In opstand tegen de beroepsblindheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In opstand tegen de beroepsblindheid"

Transcriptie

1 In opstand tegen de beroepsblindheid Een interview met Allen Frances i De conferentie Selling sickness bood mij de kans Allen Frances, destijds voorzitter van de taskforce DSM IV, een paar vragen te stellen (zie ook zijn artikel in Tijdschrift voor Psychotherapie, 36, ). Frances was hoogleraar psychiatrie, is nu met emeritaat en als gepensioneerde geworden tot boegbeeld van de rebellie tegen het Amerikaanse psychiatrische establishment waartoe hij zelf altijd behoorde. ML: Mister Frances, u was erg belangrijk voor DSM IV, namelijk voorzitter van de taskforce. Wat zijn op dit moment met de wijsheid van de terugblik uw gevoelens over DSM IV? AF: Ik vind dat we zo zorgvuldig te werk zijn gegaan als destijds mogelijk was. Ik meen dat we buitengewoon bescheiden en voorzichtig waren en methodologisch erg precies, en dat ons klinisch onderzoek (field trials) zo goed was als klinisch onderzoek kan zijn maar we konden de latere gevolgen van onze wijzigingen niet voorzien. Sommige dingen gebeuren als het diagnostische systeem eenmaal in gebruik is genomen en ze zijn niet te voorspellen. Ik zal een paar voorbeelden geven: we konden niet voorzien dat er bij attention deficit disorder zo n toevloed van nieuwe drugs zou komen. De markt voor ADD-medicatie omvatte zo n 30 miljoen dollar en het was een stabiele markt. Als gevolg van de veranderingen in DSM IV voorspelden we een toename van 15 procent. Uiteindelijk blijken de verkoopcijfers verdubbeld te zijn. Ik denk niet dat dit het gevolg was van de nieuwe criteria, het was het resultaat van de marketingcampagne om ADD te verkopen. Hoe dan ook, wat we deden blijkt misbruik in de hand te hebben gewerkt en ongewenste negatieve consequenties te hebben gehad. Iedere verandering betekent risico s. Je weet nooit of en hoe iets wat je met de beste bedoelingen doet in de toekomst wellicht zal worden misbruikt. Bij bipolaire stoornis voegden we bipolair 2 toe. We waren erg bezorgd dat patiënten iatrogeen manische episoden zouden gaan vertonen; verkeerde diagnosticering van bipolaire stoornis veroorzaakte snelle cycli. Dat was de rationale achter de invoering van bipolair 2. Daar is lang over gedebatteerd en er was empirische evidentie voor die verandering. Helaas konden we niet voorzien dat er uitgerekend in het jaar dat de DSM IV verscheen nieuwe antipsychotica op the markt zouden komen, wat uiteindelijk tot zo n afschuwelijke overdiagnosticering van bipolaire stoornis bij volwassenen zou leiden. Niet te voorspellen was ook dat de verhouding tussen bipolair en unipolair tweemaal zo hoog zou uitvallen, ten nadele van unipolair. We probeerden door bipolair 2 toe te voegen een iatrogeen effect te bestrijden en het onvoorziene resultaat was een iatrogeen probleem met antipsychotica. Dus nogmaals, je hebt maar weinig greep op wat er gebeurt. Alles wat je verandert, opent een potentieel gat in de markt waarvan iemand profiteert, vooral de farmaceutische industrie. We zijn niet verantwoordelijk voor bipolaire stoornis bij kinderen (childhood bipolar disorder), maar ik voel me wel verantwoordelijk. We weerstonden de druk van de opinieleiders (thought leaders) om een speciale reeks ontwikkelingscriteria voor kinderen op te nemen die geen cyclus vereiste. Dat zou ieder temperamentvol kind de diagnose bipolaire stoornis kunnen bezorgen. Daarom verwierpen we die suggesties. We zeiden niet dat is fout achteraf bezien vind ik dat het wel degelijk verkeerd zou zijn geweest, omdat we onvoldoende bewijs hadden dat het fout was. En we konden op geen enkele manier voorzien hoe vreselijk de diagnose childhood bipolar disorder zou worden misbruikt in de kinderpsychiatrie. Dus nogmaals: iedere verandering. Ander voorbeeld: Asperger. We wisten dat we de autismecijfers zouden verdrievoudigen, maar we wisten niet dat scholen onze wijziging zouden aangrijpen om ouders rechtszaken te laten voeren teneinde speciale voorzieningen binnen te slepen waar ouders recht op konden doen gelden als hun kind de diagnose autisme had. Deze verwatering maakte dat niet alleen de kinderen die het meeste gevaar liepen in aanmerking kwamen voor die speciale pedagogische voorzieningen, maar ook nerds met een IQ van 160 die zich sociaal een beetje zonderling gedroegen. Wat ik hiervan heb geleerd, is dat kleine veranderingen uiteindelijk leidden tot groot misbruik dat we niet konden voorzien maar zeer schadelijke gevolgen had. De lering die ik hieruit heb getrokken, is dat je heel erg voorzichtig moet zijn. Als iets al twintig jaar hetzelfde is, dan is de kans klein dat het

