Er werd in het voorjaar van 2012 weliswaar laat gemaaid omdat de grasgroei laat op gang kwam, maar ook de grutto s kwa- extreme WEERSomstandigheden men veelal laat tot broeden. De piek van het maaien viel op veel plaatsen De piek van dus toch nog samen met de piek in het maaien het gruttobroedseizoen. Gelukkig ging in 2011 het nieuwe collectieve viel op veel weidevogelbeheer van start in 6 weidevogelkerngebieden. Bovendien plaatsen samen met de werd in 2012 de regeling Rustzones voor weidevogels voor het vijfde jaar piek in het uitgevoerd. Hierdoor profiteerden gruttobroedseizoen ook kritische soorten buiten de collectieve gebieden van bescherming door verlaat maaien. Waar door weidevogelbeschermers nesten gevonden werden, kon direct een rustzone afgesloten worden. Als we kijken naar de 6 collectieve weidevogelgebieden samen, zien we dat ook hier dat, zoals gehoopt en verwacht, het aantal gevonden gruttolegsels in 2012 is gestegen. Het aantal groeide van van 97 naar 121, een toename van bijna 25%! Bovendien steeg het totale aantal legsels van kritische soorten (grutto, tureluur en wulp) in deze gebieden van 177 naar 218 (figuur 9). Ook de wulp deed het in 2012 goed. Het aantal gevonden legsels nam toe, van 141 naar 161. Noemenswaardig zijn hier de gebieden Jekschotse Heide en de Heesbeensche Uiterwaard, waar de populatie wulpen zich aardig heeft uitgebreid. Van alle beschermde legsels lagen er 81 in de collectieve gebieden. Helaas gingen in sommige gebieden een aantal wulpenlegsels verloren Figuur 9 Aantal gevonden legsels van kritische soorten in de zes collectieve weidevogelgebieden 250 Figuur 10 De uitkomstpercentages van gevonden legsels in heel Brabant van grutto, wulp en tureluur. In 2008 deed de regeling rustzones haar intrede en in 2011 het collectief beheer % 90% Aantal legsels Uitkomstpercentage 85% 80% 75% 70% 65% 60% % Tureluur Wulp Grutto Tureluur Wulp Grutto 24 25

14 Figuur 11 Verdeling verliesoorzaken weidevogellegsels in 2011 en ,0 12, ,0 Percentage (%) 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 Dat ruim 93% van de Predatie Verlaten Werkzaamheden Beweiding Onbekend Overig TURELUURnesten uitkwam toont de waarde aan van het aangepaste beheer in de collectieve gebieden vanwege extreme regenbuien. De populatie kon in 2012 duidelijk tegen een stootje, gezien het acceptabele uitkomstpercentage van 73% in totaal. De derde kritische primaire weidevogelsoort die in lang gras broedt, is de tureluur. Ook deze soort deed het goed in Het aantal legsels nam toe van 14 naar 17. Nadat in 2011 in het Wijkerzand bij Wijk en Aalburg een mini-tureluur-kerngebied ontstond, gebeurde hetzelfde nu in Lith, toen hier een plasdrasgebied was aangelegd (zie elders in dit jaarverslag). Het ongelooflijk hoge uitkomstpercentage van ruim 93% toont de waarde aan van de collectieve beheergebieden, want op 2 na alle tureluurs broedden in deze gebieden. Waaraan gaan legsels zoal verloren? Zoals gezegd: 76,5% van alle legsels kwam uit. Dat betekent dat 23,5% niet uit kwam. Wat was hiervan de oorzaak? De grootste, maar tevens minst verontrustende oorzaak is predatie: legsels die gegeten worden door een andere diersoort zoals bijvoorbeeld kraai, vos, egel of bunzing. Of niet te vergeten de mens in de hoedanigheid van eierraper. In 2012 gingen 366 van de gevonden legsels verloren door predatie. Dit is ruim 11%, een volkomen normaal en natuurlijk percentage. Voor sommige weidevogelbeschermers lijkt de predatiedruk groter dan die in werkelijkheid is. Dat is begrijpelijk omdat een zorgvuldig en soms met veel moeite door boer en vrijwilliger beschermd nest wat wordt opgegeten vaak meer indruk maakt en beter onthouden wordt, dan een nest waar niets mee is gebeurd. In sommige gebieden is de druk inderdaad hoog en dat vergt dan veel van de vrijwilligers die daar actief zijn. De tweede verliesoorzaak wordt gevormd door agrarische werkzaamheden. Het percentage van 4,2%, was in de afgelopen 10 jaar slechts eenmaal lager. Tijdens het broedseizoen vinden de meeste bewerkingen plaats op het land, soms wel 4 of 5 maal tijdens de 28 dagen Een beschermd dat een kievitslegsel legsel dat wordt wordt uitgebroed. Wanneer er dan zo n klein opgegeten, percentage verloren gaat onthoud je door werkzaamheden is eerder dan een dat een groot compliment voor boeren, loon- legsel waar niets werkers en vrijwilligers. mee gebeurt Het aandeel legsels wat door de oudervogels verlaten werd door diverse oorzaken, zoals bijv. noodweer, is 3,4%. Ook ging een paar procent van de legsels verloren door diverse bekende of onbekende oorzaken

15 Waarbij was nestbescherming nodig? In Brabant wordt op zo n ha weidevogelbescherming uitgevoerd, wat neerkomt op zo n 6% van de landbouwgrond in deze provincie (glastuinbouw buiten beschouwing gelaten). Dit lijkt misschien weinig, maar dit zijn de gebieden waarin nog levensvatbare populaties weidevogels voorkomen. In gebieden waar weidevogellegsels niet worden beschermd door boer, loonwerker, vrijwilliger of natuurbeheerder, komen weidevogels niet of nauwelijks meer voor. Daarvoor is de frequentie van de bewerkingen te hoog en zijn deze te intensief. Dankzij het beschermingswerk kunnen we in onze provincie gelukkig nog genieten van de weidevogels als voorjaarsbodes. In gebieden zonder weidevogelbescherming komen nauwelijks nog weidevogels voor Bescherming, mits op de juiste manier toegepast, is van levensbelang voor weidevogelpopulaties. Het noteren van de beschermingshandelingen in het veld is dan ook erg belangrijk, omdat daarmee dat belang kan worden aangetoond. Uit deze gegevens bleek dat in 2012 minimaal keer een weidevogellegsel is ontzien bij landbouwwerkzaamheden. Omdat in alle hectiek bij bewerkingen rond broedende vogels niet altijd alle werkzaamheden zijn genoteerd, is het werkelijke aantal waarschijnlijk nog hoger. In figuur 12 is te zien dat de legsels het vaakst werden beschermd bij bemesten van het land (28%) gevolgd door ploegen of eggen (26%), zaaien of poten (14%) en bij gewasbescherming (14%). Opvallend is dat al deze bewerkingen op bouwland worden uitgevoerd. In het hoofdstuk omvang zagen we dat in Brabant de meeste weidevogels op bouwland broeden. Hier worden over het algemeen veel meer bewerkingen uitgevoerd dan op grasland, wat weidevogelbescherming in onze provincie intensief en tijdrovend, maar ook uiterst nuttig en noodzakelijk maakt. Figuur 12 Verdeling beschermingshandelingen bij weidevogellegsels in ,7% Ploegen/eggen 0,6% Rollen/slepen 14,0% Zaaien of poten 1,8% Aanaarden 28,6% Bemesten 13,7% Gewasbescherming 0,4% Beweiden 9,1% Maaien 6,2% Overige activiteiten 25,7% Ploegen/eggen 0,6% Rollen/slepen 14,0% Zaaien of poten 1,8% Aanaarden 28,6% Bemesten 13,7% Gewasbescherming 0,4% Beweiden 9,1% Maaien 6,2% Overige activiteiten 28 29

