Praktische echocardiografie

Transcriptie

1 Praktische echocardiografie

2 Praktische echocardiografie Onder redactie van: dr. J.P.M. Hamer dr.p.g.pieper Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009

3 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 j o het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. ISBN NUR 878 Ontwerp omslag: TEFF ( Ontwerp binnenwerk: TEFF ( Automatische opmaak: Pre Press, Zeist Eerste druk 2004 Eerste druk, tweede oplage 2006 Tweede herziene druk 2009 Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus GA Houten

4 Inhoud Auteurs Woord vooraf IX XI 1 Anatomie en functie van het normale hart Anatomie Functie 2 2 Principes van echocardiografie en (kleuren)doppler Inleiding Terminologie Principes van echocardiografie Beeldvorming en beeldkwaliteit Gain control Second harmonic imaging Principes van doppler en kleurendoppler Inleiding Continuous wave doppler Pulsed doppler, HPRF-doppler Aliasing Drukverschillen, hoek Kleurendoppler Tissue doppler imaging Speckle tracking Color kinesis 17 Literatuur D-echocardiografie Inleiding Geschiedenis en ontwikkeling Hoe maak je een 3D-echo? Beeldbewerking Klinische toepassingen Metingen van LV-volume en ejectiefractie D-echografie en resynchronisatie Bepaling van LV-massa Bepaling van RV-volumina en ejectiefractie Stress-echo Atriale volumina Morfologie D-echo en interventies Toekomst 27

5 VI Praktische echocardiografie Literatuur 27 4 Het transthoracale onderzoek Standaardposities echocardiografie Posities van patiënt en onderzoeker Transducerposities; doorsneden door het hart Posities voor dopplermetingen Inleiding Flowpatronen 37 Literatuur 38 5 Het transoesofageale onderzoek Inleiding Indicaties en contra-indicaties Instrumentarium, methoden, risico s Instrumentarium Methoden Risico s Patiënteninformatie Techniek van introductie Anatomische correlaties 41 Literatuur 48 6 Linker- en rechteratrium Het linkeratrium Het normale linkeratrium Het linkerhartoor (linkeratriumappendix) Linkeratrium druk- en volumecurve Cor triatriatum Longvenen Abnormaal inmondende longvenen Het rechteratrium en het interatriale septum Het rechteratrium Het interatriale septum Atriumseptumdefecten Het ostium-secundumdefect (ASD II) Het ostium-primumdefect (ASD I) Het sinus-venosusdefect Het sinus-coronariusdefect Vena cava superior en inferior Afwijkende anatomie Normale flowpatronen 61 Literatuur 62 7 De systolische linkerventrikelfunctie Inleiding M-mode-metingen D-echocardiografie: globale systolische LV-functie D-echocardiografie: regionale wandbewegingen Dopplermethoden Volumetrie met behulp van spectrale doppler Contractiliteitsbepaling met behulp van spectrale doppler Tissue doppler Myocardial performance index (Tei-index) Bepaling van de LV-massa Nieuwe technieken Contrastechocardiografie D-echocardiografie Deformatie-imaging 74 Literatuur 75

6 Inhoud VII 8 De diastolische linkerventrikelfunctie Inleiding Stapsgewijze benadering van de diastolische LV-functie Stap 1: leeftijd Stap 2: PW-doppler van de mitralisinstroom Stap 3: Tissue doppler imaging (doppler LV-wand) Stap 4: PW-doppler van de pulmonaalveneuze instroom Stap 5: Kleurendoppler M-mode (LV-bloedverplaatsing) Linkeratrium: afmetingen LV-massa-index Diastolische stress-test Patronen van diastolische LV-functie Normale diastolische LV-functie Abnormale diastolische LV-functie Dopplerversterking met contrast voor verbeterde diagnostiek Conclusie 85 Literatuur 86 9 Stress-echocardiografie Inleiding Achtergrond en indicaties Acquisitie van de LV-scanvlakken Relatie met coronairarteriën Infarcering, reversibele ischemie, hibernation en stunning Protocollen Nieuwe toepassingen Stopcriteria Voordelen en nadelen van stress-echocardiografie Driedimensionale stress-echocardiografie 92 Literatuur Contrastechocardiografie Inleiding Contrastmiddelen Apparatuur Fundamentele beeldvorming Harmonische beeldvorming Nieuwe toepassingen in de apparatuur Klinische toepassingen Shunts Endocardiale borderdetectie Myocardperfusie Detectie van angiogenese in atheromateuze plaque Praktische adviezen Praktische adviezen 99 Literatuur Ziekten die de linkerventrikelfunctie beïnvloeden Ischemie/myocardinfarct Ischemie Myocardinfarct Dilaterende cardiomyopathie (dcm) Hypertrofisch obstructieve cardiomyopathie Lokale wandverdikking Diffuse wandverdikking Restrictieve en infiltratieve cardiomyopathieën Löffler s endocarditis Endocardiale fibro-elastose Amyloïdose Sarcoïdose Glycogeenstapelingsziekten en de ziekte van Fabry Hemochromatose 111