2 een nieuwe epidemie in gang zal zetten. Maar zelfs dat is geen garantie, want de farmaceutische bedrijven vinden altijd manieren om toe te slaan. ML: En hoe ging en gaat het nu met DSM5? AF: Ik wilde liever niet betrokken zijn bij de ontwikkeling van DSM5. Ik vermaakte me prima op het strand met mijn kleinkinderen. Het kon me niet zo veel schelen. Ik wist dat ze fouten maakten, maar ik kon me er niet druk genoeg over maken om me ermee in te laten. Als ze beroerd werk leveren maar niemand wordt erdoor benadeeld, dan voel ik me niet geroepen om tussenbeide te komen. Het waren de antipsychotica voor psychoserisico en voor de regulering van woede-uitbarstingen die me prikkelden om me ermee te gaan bemoeien. En ik vrees dat de andere nieuwe diagnoses allemaal hun eigen portie gevaren meebrengen. SSRI s zijn niet onschadelijk, psychostimulantia (stimulants) zijn niet onschadelijk, vooral op de lange termijn. Er zijn veel zaken in DSM5 die problematisch zijn maar niet zo veel kwaad kunnen. Aanpassingen die leiden tot overbehandeling, met medicijnen die potentieel schadelijk zijn ja, dat was voor mij ernstig genoeg om in actie te komen. Ik geloof dat het werk aan DSM5 een toonbeeld is van de onzalige combinatie van een torenhoge ambitie en een zwakke methodologie. We zullen eerst de buitensporige ambitie onderzoeken, omdat die heeft aangemoedigd tot een buitensporige tolerantie om risico s te nemen. De doelstelling van DSM5 om een paradigmaverandering in de psychiatrische diagnostiek te bewerkstelligen is absurd voorbarig. Kort gezegd: de descriptieve psychiatrische diagnostiek heeft geen paradigmaverandering nodig en zij kan die ook niet ondersteunen. Een dramatische verbetering in de psychiatrische diagnostiek is pas mogelijk als we een fundamentele sprong voorwaarts hebben gemaakt in ons begrip van wat psychische stoornissen veroorzaakt. De ongelooflijke vorderingen van recente datum in de neurowetenschap, moleculaire biologie en beeldvorming van de hersenen, die ons zo veel hebben geleerd over het functioneren van het normale brein, zijn nog steeds niet relevant voor de praktische aspecten van de alledaagse psychiatrische diagnostiek. Het duidelijkste bewijs van dit teleurstellende feit is dat er nog niet één biologische test klaar is om te worden opgenomen in de criteriaverzamelingen voor DSM5. Het goede nieuws is dat het NIMH (National Institute of Mental Health, ml.) een heroïsche poging gaat doen om het paradigma te verwezenlijken waarin de diagnostiek werkelijk gebaseerd is op biologische gegevens. Het slechte nieuws is dat het nog jaren (of zelfs decennia) duurt voordat deze wensdroom in vervulling zal gaan. Zolang de psychiatrische diagnostiek niet in staat is boven haar huidige descriptieve niveau uit te stijgen valt er weinig te winnen en veel te verliezen als we het systeem op gezette tijden en geheel willekeurig gaan veranderen. De descriptieve diagnostiek zou stabiel moeten blijven totdat we langzamerhand, stoornis voor stoornis, meer fundamenteel en verklarend inzicht hebben gekregen in de causaliteit. In feite is er maar één paradigmaverandering geweest in de psychiatrische diagnostiek in de afgelopen honderd jaar, en dat was toen DSM III in 1980 operationele criteriaverzamelingen en het systeem van meerdere assen introduceerde. Met deze methodologische vooruitgang redde DSM III de psychiatrische diagnostiek van onbetrouwbaarheid en vergetelheid door irrelevantie. In de daaropvolgende evolutie van de descriptieve diagnostiek waren DSM III-R en DSM IV eigenlijk niet meer dan voetnoten bij DSM III. En we kunnen in het gunstigste geval slechts hopen dat DSM5 zich bij dat gezelschap aansluit en een even bescheiden bijdrage zal leveren als DSM III-R en DSM IV. De descriptieve diagnostiek is eenvoudigweg niet toegerust om ons verder te brengen dan zij al heeft gedaan. De echte paradigmaverandering vereist een toename van onze kennis niet slechts een herschikking van het meubilair van de verschillende descriptieve mogelijkheden. Fragment uit: Allen Frances, A warning sign on the road to DSM5: Beware of its unintended consequences, 26 juni 2009 (te vinden op: ML: Bent u veel vrienden kwijtgeraakt de afgelopen tijd? AF: Sommige vrienden waren niet erg gelukkig met mijn interventies. En er waren collega s met wie ik samenwerkte en die ik graag mocht, maar die had ik niet nodig als vrienden. Ik ben nogal op mezelf en heel tevreden met het leven dat ik nu leid. Het gevaar vanuit hun perspectief dat wat potentieel riskant is in wat ik doe is: als mensen stoppen met hun medicatie en zelfmoord plegen, omdat ik heb gezegd dat de psychiatrie zijn hand overspeelt en te snel medicijnen voorschrijft, dan is dat natuurlijk