16 Kansen voor de kievit? Ja, er zijn kansen voor de kievit. Zelfs in Brabant en zelfs op maïspercelen. Dit bleek uit een kleinschalig project dat het Coördinatiepunt Landschapsbeheer in opdracht van de Provincie heeft uitgevoerd in De kievit is hét boegbeeld van de Brabantse akkers, maar inmiddels ook één van de meest bedreigde weidevogelsoorten in ons land, met een jaarlijkse populatiedaling van ruim 5%. De afgelopen decennia is de populatie kieviten in Brabant zelfs gehalveerd. De provinciale jaaravond in 2012 stond daarom volledig in het teken van deze prachtige buitelaar en weidevogelgroepen en natuurbeschermingsorganisaties sloegen de noodklok. Het Coördinatiepunt was een van hen en kreeg van de Provincie opdracht om een kleinschalig onderzoek uit te voeren naar nieuwe beheermaatregelen om de kievit nog beter te beschermen. Het bleek een innovatief onderzoek te worden waarbij diverse weidevogelgroepen en bereidwillige agrariërs vol enthousiasme samen hebben gewerkt. Nieuwe beheermaatregelen zijn toegepast en onderzocht, zoals het uitstellen van agrarische bewerkingen tot 15 mei, het toepassen van braakstroken en het inzaaien van stroken. De resultaten zijn zeer hoopgevend: Waar onder bestaand beheer met nestbescherming bijna 70% van de eieren uitkomt en er sprake is van een overlevingskans van 17%, is met het toepassen van uitgesteld beheer in combinatie met braakstroken een broedsucces te zien van rond de 95% en een overlevingskans van rond de 30%. Het geheim ligt erin dat de nieuwe beheervormen rust (geen verstoring), schuilgelegenheid (veiligheid) en een beter voedselaanbod leveren. De proef schreeuwt nu om vervolgprojecten op grotere schaal. Immers betrof de huidige opzet een kleinschalig project dat in een beperkt aantal gebieden is uitgevoerd. Daarom is het belangrijk op meer locaties en ook elders in Nederland deze proeven uit te voeren. In Brabant zal het experiment in 2013 in ieder geval vervolg krijgen. De volledige rapportage is te vinden door uw smartphone voor de QR-code hieronder te houden: Figuur 13 De overleving van kievitskuikens bij verschillende maatregelen op bouwlandpercelen 35% 30% uitgestelde bewerkingen 25% braakstrook Overlevingskans 20% 15% 10% ingezaaide strook combinatie braak/ingezaaid combinatie braak/ugb 5% 0% referentie-onderzoek 30 31

17 % uit = uit : uit + niet uit * 100 P = predatie B = beweiding Resultaten per weidevogelgroep W = werkzaamheden V = verlaten Ov = overig On = onbekend In dit hoofdstuk worden de resultaten van 40 weidevogelgroepen in Brabant kort toegelicht. Indien een groep tenminste 50 legsels van vier of meer soorten heeft gevonden, worden de resultaten met een tabel getoond. Verklaring van termen en afkortingen, zie schema hiernaast. NB03 Weidevogelgroep De Kneuter: triest seizoen Met de weidevogels in het zoekgebied van weidevogelgroep de Kneuter ging het in 2012 absoluut niet goed, aldus coördinator Piet van de Eijnde. Blijkbaar werd in Cranendonk geen enkel legsel gevonden, ondanks de extra inzet van twee nieuwe boeren en vrijwilligers. In het buitengebied van Someren werd ook minder gebroed, waardoor het totaal aantal gevonden legsel daalde van 53 naar 30: (2 grutto s en 28 kieviten). 1 grutto verliet voortijdig het nest. Het andere nest kwam uit, maar de jongen gingen ondanks inspanning van de groep verloren tijdens het maaien bij een (nog) niet aangesloten bedrijf. Van de 28 kievitlegsels kwamen er 17 uit, 7 gingen verloren door predatie en 2 door werkzaamheden. Daarmee komt het uitkomstpercentage op 60%. Een triest verhaal voor deze weidevogelgroep, maar de vrijwilligers houden de moed erin! NB04 IVN De Groene Overlaat: veel minder legsels Ook in het zoekgebied van deze groep werden aanzienlijk minder kievitlegsels gevonden dan in andere jaren, 32 in totaal, tegenover 59 legsels in Opvallend was dat de kieviten die wel tot broeden kwamen zich verplaatsten naar percelen waar voorheen veel minder nesten werden gevonden. Gelukkig kwamen 26 legsels uit (81,75%). Het uitkomstpercentage bij deze groep is net als andere jaren hoog, wat aangeeft dat de oorzaak van de terugloop niet moet worden gezocht in de eifase. Zoals ook in andere gebieden kan vergrijzing van de kievitpopulatie hier een rol spelen. Er is niet voldoende voedsel en dekking voor de kuikens, waadoor ze niet of nauwelijks vliegvlug worden. Door het nemen van gebiedsverbeterende maatregelen kan worden getracht hier verandering in te brengen, waardoor het tij mogelijk nog net op tijd gekeerd kan worden voor de kievit, de trots van het Brabantse platteland. Gelukkig lijdt de motivatie van de Cuijkse vrijwilligers niet onder de tegenvallende aantallen en gaan zij volgend seizoen weer vol goede moed weer het veld in. NB09 Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur: 3e recordseizoen op rij! In tegenstelling tot veel andere gebieden in Brabant gaat het zeer goed met weidevogels in het werkgebied van de weidevogelgroep van Altenatuur. Voor het 3e jaar op rij kwam een recordaantal legsels uit! Het uitkomstpercentage, wat altijd al hoog was, steeg naar ruim 88%, en mede daardoor verdubbelde het aantal uitgekomen legsels ruimschoots in 3 jaar tijd. Tegen de landelijke trend in nam zelfs het aantal kievitlegsels toe met 9%. Mogelijk is de rust in het gebied, waar de percelen zeer langgerekt zijn, debet aan de goede resultaten. Het collectief beheer, wat in een deel van het werkgebied van de groep in 2011 van start is gegaan, biedt met name bescherming aan de kritische soorten. Vooral de wulp liet afgelopen jaar een spectaculaire toename van het aantal legsels zien: van 8 naar 15, waarvan er ten minste 13 uitkwamen. De imposante lijst met gevonden legsels laat nieuwkomers zien van moeilijk te vinden legsels als veldleeuwerik, gele kwikstaart, graspieper en patrijs. Een teken dat de bekwaamheid van de vrijwilligers nog meer aan het toenemen is. Met ruim vijftig vrijwilligers en een kleine honderd boeren is de coördinatie een enorme klus die echt niet meer door één persoon gedaan kan worden. Er is een werkgroep opgericht, en de taken werden wat beter verdeeld. Enkele zoekgroepen startten dit jaar succesvol en met plezier met het gebruik van GPSapparatuur. Bij de Rabobank werd daarom een aanvraag ingediend voor subsidiëring van nog enkele apparaten. Deze 32 33