7 VIII Praktische echocardiografie 11.5 Non-compaction cardiomyopathie Hypertensief hartlijden Cardiale dyssynchronie 113 Literatuur De mitralisklep Het normale mitralisklepapparaat Mitralisinsufficiëntie Inleiding Indeling van mitralisinsufficiëntie naar anatomie Indeling van mitralisinsufficiëntie naar klepbladbeweeglijkheid Echodoppler bij oorzaken van mitralisinsufficiëntie Bepalen van de ernst van mitralisinsufficiëntie Diastolische mitralisinsufficiëntie Gevolgen van mitralisinsufficiëntie en beoordeling operatie-indicatie Mitralisstenose Oorzaken van mitralisstenose Gevolgen van mitralisstenose Beoordeling anatomische afwijkingen bij MS Bepalen van de ernst van mitralisstenose Indicaties voor interventie Bijkomende afwijkingen 135 Literatuur De aortaklep De normale aortaklep De abnormale aortaklep Aortastenose Aortastenose: pathofysiologie, klachten Vormen van aortastenose Aortaklepinsufficiëntie Inleiding Oorzaken van AI Klinisch beeld en pathofysiologie van AI Echocardiografie bij AI 150 Literatuur De rechterventrikel Inleiding Anatomie en fysiologie van de rechterventrikel Afwijkingen die de RV-functie beïnvloeden Myocardiale afwijkingen RV-volumebelasting RV-drukbelasting Echografisch onderzoek van de rechterventrikel Rechterventrikelgrootte en rechterventrikelwanddikte Rechterventrikelfunctie Bepaling van de rechterventrikeldruk RV-wanddikte en RV-septumstand Pulmonalisklepbeweging Meting van de isovolumetrische relaxatietijd (IVRT) Drukverschil RV RA bij tricuspidalisinsufficiëntie Drukverschil LV RV bij ventrikelseptumdefect Drukverschil art. pulmonalis RV bij pulmonalisinsufficiëntie Flowpatroon in de art. pulmonalis Acceleratietijd in de RV-outflowtract/art. pulmonalis 164 Literatuur De tricuspidalisklep De normale tricuspidalisklep Normale anatomie Echocardiografie van de normale tricuspidalisklep 167

8 Inhoud IX Doppler-flowpatronen Congenitale tricuspidalisklepafwijkingen Morbus Ebstein AVSD Prolaps Tricuspidalisatresie Verkregen tricuspidalisklepafwijkingen Tricuspidalisstenose Tricuspidalisinsufficiëntie Tumoren 174 Literatuur De pulmonalisklep De normale pulmonalisklep Pulmonalisstenose Valvulaire pulmonalisstenose Subvalvulaire (infundibulaire) pulmonalisstenose Supravalvulaire pulmonalisstenose/pulmonalistakstenose Pulmonalisinsufficiëntie 178 Literatuur Kunstkleppen Inleiding Evaluatie van morfologische afwijkingen van klepprothesen met transoesofageale tweedimensionale doppler-echocardiografie Evaluatie van obstructies van klepprothesen Differentiële diagnose van een hoge gradiënt Obstructie van aortaklepprothesen Obstructie van mitralisklepprothesen Evaluatie van lekkages van klepprothesen Aspect van normale en pathologische lekkages Ernst van pathologische lekkages Endocarditis Stress-echocardiografie bij bepaling van de functie van klepprothesen Conclusie 193 Literatuur Endocarditis Inleiding Pathofysiologie Klinisch beeld en diagnose Echocardiografie bij endocarditis Diagnose, prognose en complicaties Indicaties voor echocardiografie 199 Literatuur Het pericard Het normale pericard Normale anatomie Fysiologie van de instroom Echocardiografie van de normale pericardholte Pericardeffusie Pericarditis Echocardiografie bij pericardvocht Pseudobeelden; differentiatie van pleuravocht Tamponade Pericardpunctie Indicaties en contra-indicaties Methode Pericarditis constrictiva Oorzaken en pathofysiologie Pericardcyste 210