3 een slechte zaak. Wat je ook doet, er zijn altijd onbedoelde neveneffecten. Ik bedoel het goed en wil doen wat juist is en ik voel dat ik het goede moet doen en verantwoordelijk ben. De andere kant is: het is voorstelbaar dat iemand die toch al naar de antipsychiatrische beweging neigt, uit wat ik doe opmaakt dat het hele vak niet deugt. Dat is een netelige afweging. Ik probeer te zien wat er gezond is aan het vak en wat belangrijk is om vast te houden, zonder voor lief te nemen wat volgens mij een streven naar expansie is en een neiging om te hoog te grijpen, die ten koste gaan van de patiënten. Uiteindelijk zal de psychiatrie voor schut staan, omdat er voor deze nieuwe diagnoses eenvoudigweg geen therapie bestaat. We moeten onze ambities intomen om binnen de grenzen van de redelijkheid te blijven. We doen heel goed werk zolang we weten wat we doen laten we die grenzen niet overschrijden. Inhoudelijk zijn het alarmerendst de vele amendementen die het aantal psychische stoornissen in DSM5 dramatisch zouden verhogen. Zij nemen twee vormen aan: Nieuwe diagnoses die extreem hoog zouden scoren in de normale populatie (vooral na marketing door de altijd wakkere farmaceutische industrie). Verlaagde diagnostische drempels voor al bestaande stoornissen. DSM5 zou tientallen miljoenen nieuwe, ten onrechte aangewezen patiënten (zogenaamde valspositieven) voortbrengen en daarmee de problemen verergeren die al zijn opgeroepen door de veel te veelomvattende DSM IV (Moffit en anderen, 2009). Er zou massaal worden overbehandeld met medicatie die onnodig, duur en vaak zelfs erg schadelijk is. DSM5 lijkt te stimuleren wat we het meeste hebben gevreesd: de toevoeging van veel normale varianten aan de categorie psychische stoornis, met het gevolg dat het basisbegrip psychische stoornis sterk wordt verzwakt. ( ) Psychoserisicosyndroom (Psychosis risk syndrome) is beslist een van de zorgwekkendste van alle voorstellen die zijn gedaan voor DSM5. Het alarmerende aantal vals-positieven zou volgens de zorgvuldigste onderzoeken zo n 70 tot 75% bedragen en waarschijnlijk nog veel hoger worden zodra de diagnose officieel is, algemeen wordt toegepast en doelwit van de farmaceutische industrie wordt ( ). Honderdduizenden tieners en jonge volwassenen (vooral, zo blijkt, zij die een beroep doen op Medicaid zouden onnodig atypische antipsychotica voorgeschreven krijgen ( )). Het is niet bewezen dat de atypische antipsychotica psychotische episoden voorkomen, maar vaststaat dat ze grote en snelle gewichtstoename veroorzaken (zie de recente waarschuwing van de FDA) en gepaard gaan met een verminderde levensverwachting en dan laat ik de hoge kosten, overige neveneffecten en stigmatisering nog buiten beschouwing. Dit voorstel kan leiden tot een ramp voor de volksgezondheid en met de beste wil van de wereld is er geen klinisch onderzoek te vinden dat de toevoeging van psychoserisicosyndroom als officiële diagnose kan rechtvaardigen. De pogingen om individuen die risico lopen vroeg op te sporen en te behandelen is goed bedoeld, maar gevaarlijk voorbarig. We moeten wachten totdat er een specifieke diagnostische test en een veilige behandeling bestaan. Fragmenten uit: Allen Frances, Opening Pandora s box: The 19 worst suggestions for DSM5, 11 februari 2010 (ook te vinden op zie ook De doos van Pandora ). ML: En welke effecten verwacht u van uw inspanningen? AF: Ik zou het niet weten. ML: Hebt u veel personen overtuigd? AF: Nee. Ik heb veel mensen over de streep getrokken, maar niet de juiste mensen. Zelfs heel slimme lieden met wie ik 25 jaar heb samengewerkt en die ik in intellectueel opzicht hoog aansla, verdedigen dingen die volgens mij op geen enkele manier te verdedigen zijn. Dus zij zijn gek of ik ben gek. Ze zitten eenmaal op een bepaald spoor en doen wat hun volstrekt logisch toeschijnt, maar wat mij compleet geschift lijkt. Ik wil niet dat de huisarts antipsychotica voorschrijft aan iemand met een psychoserisico; ik doe dat niet, maar zij gaan dat wel doen. Het zijn goede mensen en ik ben een goed mens; we bedoelen het allemaal goed, maar het is irrationeel: we zien een verschillende werkelijkheid. Hun werkelijkheid is er een van: Dit is wat ik ben tegengekomen in mijn onderzoeksklas. Ik weet dat deze mensen bestaan en ik wil ze behandelen. Ik heb geprobeerd een paar van deze mensen voor mijn standpunt te winnen, maar dat is niet gelukt. In hun optiek en op basis van de drie of vier onderzoeken die ze gelezen hebben, is het voor hen evident dat deze patiënten bestaan en dus moeten worden behandeld. Hun bezorgdheid over vals-negatieven is