18 werd uit vele aanvragen gekozen, zodat komend seizoen alle zoekgroepen hun gevonden legsels nauwkeurig en gemakkelijk kunnen vastleggen. Hierdoor kunnen ook de legsellocaties gemakkelijker aan de boeren worden doorgegeven, wat de bescherming tijdens werkzaamheden ten goede komt. En natuurlijk was de honorering van de aanvraag een blijk van waardering voor het goede werk van weidevogelgroep Altenatuur! Kievit Patrijs Scholekster Wilde eend Gele kwikstaart Graspieper Grutto Kievit Patrijs Scholekster Tureluur Veldleeuwerik Wilde eend Wulp Totaal NB10 Weidevogelgroep Gestel: weinig legsels onder de rook van het provinciehuis De inspanningen van Weidevogelgroep Gestel werden in 2012 door de gemeente beloond met een groene handdruk, een mooi compliment! Maar, ondanks alle moeite ging het ook dit jaar niet goed. De predatie was onverminderd hoog en het aantal gevonden kievitlegsels daalde met 60%. Van de 30 kievitlegsels kwamen 13 legsels uit. De scholeksters hadden nog meer pech: 1 van de 6 legsels kwam uit. Aan de inzet van de 16 vrijwilligers, waaronder liefst 4 nieuwe, heeft het zeker niet gelegen. Zij waren er elke week, en enkele vrijwilligers kwamen zelfs van hun vakantieadres terug om toch vooral geen nest te missen. Dat alles heeft helaas niet mogen baten. De groep beraadt zich op de toekomst, maar de weidevogels in de Kloosterstraat zullen niet aan hun lot worden overgelaten. NB11 Natuur- en Milieuvereniging Teteringen: meer duidelijkheid gewenst voor pachters Als de aantallen broedparen in een gebied eenmaal flink aan het dalen zijn is dat niet zomaar een halt toe te roepen. Helaas geldt dat ook in de zoekgebieden van de Teteringse weidevogelbeschermers, waar van oudsher veel grutto s broedden. Buiten de Lage Vughtpolder werden weinig legsels gevonden. Wel hebben de vrijwilligers geobserveerd in het reservaatgebied. Rond april heeft de groep een aantal jagers aangesproken die op ganzen joegen en daarmee de broedende vogels verstoorden. Een ander aandachtspunt is dat veel boeren niet weten wat ze wel en niet mogen op de pachtgronden van Staatsbosbeheer tijdens het broedseizoen. Hier moet voor komend seizoen aandacht aan worden besteed. In totaal vond de groep 15 legsels: 12 van kievit en 3 van scholekster. Dankzij de beschermingsactiviteiten van de groep kwamen 9 kievitnesten uit. Totaal NB13 WVG Schijndel en omgeving: iets meer legsels uit! Deze groep, waarvan het werkgebied voor een deel ligt binnen het collectief weidevogelbeheergebied Schijndelse Heide, noteerde in 2002 nog 515 gevonden legsels. Anne 2012 staat de teller op een schamele 224 legsels. Sommige zoekgroepen vonden nauwelijks nesten. Maar, het lijkt alsof de bodem wel bereiktis. Voor het eerst is, is het totaalaantal uitgekomen nesten wat gestegen, van 148 in 2011 naar 162 in 2012 (uitkomstpercentage van 73%). De grutto s deden het uitstekend: alle 6 legsels kwamen uit, dat zijn er 3 meer dan vorig jaar. Bijzonder was de vondst van lastig op te sporen kleine soorten als gele kwikstaart en roodborsttapuit. Op 2 plaatsen binnen de zoekgebieden van de groep werd door een enthousiaste boer met succes deelgenomen aan het pilotproject Maatregelen voor kievit op bouwland. De groep probeert in overleg met de gemeente Schijndel een zogenaamd ommetje dat langs de meest succesvolle locatie loopt, te laten omleiden tijdens het broedseizoen. Een veel betere optie is dan afsluiten met borden, vindt de groep. De gemeente zelf ook deelnemer aan het weidevogelconvenant staat positief tegenover dit voorstel. Deze actie geeft duidelijk aan dat de groep verder kijkt dan het vinden en markeren van legsels. Dit blijkt natuurlijk ook uit de overige activiteiten van deze ondernemende groep, zoals scholenprojecten, maatschappelijke stages, deelname aan groenmarkten, goede contacten met de vrijwilligerscentrale en vele andere activiteiten. Fazant Gele kwikstaart Grutto Kievit Patrijs Roodb.tapuit Scholekster Wilde eend Wulp Zomertaling Totaal NB12 Natuurwerkgroep gemeente Rucphen: Topjaar! Na een diepterecord van 21 gevonden legsels in 2010 klom het aantal gevonden legsels gelukkig weer op naar liefst 89, mede door deelname van een nieuwe boer waar 22 kieviten broedden. Ondanks 11 voortijdig verlaten legsels steeg het aantal uitgekomen legsels van 23 naar 52! Een hele prestatie, vooral omdat geen enkel legsel verloren ging door werkzaamheden. Dat laatste laat zien dat er goede contacten zijn met de deelnemende boeren. Hier heeft de groep hard aan gewerkt. NB14 Weidevogelgroep Laarbeek: internationaal! Het aantal gevonden legsels in Laarbeek was weliswaar lager dan in 2011 (-15%), maar de oorzaak was zeer positief! Het uitkomstpercentage bedroeg namelijk ruim 86%, waardoor de weidevogels nauwelijks hoefden te investeren in herhalingslegsels. In totaal kwamen zelfs 4 legsels meer uit. Aan het gescharrel van de volwassen vogels te zien liepen er nogal wat jongen in het gebied rond. Opvallend is ook de toename van het aantal gruttolegsels

19 De groep probeert voor elk legsel van een kritische soort een rustzone te regelen. De scholeksters, die het vorig jaar een beetje lieten afweten, waren dit jaar gelukkig terug. Maar liefst 19 legsels werden beschermd. Kortom prima resultaten van de 30 vrijwilligers en ruim 80 boeren. Coördinator Jaap Weidenes ging zelfs intercontinentaal: zijn lezing over het goede werk van de Nederlandse weidevogelbeschermers die hij in Amerika op verzoek van zijn geëmigreerde zoon gaf, werd goed ontvangen! NB20 VWB Boekel Venhorst: ergste vrees niet uitgekomen Dat een dalende lijn niet altijd hoeft te betekenen dat de weidevogels uiteindelijk totaal verdwijnen uit een gebied bewijst Boekel. Het aantal legsels bedroeg nog 219 stuks in 2002, daalde naar nog slechts 28 legsels in Iedereen vreesde het ergste. Maar langzamerhand trad een herstel op, en in 2012 werden weer bijna 100 legsels gevonden. De vrijwilligers kunnen trots zijn op hun mooie lijst, waarop ook bijzondere weidevogelsoorten als geelgors en patrijs voorkomen. Maar daar bleef het niet bij. Ook andere vogelsoorten kregen hier volop de aandacht. Zo werd een project zwaluwlijnen opgezet en kregen de plaatselijke huismussen hotels aangeboden die onmiddellijk in gebruik werden genomen. Grutto Kievit Scholekster Wulp Totaal NB15 Stichting Landschap Gemert Bakel: goede contacten met boeren Hoewel de vrijwilligers in Gemert en Bakel het idee hadden dat er in 2012 veel minder broedgevallen waren, werden 25 kievit- en 1 scholeksterlegsels genoteerd, slechts 2 kievitlegsels minder dan in Ook het uitkomstpercentage van percentage van 73% is acceptabel. De groep investeert flink in de contacten met de boeren die zelf ook legsels vinden en verleggen. Daarmee zijn deze opgebouwde contacten zeker zo belangrijk als het zoeken en vinden van nesten. Fazant Geelgors