9 X Praktische echocardiografie Literatuur Aorta thoracalis en abdominalis Anatomie Echografie Dilatatie van de aorta Bindweefselziekten Afwijkingen van de aorta Overzicht van aorta-afwijkingen Klinisch beeld Aortadissectie en intramuraal hematoom Klassificatie van aortadissectie Acute symptomatologie van intramuraal hematoom/aortadissectie Afwijkingen bij lichamelijk onderzoek bij aortadissectie Niet-invasieve diagnostiek bij aorta-thoracalisproblematiek Algemeen TTE bij verdenking op aortadissectie/intramuraal hematoom TEE bij verdenking op aortadissectie/intramuraal hematoom Follow-up onderzoek na aortadissectie Coarctatie van de aorta 218 Literatuur Cardiale massa s Inleiding Trombi Vegetaties Primaire tumoren Primaire benigne tumoren Primaire maligne tumoren Secundaire maligne tumoren Embolisatie Andere structuren en pseudobeelden 228 Literatuur Hethartalsbronvanembolie Inleiding Trombi Linkeratriumtrombi en spontaan echocontrast in het linkeratrium Linkerventrikeltrombi Kunstkleptrombi Trombi in de aorta Rechtszijdige trombi en longembolie Andere intracardiale massa s Cardiale tumoren Vegetaties Mitralisannuluscalcificatie Atriumseptum Aneurysma van het atriumseptum PFO, ASD, Chiari-netwerk Richtlijnen 238 Literatuur Peri-operatieve echocardiografie Inleiding Het standaard peri-operatieve TEE-onderzoek Systolische en diastolische linkerventrikelfunctie Globale systolische linkerventrikelfunctie Regionale (segmentele) systolische linkerventrikelfunctie Cardiac-outputmeting Diastolische linkerventrikelfunctie Hemodynamische instabiliteit op IC of OK Systolische disfunctie van linker- of rechterventrikel 245

10 Inhoud XI Ondervulling Systolische obliteratie bij (concentrische) hypertrofie van de linkerventrikel Tamponade Acute longembolie Stomp thoraxtrauma Mechanische complicaties na myocardinfarct Overige toepassingen van TEE op IC of OK Visualisatie van atherosclerose in de aorta ascendens en aortaboog Peroperatieve toepassing van TEE bij HOCM Monitoring bij plaatsing van VAD 249 Literatuur Ventrikelseptumdefect en persisterende ductus Botalli Ventrikelseptumdefect Inleiding Pathofysiologie Klinisch beeld Echocardiografie en doppler Persisterende ductus Botalli Inleiding Pathofysiologie en klinisch beeld Echocardiografie en doppler 255 Literatuur Complexe congenitale hartafwijkingen Inleiding Pathofysiologie en anatomie Soorten aangeboren hartafwijkingen Sequentiële analyse Tetralogie van Fallot Preoperatief Postoperatief Transpositie van de grote arteriën Preoperatief Postoperatief Congenitaal gecorrigeerde transpositie Tot slot 266 Literatuur Apparaat, aanvraag, onderzoek, verslag, digitaal opslaan Inleiding Het echo-apparaat De aanvraag Het onderzoek Het verslag De digitale opslag Opslaan van de uitslag Opslaan van de beelden 273 Literatuur Normaalwaarden 275 Literatuur 287 Afkortingen 289 Register 291

11 Auteurs Mw. dr. R.B.A. van den Brink afdeling Cardiologie, Academisch Medisch Centrum, Amsterdam Dr.B.J.Bouma afdeling Cardiologie, Academisch Medisch Centrum, Amsterdam Dr. F.J. Ten Cate Thoraxcentrum, Academisch Ziekenhuis Rotterdam, Rotterdam Dr. E.C. Cheriex afdeling Cardiologie, Maastricht Universitair Medisch Centrum, Maastricht Dr. J.M. van Dantzig afdeling Cardiologie, Catharina Ziekenhuis, Eindhoven Mw. dr. N.J. Elzenga afdeling Kindercardiologie, Universitair Medisch Centrum Groningen, Groningen Dr. J.P.M. Hamer Onderwijsinstituut, Universitair Medisch Centrum Groningen, Groningen Mw. dr. E.S. Hoendermis afdeling Cardiologie, Universitair Medisch Centrum Groningen, Groningen Dr. O. Kamp afdeling Cardiologie, Academisch Ziekenhuis VU, Amsterdam J. Koster Thoraxcentrum, Universitair Medisch Centrum Groningen, Groningen Dr. F.J. Meijboom afdeling Cardiologie en afdeling Kindercardiologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht Mw. dr. P.G. Pieper afdeling Cardiologie, Universitair Medisch Centrum Groningen, Groningen Dr. G.Tj. Sieswerda afdeling Cardiologie, Universitair Medisch Centrum Utrecht, Utrecht Drs. P.A. van der Wouw afdeling Cardiologie, Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, Amsterdam