4 zo groot dat ze geen oog hebben voor vals-positieven en menen dat de kwestie van de vals-positieven een abstractie is die ik in het leven heb geroepen. Ze realiseren zich niet dat ze met hun plannen voor DSM5 aanzetten tot overbehandeling. Dat is terug te voeren op de eerste instructies. Bij DSM IV luidden die: Geen veranderingen tenzij er sterk wetenschappelijk bewijs voor bestaat. Ons richtsnoer was: suggesties afschieten. We zeiden: Toon ons de tabel met het bewijs, maar die tabel bestond niet; er was geen overtuigende evidentie die de suggesties ondersteunde. Dus neigden we tot conservatieve, overscrupuleuze regels en uniforme methoden voor de verschillende werkgroepen. De werkwijze bij DSM5 is daarentegen veel meer een blanco cheque: Alles is open wees vernieuwend. Dit mondde uit in de wensdroom van een paradigmaverandering. Varend op die koers ontwikkelden alle werkgroepen op hun eigen terrein, zonder enige centrale sturing, verregaande voorstellen, afschuwelijk slecht geformuleerd en op basis van literatuuroverzichten die de baten rooskleurig voorstelden en de risico s verbloemden. Die voorstellen hadden eerst ingetoomd en geredigeerd moeten worden, maar ze zijn al openbaar gemaakt. Voor de DSM zijn kristalheldere en ondubbelzinnige formuleringen een vereiste, omdat het handboek fungeert als juridisch document en als grondslag voor wetenschappelijk onderzoek. Die helderheid en ondubbelzinnigheid ontberen deze voorstellen ten enenmale. Geachte gevolmachtigden, Negen maanden geleden schreven dr. Robert Spitzer en ik u om u erop opmerkzaam te maken dat DSM5 op een dwaalspoor terecht was gekomen. We waarschuwden dat er niet op de voortgang werd toegezien, dat de planning slecht was, dat alles achter gesloten deuren gebeurde, de werkwijze wanordelijk was en de voortgang steeds meer achter ging lopen op het tijdschema. U nam de juiste maatregelen door de Supervisiecommissie in te stellen en de geplande data voor het klinisch vooronderzoek (field trials) en de publicatie van DSM5 één jaar vooruit te schuiven. Helaas wordt dit extra jaar zeer inefficiënt gebruikt en er begint zich een grote ramp af te tekenen. Het eerste DSM-5-concept is kwalitatief verbijsterend armzalig, wat het twijfelachtig maakt of een bruikbaar handboek zelfs met de verlengde termijn haalbaar is. En er volgt nog slechter nieuws. De recentelijk gepubliceerde plannen voor het klinische vooronderzoek zijn een recept voor rampspoed. Het plan zal een vermogen kosten, nieuwe vertraging veroorzaken, het stelt de verkeerde vragen en het zal beschamende resultaten opleveren. ( ) Als u niet krachtig ingrijpt, is het waarschijnlijk dat DSM5 de psychiatrie en de APA in grote verlegenheid brengt en zal blíjven achtervolgen. Doorredenerend op wat tot dusverre tot stand is gebracht, zal een kwaliteitsproduct niet op tijd en misschien wel nooit worden afgeleverd. Het in u gestelde vertrouwen en de u verleende verantwoordelijkheid tegenover de APA, ons vak en (bovenal) onze patiënten vereisen dat u zo snel mogelijk een actievere superviserende rol op u neemt. Dit is waarschijnlijk de laatste kans om de slag te winnen. Als het volledig ondoordachte klinische onderzoek eenmaal begonnen is, zal een sterke impuls ontstaan om op de ingeslagen weg voort te gaan en aldus zal waarschijnlijk een onwerkbaar en onleesbaar handboek het licht zien. De gevaarlijkste houding die u daarbij kunt aannemen, is zelfgenoegzaam achterover leunen, de zaken op hun beloop laten en u langzaam maar zeker naar de rand van de afgrond laten meedrijven. De macht en de verantwoordelijkheid liggen in uw handen. Maak er gebruik van voordat het te laat is. Fragmenten uit: Allen Frances, DSM5 A letter tot the APA Board of Trustees, 8 april 2010 (te vinden op: ML: Gaat u nog steeds door? Wanneer stopt u ermee: met artikelen schrijven, lezingen geven, zoals hier vandaag? AF: U bedoelt: wanneer geef ik het op? Er bestaat veel belangstelling voor dit onderwerp onder het grote publiek, dat is de rare discrepantie. Aan iedereen kan ik het probleem uitleggen, behalve aan de experts op het gebied van de stoornis. De journalisten pikken het op en de verhalen worden doorgegeven. Ik kan geen speciale reden bedenken waarom dit op dit moment een brandende kwestie is, maar in de VS verschijnen deze week [de eerste week van oktober 2010, ml.] ten minste drie artikelen in vooraanstaande kranten en tijdschriften. In de media gáát het maar door, maar de APA