Gele kwikstaart Kievit Patrijs Roodb.tapuit Scholekster Wilde eend Witte kwikstaart Wulp Totaal NB16 Vogel- en natuurwerkgroep Zundert: flinke daling in aantallen broedvogels Deze vaste groep vrijwilligers bleef ook in 2012 de weidevogels trouw. Helaas heeft de stijgende lijn die de afgelopen jaren zichtbaar was zich dit jaar niet voortgezet. Werden er in 2011 nog 46 legsels gevonden, nu waren er dat slechts 15. Daarvan kwam ruim 84% uit. Omdat de boeren veel eerder dan verwacht het land gingen bewerken, werd de eerste ronde legsels gemist. Hieruit blijkt het nut van een goede communicatie met de boeren, al is dat in die drukke tijd voor boeren wel eens lastig. Gelukkig kwamen de 2 vaste grutto s terug naar het gebied. Waarvan tenminste een het nest uitbroedde. NB17 Vogelwacht Paaldijk: hoopgevend uitkomstpercentage Dit gebied kampt al jaren met een fikse predatiedruk. De afgelopen 5 jaar kwam gemiddeld 46% van de legsels uit. Het aantal broedgevallen lijkt in direct verband te staan met het predatiecijfer van het jaar ervoor. In 2009 kwam 70% uit, waarna het aantal legsels in 2010 aanzienlijk steeg. In 2011 kwam nog niet de helft van de nesten uit, waarna in 2012 het aantal legsels daalde naar 33 (30 kievit, 2 scholekster, 1 wulp). Dat 20 kievitlegsels en beide scholeksterlegsels uitkwamen, geeft hoop. Wanneer de lijn van voorgaande jaren zich voortzet kunnen de 15 trouwe vrijwilligers die in dit gebied prettig samenwerken met 20 boeren weer een stijging van het aantal legsels verwachten. Maatregelen voor kieviten zouden ook hier welkom zijn. NB18 WBE Baarle-Nassau: gebied op zijn kop In de zoekgebieden van deze groep, rond het Landgoed de Hollandsche Bossen, zijn gronden aangekocht en ingericht die onderdeel uit gaan maken van de Ecologische Hoofdstructuur. Door deze werkzaamheden zijn er beduidend minder weidevogels gaan broeden. Dit jaar bleef het totaalaantal gevonden legsels steken op 9, waaronder 5 kieviten, 2 scholeksters en een legsel van een wulp. 2 kievitlegsels werden gepredeerd, de rest kwam gelukkig uit. Coördinator Geert Adams verwacht dat de weidevogels volgend jaar weer terug zullen keren. NB23 VWB Lith: successtory Het werkgebied van de Lithse weidevogelbeschermers is onderdeel van collectief weidevogelgebied D n Beerse Overlaet. Hier is een aantal hectare plasdras ontwikkeld ten behoeve van de weidevogels en dat werkt als een magneet! Het aantal broedende grutto s steeg van 6 naar 17, tureluurs van 1 naar 7 en wulpen van 3 naar 7. Alle legsels van deze kritische soorten kwamen uit, mede dankzij rustzones en verlaat maaien binnen het collectief beheer. Er werden voor het eerst legsels gevonden van kluut en wilde eend, terwijl de aantallen kieviten en scholeksters nagenoeg gelijk bleven. Met een uitkomstpercentage van 81% en een telling van 80 verschillende vogelsoorten in mei, op percelen waar vroeger nauwelijks vogels werden gezien, is de successtory compleet. De groep heeft dit jaar voor het eerst de legsellocaties opgeslagen met behulp van een PDA en dat is erg goed bevallen. De gegevens kunnen zo ook gemakkelijker aan de boeren worden doorgegeven. Grutto Kievit Kluut Scholekster Tureluur Wilde eend Wulp Totaal

20 NB24 Gebied Maasdonk: kritische soorten nauwlettend gevolgd Hoewel de vrijwilligers rond Nuland en Geffen ook actief zijn binnen collectief weidevogelbeheergebied d n Beersche Overlaet ging het hier niet goed met de weidevogels. De vrijwilligers zagen in enkele jaren tijd hun totalen met tweederde afnemen, waarbij helaas ook het aantal gevonden soorten behoorlijk is gedaald. De grootste daler was de kievit, van 256 legsels in 2005 naar 55 in Demotivatie dreigt bij de gedreven vrijwilligers. Kritische soorten daalden minder hard. De grutto s in het gebied wisten zelfs 3 maal zoveel legsels uit te broeden als in Vrijwilliger Rob Boumans gebruikte een uitstekende methode om de lotgevallen van deze soorten te volgen op de percelen waar laat wordt gemaaid. De gespotte paren van deze kritische soorten werden wekelijks opgeslagen in de landelijke database onder het kopje Gedragswaarnemingen, waardoor het sneller duidelijk werd wanneer van een bepaald koppel nog maar één vogel werd gezien. Zo kon de nestlocatie gemakkelijker worden opgespoord. Desondanks hadden de wulpen pech: van de 17 aangetroffen legsels werden er 5 gepredeerd en ging er een aantal in de late eifase verloren door noodweer. Opsteker voor de groep waren de oeverzwaluwen die bij een deelnemende boer broedden. Daar kwamen 6 nestjes uit. NB26 WVG Ravenstein: succesvol pilotproject Ook deze beschermingsgroep is actief in collectief weidevogelbeheergebied d n Beerse Overlaet. Vonden de vrijwilligers in 2005 nog 313 legsels (waarvan 266 kievit), in 2012 is het totaalaantal teruggelopen tot 130. De grootste daling is te zien bij de kievit, die het op deze kleigronden de afgelopen droge voorjaren erg zwaar heeft gehad en daarvan nu nog de gevolgen ondervindt. Het uitkomstpercentage is de laatste jaren hoog tot zeer hoog dus de terugloop kan niet worden toegeschreven aan het aantal gepredeerde legsels. Wel zijn veel akkers - de favoriete broedplaats van kieviten - omgezet in grasland. Door enkele boeren is succesvol deelgenomen aan het pilotproject Maatregelen voor kievit op bouwland, waarbij mede dankzij de observaties van de vrijwilligers werd aangetoond dat er mogelijkheden liggen om de omstandigheden voor kievitkuikens te verbeteren en daarmee de soort te behouden voor het Brabantse platteland. Hoopgevend is ook de komst van 2 nieuwe soorten op de groepslijst: gele kwikstaart en kwartel. Tot slot werden er 2 gruttolegsels meer gevonden dan in 2011 en steeg het aantal wulpnesten van 4 (in 2011) naar 9 (2012). Fazant Gele kwikstaart Grutto Kievit Kwartel Scholekster Veldleeuwerik Wilde eend Wulp Grutto Kievit Krakeend Scholekster Tureluur Wulp Totaal NB25 Raamsdonk: meer gras, minder kieviten Weidevogelbeschermingsgroep Raamsdonk bestaat sinds 2012 uit 3 zoekgroepen: Overdiep, Slagenland en Zomerdijk. Helaas zijn uit gebied Zomerdijk in 2012 geen beschermingsactiviteiten gemeld. De Overdiepsche polder wordt ingericht als waterbergingsgebied, wat veel onrust in het gebied veroorzaakt. Toch denkt de zoekgroep die hier actief is dat de weidevogels zich niet veel aantrekken van alle bewegingen, en dat de terugloop in het aantal broedende vogels meer wordt veroorzaakt door een veranderd grondgebruik, van maïs naar gras. Ook de groep Slagenland zag om die reden het aantal legsels afnemen. De boeren in de groep letten zelf ook goed op, en spraken eveneens hun bezorgdheid uit over de terugloop van het aantal legsels. De deelgroep