12 Woord vooraf Echocardiografie speelt een centrale rol in de dagelijkse praktijk van de cardioloog, omdat het ervoor zorgt dat zowel structurele als functionele informatie snel en betrouwbaar kan worden verkregen. De ontwikkelingen binnen de echocardiografie gaan razendsnel. Nieuwe technieken, zoals tissue doppler imaging en 3D-echocardiografie, kregen de afgelopen jaren een prominentere plaats. Nieuwe wetenschappelijke informatie leidt steeds weer tot wijzigingen in toepassing en interpretatie van diverse echo- en dopplertechnieken. De eerste druk van dit boek verscheen in Een (ongewijzigde) bijdruk bleek al snel noodzakelijk. De veranderingen die zich binnen de echocardiografie hebben voltrokken maakten een nieuwe, geheel herziene druk al na ruim vijf jaar noodzakelijk. In deze tweede druk komen nieuwe ontwikkelingen in de echocardiografie aan de orde. Omdat de behoefte aan een gestandaardiseerde wijze van onderzoek en verslaglegging groot is, zijn onderzoeksmethoden en normaalwaarden overeenkomstig bestaande richtlijnen opgenomen. De basisopzet van het boek is hetzelfde gebleven: het biedt de cardioloog, arts-assistent in opleiding en echocardiografist een begrijpelijk Nederlandstalig overzicht van de echocardiografie in al haar facetten. De gepresenteerde informatie is meer dan een introductie tot de besproken onderwerpen, zij is uitgebreid genoeg om in de dagelijkse praktijk als handboek te kunnen dienen. In deze nieuwe druk is een hoofdstuk 3D-echocardiografie toegevoegd van de hand van dr. F.J. Meijboom (hoofdstuk 3). Andere nieuwe auteurs zijn dr. G.Tj. Sieswerda (hoofdstuk 7), dr B.J. Bouma (hoofdstukken 11 en 24), dr. J.M. van Dantzig (hoofdstuk 18) en dr. E.S. Hoendermis (hoofdstuk 22). Hoofdstuk 13 is herschreven door dr. R.B.A. van den Brink. Bijna alle auteurs zijn al vele jaren trouw spreker en praktijkbegeleider tijdens onze cursussen. Dit boek wordt onder andere als leidraad gebruikt bij de vijfdaagse CVOI-basiscursus Echocardiografie. De organisatie van deze cursussen, die in 2007 zijn verplaatst naar het AMC, berust bij dr. J.P.M. Hamer, dr. P.G. Pieper (beiden UMCG), dr. R.B.A. van den Brink en dr. B.J. Bouma (beiden AMC). Tevens worden CVOI-nascholingscursussen georganiseerd in Zwolle, Breda en Vlissingen. Deze theorie- en praktijkcursussen zijn niet mogelijk zonder de bijdragen van echofirma s in de vorm van apparatuur en bemensing. Opnieuw zijn wij veel dank verschuldigd aan GE Ultrasound. De trouwe ondersteuning van de echolaboranten in het UMCG is de basis voor vele figuren uit dit boek. Dr. A. Maass bedanken wij voor het leveren van commentaar en voor de figuren en Dank aan Dr. E.C. Cheriex voor de 3D-TEE-figuren 12.7, en Toestemming voor publicatie van figuren 7.18, 7.19 en 7.27 werd verkregen van de American Society of Echocardiography. Dit zijn respectievelijk de figuren 8, 9 and 6 uit de ASE-publicatie Recommendations for chamber quantification: A report from the American Society of Echocardiographys Guidelines and Standards Committee and the Chamber Quantification Writing Group, developed in conjunction with the European Society of Echocardiography, a branch of the European Society of Cardiology (J Am Soc Echocardiogr 2005;18: ). J.P.M. Hamer P.G. Pieper