5 [American Psychiatric Association, ml.] heeft de rijen gesloten en zich verschanst in een fort dus of wat ik doe enig effect zal sorteren? Er zal alleen iets veranderen als de APA zich zorgen gaat maken over afnemende verkoopcijfers van de DSM. Naar mijn mening beklimmen ze een gevaarlijke rotswand, maar voor hen is het de veiligste route. Het valt ook niet mee van een pad af te wijken dat je al een paar jaar volgt en iets af te keuren waar je jarenlang op hebt gezwoegd. De APA kan dit gewoon publiceren en er is geen gezaghebbende instantie die hen kan tegenhouden. Ik vind dat de APA zó veel macht in de toekomst niet meer mag hebben. Het is onverantwoord hun deze verantwoordelijkheid te geven. We brengen geen nieuw geneesmiddel op de markt om daarna de farmaceutische bedrijven te vragen of zij dat een goed idee vinden. Daarom moeten we ook niet aan psychiaters vragen of zij deze of gene nieuwe diagnose een goed idee vinden. Zo n beslissing vereist een groter draagvlak. ML: Is het point of no return al niet bereikt? AF: Nee, dat geloof ik niet. Het kan nog altijd anders. Er moet flinke opschudding ontstaan onder het grote publiek. Ik schrijf nu een boek, dat is mijn laatste actie. Ik voel het als mijn plicht om in dat boek nog eens alles samen te vatten wat ik ervan weet. Verder schrijf ik nog een paar blogs [in Psychiatric Times, ml.] en wacht ik af wat er gebeurt. Dan heb ik gedaan wat ik kon en ga ik weer terug naar het strand. Frances begint nog eens over de APA en over wat die club allemaal kan aanrichten. Maar zijn woorden gaan teloor in het toenemende lawaai van de lunchgasten. Is de hoon en de opstand tegen de APA dan misschien toch losgebarsten? i Dit interview verscheen eerder in het Tijdschrift voor Psychotherapie, nummer 1/2011, pp

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden Inhoud Inleiding 9 1 Hoe het allemaal begon 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Gebruik van medicatie in de psychiatrie vóór 1950 13 1.3 De eerste antipsychotica 16 1.4 De tweede generatie antipsychotica 17 1.5 De

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P PDS in relatie tot anderen 2 PDS in relatie tot anderen Bij het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) is één van de symptomen

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

OBSERVATIE. Hoe kom je in een creatieve mindset? De observatie van een kunstenaar en hoe hij aan zijn creativiteit komt. Robbert Kooiman G&I 1-C

OBSERVATIE. Hoe kom je in een creatieve mindset? De observatie van een kunstenaar en hoe hij aan zijn creativiteit komt. Robbert Kooiman G&I 1-C OBSERVATIE Hoe kom je in een creatieve mindset? De observatie van een kunstenaar en hoe hij aan zijn creativiteit komt Robbert Kooiman G&I 1-C Contents Inleiding... 2 Covert of Overt... 2 Analyse... 3

Nadere informatie

Roos van Leary. Mijn commentaar betreffende de score Mijn score was 4 punten van de 8.

Roos van Leary. Mijn commentaar betreffende de score Mijn score was 4 punten van de 8. Roos van Leary Beschrijving Boven-Samen (BS) dominant gedrag: leidend zelfdefinitie: ik ben sterker en beter dan jij; Ik overzie "het" definitie van de ander: jij bent zwak en hulpbehoevend relatiedefinitie:

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

De hooggevoelige ondernemer

De hooggevoelige ondernemer De hooggevoelige ondernemer Vraag en antwoordboek Drs. Bas van Vugt 1 Ten geleide: Aan de hand van praktische lezersvragen legt Bas uit wat hooggevoeligheid en de hooggevoelige ondernemer is. Tevens komen

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Eindverslag SLB module 12

Eindverslag SLB module 12 Eindverslag SLB module 12 Marthe Verwater HDT 3C 0901129 Inhoudsopgave: Eindreflectie.. Blz.3 Reflectieverslag les 1.. Blz.4 Reflectieverslag les 2.. Blz.6 Reflectieverslag les 3.. Blz.8 2 Eindreflectie

Nadere informatie

Werken in een andere sector of branche: iets voor u?

Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Uw hele loopbaan blijven werken in dezelfde sector of branche? Voor veel werknemers is het bijna vanzelfsprekend om te blijven werken in de sector of

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

WAARDE VAN ADVIES - 2013 DE WAARDE VAN ADVIES VAN INTERMEDIAIRS. Avéro Achmea P13628

WAARDE VAN ADVIES - 2013 DE WAARDE VAN ADVIES VAN INTERMEDIAIRS. Avéro Achmea P13628 WAARDE VAN ADVIES - 2013 DE WAARDE VAN ADVIES VAN INTERMEDIAIRS P13628 INHOUDSOPGAVE KARAKTERISTIEKEN CONCLUSIE WAARDE VAN ADVIES KARAKTERISTIEKEN ONDERZOEKSOPZET CONCLUSIE CONCLUSIES DE WAARDE VAN ADVIES

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS

OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS OP ZOEK NAAR DE VERBINDING TUSSEN PRAKTIJK, ONDERZOEK EN ONDERWIJS Susanne Smorenburg, programmamanager Ben Sajetcentrum Marjon van Rijn, docent / onderzoeker HvA / AMC Symposium HBO-V van de Toekomst

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

18 DECEMBER 2008: Besluit project Atalanta ( project dierenpark / centrum / theater)

18 DECEMBER 2008: Besluit project Atalanta ( project dierenpark / centrum / theater) 18 DECEMBER 2008: Besluit project Atalanta ( project dierenpark / centrum / theater) Bijdrage 1 e termijn Voorzitter, Hoe staat de DOP tegenover het project dierenpark / centrum / theater? Wij zouden er

Nadere informatie

Dialogen website Motiveren tot rookstop

Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialoog verandertaal uitlokken en versterken Goedemorgen. Heeft u problemen gehad sinds uw vorige controle? Ja, eigenlijk wel. Mijn tanden zijn sterk verkleurd.