Made maakt met ingang van 2012 onderdeel uit van de groep Drimmelen, waardoor het totaal aantal gevonden legsels aanzienlijk lager ligt dan in In totaal werden 16 legsels gevonden: 13 van de kievit en 3 van de scholekster. Met 12 uitgekomen legsels bedraagt het uitkomstpercentage 75% en dat is op zich ruim voldoende. Totaal NB27 WBG Reusel - De Mierden: gekleurringde wulp terug in gebied Ondanks de goede uitkomstresultaten die deze fanatieke groep behaalde in de afgelopen jaren zagen de 40 vrijwilligers van Weidevogelbeschermingsgroep Reusel - de Mierden het aantal gevonden legsels in slechts 2 jaar tijd terug lopen van 408 naar 230 legsels. De terugloop zit m vooral bij de kievit, want andere soorten zijn stabiel. Dat 5 agrariërs deelnamen aan het pilotproject Maatregelen voor kievit op bouwland is juist voor dit gebied heel belangrijk. De resultaten van dit project wezen namelijk uit dat het verbeteren van de omstandigheden waaronder kievitkuikens opgroeien het tij voor de kievit zouden kunnen keren. Hopelijk kunnen er in de komende jaren op meer plaatsen maatregelen worden genomen, zodat de neerwaartse lijn die de kievit laat zien, onderbroken kan worden. Dat er een hoop ervaring huist onder de vrijwilligers in Reusel - de Mierden blijkt uit de indrukwekkende soortenlijst met legsels van maar liefst 16 soorten weidevogels. Nieuw op de lijst waren krakeend, kwartel, slobeend, waterhoen en kokmeeuw. Erg leuk ook was de terugkeer van de in Engeland gekleurringde wulp die vorig jaar voor het eerst in het gebied verscheen. Deze keer bracht hij zelfs een partner mee! 38 39

21 Grauwe gans Grutto Kievit Kleine plevier Kokmeeuw Krakeend Kwartel Meerkoet Patrijs Roodb.tapuit Scholekster Slobeend Veldleeuwerik Waterhoen Wilde eend Wulp Totaal Grutto Kievit Scholekster Wulp Totaal NB30 WVG Sint Oedenrode: eerste wulpenlegsel Dit is zo n groep waar het ondanks alles gewoon goed gaat met de weidevogels. Er zijn enkele zeer geduldige waarnemers onder de vrijwilligers, die de kwaliteit van het beschermingswerk ten goede komen. Het aantal uitgekomen kievitnesten steeg licht met 5, het aantal gevonden gruttolegsels werd verdubbeld en de wulpen gingen van 9 naar 12 legsels. Hieronder ook het eerste wulpenlegsel dat in de provincie Noord-Brabant is gevonden (20 maart). Knap werk! Helaas werden 5 wulpenlegsels gepredeerd en gingen er 2 verloren door werkzaamheden. Mogelijk deden enkele wulpen een nieuwe poging. Het totale uitkomstpercentage van ruim 67% is niet slecht in een gebied wat in nogal te lijden had onder predatiedruk. De groep heeft zich ingespannen om de lotgevallen van de jongen in het gebied te volgen, en dat bleek lastig. Al met al een succesvol jaar voor de Jekschotse beschermers. NB28 de Rietgors: volgend jaar weer actief Vanwege ernstige ziekte van groepscoördinator Henk van Grunsven is er in het gebied de Rietgors (binnen de Beerse Overlaet.) niet aan bescherming gedaan. Gelukkig hoopt Henk komend seizoen zo ver hersteld te zijn dat hij weer het veld in kan. NB29 WVG Rooi: maatwerk Deze groep, die actief is binnen collectief beheergebied Rooise en Schijndelse heide heeft een bewogen maar succesvol jaar achter de rug. Op één locatie, waar de meeste kieviten en ook enkele grutto s waren neergestreken, moest door een combinatie van beheermaatregelen (uitgesteld bewerken) en weersomstandigheden maatwerk worden geleverd door zowel boer en loonwerkers als vrijwilligers. Een hele opgave waar door alle partijen behoorlijk wat energie in gestoken is. Het resultaat mocht er zijn. Een behoorlijk aantal kievitkuikens kreeg de kans op te groeien op deze percelen! De boer op wiens percelen dit alles speelde deed er nog een schepje bovenop door s nachts zijn bed uit te komen om een loonwerker te wijzen op een scholeksternest. Met 5 nieuwe vrijwilligers die enthousiast de basiscursus volgden en 1 nieuw bedrijf kwamen in kievitlegsels uit, 12 meer dan het voorgaande jaar. In een tijd waarin kieviten het erg zwaar hebben een mooi resultaat. Helaas kwamen slechts 2 gruttolegsels uit. Van de vele activiteiten die de groep jaarlijks onderneemt en organiseert, is de ondersteuning van de natuurwandelingen en activiteiten in een verpleeghuis voor ouderen opvallend! Canadese gans Grutto Kievit Scholekster Wulp Totaal NB31 WBG Stijbeemden: kwartels met jongen Met drijvende kracht en meesterzoeker Henk van Grunsven ernstig ziek thuis tijdens het broedseizoen werd het beschermingswerk gelukkig toch voortgezet door de andere vrijwilligers, daarin gesteund door de grutto-specialisten van de buurgroep Ravestein. Helaas werden beduidend minder legsels gevonden dan andere jaren. Van alle legsels is het resultaat bekend, wat aangeeft dat de groep zeer nauwkeurig heeft gewerkt. Het uitkomstpercentage met ruim 82% is uitstekend. Opvallend is de aanwezigheid van een aantal kwartels in het gebied, die allen met jongen zijn gezien. Belangrijkste is wel dat Henk van Grunsven zover is genezen dat hij volgend jaar weer actief de wei in denkt te kunnen. En dat is geweldig nieuws! 40 41

22 Gele kwikstaart Graspieper Grutto Kievit Kuifeend Kwartel Meerkoet Rietgors Roodb.tapuit Wulp Totaal NB32 Vliegbasis Gilze-Rijen Dit jaar werden er weer 4 broedgevallen van wulpen gemeld door Andries Pen, vogelwacht op de vliegbasis Gilze- Rijen. Ten minste 1 jong werd vliegvlug. Op de vliegbasis gaat het bijzonder goed met de veldleeuweriken. Dit is het gevolg van de verschraling van het grasland, die is begonnen in Hierdoor ontstaan ideale omstandigheden voor veldleeuweriken. Tijdens de laatste telling werden liefst 125 broedparen geteld. De grotere weidevogels trekken als gevolg van de verschraling weg en dat was, uit het oogpunt van veiligheid, ook de bedoeling. en 1 scholekster wisten hun legsels uit te broeden. Wat de oorzaak is van het lage uitkomstpercentage (55%) is niet geheel duidelijk. Wel speelt predatie, waaronder eierrapen, een rol. In het zoekgebied wordt een windmolenpark gebouwd. Positief is dat de bouw dankzij overleg van maart tot en met juni werd stilgelegd, maar een ongunstig effect op het broedgedrag van de weidevogels kan toch niet worden uitgesloten. Voor komend seizoen probeert de groep nieuwe vrijwilligers en enkele boeren te werven. NB39 WWB Zuidoost-Brabant: prachtige camerabeelden De grootste groep van Brabant, die in 2002 nog meer dan 1000 legsels vond, verricht al jaren gedegen beschermingswerk in zo n beetje alle broedgebieden in Zuidoost Brabant. Het aantal deelnemende boeren en vrijwilligers is steeds stabiel. Helaas loopt, net als in andere delen van Brabant, het aantal gevonden en uitgekomen legsels gestaag terug. Grote verliezer is ook hier de kievit, waarvan 30% minder legsels uitkwamen dan in Op de nog altijd indrukwekkende lijst van de groep prijken 7 soorten minder. Kritische soorten als grutto en wulp hadden helaas ook minder broedsucces. Dat de resultaten van nagenoeg alle gevonden legsels bekend zijn geeft aan dat de groep de legsellotgevallen nauwkeurig bijhoudt en vastlegt. Omdat in sommige gebieden de predatiedruk behoorlijk hoog was, probeert de groep daar al enkele jaren meer duidelijkheid over te krijgen met behulp van camera s en sensoren. Het predatiepercentage neemt iets af. Ben Jacobs, scheidend voorzitter, onderzoeker en een van de drijvende krachten van de groep gaat Brabant verlaten. Heel jammer voor de weidevogels, want Ben heeft op velerlei gebied zijn steentje bijgedragen aan weidevogelbescherming in Brabant. Maar erg leuk voor hem: hij gaat met zijn vrouw terug naar het mooie Dalfsen. Natuurlijk wensen we hen heel veel plezier, succes en woongenot toe, en bedanken we Ben voor zijn jarenlange inzet voor de weidevogels in Zuidoost-Brabant en daarbuiten! NB33 BCU Vliegbasis Eindhoven Hoewel de nadruk hier net zoals in Gilze- natuurlijk ligt op de vliegveiligheid is er ruimte voor een aantal kleinere weidevogels waaronder veldleeuwerik. Door zijn unieke ligging en beheer is de vliegbasis een waar bolwerk voor deze soort. Tijdens de jaarlijkse telling - in de periode waarin de jongen net vliegvlug zijn - werden ca 800 veldleeuweriken geteld. Dit zijn naar schatting 160 broedparen op een oppervlak van ongeveer 25 hectare grasland: een ongekende dichtheid (6,4 bp/ha). Verder hebben op de vliegbasis ook nog tientallen paartjes roodborsttapuiten gebroed, minimaal twee paar kwartels en enkele patrijzen. Op de braakliggende terreintjes aansluitend aan de basis hebben wel een twintigtal kieviten succesvol gebroed waarna zij naar het zweefvliegterrein binnen de basis trokken. Hier groeiden de jongen succesvol op. NB35 WBG Waalre: dramatisch Na een stijging in het aantal gevonden legsels in 2011 was broedseizoen 2012 dramatisch voor de kieviten in Waalre, en hun beschermers. Slechts 5 kievitlegsels werden gevonden, die allen werden gepredeerd. De groep verdenkt een vos, en probeert een manier te vinden om deze komend seizoen te weren. Soms is zo n predatiegolf tijdelijk, dus met wat geluk gaat het volgend seizoen beter met de kieviten in Waalre. NB37 WVB Esbeek: wachten op betere tijden Helaas is door omstandigheden niet aan nestbescherming gedaan in het buitengebied van Esbeek. De groep, die enigszins is uitgedund, is van plan om komend seizoen de weidevogels in hun zoekgebied weer de bescherming te bieden die ze nodig hebben. NB38 Vereniging voor Vogel- en Natuurbescherming Etten-Leur: aantallen blijven teruglopen Deze groep zag helaas haar aantal vrijwilligers teruglopen van 11 naar 7. Ook het aantal gevonden (32) en uitgekomen legsels nam aanzienlijk af. Gelukkig kon bij enkele boeren wel op meer percelen worden gezocht. 16 kieviten Fazant Geelgors Gele kwikstaart Grutto Kievit Kleine plevier Meerkoet Roodb.tapuit Scholekster Tureluur Wilde eend Wulp Totaal

23 NB41 Werkgroep Natuur en Milieu Hilvarenbeek: doorgaan tot de laatste kievit! Deze 12 vrijwilligers vormen een hechte club die enthousiast samenwerkt met 14 agrariërs. Omdat er per perceel steeds minder vogels broeden, probeert de groep meer bedrijven te betrekken. Dit jaar sloten 4 nieuwe bedrijven aan, waardoor de aantallen legsels redelijk op peil blijven. Het recordaantal legsels van 2011 werd zoals verwacht niet gehaald, maar dankzij de gebiedsuitbreiding was het aantal uitgekomen legsels nog altijd hoger dan in In totaal kwamen in van de 44 gevonden kievitlegsels en alle 6 scholeksternesten uit, waarmee een gemiddeld uitkomstpercentage van maar liefst 84% werd behaald! 4 kievitlegsels gingen verloren door predatie. Dankzij de goede samenwerking met de boeren gingen slechts 2 legsels verloren door werkzaamheden. 2 legsels werden verlaten. De spirit blijft erin bij deze groep: we gaan door tot de laatste kievit!. NB44 WBG Sint Anthonis: alle kievitlegsels uit Nadat er in 2011 gelukkig weer meer legsels werden gevonden door de vrijwilligers van deze groep ging het in 2012 helaas opnieuw bergafwaarts. Slechts 9 legsels konden worden opgespoord en beschermd. De enige scholekster ging door predatie verloren, maar gelukkig kwamen alle 8 kievitlegsels uit, wat toch een mooi resultaat is. Niet bekend is of de groep heeft kunnen volgen of er jongen vliegvlug geworden zijn. NB45 WVG De Duinboeren Cromvoirt : meer legsels uit, gruttolegsels verdubbeld! De vrijwilligers van deze zeer goed georganiseerde groep, die actief zijn in de Zeeg in Drunen en de Vughtse Gement hielden geen goed gevoel over aan het broedseizoen Toch werd op diverse vlakken vooruitgang geboekt. Kwamen er vorig jaar slechts 38 kievitlegsels uit, dit jaar waren dat er gelukkig weer 50! Ook de grutto had succes: vorig jaar 2 legsels, dit jaar 4, waarvan er ten minste 3 uitkwamen. 2 paren broedden op percelen waar al zo n 10 jaar geen grutto s meer gezien zijn. Het lijkt erop dat het collectief beheer wat in de Gement wordt toegepast door Agrarische Natuurvereniging de Duinboeren zijn eerste vruchten begint af te werpen. Ook het gebruik van de Regeling Rustzones en de inzet van de gemeente Vught, die mogelijkheden voor uitgesteld maaien creëerde heeft zeker bijgedragen aan dit succes. In 2013 wordt beslist hoe het weidevogelconvenant waarin o.a. de gemeente Vught, ZLTO, weidevogelgroep en waterschap zitting hebben kan worden voortgezet, waarbij tevens samenwerking met de gemeente Heusden gezocht wordt. Ook de inzet van de studenten van de Hogere Agrarische School (HAS Den Bosch) kan veel opleveren voor het gebied. De vrijwilligers proberen komend broedseizoen de predatie terug te dringen door zo min mogelijk de percelen op te gaan. Dit vergt een goed overleg met de boeren over de te verwachten werkzaamheden. Dat is door een grote hoeveelheid pachtpercelen nog een hele uitdaging, die de groep echter vol goede moed aangaat. Gele kwikstaart Grutto Kievit Scholekster Wulp Totaal NB47 WBG Waalwijk: dip te boven Na een dip in 2011, ging het in 2012gelukkig weer goed met de Waalwijkse weidevogels. Het aantal uitgekomen kievitlegsels steeg met 30 naar 126. Alle 10 gevonden scholeksterlegsels kwamen uit, hetzelfde gold voor de grutto. Van de interessante lijst minder voorkomende soorten redde alleen 1 grauwe gans het niet om haar legsel uit te broeden. De wulpen hadden minder geluk. Het aantal gevonden legsels ging van 4 naar 8, maar omdat 3 legsels niet uitkwamen is de kans groot dat het niet om meer broedparen ging. Legsels werden beschermd bij maar liefst 96 landbouwkundige bewerkingen, wat door de vrijwilligers goed is bijgehouden. Hiermee laten zij zien dat nestbescherming op bouwland onontbeerlijk is. Canadese gans Grauwe gans Grutto Kievit Knobbelzwaan Kuifeend Meerkoet Rietgors Scholekster Wulp Totaal NB49 Alphen-Chaam-Gilze: graspieper en veldleeuwerik terug op de lijst Helaas liep het aantal broedparen ook dit jaar terug in het werkgebied van de denktank van weidevogelbeschermend Brabant: de zussen Maaike Riemslag en Annet Claessen en hun groep. Vele goede ideeën waar nog veel meer weidevogels zeer mee geholpen zijn, ontstonden hier de afgelopen jaren. Dat maakt het des te meer frustrerend dat het niet lekker gaat met de weidevogels in dit gebied, waar in 2006 nog ruim 700 legsels werden gevonden. Met name het aantal kievitlegsels loopt gestaag terug, met zo n 20% per jaar. Sommige zoekgebieden liepen compleet leeg, wat uiteraard demotiverend werkt voor de vrijwilligers. Vanwege noodweer werden dit jaar nogal wat (wulpen)legsels verlaten en was er veel sterfte onder kievitkuikens. Gelukkig liepen de totaalaantallen minder snel terug dan voorgaande jaren, en nam het aantal uitgekomen legsels van de kritische soorten zelfs aanzienlijk toe. Er werd een recordaantal van 21 wulpenlegsels gevonden. Dat mag toch een prima prestatie worden genoemd in een gebied wat vanwege de inrichting gevoeliger is voor predatie dan echt open weidevogelgebieden. Ook het totale uitkomstpercentage is met bijna 77% voor dit gebied uitstekend te noemen. En met graspieper en veldleeuwerik en een prachtige soort als slobeend terug op de lijst is een voorzichtig optimisme wel op zijn plaats. Graspieper Grutto Kievit Scholekster Slobeend Tureluur Veldleeuwerik Wulp Totaal

24 NB50 VWG De Pailjaart: volgend jaar beter Door persoonlijke omstandigheden van coördinator Martien Pennings is er in dit gebied in Best helaas niet aan nestbescherming gedaan. Hopelijk kan de draad volgend jaar weer worden opgepakt. NB51 VWG Haaren: weinig kieviten, leuke waarnemingen Het aantal gevonden legsels in en rond Haaren daalde dit jaar dramatisch: van 44 vorig jaar naar 16 dit jaar, waarvan er slechts 8 zijn uitgekomen. Daaronder waren wel 2 gruttonesten, die net als voorgaande jaren in een rustzone konden worden uitgebroed. Met zo weinig broedparen was er minder te doen in het gebied en probeerde de groep van coördinator Tiny Vermeer het leuk te houden met koffie en ijsjes. Tijdens een observatieronde stuitten ze op een aantal zandbergjes op een perceel. Op elk bergje stond een kievit te waken. Eronder werden tot groot plezier de kuikens waargenomen, die daar hun kostje bij elkaar scharrelden. Volhardendheid loont bij observeren! NB52 ANV Drimmelen: toename door samenvoeging Omdat het werkgebied van de loopgroep Made geheel in het collectief beheergebied van de ANV Drimmelen ligt, lag een samenvoeging voor de hand. Vanwege de toevoeging van deze loopgroep, die eerder onderdeel was van weidevogelgroep Raamsdonk, zijn de aantallen gevonden en uitgekomen legsels van de groep ANV Drimmelen aanzienlijk toegenomen. Werden vorig jaar nog 13 kieviten- en 2 scholeksterlegsels gevonden, in 2012 konden 60 legsels worden genoteerd, verdeeld over 5 soorten! Het uitkomstpercentage van 95% is uitstekend te noemen, maar omdat van maar 40 van de 60 gevonden legsels het resultaat bekend is, is er mogelijk sprake van een vertekend beeld. De groep is nog in ontwikkeling en zal hier hopelijk de komende jaren wat meer aandacht aan besteden. De kwaliteit van het nestbeschermingswerk kan immers het best worden bepaald aan de hand van het uitkomstpercentage. NB54 WVG Boerdonk: terugloop door diverse oorzaken Het aantal gevonden legsels van deze groep is helaas bijna gehalveerd ten opzichte van Zoals bij veel groepen waren er minder broedparen van kievit en scholekster. Mogelijk wordt de afname voor een deel veroorzaakt doordat Toon Kanters helaas om gezondheidsredenen heeft moeten afhaken. Toon was jarenlang zeer actief en bedreven bezig met weidevogelbescherming. Het feit dat hij alle boeren binnen het gebied kent, maakte de contacten tussen boeren en vrijwilligers gemakkelijker, waardoor er veel rustzones kon worden afgesloten. Daarom Toon bedankt! We hopen dat je nog vaak en met veel plezier de weidevogels zult observeren die mede dankzij jou in en rond Boerdonk de weides verlevendigen. In 2012 ging geen enkele van de gevonden legsels verloren door bewerkingen, een teken dat de rest van de groep het beschermingswerk op een gedegen manier voortzet! Omdat ook Huub van Hees na vele jaren coördinatorschap heeft aangegeven zich meer te willen richten op het veldwerk, heeft de groep besloten zich voor de start- en evaluatieavonden aan te sluiten bij buurgroep Laarbeek. Niet onlogisch omdat de zoekgebieden aan elkaar grenzen en wulpen in het gebied soms zelfs al over de grens gingen. Ook Huub willen we bedanken voor zijn inzet, en we hopen hem nog vaak in het veld tegen te komen. Kievit Scholekster Wulp Totaal NB55 Weidevogelgroep Deurne: redelijk stabiel Het aantal uitgekomen legsels is in Deurne steeds redelijk stabiel en het uitkomstpercentage is met 79% ook dit jaar hoog. Helaas kwam er in 2012 maar één grutto tot broeden, op een akker. Dat bleek geen goede keuze, want daar is meer kans op predatie. Dat gebeurde ook, net zoals bij 4 kieviten. 29 kieviten en een scholekster waren wel succesvol. De groep hield nauwkeurig bij wat er met de nesten gebeurde, zodat vaststaat dat 29 keer om een gemarkeerd nest heen is gewerkt. Zonder de actie van boeren en vrijwilligers binnen de groep zou er dus waarschijnlijk weinig over zijn gebleven van de legsels. Grutto Kievit Krakeend Scholekster Wilde eend Totaal Grutto Kievit Scholekster Totaal NB56 WVG Weimeren: iets meer kuikens uit het ei Na een flinke daling in 2011 kwamen er in 2012 gelukkig weer iets meer legsels uit in het zoekgebied van de vrijwilligers uit Weimeren. De 2 overgebleven grutto s broedden succesvol, net zoals 16 van de 22 kieviten en 4 van de 6 scholeksters. Van 2 kieviten en 2 scholeksters bleef het resultaat onbekend wat het uitkomstpercentage brengt op een prima 85%. Hopelijk zet deze stijgende lijn zich de komende jaren weer voort. NB57 WVG Asten: stabiel dankzij uitbreiding Asten is zo n groep waar het aantal gevonden legsels redelijk stabiel is, al is dat mede te danken aan de 4 nieuwe boeren die de groep bij haar beschermingswerk heeft weten te betrekken. Dit jaar werden er 30 legsels gevonden: 3 grutto- (nieuw!), 21 kievit- (-5) en maar liefst 6 wulpenlegels (+3). Slechts één kievitlegsel ging verloren door predatie, en van 1 grutto was het resultaat onbekend, wat een uitkomstpercentage van ruim 96% opleverde! De vogels hadden hier dan ook weinig te vrezen van werkzaamheden, want de kieviten op gras waren vroeg. Ze waren dus al weg ruim voor het maaien, terwijl de kieviten op de akkers laat waren, en pas na de werkzaamheden actief waren. De groep heeft veel jonge kieviten en wulpen geobserveerd: een belofte voor de komende jaren

25 Bijlagen Bijlage 1 Coördinatie en ondersteuning vervolg bijlage 2 Contactgegevens weidevogelgroepen Naam Functie Telefoon Jochem Sloothaak Provinciaal coördinator Coördinatiepunt LB Arjen Stoop Veldmedewerker Coördinatiepunt LB West Karel Voets Veldmedewerker Coördinatiepunt LB Midden Marco Renes Veldmedewerker Coördinatiepunt LB Oost Willem Veenhuizen Veldbegeleiding West Anja Popelier Veldbegeleiding Midden Marco Renes Veldbegeleiding Oost Bijlage 2 Contactgegevens weidevogelgroepen West-Brabant Groepsnummer Contactpersoon Telefoon Straat Postcode Plaats NB09 Len Bruining [email protected] Van Gendtstraat 14a 4271 AM Dussen Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur Natuur- en Milieuvereniging Teteringen Natuurwerkgroep Gemeente Rucphen Vogel- en Natuurwerkgroep Zundert NB11 Gonnie Werner [email protected] Kouterstraat EV Teteringen NB12 Jan Kiewit [email protected] Moeskes AE Etten-Leur NB16 Marcel van Nijnatten [email protected] W. Pastoorstraat BR Zundert WBE Baarle-Nassau NB18 Geert Adams geen Bartelbaan 2a 5113 TB Ulicoten WBG Raamsdonk NB25 - loopgroep Slagenland NB25 P. Kuijsters [email protected] Heemraadsingel VC Raamsdonk - loopgroep Made NB25 Theo Nuyten [email protected] Nieuwelaan ZE Made - loopgroep Zomerdijk NB25 Jan van Haperen [email protected] Julianalaan JB Raamsdonksveer - loopgroep Overdiep NB25 Frans Van Der Wijst [email protected] A. Bloemaerthoek RD Oosterhout WBG Vliegbasis Gilze Rijen NB32 Andries Pen [email protected] Postbus AA Rijen IVN Etten-Leur NB38 Piet Westerhof [email protected] Watergraaflaan WM Oudenbosch WBG Waalwijk NB47 Harry Keijzer [email protected] Jan Steenstraat GR Waalwijk WVG Alphen - Chaam - Gilze NB49 Maaike Riemslag [email protected] Langereit NG Gilze ANV Drimmelen NB52 Niels Mureau [email protected] Scheerbiesstraat PL Wagenberg WVG Weimeren (Westbrabantse VWG) NB56 Evelien Eversdijk [email protected] Agaatstraat HJ Breda Midden-Brabant Groepsnummer Contactpersoon Telefoon Straat Postcode Plaats Natuurgroep Gestel NB10 Ben Diekstra [email protected] Seringenlaan JB St. Michielsgestel Natuurgroep Gestel NB10 Miriam Alders [email protected] De Toger MP Berlicum WVG Schijndel e.o. NB13 Wil Hettema [email protected] Piet Heinstraat GR Schijndel Vogelwacht Paaldijk NB17 Jac Seijkens [email protected] Halvenne HG Leende WBG Reusel De Mierden NB27 Piet Peijs [email protected] Horselaar GB Reusel WVG Rooi NB29 Wil Foolen [email protected] Heistraat 17a 5491 BA Sint-Oedenrode WVG St. Oedenrode NB30 Bert de Koning [email protected] Corridor 4a 5492 HB Sint-Oedenrode Vliegbasis Eindhoven NB33 Martin Vink [email protected] Postbus MPC87A 5600 RA Eindhoven WBG Waalre NB35 Gerbrand Rinzema [email protected] Hippocrateslaan DV Eindhoven WWB Esbeek NB37 Frank Hafkemeijer [email protected] Tuldensedijk NB Esbeek WWB Zuidoost-Brabant NB39 Henk Lepelaars [email protected] Molenpad BD Steensel WNM Hilvarenbeek e.o. NB41 Rien van Hoesel [email protected] Bloemenstraat CS Hilvarenbeek WWB Valkenswaard NB42 Rien Swinkels [email protected] Buitenhof CV Heeze WVG Duinboeren Cromvoirt NB45 Rini van den Boer [email protected] Beatrixlaan VE Vught WVG Pailjaart (Best) NB50 Martien Pennings [email protected] Piet Heinshof SP Best WVB Haaren NB51 Tiny Vermeer [email protected] Hoge Raam KK Helvoirt Oost-Brabant IVN Cranendonck (De Kneuter) Groepsnummer Contactpersoon Telefoon Straat Postcode Plaats NB03 Piet van de Eijnde [email protected] Margrietstraat VE Maarheeze IVN De Groene Overlaat NB04 Maarten Hermens [email protected] Molenstraat BW Cuijk Stichting Laarbeeks Landschap NB14 Willy van de Ven [email protected] De Schop JM Lieshout Stichting Landschap Bakel- NB15 Paul Kweens [email protected] Macropediusplantsoen 5421 RW Gemert Gemert 24 VWB Boekel-Venhorst NB20 Harrie Tielemans [email protected] Berkhoek ES Boekel WBG Gastel NB21 Toon Peerlings geen Heikant RC Gastel WVG Lith NB23 Clemens Theunisse [email protected] Molenweg NA Lithoijen WVB Maasdonk NB24 Gerard Gerrits [email protected] Elzendreef GF Geffen WVG Ravenstein NB26 Pierre de Kleijn [email protected] St. Wilbertstraat KR Demen WVG Rietgros NB28 Henk van Grunsven [email protected] St. Willibrordusstraat 5351 ED Berghem 9 WVG Stijbeemden NB31 Henk van Grunsven [email protected] St. Willibrordusstraat 5351 ED Berghem 9 WBG St. Anthonis NB44 Hans Stiphout [email protected] Randweg CX St. Anthonis WVG Boerdonk NB54 Huub van Hees [email protected] Oudestraat KE Keldonk WVG Deurne (VWG De Kulert) NB55 Bert Joppe [email protected] Huispad AE Vlierden WVG Asten NB57 Herman Winkelmolen [email protected] Vlinkert AJ Heusden Bijlage 3 Overzicht resultaten Brabant 2012 Canadese gans , Fazant , Geelgors , Gele kwikstaart , Graspieper , Grauwe gans , Grutto , Kievit , Kleine plevier , Kluut , Knobbelzwaan , Kokmeeuw , Krakeend , Kuifeend , Kwartel , Meerkoet , Nijlgans , Patrijs , Rietgors , Roodb.tapuit , Scholekster , Slobeend , Tureluur , Veldleeuwerik , Waterhoen , Wilde eend , Witte kwikstaart , Wulp , Zomertaling , Totaal ,

26 Bijlage 4 Beschermingsactiviteit per soort 2012 Soort aanaarden bemesten gewasbescherming beweiden maaien overige activiteiten ploegen/eggen rollen/ slepen zaaien/poten Canadese gans 1 1 Fazant Gele kwikstaart Grutto Kievit Knobbelzwaan Krakeend Kwartel 1 1 Meerkoet Nijlgans Patrijs 2 2 Scholekster Tureluur 1 1 Wilde eend Wulp Totaal Totaal Colofon Samenstelling en eindredactie A. Popelier & J. Sloothaak Foto s M. Renes, J. Sloothaak, J. Wolfs Ontwerp & opmaak Linda van Eijndhoven, Hans van Loon x-hoogte, Tilburg Bijlage 5 Uitkomstpercentage en verliesoorzaken per beschermingsactiviteit 2012 Totaal Bekend Uit Niet uit % uit Predatie Beweiding Werkzaamheden Verlaten Overig Onbekend AA: Bij aanaarden BM: Bij bemesten GB: Bij gewasbescherming NB: Bij beweiden OM: Bij maaien OV: Bij ov. activiteiten PE: Bij ploegen/eggen RS: Bij rollen/slepen ZP: Bij zaaien of poten Totaal Drukwerk Drukkerij Gianotten Uitgave Stichting Het Noordbrabants Landschap Postbus 80, 5076 ZH Haaren Telefoon: [email protected] Internet: Februari

27 Adres Postbus 80, 5076 ZH Haaren Telefoon: Website: BEZOEKAdres Kasteelboerderij van Nemelaer Kasteellaan 4 in Haaren