Nadere informatie

VIEREN MET KINDEREN GEBED OM VERGEVING

VIEREN MET KINDEREN GEBED OM VERGEVING VIEREN MET KINDEREN GEBED OM VERGEVING De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus van elke viering een belangrijke betekenis en functie. De afstand die in het dagelijkse leven tussen God en mens is

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. -----

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. ----- Test: Je persoonlijke afweerprofiel Met de volgende test kun je bepalen welk afweermechanisme je het meest gebruikt. Iedereen gebruikt alle afweervormen, maar er bestaan verschillen in de frequentie waarmee

Nadere informatie

Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen

Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen Lesmateriaal bij de voorstelling: Zwemmen Zonder Mouwen Beste docent, Binnenkort gaat u met uw klas naar de voorstelling Zwemmen Zonder Mouwen; een muzikale 8+ voorstelling die zich afspeelt in en rondom

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

42 de psycholoog / mei 2014 de dsm is geen zorgbepalend instrument malou van hintum

42 de psycholoog / mei 2014 de dsm is geen zorgbepalend instrument malou van hintum 42 de psycholoog / mei 2014 malou van hintum foto s: herman wouters de psycholoog / mei 2014 43 interview met michiel hengeveld de dsm is geen zorgbepalend instrument Tijdens het voorjaarscongres van de

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen DSM-5 WHITEPAPER Persoonlijkheidsstoornissen Bij persoonlijkheidsstoornissen is sprake van manieren van over zichzelf en anderen denken en voelen die een aanzienlijke negatieve invloed hebben op het functioneren

Nadere informatie

Evaluatie project webshop 2.0

Evaluatie project webshop 2.0 Evaluatie project webshop 2.0 Kim Krijt MM2A Kim Ik vind dat de productie erg goed is verlopen, wij hebben onderling geen problemen gehad. Ik vind dat er erg goed werk is geleverd. Als ik het vergelijk

Nadere informatie

ANNA EN ALEX NEMEN HET OP TEGEN DE VALSEMUNTERS

ANNA EN ALEX NEMEN HET OP TEGEN DE VALSEMUNTERS HET EURO RUN-SPEL www.nieuwe-eurobankbiljetten.eu ANNA EN ALEX NEMEN HET OP TEGEN DE VALSEMUNTERS - 2 - Anna en Alex zijn klasgenoten en heel goede vrienden. Ze komen altijd in de meest angstaanjagende

Nadere informatie

ANNA EN ALEX NEMEN HET OP TEGEN DE VALSEMUNTERS

ANNA EN ALEX NEMEN HET OP TEGEN DE VALSEMUNTERS HET EURO RUN-SPEL www.nieuwe-eurobankbiljetten.eu ANNA EN ALEX NEMEN HET OP TEGEN DE VALSEMUNTERS Anna en Alex zijn klasgenoten en heel goede vrienden. Ze komen altijd in de meest angstaanjagende situaties

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

SCHRIJVEN. Instructiekaart voor de leerling nr. 5. A-vragen. Korte vragen die beginnen met Wie...? Wat...? Waar...? Wanneer...? Hoeveel...?

SCHRIJVEN. Instructiekaart voor de leerling nr. 5. A-vragen. Korte vragen die beginnen met Wie...? Wat...? Waar...? Wanneer...? Hoeveel...? Instructiekaart voor de leerling nr. 5 A-vragen Formulering van de vraag Formulering van het antwoord Korte vragen die beginnen met Wie...? Wat...? Waar...? Wanneer...? Hoeveel...? Antwoord met één volledige

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen DSM-5 WHITEPAPER Persoonlijkheidsstoornissen Bij persoonlijkheidsstoornissen is sprake van manieren van over zichzelf en anderen denken en voelen die een aanzienlijke negatieve invloed hebben op het functioneren

Nadere informatie

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN EXCLUSIEF PROGRAMMA OVERZICHT 2016 LEF IN ACTIE Ontdek waarom het zo moeilijk is je hart te volgen en heb het lef dit toch te doen! De achtergrond van het programma Jij weet dat

Nadere informatie

Hier ben ik. Het is goed dat ik er ben. Ik ben te vertrouwen. Ik help. Ik speel niet de baas. Ik lach niet uit. Ik ben niet zielig.

Hier ben ik. Het is goed dat ik er ben. Ik ben te vertrouwen. Ik help. Ik speel niet de baas. Ik lach niet uit. Ik ben niet zielig. Hier ben ik. Het is goed dat ik er ben. Ik ben te vertrouwen. Ik help. Ik speel niet de baas. Ik lach niet uit. Ik ben niet zielig. Doet iemand expres naar? Dan denk ik: bekijk het maar! Ik gedraag me

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

http://toelatingsexamen.110mb.com

http://toelatingsexamen.110mb.com Arts-patiëntgesprek Dit onderdeel bestaat uit meerkeuzevragen met 4 antwoordmogelijkheden, waarvan je er meestal al meteen 2 kan elimineren omdat ze te extreem zijn. Je moet eigenlijk op je gevoel afgaan

Nadere informatie

Doel. Spel. www.ihots.nl. Duur: - Groep - Individueel. Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief.

Doel. Spel. www.ihots.nl. Duur: - Groep - Individueel. Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief. www.ihots.nl Doel Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief Spel Alle spellen Gebruik deze spiekbrief telkens wanneer je een spel start in de ihots app. Laat je inspireren door de

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

1Wat is examenvrees eigenlijk?

1Wat is examenvrees eigenlijk? 8 1Wat is examenvrees eigenlijk? Lars is bang voor spinnen. Toen hij de foto op dit werkboek zag, kreeg hij kippenvel en ging hij anders ademhalen. Toen we Lars vroegen of de spin hem kon bijten, riep

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Lesbrief 2. De wachtkamer

Thema Gezondheid. Lesbrief 2. De wachtkamer Thema Gezondheid. Lesbrief 2. De wachtkamer Deze les gaat over praten in de wachtkamer. Meneer Bashir gaat naar de huisarts. Hij moet even wachten. Hij zit in de wachtkamer. Er zitten veel mensen. Ze praten.

Nadere informatie

Lesbrief 14. Naar personeelszaken.

Lesbrief 14. Naar personeelszaken. http://www.edusom.nl Thema Op het werk Lesbrief 14. Naar personeelszaken. Wat leert u in deze les? Wanneer u zeggen en wanneer jij zeggen. Je mening geven en naar een mening vragen. De voltooide tijd gebruiken.

Nadere informatie

Hoe gezond is mijn relatie?

Hoe gezond is mijn relatie? Hoe gezond is mijn relatie? Vraagt u zich wel eens af of u een gezonde relatie heeft? Maakt u zich zorgen over hoe het momenteel gesteld is met uw relatie? Wilt u hier meer inzicht in krijgen? Doe dan

Nadere informatie

Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie

Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie De Standaard 18 mei 2013 11 pertinente vragen over DSM-5, het nieuwe handboek van de psychiatrie Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie 18/05/2013 Joël De Ceulaer Dit weekend wordt in de Verenigde

Nadere informatie

Psychische stoornissen en de beperkte houdbaarheid van diagnostische etiketten

Psychische stoornissen en de beperkte houdbaarheid van diagnostische etiketten Psychische stoornissen en de beperkte houdbaarheid van diagnostische etiketten Frits Boer emeritus hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Logacom Kenniscongres 11 december 2012 Psychische stoornissen en

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen DSM-5 whitepaper Persoonlijkheidsstoornissen Bij persoonlijkheidsstoornissen is sprake van manieren van over zichzelf en anderen denken en voelen die een aanzienlijke negatieve invloed hebben op het functioneren

Nadere informatie

Waar toezicht opduikt daar zijn of daar komen problemen zullen veel mensen denken.

Waar toezicht opduikt daar zijn of daar komen problemen zullen veel mensen denken. Dames en heren, De uitnodiging om hier op het lustrumsymposium te komen spreken grijp ik graag aan om mij als toezichthouder nu eens een keer niet te richten op problemen. Waar toezicht opduikt daar zijn

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Vrienden & Relaties s Avonds en in het weekend zit ik vaak alleen thuis. Ik bel dan wel eens met mijn vrienden, maar ze bellen me nooit terug. Ik heb verkering,

Nadere informatie

Gezondheid & Voeding

Gezondheid & Voeding 1 miljoen aan de antidepressiva, aandacht, geborgenheid en warmte zijn de oplossing Er zijn 1 miljoen mensen in Nederland die antidepressiva gebruiken, dat is dus 1 op de 17 mensen om ons heen. Dat is

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Pagina 1 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Juni 2011 - Nieuwsbrief Nr 3 Beste verloskundige en assistente, Dit is de derde nieuwsbrief over het onderzoek Alcohol en Zwangerschap van het Nederlands Instituut

Nadere informatie

Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie. Kind of minivolwassene?

Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie. Kind of minivolwassene? Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie Kind of minivolwassene? Marlou Kemperman Klas Com3b S1007734 Juni 2009 Mark Eckhart Korte samenvatting Kinderen worden steeds meer blootgesteld aan reclame en marketing

Nadere informatie

2. Hebben ze ooit al een geheim van je rondverteld via internet? 3. Hebben ze al eens een geheim doorvertelt dat jij iemand had toevertrouwd?

2. Hebben ze ooit al een geheim van je rondverteld via internet? 3. Hebben ze al eens een geheim doorvertelt dat jij iemand had toevertrouwd? Bijlage 1 Ben jij ooit gecyberpest? Cyberpesten kan iedereen overkomen. De meeste mensen weten niet wat cyberpesten is. Misschien ben zelfs jij ooit gecyberpest zonder dat je het zelf weet. Er zijn 2 reeksen

Nadere informatie

Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek.

Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek. Conflicten hanteren Tijd: verdelen over twee bijeenkomsten. Bijeenkomst 1 Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek. De uitkomst van

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Vragenlijst Depressie

Vragenlijst Depressie Vragenlijst Depressie Deze vragenlijst bestaat uit een aantal uitspraken die in groepen bij elkaar staan (A t/m U). Lees iedere groep aandachtig door. Kies dan bij elke groep die uitspraak die het best

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

de 4de editie spuugt vuur!

de 4de editie spuugt vuur! de 4de editie spuugt vuur! Nu kan je je afvragen wat ik hier eigenlijk doe. Heb je beslist, vriend? Jullie hangen hier al bijna 3 uur rond. Ooo kijk deze! Die is echt super cool, K. Ja. Cool. Zeker. Eerlijk

Nadere informatie

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEWS Huisartsenpraktijk Dalfsen ARGO BV 2014 Rapportage wachtkamerinterview Inleiding Onder de cliënten van huisartsenpraktijk Dalfsen zijn de afgelopen 2 jaren tevredenheidsonderzoeken

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1932 Vragen van het lid

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Meer aandacht geven is ook een vorm van verwennen

Meer aandacht geven is ook een vorm van verwennen 30 KenD1001P28-33.indd 30 19-01-2010 10:43:17 DE STELLING Dat betaalt zich altijd terug in een goed idee. Ook de klant zit in een denkproces en de interactie tussen klant en keukenontwerper leidt uiteindelijk

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

De ijnmanager. Cartoons juni 2012. Luc Timmers

De ijnmanager. Cartoons juni 2012. Luc Timmers De ijnmanager Cartoons juni 2012 Luc Timmers Alle cartoons mogen gratis gekopieerd en verspreid worden Gratis? Jazeker! Tegenprestatie? De Lijnmanager Gratis is voor bijna niks Volg @Delijnmanager op Twitter

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne>

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Social Media Marketing strategie

Social Media Marketing strategie Social Media Marketing strategie --= werkboek =-- 1. Bepaal je doelstelling Vaak zal SMM een onderdeel zijn van bestaande marketingcommunicatieplannen. Een extra kanaal om je doelgroep te bereiken. Soms

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN In deze huiswerkopdracht wordt uitgelegd wat leefregels en ik-ben-opvattingen zijn en het belang ervan bij het doorbreken van gewoontepatronen. Een voorbeeld van Marjolijn illustreert hoe leefregels en

Nadere informatie

13-11-2014. Poster. Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: In duo s: 1. Persoonlijke belemmeringen

13-11-2014. Poster. Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: In duo s: 1. Persoonlijke belemmeringen Poster Jacomijn Hofstra Onderzoeker lectoraat Rehabilitatie en docent Toegepaste Psychologie, Hanzehogeschool Groningen In duo s: Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: Wat hindert jongvolwassenen

Nadere informatie

U hoeft geen postzegel te plakken! Binnen vijf werkdagen na ontvangst van de brief nemen wij contact met u op.

U hoeft geen postzegel te plakken! Binnen vijf werkdagen na ontvangst van de brief nemen wij contact met u op. Maliebaan 87, 3581 CG Utrecht T 030 271 83 53, F 030 271 62 56 secretariaat@pvp.nl, www.pvp.nl Utrecht, 2015 Onderwerp: Informatiepakket Voorwaardelijke Machtiging Helpdesk PVP T 0900 4448888 helpdesk@pvp.nl

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Bouwmeester (PvdA) over ADHD in Nederland (2011Z03337).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Bouwmeester (PvdA) over ADHD in Nederland (2011Z03337). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Blok 1 - Introductie

Blok 1 - Introductie Reflectie jaar 1 Algemeen Aan het begin van het eerste jaar kwamen een hoop nieuwe dingen op mij af. Na een jaar reizen had ik veel zin om aan de studie Voeding en Diëtetiek te beginnen en was erg benieuwd

Nadere informatie

Persoonlijkheidstesten

Persoonlijkheidstesten Persoonlijkheidstesten De gratis korte persoonlijkheid test De eerste test die ik heb gemaakt is een gratis test. Deze test bestaat uit één vraag waar wordt gevraagd een van de negen figuren te kiezen.

Nadere informatie

Informatie voor ouders

Informatie voor ouders Weerbaarheid Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en opgroeien, dat is handig!

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Vragenlijst: Wat vind jij van je

Vragenlijst: Wat vind jij van je Deze vragenlijst is bedacht door leerlingen. Met deze vragenlijst kunnen leerlingen er zelf achter kunnen komen wat andere leerlingen van hun school vinden. De volgende onderwerpen komen langs: Sfeer op

Nadere informatie

Saskia van den Heuvel MISSCHIEN GEBEURT ER VANDAAG IETS. Gedichten. Muitgeverij. Mmarmer. m armer

Saskia van den Heuvel MISSCHIEN GEBEURT ER VANDAAG IETS. Gedichten. Muitgeverij. Mmarmer. m armer Saskia van den Heuvel MISSCHIEN GEBEURT ER VANDAAG IETS Gedichten Muitgeverij m armer Mmarmer Mmarmer M INHOUD KANTOOR Ode 13 Wat we zeiden toen we het ons nog herinnerden 14 Ze hebben het beste met ons

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Een verhaal van Femke

Een verhaal van Femke Wordt u geprikkeld door deze afbeelding en wilt u graag te weten komen wat er achter schuilt? Lees dan... Een verhaal van Femke Ik ben Jasmien en vertel u een verhaal. Het is geen verhaal over, maar een

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie